Skip to main content

Full text of "Werke. Die deutsche Bibel, 1522-1546"

See other formats


CNJ 

^^v<9 

^^B^4} 

m 

CT? 

-  ^-vi-rr  LT) 

^V,:'3 

^W^^ 

-^^5^0 

^■^'^ 

-^'■^^o 

0 

^^^n^^ 

^^^U'vÄ 

^^<.> 

r-^^^iXD 

^^^0 

' r-~ 

^ 

^^L'- 

.^^^ 

PO 

^^^r  ■. 

TOÄOHTO 


i^ 


*^^- 


'«^'L^C^I.X  «<K^  V\'^^Xy*'i 


I 


D.  Ärtiu  EutljcrQ 


Dcutfd^c   ^ibcl 


I522-I54<^ 


Dritter  V>anb 

€iycnljän6i«5c  Jiufjcicbnunycu  Sutl^crs  in  fein  pfaItcl•l^^^^«.TC)nplar  von  1528. 

ilcrt  5cc  Ixcrifion^protofoIIc  jum  pfaltcr  \ö5^. 

^cft  5cr  Bibolrcrifionsvrolotollc  ^559— 1541  unö  Ijanöfdjriftlidjc  Cintragungcn 
Cutljcrs  in  fein  ^anbcrcmplar  ba  2tltcn  Ccftamcnts  non  \539/l558. 


«^^ 


^^^^ 


35  0  r  Ui  0  r  t. 


,cr  ()iev  erfcf)cincnbe  britte  S3nnb  imfcvcv  33ibclait§gabc  tnivb 
imu  un§  bcv  CffcntUdjfcit  mit  tcfonbercv  @cmigtiiunt\  Oov= 
gelegt,  benn  fein  :^sn()att  fiifn't  auf  ein  iicucS,  ber  äM(teI= 
foricf;ung  Bi§f)cr  md)  iiirfjt  eijctjlojfencä  ÜJeDict.  'Utit  bem 
üoiiiegcnben  S3anbc  beginnt  näinlic^  bie  äßicbcvgabc  bev 
noc^  faft  ööüig  unbetannten  Sibclrcöifiouaprotofonc,  bcvcn 
tioüftänbigcr  ■itbbnirt  and)  norf)  bcn  t'icvtcn  5ßanb  bcv  S3i6eIanSgabe  füllen 
mirb.  Tiefe  t)icr  nun  jum  crftcn  lliale  in  bie  Cffcntlirfyf'eit  gebvad)tcn  23ibel= 
reüifionspvotofoUe  finb  bie  öon  9föret  gcfdjvicbenen  Originatprütotone  bev  S>cv= 
f)anblungen,  bie  Sutt)cr  immer  luieber  mit  bcn  Devfdjicbenften  feiner  greunbc, 
Doran  ^Jielani^tbon,  bann  5Bugenbagen,  3-  Sfiö'-'-  (-H'uciger,  'Jlniogatlnä  n.  a., 
unter  gelegentlicher  Seilnatjme  aud;  auvluärtiger,  jn  --Bcfud)  anloefenbcr  !Il)CO= 
logen  (^^iegler,  ^oi-'ftemin-B  u.  a.)  in  nuermitblidjent  ©treben  nad)  fteter 
Sefferung  feineS  2?ibelteste§  jum  Seil  jaljrelang  geführt  l)at.  äßiitjrenb  Jnir, 
feitbem  ^.Uatf)efin§  in  feiner  brci,^el)nten  5prebigt  über  Sntl)er§  Sebcn  nnö  balum 
berichtet  fjatte,  bi§  öor  fur.jem  nur  üon  einer  foldjeu  iüibelreöifioniätagung 
luufiten,  Ijat  ü{örcr§  5prebigtt)er3eid;ni§  un§  jeljt  gclcljrt,  ha^  brei  fold)cv 
größeren  Sagungen  ftattgefunbcn  l)aben.  (DJät)ere§  ügl.  unten  in  ber  (Einleitung 
tion  C.  9{eid^ert.)  3;ie  erftc  gel)ijrt  bem  i^\al)rc  1531  au  unb  befdjränfte  fid)  auf 
bie  erneute  Surc^fic^t  be»  5t?faltcr§.  ^sbrc  yjefultatc  finb  in  bie  9tenl)eran-jgabe 
be§  ^Pfalter»  l)on  1531  aufgenommen.  Tiefe  Spfalterrelnfion,  Don  Suvcrintcnbent 
D.  ßoffmane  unb  I^iic.  £).  9teid;ert  gcmcinfam  t)erau-jgcgebcn,  füllt  unter 
ber  S3e3eid}nnng  '?utl)er3  5!ad)beffernngen  an  ber  beutfc^en  S^ibcl'  bie  erftcu 
lO'o  33ogen  unfereä  Sanbel.  &n  ^meiteo  ^^votofoU  an§  bem  ^^al)re  1534,  bem 
Grfd)einungsia!^r  ber  erften  2utl)crfd}en  ©efamtbibel,  ift  leiber  ücrloven  gegangen, 
fo  büfe  hjir  nid^t  tniffen,  auf  tneldje  Seile  ber  JlMbel  fic^  biefe  jlncitc  SKcüifion 


VI  SotWort. 

cvftvecEt  I)Qt.  @vit  bie  brtttc  9{cöinon§tagiuig,  biejenige,  toel(^e  aud)  5JlQtI)efiu§ 
fennt,  ift,  für  ba§  A.  T.  öoUftänbig  obgcfdjloficn,  tuicbev  in  ^4>voto!olIcn  er'^ülten. 
Sic  ift  jugleic^  bie  umfönglic^ftc,  beim  fic  .jiefit  fid)  ü6er  1 V2  3al)rc,  bon  1539—41, 
I)tn.  £ic  lüirb  unten,  lion  Lic  0.  JReidjevt  bearbeitet,  bis  3«  ben  ■^^fnlmeu 
einfdilicjjlid)  3um  ^IBbrucf  ge6rad;t,  fo  bafi  biefer  Sanb  bie  auf  bie  ^pfalmen 
bejüglidje  33efferung§tätig!eit  SuttjerS  in  t^rer  (Scfamtt)eit  toiebcrgibt.  Ser 
9icft  bcr  5proto!oCe  tüirb  bann  iunöc^ft  in  Sibel  23anb  4  oeröffentlidjt  mcrben, 
unb  bort,  nad)  ä^oUenbung  be§  ''^lbbrude3,  inirb  and)  bie  fpejicüe  Einleitung 
unb  Übcrfidjt  ü6er  bie  ^prototoKljanbfc^riften  if)re  gegebene  ©teile  finbcn, 
luäf)reub  e§  ^ier  fic^  at§  natürlich  ergab,  fc^on  bie  ©efaniteinlcitung  über 
bie  'l^foImenprototoEe  3U  bringen  (ebenfalls  öon  O.  ähic^ert).  Sie  5Jieber= 
jd)riften  bcr  ^H-ototoöe  t}on  1539-41  bcjiclien  fid)  auf  haS>  ganjc  ^lltc  2efta= 
nicnt,  Dom  5ieucn  finb  Iciber  jur  3eit  nur  erft  geringe  9icfte  aufgcfunbcn;  biefe 
loerben  nac^  bcr  Secnbigung  be§  5lbbruä§  bei  5ßroto!oEe  Dom  3llten  3:cfta= 
ntent  ebenfalls  im  öierten  2?anbe  tieroffcntlidit  »nerbcn.  Q-i  befteljt  aber  nod) 
•Hoffnung,  ba^  üon  ben  ^protofoHen  ,3unt  5Jeuen  2cftament  boc^  noc^  ein  ober 
ber  anberc  ücil  ^utage  fommt.  — 

Dieben  biefcn  mit  ben  |}reunben  bnrd;gefül)rten  a^cffcrungSHerfudjen  am 
beutfd)cn  3?ibeltej;te  fjaben  luir  nod)  ticreinjclte  eigene  93erfud)c  Suttjer-J,  fo  jene 
tHntragungen  in  feinen  beutfd}cn  ^J-'fnlter  1528  (Wunljeim),  bie  ^ier  aU  "^Inliang 
3ur  Einleitung  in  bie  ^pfaltcrprotoEoUe  abgebrudt  »ücrben  ©.  Llllff.  'Jlnbcrcy 
fpäter  (18.  Sa^r^)  al§  'Sic^t  im  £id}t'  bcröffentlid^t  f.  im  inerten  23anbc; 
ligl.  über  biefe  @tücfe  bie  allgemeinen  SSorbemerlungcn  auf  ©.  XIII f.  — 

Sl^on  bem  2}ort)anbenfcin  ber  ''^3rotofolll)anbid)riften  t)atte  man  3tiiar 
fd;on  fvüljer  gelunfjt,  aber  ben  ^nbalt  ber  ^JJinnuffriptbdnbe  nid}t  eingcbenber 
geprüft.  9iod)  1894  l)atte  @.  Suc^lnalb  im  allgemeinen  bie  ?lnfid)t  a\i-i- 
geiproc^en,  bafi  fie  luol)!  für  bie  iMbcIiiberfcluiug  in  2?etrad)t  !ommen  tonnten 
(lt)CDl.  Stub.  u.  ftrit.  1894  S.  391;  ^tfdjr.  f.  .«.=«.  Sb.  XIV  ©.  f.03),  aber 
erft  fcitbcm  D.  üicic^ert  ba§  ganse  ^JJiatcrial  fi)ftematifc^  unterfucöte,  ergab 
fid^  bie  lt)al)re  SSebeutung  biefer  2eyte.  E§  Jüirb  taum  möglid)  fein,  it)rc 
oufjcrorbcntlid^e  S3ebeutung  ]n  itberfdjiiljen.  'ütngefertigt  in  tioUftcr  Unmittcl= 
barteit  toäbrenb  bcr  oft  rec^t  leb()aften  äNer()anblungen  felbft,  3eigcn  fic  ntd)t 
nur  lüieber  anf§  neue  bo§  uncnblid)c  'DJüiljcn  l'ntlierS  unb  feiner  ^^reunbc  um 
bie  3utrcffenbftc  Sßicbergabe  jeber  ein3clnen  Stelle,  fonbcrn  laffcn  un§  in  ber 
iibcrfid)tlid)ften  SBcife  and)  ha?^  allmäl)lid)c  aiVrben  be5  ÜbcrfcljungStcyteS 
erfenncn.  ißir  bürfen  ben  jpracljfdjüpfcrifdjcn  Weniuö  l'utt)cr§  in  ber  gan3cn 
llnmittclbarteit  feiner  .S^röorbringungcn  belaiifd)cn,  mir  luerben  tief  I)incin= 
gefübrt  in  ba§  bamalige  Scben  unfercr  beutfd;en  Spradjc,  bie  frudjtbarftcn  unb 
iDcrtüoUften  ßrörterungen  fpielen  fid;  nor  nuv  ab,  Unr  tucrbcn  uinnittelborc 


SSorlBOtt.  Vir 

3eugen  ncucx'  aBoit^rägungen,  bic  fcinftcit  Sebeutiing-3untci)c[)icbc  cridtjüefecn 
fid;  un§,  mir  lernen  ba§  SolE-Stümtid^e  Oom  ©emeinfpradjlidjcn  unterfdjeiben, 
h)ir  fcf)cn ,  linc  in  bicfcn  i'ertjanblungen  unä  ]ti}t  a,<MV^  Qctäufic^cn  unb  ücr= 
breiteten  JlBortcn  ber  o"tvitt  in  ben  ,Hrei§  bcr  ()öf)crcn  5prad)c  erft  erteilt  mirb 
unb  ertennen,  ha%  bicie  *l>rotofolle,  anä)  a%'iet)en  öon  il)rem  auf  bie  a?i6el-- 
üBerfe^ung  gerichteten  ^'oede,  aud)  nod^  eine  unget)euer  njid)tige  gunbgruOe 
für  bie  beutic^e  Spradjfcnntnis  unb  Spradjforfdjnng  im  fcd^^chnten  ^s^\l)x- 
^unbert  bilben.  Splaftifd)  treten  aud)  bic  2eilnc[)incr  biefcr  33crQtnng  uor  unä 
^in,  Dor  ollem  Sutljer  jelbft,  ber  mit  ftarfer  .sjanb  bic  Jörnen  unb  Siftclu  bcr 
einjelnen  Ü6erie^ungc'id)iüiH:igfeiten  ausjureiBen  tüeiß;  neben  il)m  ben  jortcren 
5)lelQnd^t^on,  ber  burc^  feine  oft  reid)cre  SctailfcnntniÄ  gelegcntlid)  Stellen,  bie 
Sntt)er  nl-3  einanber  n^iberfpredjenb  cmpfinbct,  mit  feiner  pl)ilologifd)cr  .stunft  als 
njot)l  jufammenftimmenb  nadijuineifcn  iniftonbc  ift  (ogl.  unten  S.  179  3-  '-Mf-)- 
Unb  bann  in  Weiteren  *2l6ftufungeu  l)crunter  bie  ©eiftcr  jWeiten  9{ange§  6i» 
ju  ben  gelegentlichen  aucWärtigcn  23cfurf)crn;  Pon  iljnen  allen  ruft  jeber  ein= 
mal  in  bie  Debatte  gelegcntlid}  ein  gute-3  unb  forbcrnbcÄ  äBort.  — 

3u  biefcn  '^^rotofoücn  Pon  1539—41  gcl)iJren  nun  aU  befonbcre  6r= 
gänjung  jltiei  toeitere  CucEen:  bic  Eintragungen  8utl)er§  in  ein  Ajanbejemplar 
be§  ^illten  (1539  38)  unb  be§  ^JJcuen  Ieftament-3  (1540).  Eine  ajcrglcidjung 
ber  nod)  ben  ^^ProtofoÜen  jetocitC'  bcfdjloffcncu  jvaffungcn  mit  ber  erften  banodj 
erfdjienencn  ä>oIlbibct  Pon  1541  ^atte  nämlid)  ergeben,  baf]  bic  ^protofoHe  für 
eine  ganje  SJei'^e  Iridjtiger  ©teilen  bod^  nod)  Perfagten,  unb  baf;  man  nod) 
eine  loeitcrc  ßrgänjungäftufe  3>Difd)cn  ben  5y^roto!olIeu  unb  ber  Sibel  1541 
fuc^en  müffc.  Unb  biefe  gefud)te  ßrgänjung  fanb  fid)  glüdlid)crmcifc  in  icnen 
beiben  -^anbercmplarcn.  Um  nun  bei  biefer  2ad)lage  ben  Gljaraftcr  bcr 
inneren  3ufin"nen9cl)iJrigiett  jlrifc^en  ^^rotofoÜen  unb  .söanbejemplar  mijglid)ft 
beutlic^  unb  überfic^ttic^  in  6rf(^einnng  treten  ^u  laffen,  finb  im  folgenbcn 
bie  Eintragungen  im  ,'öünbcrcmplare  in  *4>nvallcltej;t  neben  bie  fac^lic^  ent= 
fprcc^enben  Stellen  in  ben  ^|!rotüfolloerI)anblungen  gefegt.  (Srft  fo  läfst  fid) 
ba§  Sßerben  bes  2;ej;tea  im  einjelnen  Pon  ben  5Proto!ollen  1539  ff.  über 
ba§  .Söanberemplar  ^inau6  bi§  .^ur  S^ibel  1541  ufp).  in  ooller  5)eutlic^feit 
überfc^auen. 

58ei  ber  5leu^eit  be§  ganjen  ^JJtaterialeS  unb  bei  ben  jat)lreic^en  ^xo= 
blemen,  bie  e»  ber  ^ibclf orf^ung  folnol)!  toic  bcr  beutfd)en  Sprad)forfd)nng  über= 
Ijaupt  ,ju  ftcEcn  geeignet  ift,  tonnte  I)ier  natürlid)  uon  einer  2!urd)arbeitnng 
bca  ©ebotenen  unb  bcr  .öcrauäljebung  aEer  lüiffenfd)aftlid)cn  ^JJii3glid)teiten 
nic^t  bie  9{ebe  fein.  3"  einer  fürjlic^  crfd)ienencn  Sonberfd^rift  über  i'utl)erS 
beutfd)e  Sibet  (5Religion»gef(^id)tlid^c  Solf-3büd)er,  t)erau»gegeben  oon  5Jl.  Sd)iclc, 
IV.  9{eif)c,   13.  öeft,   Sübingen  1910)    ()ot   Lio.  !C.  9{eid^crt  als  erftcr  ben 


Vni  ffiothjott. 

^ntjalt  bcr  51.H-oto!oIIe  für  bie  ©efd^ic^te  ber  S8t6clü6eife^ung  eingefienb  l()evan= 
gejogen:  mir  ^offen,  ba^  feine  2hi§füf)viingen  haa  ^ntereffe  für  bie  jctit  fot= 
gcnben  iHnöffentltc^ungen  befünbcr»  angeregt  ^nden.  ®enn  mir  allein  l'önnen 
iiid;t  beabfid^tigcn ,  all  bie  fii^  je^t  crgebcnben  fragen  ju  beantlDortcn,  luir 
U'oUeu  ijunädjft  in  jenen  ^protoloUcn  nnr  bas  neue  'üitoterial  öorlegen,  bamit 
bie  5orfd;ung  barau§  neue  Slnregungeu  fd)Dpfc.  2Bir  lüoücn  bnrd)  bie  folgenbc 
5iu'röffent(td]nng  nid^tS  a6fi^lic|jen,  uielmefjr  erft  anffdöliefeen,  lüie  ja  üt)crl)anpt 
llnfre  äöeimarer  -JluSgabc,  fo  uinfaffenb  fie  aud)  angelegt  unb  um  fo  Diel  reidjer 
ba§  gebotene  '•J3iatcrial  je^t  geluorbeu  ift,  bod)  ni(^t  etlüa§  -ÄbldjUcficubea, 
fonbern  öiclntetjr  in  il)rer  ©efamtlKit  nur  cttoa§  niöglic^ft  erf^öpfenb  ®runb= 
(egenbeä  fein  foK,  auf  ba-3  lomnicnbe  Otiten  in  ilivcr  eigenen  gorfdjung  immer 
luicber  jurüdgreifcn  mögen.  — 

Wdt  auf;erorbentlic^  großen  Sdjtuierigteiten  tuar  bie  überfidjtlid)e  äüieber= 
gäbe  ber  Sterte  öert'nü|)ft.  G»  finb  ja  nidjt  immer  fortlaufenbe  Slertc,  fonbern 
fe^r  oft  ^.  ^3.  in  ben  .sjanbejemplaren  beä  '?Uteu  unb  dienen  2cftament§ 
erfc^einen  bie  Invarianten  jufammentjang-jlo-j  über  ben  Xejt  Uerftreut,  oft  jluei, 
brei,  ja  aud)  me^r  :l'e§arteu  ii6er=  unb  burdjcinanbcr  gcfc^rieben,  Qu§gcftrid)en, 
üiicberl)ergefteUt,  unb  fo  fort.  (Sä  beburfte  umfangreidjer  tljpograpljifdjer  Ser= 
fud)c,  unter  fold)en  llmftäuben  ben  einfad)fteu  Wiohu-i  für  ben  '^Ibbrud  ,^u 
finben.  Unb  bie  Sdjluierigfeitcn  Unuben  nodj  baburdj  uermeljrt,  bafj  fidj,  luic 
fdpn  oben  bemertt,  für  ^-prototoUe  unb  .'öanbei-emplar  5ParaEelbrud  als  not= 
tnenbig  l)ernuäftellte.  Öfters  ergab  es  fid)  oud),  bafe  in  hm  S^H-ototoKen  eine 
©teile  bcljanbclt  inar,  bie,  loeil  befiuitin  evlebigt,  in  bem  .'önnberemplar  !eine 
^iufälje  meljr  auftoicS,  üiäl)renb  aud)  uuigeM)rt  baS  ,s>anbei-emplar  nlS  ,,>nige 
fpiiter  aufgetaud}tcr  il^ebenfen  .Uorreltureu  geigte  an  SteÜeu,  bei  benen  man 
in  ben  aiet)ifionSOerl)anblungen  nod)  Mneu  ^ilnlafs  jn  ^efpred;ungen  gefnuben 
t)atte.  3o  mufiten  benn  auf  ber  einen  ober  anberen  Spalte  öfters  tl)pograpl)ifd)e 
,\inden  cntftel)en.  ©rftredten  fid;  biefe  über  gröfjere  l'lnobeljnungen,  luie  etlua 
S.  447ff.,  U)o  bie  5Proto!ollaufjeid)nungen  (linfc  ©palte)  für  6l)ronica,  6-Sra 
unb  5Jcl)emia  fel)len,  fo  fonnle  ba^n  übergegangen  luerbeu,  ben  l^)\ü}alt  ber 
anberen  (rcdjtcn)  Spalte  unter  yAenuljuug  ber  gan.^en  Seite  »oeiter^ubriiden. 
UmgcEcl)vt  nel)men  3.  ^3.  S.  nSo  ff.  bie  iH'nievtiingeu  bor  rcdjten  Spalte 
Uiefentlid;  ab,  aber  bod;  nidjt  in  bem  ''JJIafie,  um  eine  ',eittücilige  ^.JluSfd;altniig 
biefer  Spalte  gu  redjtfertigen.  Gs  mufjte  baljer  im  Sntcreffc  bcr  Sentlidjfeit, 
menn  aud)  unter  gröfjcrem  'Kaumuerbraud),  biefe  Spalte  l)ier  ungefür^t  bei= 
bet)aitcn  loerbcu.  Hub  einmal  ünirben  loir  fogar  genötigt,  ba  bie  '^^rotofoUc 
über  einjelne  Seile  (.S^iob  unb  ^^Ifalm  1—27)  boppelte  äViijaublnngcn  brad^teu 
(S.  5 12 ff.  unb  521  ff.),  ben  Sertabbrnd  für  eine  für^eve  Strerfe  fogar  bvci- 
fpaltig  311  geftalten.  — 


aotlcort.  IX 

6ine  @cf)lincngfcit  iih  firf)  kicitcte  bic  bciitüdjc  .s^crborTictnuic^  bcv 
jehjciligen  ©loffcn,  bie  auf  (Siunb  bcr  ^lielnfionSlieiljanblungen  für  beii  neuen 
%nt  gelüonnen  toerbcn.  älJiv  ticibcn,  tuo  im  .•ÖQnbcjfcmpIar  (li^jUi.  im  ''lU'otülon) 
ber  äßoittnut  einer  neuen  Oiloffc  ücrmerft  mirb,  ben  Vlnfang  bicfcv  Wlofic  mit 
fett  gebiucftem  [r.V.]  fenntlidj  gcmadjt;  \vo  aber  in  ben  l'ianujtripten  nur 
ber  nügemeine  (Sebanfengang  ber  (Stoffe  fid}  fanb,  ^aben  iuir  in  ben  '•}Uu 
merfungen  bie  fertige  Srurfgloffe  gegeben  unb  bog  sur  ßrflärung  ^JJotlüenbigc 
jebeämol  bnju  bermerft. 

Um  ferner  bic  bieten  Änberungen  in  ber  Ü^orlogc,  yimnt  ber  .'öanb: 
ejemplare,  bie  fdjlnierigen,  burd;cinanbergef)enbcn  Aiorrelturen,  Streidjungen, 
Grfe^ungen  einer  S5ariantc  burd)  bie  nnbere  uflu.  möglidjft  beutlirf}  t)erDortreten 
ju  laffen,  mußten  befonberc  tl)pograpI)ifd;e  Jycftfcijungeii  getroffen  merben.  6y 
tag  am  nädiften,  baä  glcidjc  Sijftcm  lueiter  anjuluenben,  ias  fd)on  bei  ber 
Söiebergabe  Hon  Sutfjcrö  5iieberfd)riftcn  ^uv  5ßi6el  (Unfre  3lu§g.  S9b.  1  unb  2) 
bon  5prof.  !:pietfd^  berlnenbct  Inorben  lüor,  unb  bn§  Unfre  ?lu§g.  93tM  1, 
XXI— XXIII  cinget)enb  erläutert  toorbeii  ift. 

5(u(f|  Sd;luierigfcitcu,  bie  in  pcrfonlidjen  iüerljöttniffen  bei?  Ü3carbeiter§ 
{■^ten  @runb  t)atten,  ber^iigerten  anfäugtid)  ben  f^ortgang  ber  'arbeit.  5ln  feinem 
3Bof)nfi^c  ©ieröborf  bei  l'ijloenberg  (Sdjlcf.)  loar  für  'l^farrer  l'ic.  'Jfeid^ert  bie 
SBenulunig  ber  .soc'Mc^J'-'ifte»  nuiugela  einer  öffentlidjcn  33it)tiotf)c!  nidjt  müglid;, 
fo  mußte  bie  §i-'rftcüung  beä  ®rnrfmiinu)fripte§  ,5unäd]ft  immer  erft  burd; 
jcitraubenbe  ^Reifen  erlongt  Serben.  Snnu  aber  t)at  ber  S)ire!tor  ber  Uniber= 
fitätvbibtiottie!  in  "^\ma,  öcrr  Dr.  ^Branbiä,  beffen  Cb[)ut  bic  f)ier  beri.iffeut= 
lidjtcn  Sc^olie  unterftef)en,  ha-i  JbcitgeT)enbfte  Gntgegentommen  Inaltcn  laffen, 
um  .Soanbfdjrift  unb  S^carbeiter  ränmlid;  möglidjft  naf)e  jnfammcnjufiUjrcn, 
unb  es  fei  if)m  für  biefe  fo  lüefentlirf^e  Grleid)terung  unferer  ?lrbeit  auä-j  l)icr 
miebernm  ber  märmftc  San!  im  5}amcn  ber  ,yutt)crauygabe  auSgcfprodjcn.  6-3 
überna()m  bie  3tuftieloal)rung  ber  .'öanbfdjriften  Uieitcrljin  ber  S9i6liotf)cfar  ber 
Speter=  unb  '4>auI§fii'(iK  i"  Sicgni^,  .s^err  ^Pfarrer  Dr.  Safjtoio,  bem  für  fein  un= 
unterbrod;ene§  58emüf}en  ebcnfattg  auf§  f)cr3lid)fte  gebantt  fei.  ©benfo  Jüärmfter 
San!  fei  bei  biefer  G)etegenl)cit  anä)  bem  Sirettor  ber  ii>re«Iaucr  Stabtbibliotfje!, 
.^errn  5profeffor  Dr.  .'gippc  gcjoHt,  ber,  feit  3"l)^'e"  i"'t  "^cni  Icbtjafteftcn  perfön= 
lidjcn  ;^ntereffe  bie  Sätigfeit  ber  '^tuSgabc  bcgleitenb,  in  ber  liebcnälüürbigften 
äßeife  un§  ftet§  feine  .öilfe  angebeitjen  ISfjt  unb  ben  für  bie  3lu§gabe  ununter= 
brod^en  in  58re§lau  eingef)enben,  oft  rcd;t  ^ntjlreid^en  3)ruc!=  unb  '"JJianuf!ript= 
bänben  ftct§  unermüblidj  bie  crfreulid)ften  il^cuut;nngumög(id)!citcn  fdinfft.  ''.lind; 
ber  Jyirma  .söermann  y.^öt)tauä  5iad)fotger  fei  luieberum  fjcr^Iidjft  gebantt  für  bie 
fclbftlofe  unb  berftänbni§boUe  ?lrt,  mit  ber  fic  ftet§  unferc  5piöne  unb  a.Bünfdjc 
iinterftü|t  nnb  un§  über  bie  tedjnifrf;en  Sc^lnievigteiten  t)inUicg,5irf)elfen  fudjt.  — 


X  Üovltmrt. 

3»  bni  cigciitticfjcn  Scjtcn  tjat  bnnn  and)  bicviiial  Uiicbcv  '4-H'ofcfjov 
ö.  aSrenner  iiarf;  l'ogc  bcr  S)inge  {)icr  beionbcvS  »oidjtige  fprac^Iid^c  @rläutc= 
lungcii  iinb  gevraaniftifc^c  S^cmevfiingcn  beigefügt.  2luc^  füv  biefe  aber  gilt 
bnv|elbe,  1do§  okn  tion  uiiirer  gnnjen  '.'luSgabe  gefagt  ift:  fie  »uoEen  nitfit 
a6)d}Iic^en,  fonbcvn  erft  gninblegen,  b.  1).  bie  govfdjung  nuf  baS  neue,  in 
bcn  5proto!oIIen  entfjoUenc  fpvnd^lic^e  ^JJaterial  folrie  bie  mit  befjen  S)uvrf)- 
oifieitnng  nerbnnbeneu  Probleme  ,^nnädjft  tjintoeifen.  ^n  lieficnSlnürbigev 
äJ^cife  f)nt  ferner  'IH'ofeffor  (?.  ^Jeftte^llinulbronn  nllc  .^^'orreftnrbogen  einer 
cingeljenben  'DJiitbnrdjfidjt  unterzogen. 

@§  mag  auffallen,  ba^  ber  'Jtbbrnd  be§  Xfunt)eimp1altev»  nidjt  in  bie 
lanfcnbe  Scrtpaginierung  cinbejogen  liiurbc,  fonbern  in  rijmifdjcr  -Paginierung 
luie  bie  Pinleitnng  tior  bcn  eigentlid)en  Seit  gcfcljit  ift.  'Mier  e§  Umren  biefe 
,Unn()eimcintragungcn  ,^ucrft  gar  nid}t  für  unfern,  fonbern  für  ben  folgenben 
(üierten)  S^ibclbanb  bcftiinmt,  toofclbft  nac^  bcn  großen  5proto!oÜen  bie  fleineren 
auf  bie  ^ibelüberfcljnug  bejüglid)en  StücEc  bcj.  '.^Uif^eid^unngen  ,yifannnen= 
gcftellt  luerbcn  foüten.  Unter  ber  5trbeit  aber  ergab  fii^  beui  .s^erauögcber 
bicfeS  Seiles  (.Üoffmanc)  ber  naf)e  ^nfannnenljang  ,^nnfd)en  bem  Munt)cini= 
pfaltcr  utib  ben  äfibclprototoEcn  1531  (Spfalterprotoblle),  unb  biefeui  inneren 
öirunbc  gegenüber  fonnte  bie  Seitung  nid)t  umT)in,  ben  ou§brüct(id)cn  SBunfrf) 
beS  23carbciterij,  ben  ,SiunI)einipfaIter  nod)  in  33nnb  .'?  "^erübcrzunebnicn,  ]n 
erfüEen,  »nenn  aucf)  nii^t  ganj  freubigen  .'öcr^en-j;  bcnn  ba  ber  übrige  Trud 
be§  SSanbe»  injinifc^en  fc^ou  crfjeblid^  üorgefd^ritten  mar,  lic|  fid)  bie  6in= 
rei()ung  nur  noc^  auf  bie  oben  angcbentetc  Sßeife  l^oU^ietjen. 

Za  ber  nortiegeube  23anb  baö  ''|>falterproto'EolI  lum  15.^1  gan,^  entbält, 
fo  ift  aud)  bie  umfaffeube  (vinleitung  t)ier,]u  fd}on  beigegeben  (tigl.  oben  6.  VI), 
bie  ©efatntcinicitung  ju  bcn  ^rototoücn  Unrb  bann  im  bicrteu  iBanbc  am 
Sdjlnffe  ber  gefaniteu  ^publifation  fid)  anfd^liefjen.  ®cn  tcji-tUd)eu  ^.'subnlt 
bcy  liierten  3?anbey  iuirb  bann  ber  Sdjinfj  ber  ^H-ototoIIe  be>5  \'lltcn,  foKiie  bie 
Dcrfprengten  ^^rototolürümmer  an»  bem  ^ieucu  Seftamentc  .yifammcn  mit  ben 
(Sintragungeu  aus  bem  .'öanberemplar  be§  9}eucn  Scftamentö  1510  nnb  iicr= 
fdjiebencu  anbcren  flcincren  ©tüden  bilben. 

äierlin,  Oltober  1911, 

Slnrl  3)icftl)er. 


3  u  (j  a  1 1 


€cite 

Sßorwort.     äJon  J?.  S)rc(d)i'v V 

5IIfgfnicine  Ibrtcmcvtiiiigcn.     i'oii  W.  Äoflmcinc  imb  0. 'Ucicljevt  XIII 

9lIIgciiicinc   ßinteituiig  ,^u  bi-n   Sjibi'IpvototoKni.       'ium  C.  ^Kncljcvt  XV 

SBefonbcvc  Ci-inleituug  ,yim  ^4s)QlmcnpvotPtüII  (1531).    äion  D.  ;)fcid)cvt  XVIII 

!L'iiU}ei-i  C^Qiibci-cnHjtav  be§  bcutfdjcu  ^:^!fnltcvä  (fiiinljcim,   1528)     .     .  IL 

(äinlcitiing  öon  C.  9leirf;cvt LI 

Sejtabbnut  üüu  @.  .ßoffniaiie  imb  C.  9{eid)evt      ....  I.lil 

ItTct  be§  9teöifion§prototon§  jum  ^^Sfaücr  15;(1,  t)cvnit§gcgctH>u   utm 

©.  ßoffniane  mib  C.  9teid)ert 1 

2ejt  ber  SßibetretoifioiiSprototoflc  1539—11  iiub  l)niibfd)vift(id)c  (^hu 
Iragiingcn  Sutfjcvä  in  fein  ?llte§  leftnmcnt,  Xvuef  tion  1539  38 
(.£ianbcremptar). 

I.   Seit:    1.  5J}ofc  1    bi§    %^nUn    150,    I;evnu§gcgf6cu    Ddii 

C.  9{cid}Ci;t 107 

9iad)tvnge  inib  2?crid)tiguiigcn 578 


Einleitung. 


^:utt)er§  ÜJJütjcu  um  43evbeffevinig  jciiiev  bcutfd)cn  33ibel  baucvtcn  üoii  1522 
t)i5  in  feine  testen  Seten§jaf)re.  23ei  einigen  SliiSgnben  tjanbclt  e§  ficfj  um  fü 
Iiebeutenbc  ^ortfci^ritte,  bafj  U'iv  eine  burdjgteifenbe  2cj-trcbifion,  nicf)t  nur  ein 
ge(cgcntlid]eS  (Jintvageu  in  Äovvetturbogen  onnerjnicn  muffen,  ©o  6ci  bem  Se^embex^ 
tcftament  1522'  gegenüber  bem  Septembertcftament^;  bei  bem  '9Jcm  beutfd)  ^pfnlter'-' 
1528  in  l'ergicid)  mit  bem  5pfalmtej-t  be§  3aT)re§  1525*;  bei  ber  i^bibct  15:i4.-' 
Seiber  1)at  bie  Sßibliogroptjie  nucf)  unfrer  lUuggabe  (58ibel  2,  201  ff.)  bei  iBefc^rcibnng 
ber  einje(ncn  ^hi^gobe  nidjt  üermerft,  ob  [ie  ben  biöl)crigen  2ejt  gibt  ober  ob  fie 
eine  Umarbeitung  bringt  nnb  für  bie  fotgenben  9(u§gnbcn  53tufter  ift.  3'"  Slbbrud 
ber  Suf^crtcitbibet  (Unfre  ?(n§g.  58ibct  6  ff.)  tnirb  bie  ßinleitung  biefe  'fütjrenben' 
3lu§gQben  barum  f)eröorljcben. 

Sd^riftftüde,  bie  unä  biee  9Jad)bcffcrn  ßutbers  erfcnnen  (offen,  fiub  un§  nuä 
ber  älteren  3eit  nic^t  erijalten.  !qux  tonnen  mir  nur  au§  bem  Slbftanbe  ,^tüeier 
5(uigabcu  in  ©regefe,  i*crbeutfd)ung,  fötoffen  uufere  Siüclfdjlüffe  auf  ba^tinfdjeu^ 
liegenbc  9trbcitcu  am  beutfdjen  Se^^te  mod)en.  3tud)  l^aben  fid)  einige  öernicinttic^e 
Sanbbemertungen  2ut^er§  in  83ibeln,  bie  33erbefferungeu  barfteHen  foÜtcn,  at§ 
nidjt  tion  ^*utt;er5  ^ani)  ftammenb  cvmiefeu. 

3lber  auä  ben  Sa'^rcu  tion  fpäteften§  1530  an  finben  fid)  ©i^riftftüdEc,  bie 
üon  ben  fortgefe^ten  Strbciten  am  beutfdjen  Sibettci't  teil§  öon  fiuttjer  aUein,  teit§ 
Oon  l'luSfdjüffeu  unter  Sutt^erö  SSorfitj,  3ci'giii§  geben.  2ßir  bringen  fie  in  biefem 
unb  bem  folgenben  Sanbe  nidjt  in  ftrenger  ^eitlidjer  3-o(gc,  fonbern  mcljr  nod) 
irjrer  33ebeutung,  it)rer  Sßirtnng  auf  bie  bcrbefferteu  3lu§gaben. 

1530  f)at  t'utf)er  ani  lUntofe  feiner  £d)rift  de  iuslificalionu  (f.  Uufre  SluSg. 
58b.  302,  653)  ba§  5leuc  xeftameut  mit  ^o^lreictjen  föloffcn  tierfcfjcn,  bie  ber '•.Itus^ 
gäbe  nr.  *34  üon  1530  (Unfre  3tu§g.  Sibet  2,  483)  pgute  gefommcn  finb.  9Bir 
geben  fie  aug  breifadier  Übertieferung  im  tiierten  33anbe  biefer  3tbteilung  unfrer 
Sluägabe. 


•)  Sgl.  Unfre  «usg.  Sibct  2,  206. 
')  Sgl.  Unfte  2tiiag.  Sibet  2,  438.  *29. 
»)  Sgl.  Unftc  ■ätuäg.  »ibcl  2,  545.  *50. 


*2.  -)  Sögt.  Unfre  9lii-5g.  »ibcl  2,  201.  *1. 

•)  ajgl.  Unfte  9Uiäig.  »iOct  2,  .344.  *17  unb  *17x. 


XIV  (.Einleitung. 

2cn  l'lufentt)Qlt  auf  bei  Äotrnvg  (1530)  benütite  S.^utl;cr  ju  intcnfiucvcv  a3c= 
fdjäftigung  mit  ben  Spfadiien.  9.>ov  l'eit  5Eictricf}5  Ct)vcu  legte  er  bic  erftcii 
25  ^fatnicn  au§,  eine  Slrbeit,  bic  crft  in  2Bittcn6evg  im  Januar  1531  naä)  bcr 
9tücffet)v  öon  bei  Äobuvg  itjveu  ?lbfrf)IuB  faiib.  (5>gl.  Unfve  3lu§g.  23b.  31  unb 
unten  S.  XXIII.) 

Siefe  ci-cgcti)cf)  =  prnttifci)e  5l3crtiefung  in  eine  ^Injcif)!  uon  ipfalmcn  im  3flt)ve 
1530  brängte  nun  aber  l'utfjer  barauf  I;in,  au  ber  beutfd;en  Gieftalt  beä  i}.^f altera 
üon  1528  biefen  neu  gemonnenen  ßrfenntniffcu  gemöB  3u  befferu;  er  füf)lte  fic^ 
baju  jetjt  öijllig  gerüftet. 

Um  biefc  3cit  mufetc  (f.  u.  S.  XXll  u.  ©.  XXV  SInm.  4)  ber  ipfatter  für 
eine  9JeuaufIage  jum  Sruct  gebradjt  merben.  6o  tonnte  olle^,  mag  ii.'ut()cr  feit  ber 
legten  ?(u§gabe  1528  erarbeitet  [)atte,  für  beu  neuen  jBrucE  1531 '  nupar  geniad)t 
werben. 

3n  feine  Jpa"^cP'"pl<ive  bee  beutfc^cn  (1528)  unb  bee  tateinifdjcn  (1520) 
5pfoIter5  l^otte  Sut^er  bic  iRefuttate  perfönlid)en  Semiil)en3  für  eineu  9}eubrud 
uiebcrgelegt  (babon  f.  u.  ©.  LI  ff.). 

Sielteirfjt  tvax  noc^  nac^  beginn  ber  Srudlegung  be§  'ipfö^'"^  bon  1531 
Suf^ere  ipton,  bic  tiefgreifenbe  Icjtreüifion  auf  ßrnnb  feiner  eigenen  23orarbeiten 
fclbft  3u  beforgen,  balb  aber  ermiefen  fid)  biefc  für  ba§  borfd)toebenbe  :^id  atä 
bod)  uid)t  umfaffcnb  genug,  unb  fo  fa'^  Sut^er  aui  biefem  unb  mancherlei  anbercn 
©rünben'^  fid)  balb  genötigt,  bie  .^litfe  feiner  für  bie  Sadie  erprobten  greunbe  unb 
-JJJitarbeitcr  an3urufen. 

©0  traten  3unäd)ft  für  ben  'ipfalter,  fpäter  für  bic  ä>crbefferung§arbcit  an 
bcr  ganjen  33ibel  ßommiffionen  ber  Söittcnbcrger  unb  aueuiärtigcn  geleljrtcu  O^rcunbc 
aU  Scirat  i'utl^er  jur  ©eite.  S)a§  'San'^ebrim'  ober  'i?onfiftoriunt'  Ijat  l'utljer 
ober  bielleic^t  crft  9}jQtIjefiul  (f.  u.  ©.  XV)  bicfeS  collegium  biblicum  genannt. 

[(3.  Ä.  u.  O.  SR.] 

')  Sgl.  Unfte  9(u?g.  «itcl  -2,  502.  *37.  ■')  ÜJian  bcbcnfc  j.  *P.,  bofe  l'niljct  in  jenen 
Saljtcn  (um  1530)  fctjon  ein  frontet  3)?Qnu  toar;  ba6  ber  3)ruc£  fcl)t  fd)neE  gcförbctt  luerben 
niufete  unb  aud)  hjurbe. 


Seit  (Qiigem  fc[)Dn  tini^te  tnan  aus  bev  Xlll.  ^pvcbigt  bcS  So'^aiin  lllattjcfius ', 
boB  Sut^ev  in  ©enieiuft^aft  mit  feinen  aBittcntevgcv  ^reunbeu  eine  StcUifion  bei 
SSibel  öovgenommen  1)0.^1.  ^Jlaf^efiuS  fagt  bntübcv.  „3II§  nun  crftlidj  bie  gantje 
2cutfcf)e  2?ibet  Qu^gangcn  war,  unnb  ein  tcig  (cret  immer  neten  bev  onfcd^tung  ben 
anbevn,  nimmet  D.  i'ut^ev  bie  58iblicn  üon  anfang  luibev  fiiv  fidj,  mit  groffem  cinft, 
flci^  unb  gebete,  unb  uberlit)et  fic  bnrdjnufj,  unnb  U'cit  ficf)  ber  ©onc  fflrtte§  ticr= 
fprodjen  l^atte,  er  toülle  barbei)  fein,  wo  ix  etlictie  inn  feinem  namen  .^nfammcii 
fommcn  unb  umb  feinen  ÖSeift  bitten,  öevorbnet  D.  M.  Sutljer  gteid)  ein  eljgcn  'Ban^- 
l)ebrim  ton  ben  bcften  (euten,  fo  befemalä  brrfjanben,  uield)e  njijd)lic()  etlictie  ftunbcu 
uor  bem  ?lbenbeffen  in  Soctorg  .ftloftcr  ,^ufammcn  famen,  Slemlic^,  D.  ^oljnnu 
Sugenfiogen,  D.SuftumSonam,  D.  ßreuöiger,  M.  *pt)itipvum,  5]]Qttt)eum  3lurogßHmn, 
Sorbet)  M.  ©eorg  9i5rer,  ber  (^orrettor,  nuc^  tnnr,  offtnmlg  tnmen  frembbe  Softorn 
unnb  G)cter-te  ju  bifem  '^ofien  Söerrf,  als  D.  3?crnf)arb  BifQlci'.  t*-  5orftemin§. 

SBenn  nun  D.  [?ut()er|  ,^uDor  bie  ouf.gangen  U3ibet  ubcrfe'^en  unb  barnebcn  bei) 
3(übeu  unb  frembbcn  fpvod)tiinbigen  fid^  erlernet  unb  fic^  bei)  alten  ®cutfd)en  bon 
guten  tüorten  erfraget  l)ntte,  SBie  er  im  ctlid)  Sd)i)pl  abftcc^en  lie|,  bamit  it)n 
ein  Seutfd^er  Jyteifdjer  beridjtet,  tuie  man  ein  jebeS  am  ©i^of  ncnnete,  Äam  D.  ^Jlartin 
Suf^er  inn  ba§  ß^onfiftorinm  mit  feiner  alten  l'ateinifd)cn  unb  nctcen  £eutfd)en  33ib= 
lien;  barbe^  er  aud)  ftettigs  ben  .Cc^reifc^en  Ztxt  ^atte.  .^err  *p£)ilippu§  bra^t  mit 
ftd)  ben  ffiredifcf)en  2ert,  D.  Kreutjiger  neben  bem  .f)ebreifd)en  bie  (5f)albeifd)e  33ibel, 
S)ie  5profeffore5  'Ratten  bei)  fid)  it)re  3iabinen;  D.  *pommer  l)atte  aud)  ein  Satei= 
nifd^cn  Scft  für  fic^,  barine  er  fcl^r  wol  befannbt  toar. 

3ul)Dr  "^at  fid^  ein  jeber  auff  ben  Üejt  gerüft,  baüon  man  rattjfdilageu  foltc, 
öreclifd)e  unnb  2ateinifd)c,  neben  ben  3übifd)en  au^legern^  ubcrfcl)en. 

Srauff  proponirt  bifer  5preftbent  ein  Xcjt  unb  lie^  bie  ftimm  t)erunib  get)en 
unnb  '^öret,  mag  ein  jeber  bar.ju  ju  rebcn  t)ette  nad)  eigenfd^afft  ber  £prad)e  ober 
nad)  ber  alten  Doftorn  au^legung. 


')  ^ifloticn,  S3on  be?  ff^rtoitbigcn  in  ®ott  feiigen  tl)cutcn  aJtonnS  ®ottel,  D.  *D(nttin 
öut^et§,  Slnfong,  ßere,  ßebcn,  £tQnbt)Qfft  bcfentnuB  fcincl  ölaiilien»,  unnb  ©tctben,  Dtbcnlic^ 
her  Sarjal  nod^,  tnie  ftc^  fo[c^c§  alleä  ^abe  jugetragcn,  3<ef(^tibcn  SLurd)  §ettu  M.  3ot)nnn 
2Jiütf)cfium  ben  (Sltrai.  5(ütnbcrg  15(55;  3lu§gabe  ®.  l'öf^e,  *4]tag  1898  (f.  e.813ff.);  SluSgnbe 
®.  SBud^lDQlb  bei  9leclam  5Jr.  2511—2514;  ic^  jiticte  iincf)  ber  Slusgobc:  9Jürnbcrg  butd)  fiQtl)a= 
tinom  ©erlod^in,  unb  3ol)Qnn»  toom  Sctg  Gtbcn.  M.  D.  LXXX  2J[.  151.  '-)  2)ie  jübifc^fu 
Sluäleger  finb  bie  eben  genannten  iHabbinen  b.  ^.  SBibeltummcntote  jübift^et  tejegetcn. 


XVI  ivinlcitimg. 

äBiiubcr  fdjßnc  imb  Idjrijafftigc  rebcn  foüeu  bei)  bifer  nvbdt  gefallen  fein, 
SÖetcfjev  M.  6corg  ['Hörer]  etlidje  aufigcjcidjuet  imnb  bie  (jerimc^  at§  tieinc  glöfeteiu 
uunb  aii6(cgung  auff  ben  raub  ,?um  lert  gebrucft  fein." 

9(iif  biefer  lebenbigeii  iiub  an^^iel)cnbcn  Sdöilberung  bee  5]latf)cftu§  ruf)te  aljo 
hi^'ijex  unfer  queHenmn^igeä  2Biffcii  mit  biefe  Singe;  boroiif  fu^cn  and)  immer  bic 
mand)evlei  ditblidien  Sarfteüuitgen,  bie  un§  i!ut^er  jeigen,  im  Greife  feiner  i^reunbe 
bie  23ibel  öerbeutfdjenb,  wie  eg  jumeift  irrtümiid]  Ijei^t,  als  Ijaubelte  es  fic^  um 
bic  erfte  Überfe^ung  ber  Sifiel,  toniirenb  bod)  bic  3ieüifion§arbeit  am  beutfd;cu 
«dirifttcrt  auS  fpätercn  Satjreu  gemeint  ift. 

2Bic  bic  unten  abgebrucftcn  Urtnnben  5eigcn ,  wirb  bie  Sarfteüung  bcs 
«DJatfjcfiuä  ben  Q'^aratter,  3uf)alt  unb  ?(rbeit§tt)eife  einer  S^ibelreüifion  im  Sanljebrim 
im  allgemeinen  rid)tig  barftellen,  aber  fad^tid;  f)at  er  fic^  in  ,5tt)ci  mefentlidjcn 
fünften  in  feiner  (Erinnerung  gctnufdjt. 

1.  5Jtat^efiu5  fe^t  bns  33ibc[fo{Iegi«m  in  baä  3[al)r  1540;  eS  nimmt  jeboc^ 
bereits  im  Suli  1539  feinen  3(nfnng. 

2.  3Jlatt)efiu§  rebct  offenbar  nur  üou  einer  iHeüifion;  mir  miffen  aber  je^t 
Uoii  brcien. 

Sicfe  6rlociternng  unferev  Äenutnig  Hon  X!utl)er'i  unb  feines  gelcljrtcn  greunbeö^ 
bcirati  9Jlü^en  um  bie  Serbefferung  be§  beutfdjen  SibcUeftcä  fdjbpfen  toiv  au§ 
bem  3(nf)ang  bei  33er,^eid|niffc§  ber  Don  ©eorg  SRiJrer  nad)gefd3riebcnen  l'utf)cr= 
prebigtenS  bae  um  1552  entftanben  unb  auf  M.  Soljann  Stolö  3urürf.5nfiUjren  ift.- 

Sort  l^ci^t  e§: 

I.  Annotationes  über  aÜe  pfatmen,  ba  bic  .(pcrren  D.  M[nrtinus  L|uthonis, 
Phil[ippus  M[elanclit!ion,  C|asi)ar  Creuziger  etc.  ,5um  anbern  mal  ben  pfalter 
fnrgcnommcn  l^oben  ju  botme^f($en.  Sa  fie'^ct  man,  mie  üicü  mut)e  unb 
arbeit  ©ie  e§  getoftct  l^at,  ben  pfalter  in  Scntfdj  Spradje  ,|u  bringen:  in 
parvo  libello  signato  litera  P. 

II.  Anno  domini  34  am  24.  ^anuarij  Traben  gebadjtc  t)eren  bon  neuem 
bie  ganlje  bibcTl  burd)  qu§  furgenomen  ju  corrigiren,  biefelbige  ann  PieKenn 
ortern  beuttic^er  unb  flercr  in§  Seutfd)  gebrad)t  ben  juöor.  Sonbcrlid)  aber 
Ijobcn  Sic  öiell  ,yi  tl)un  gcl)abt  mit  ben  propljetcn  in  beutfd)e  fpradje  reri)t 
3U  bringen  bon  Scrcmia  an  bi§  3U  enbe  ber  prop^ten.  Sen  gfaias  unb 
Sauicl  finbt  etlid)e  2iC)ar  jubor  bcutfdj  iun  brud  au^gangcn.  3iefuö  Sprad) 
Ijatt  ©ie  fonberlid)  Pieü  mul)c  gefoftet,  baä  er  !(ar  gut  bcutfdj  rebet,  luie 
fol($e§  in  bic  lengc  3ufel)cn  ift  im  bud)  Li  signalo  in  quarto. 

III.  Anno  domini  39  t)abcn  ©ie  nod^  einft  bic  5J3ibel  oon  anfaug  bi6 
auf  bie  apocripha  ubcrlauffen  nnb  etlidje  loorter  unb  fprncljc  beutlid)er  im 
S)eutfd)en  gebenn,  loie  im  bud)  ,iufel}enn  ift,  barinneu  bic  prebigtenn,  bic  ber= 
felbigc  man  anno  41   unb  42   getl)an  IjOtt,   quere  fol.  71. 


')  .^oiibfc^tift  yft.  XXXIII  ber  9{at^|d)ulbiblipll)e£  ju  ^loicfau;  bfid)tieben  Unfre  9lii-j(i. 
»b.  10»  ©.  IX— Xm.  ')  3ol)ninic«  Stol^  Wittenbcrgensis:   am    IS.  eeptcmbct   15:!'J 

inagistcr;  om  21.  September  1.539  oibinictt  al-i  X^a^iox  «on  Scffcii.  -  fSäai  in  ber  Jenaer 
.5)nnbf^tift  lios.  cj.  24"  (^«rfbifltcii  ir)2!i)  niif  !»!.  201''  mit  ber  '.i^cifiifliiiig  I.  Stolis  W|iUon- 
bcrgciiöi.s  (abgebnicfl  Unftc  SlitSfl.  üJb.  27  ®.  XI)  ftcTjt,  »oitb  itämHd)  im  *|lvcbic3tucvjcid)iiia 
lc(d)ticbcii  unb  „inaiiUK  mea",  olfo  bc»  ©tols,  l)inäugefiigt. 


Sie  »ik(prototone.  XVII 

93}itl^iii:  1.  3:rci  SJcöifionStnpiigfn  Ijahm  ftattgcfuiibon :  1531 ';  1534;  1539ff. 
2.  ä>on  alten  bvei  i^ommiffioiiöii^iiugcn   finb  iprotofütU'  üortjanbcii  gciuofcn. 

S)ie  ^pvotofolle  Ijot  bev  treue  Stövev  ttiäfjvenb  bev  ^öerljanblungen  fclbft  nuf= 
gcnomnicn.  Wu  ev  feit  1523  iiDvlcfinigcn,  "^Nrcbigteii,  ®i§piitatiüiien  i'iitf)ev5  mit 
iiueimüblid)f"i  Fvleiß  nndjfdjrieb  -  uiib  foinit  feine  litevQvifdje  .'^lintevloffonfdjaft  für 
iin§  bte  borneI)mlid)fte  DueUe  für  bie  tjanbfd^riftlidje  ÜOerUefernng  uou  äÖcvfcn 
Sntt)er§  barftellt,  fo  inod)te  i()n  i'ntT)er  gern  jugelnffen,  üicllcid}!  fugnr  aU  ben 
5l?ilieltorreftov  ber  i'nfftfdE)en  Sviicferei  berufen  Ijabcn.  *J3iatI)cfin3-'  bejeugt  ouc^ 
QU5brüct[i($,  „SJBie  M.  @eorg  OJöver  üic(  tijftüdjes  Dingeä  üon  Sd)rifften  unb  9iat()= 
fdjtegen  unb  fonberlidj,  loa»  bei)  ber  Sotmctfdiung  ber  33ibc(  gevebt  mar,  fc^r 
fleißig  jufanimenbradjt  bat".* 

■■l^on  ben  öorbanbcn  geluofencn  brei  5protofoIIen  finb  nur  jluei  auf  uni 
getommen.  Siefev  23aub  enttjält  auf  ©.  1  —  166  baä  '4-sfalincnprotofoIl(;  auf  S.  160 
bt§  577  tiom  ^prütofoll  aii§  ben  3at;ren  1539 — 1541  junnd^ft  bie  ScrfianbUmgcu 
über  1.  Wofc  1  bi^  t^nbe  ber  'j^falmen  mit  ben  bn,^ugcbi.'vigen  (janbfdjriftlidjcn  öiu= 
trogungen  Sutf)er5  auä  feinem  .^lanberemplar  be§  31.  X.  (f.  barübev  baS  iWoriuort).  — 
2)a  wix  in  biefem  Sanbc  nod)  nidjt  baö  ganje  9Jlateriat  üorlegen  tiännen,  [teilen  toir 
aud^  bie  ©efamtcinlcitung  für  bie  93ibcheDifton  1539  —  41  bi§  auf  Sibet  Ü^b.  4 
jurüct,  tüeli^er  ben  3tbfd)hifj  fäintlid)or  Uorbereilenben  3Ivbeiten  Sut^crä  .jnr  bentfdjen 
3?ibet  abfc^lic^enb  barbictcn  inirb.  Unter  biefem  @efidjt§Vunft  fi"^  ^ic  *33tittcilungen 
auf  ©.  169  —  577  .yinddjft  an,\ufd)auen. 

3Bir  l^aben  uns  in  biefem  Staube  auäj  nod)  nt($t  über  ba§  äUjeite  ^pvotofolt  tion 
1534  (tig(.  oben  £.  XVI,  II.)  be«  näfjeren  geäußert.  ';]wax  ift  bie  .s^ioffnung  gering, 
ha^  ei  no^  einmal  aufgefunben  luerbe,  bodj  ift  es  ja  nid;t  au§gefd)lDffcn,  ba^  in 
SBanb  4  nacb  erneutem  6ud)cn  unb  gorfd^en  lüenigfteni  bie  @efcl)id6te  beS  U3er= 
fdjtuinbeni  bicfev  Urfunbe  nod)  beffer  aufgebcKt  iuerben  tnnn,  al^  e§  bi§bei'  mügtid) 
War;  ügt.  ÜJei^ert  in  .Hoffmaneä  t)anbfd)rifttid)er  Überlieferung  a.  a.  O.  <B.  114  —  118. 


')  Safe  bie  erftc  laguiig  iii-j  Saljr  l')?.!  fnEt,  luirb  initeii  itoctj  beluicfcii  hierbeii;  ügl. 
©.  XXIIIff.  ^)  ajgl.  bie  l)aiibfc()vift(id)c  Übctlicfetung  uon  Wcxkn  3)!.  fiuKjet-ä  imn  ,?foff= 
nmiic  11.  a.  1907,   ßicgintj,  SBb.  1  ®.  XXIf.  ')  «öfd)c  o.  q.  D.  *;!icbigt  XII  m.  131b. 

*)  £ie|e  mic  aud)  bie  tioibin  jiticrte  (f.  oben  ®.  XVf.)  ^iufjctuiig  madjt  biirdjaiia  ben  (SiitbnidE,  al§ 
^obe  3Jlat^cfiu^  nid)t  blojj  im  allgemeinen  um  biefe  SBiktveöifion  gcluufet,  foiiberit  al§  fjabc 
er  Quc^  ben  Sanb,  bet  bas  5!totofott  enttjicU,  ^a  @cfid)t  befommcn,  Xai  ift  nud)  fe()r  tcoljl 
mijglid),  benn  1540  finbcu  t«ir  5J!ntf)cfiiiä  juetft  nn  Sut^etd  Sifd)  (ugl.  ®.  Söfd)c,  'JJIatfjffiu-?, 
®ot()a  1895,  S8b.  1  S.  92ff.):  ju  ber  ^^,cit  lunr  bie  3!el)ifiou  im  Dodcii  Öiniige.  —  Safe  er  üou 
ben  früf)eren  Mebifiuncn  nic^to  melbet,  obglcid)  er  bod)  fdjoii  UDrl)cr  jtueimal  in  SÖiftenOerg 
fid)  nuff)ieU,  liegt  li)ul)l  baran,  bafs  er  bei  feinem  erfteii  3(ufentt)nlt  in  iffiittcnOerg  1529  nod) 
Stubcnt  luar  (Ugl.  l'öfdje  a.  a.  D.  I  ©.  39ff.),  unb  man  mad)tc  in  ber  Cffciitlid)feit  gnr  fein 
?luft)cbenä  üon  ben  lagenben  Sleüifion-Mommiffionen,  unb  aU  er  1540  in  Üiitl)erl  .§)au3gcnoffcn5 
fdjofl  eintrat,  lag  bie  ^Pfalmenreüifion  fd)on  Uieit  ^urücf,  mar  in  iljrer  SBirtung  auf  bie  ©eftats 
tung  bco  !pfaltertexte»  längft  au?ge|d)öpft,  unb  ba«  größere  SWert  uon  1539—41  ftanb  für  olle 
im  Söotbergrunb  bei  Sntcreffe?.    *Ät)nlid)  mag-3  aud)  mit  ber  ;i!eliifion  Don  1534  gegangen  fein. 


!Dut5er§  Scrte.    SBilietüterfeljimg  3.  11 


•^rotofoU  bcr  •jpjalmcutapug  1531* 

In  parvo  libello  signato  litera  P  foEcn  und)  bcm  '^^'vcbigtücvjeid)!!!?  (f.  o.  S.  XVI) 
bie  93eiT)anb[migcu  Qufge,^ctdjnel  fein.  £ic)cn  libellus  Ijot  D.  ©covg  äMidjWQtb- 
Seipjig  im  Saljvc  1894  liiicbevaiifgciuitbcn,  iinb  jmav  ift  c§  in  bcv  Jenaer  Uni»ev= 
fitätSbibtiotfief  eine  Cftnbfianbfdjvift,  bie  bie  Signatur  Bos.  o.  17°  trügt.i  ?luf 
Sßl.  1="  big  112''  (in  neuer '^niginicnnig)  ent^cilt  bci§  je^t  gebunbene  5protcifott()eft 
me^r  ober  Weniger  eingeljenbe  ^luäfübrungen  praltiid)--crcgcti)d)er  ?lrt  ,^u  faft  allen 
^pjatmen  in  ber  betonntcn,  fd)lm-r  .ju  ent,iiifernben  ,«ur,ifd)rift  Srorg  Siörerä. 

S;er  ßobej  fe|t  mit  ?Iuf3eid)nungen  fogteid)  ju  5pfatm  4  ein.  (Sg  ift  aber 
nid)t  btoB  nüiglic^,  fonbern  liiBt  fid)  faft  mit  Sid)crT}cit  fogcn,  baB  nud)  33cmer= 
fuiigen  ju  ^pfalm  1—3  Dortjnnben  gclDcfen  finb;  beim  einmal  lucift  ber  '■|>inlter 
üon  1531 2,  für  bejfen  33erbeffcrnng,  icie  unten  nod)  gejeigt  wirb,  bie  gan.jc  ^KeDifion 
üeranftaltet  nnirbe,  aud)  in  bicfen  brci  erftcn  ^pfalmen  ftarte  tertlidje  3lnberuiigcn 
anf  gegenüber  bem -^ifatter  uon  1528  3,  iuncinbcrnngen,  tüic  wir  fic  bei  ben  übrigen 
ilvfolmen  otS  in  ben  'JJeöifion§fituingen  erarbeitet  inabrncbmen;  bann  aber  fütjrt 
eine  SBcobadjtung  unmittelbarer  91rt,  nämlid;  an  ben  Sogenlagen  ber  Urfunbc,  ,^u 
bem  nottnenbigcn  Sd^üi^,  ba^  bie  .fianbfdjrift  am  Stnfang  urfprünglid)  um  fünf 
Sl^lättcr  reicher  mar. 

Siorer  fdjrieb  auf  5>>ügenlagcn  ,yi  je  8  CUabblättcrn  Stärfe,  be^eidjnet  loie 
üblid)  mit  A,  B,  C,  D  biä  P.  F«  entfpräd;e  unfercm  jetzigen  ©djlnfeblatt  112^'  +  i'. 
i)ied)ncn  mir  öom  gd)ln|  anä  rüdiriirte,  fo  cnt)prid)t  nnfer  ie|ige§  2.^1.  1-'+''  nid)t 
ber  nriprünglidjen  Sage  A  1,  fonbern  üielmebr  bem  231.  AG;  e3  feljlcn  foniit  bie 
SlHätter  A  1  bi§  A  5.  5)iefe  immcrtjin  nod)  unfidjerc  ilied^nung  U'ivb  aber  burdjauä 
beftiitigt  burd)  .Ciinhieifc  bcr  .fxinbfdjrift  felbft. 

Unten  auf  ©.  67  bei  ^Sfalm  Gl  3U  3.  34  loirb  am  DJanbc  bemerft:  Siipra  EG; 
bamit  ift  äurüdoerluiefen  auf  unfcr  331.  33 ■■'  +  '■  (^^l  44/45);  ift  aber  KG  =  Söl.  33, 
fo  ift  5B(.  1  =-=  A  G;  olfo  toieberum:  A  1  biä  A  5  fel)len. 

aSciter;  Unten  auf  ©.  140  bei  5ßf.  110  mcrft  SUher  am  lltanbe  nn:  Vide 
supra  in  litera  K.  anle  82.  5)hni  ift  tatfäcblid)  (f.  n.  ©.  103  f.)  Our  ^jäfnlm  82 
fd)on  einmal  turj  $fatm  110  bel)anbelt  »oorben.  l.itera  K  entfpricljt  .^unädjft  alfo 
unfercm  331.  74''.  9{ed)net  man  nun  Don  bcm  eben  feftgetcgten  E  G  =  SSI.  33"  +  '' 
nad)  aufroärtg,  fo  !ommt  nmn  auf  bie  dHetdjung:  2^.  74'>-l '' =  Litera  K  7;  unb 
loieberum  ergibt  fiel)  bann,  bon  K  7  rüdauirt'i  ge.iätjlt,  bafj  A  G  =  S8l.  l"  I  "'  unferev 
.&anbfd)rift  ift.     9llfo:  5  IBliitter,  AI  bis  A  5,  feljleu  unfercm  iiobcr. 


')  Sgl.  ll)coIogiid)e  ©hibicu  mib  ßtititeii  1894,  S.  374-391;  Sciiaer  2ul()ctfiiiibc  Don 
Dr.  S8iid)lt)Qlb;  bnäjclbe  fütjct  in  ^citfdjrift  für  fiitdjcngcirijidjtc  14,  601.  ■)  Uiifvc  9luSg. 

Söibcl  2,  002  f.  *37.  ')  Utiftc  Sliiag.  Jöibd  2,  438.  *2i). 


^totofoH  bet  Ipfolinentagimg  1531.  XIX 

So  bQ§  5proto!olt  buvd)  bie  Sal^rTjunbcrte  I)tnburdj  iingetunbcu  lonr,  ift  ja 
ein  SScvIuft  gcvobe  hex  evftcn  S3Iättcv  leicfit  etflavlid^;  ber  33crtuft  nniß  aber  niid) 
fd)ou  vcdjt  jcitig  cingetvcteii  fein,  bcnn  bie  evftc  (Seite  im  jcijigen  Jöcftanbe  ift  in 
i'^ren  Sc^rift^ügen  erl;eti[idj  DevWa§t,  nnb  bov  aftem  tjnt  offenbar  fdjon  Möver  in 
feinen  fpätercn  3aT)ven  bicfe  iHüttei;  nic^t  ntel^v  üor  firf)  geljabt.  Son  biefem  testen 
*punfte  toirb  unten  nod)  ge^anbeU  (f.  S.  XXIX  9tnm.  1). 

@(eid)  ju  Sßeginu  bc-J  5protofoIII  fäüt  einige  llnovbnung  in  bcv  9}eif)enfoIge 
ber  beljonbelten  5|3fa(nien  auf.  Sie  ift  baburd;  entftanben,  bafe  etwa  bis  ^^'falm  20 
einige  *pfal"ic"  boppelt,  unb  jhjav  aud^  ju  berfdjiebeneu  Seiten,  anbere  au&erfjalb 
ber  regulären  9Jeil^enfo(ge  bet)Qnbe(t  toorbcu  finb ;  fteincrc  S5er|d)iebungen  in  einzelnen 
Spfatmen,  nadjtrüglic^c  3"iiii>fti"i'-f)en  unb  Grgänjungcn,  SBormegnal^ineu  unb  gering= 
fügigere  aBiebert^otungcn  foninien  audj  noci^  üom  20.  i^fülm  on  bi§  jum  S^(n$  üor. 
SJeim  Stbbrud  ber  CncIIe  finb  bicfe  im  i^ontert  tt)ic  (yrembtörpcr  tuirtcnbe  ^eite 
immer  in  ben  Fußnoten  fenntlid)  gcmodjt  unb  d)aratterificrt  werben.  Üon  ber  elften 
Unorbnung  am  9lnfang  jeljt  abgcfel^en,  finben  fid)  foldje  Unregetmäßigfciten  3.  93. 

©.  35  3.  5ff.  33(.  27»  ^f.  38 

©.  86  S-  11  ff-  33t.  28^'  *j3f.  39 

<S.    68  S-  36-©.  69  3.  2  St.  51»>  $Sf.  64 

©.  76  3.  33ff.  SBt.  57='  5pf.  68 

©.  103  3.  24-©.  104  3.  3  aSt.  74''  5pf.  110 

©.  140  3.  5ff.  331.  97^  $f.  110 

©.  145  3.  5  581.  100=*  $f.  115. 

©0  ergibt  fid^  je^t,  auf§  ®an3e  gefe|en,  folgcnbe  OJeüjenfotge  ber  bcl^anbelten 
5pfalmcn : 

«Pf.  4.  5.  13.  12.  14.  15.  16.  17.  18.  19.  20.  21.  In  2.i  psialiuum.  4.  5. 
6.  7.  8.  9.  10.  11.  22.  23.  24.  25.  26.  27  unb  fo  in  regelmäßiger  Sotge  fort  big  ju 
ipfalm  150;  fein  ^ipfatrn  bleibt  gauj  unberüfjrt;  5pfalm  100  wirb  an  jlnei  ©teücn 
befprodjen;  an  feinem  gcwiefcncu  5f-Iatje  ausfül^rlid;  unb  idjon  tür^er  auf  ©.  103,104 
331.  74\ 

6inc  anbere  3lrt  bon  ©tbrungen  be§  laufenben  «prototoHtejtcg  Ijat  ifjren  Ur= 
fprung  in  ber  Sefc^affenljeit  be§  öerinenbeten  5Jionuftviptpapier§.  9iöver  faltete  näm= 
Ii(^  al§  ^Protofofl^cft  für  ben  Scbraud)  bei  ben  ©iijungcn  Guarlblätter  ^ufammen, 
bon  bencn  einzelne  fd)on  ju  einem  2eit  mit  9toti,jeii  uon  i'^m  befdjrieben  Waren. 
Siefe  lefen  wir  jc^t,  ha  bie  früheren  Curfrtbtütter  ju  ben  Cttaübogcnlagcn  (f.  oben 
S.  XYIII)  geworben  finb,  natürlich  fcntredjt  3U  ben  mit  DieüifionSnoti^cn  gefüllten 
3cdcn,  biefc  gelegentlii^  einengenb  unb  bcgren^enb.  Ultandje  bicfer  früheren  a5emer= 
lungcn,  bie  felbftöerftänbtic^  mit  bem  fonftigen  ^n^jalt  ber  Seite  nid)t§  ju  tun  Ijaben, 
(äffen  fi^  noc^  ibentifi^ieren  o(i  lifc^reben  ober  bgf.,  für  anbere  fe'^lt  un§  bi§(ang 
nod^  jcbe  Deutung. 


')  SlBit  fe^cn  alfo,  ^Jfalm  2  ifl  bcfptod)eii  hjotbcn;  dbn  Wix  lefen  je^t  nur  über  tiefen 
fc^hjierigcn  unb  nidjt  gonj  fiivjen  5pfülm  ouf  btct  ^i^'lf"  f>"  Poor  SBeiiietfitngen  ju  5f  f.  2, 
33.  7  iiiib  ä!.  11.  2cr  9liiQlogicid)(u6  ift  erlaubt,  boö  loit  jc^t  nur  nod)  Uiic  bei  %''\.  i  ober  5 
gleid)iam  eine  jtucilc,  nac^ttäglidjc  'Jicjciifion  uon  ^\.  2  Ijnbcn;  aiilfüIjtUd)  nntb  eben  auf  ben 
unl  fefjlenben  Slättetn  A  1— A5  übet  *4Jfa(m  2  (unb  5pj.  1  unb  3)  gerebct  iBotben  fein. 

II* 


XX  eiiileitimg. 

2Biv  füfivcu  ein  paax  SBeifpietc  an,  bie  uns  in  bicfer  eben  if)nratterifievten 
3(rt  fid)fv  fdjfinen;  ouf  anbcvc-S^  nini^en  bie  9Innun'fnngen  unb  bcv  inniontcnQVpnvnt 
aiifnicvft'ani;  ,5.  33. 

m.  (35"  4>t.    7-1  ©.  89  311  3.  15.     3i"t  2iid)rebe  ügt.  »inbfeil  ;1,  50. 

m.  73''  5pf.    80  <B.  102  ju  3-  20/21.    lifc^vcbe? 

33[.  89^  %\i.  102  ©.  12G  p  25.  Sae  Stiicf  ift  8uf6ev§  gntiuuri  ,yir  „Stoffe  anf 
bne  Devmcinte  faifei-Iidje  G^bift  1531,"  -  bcn  iHLirev  fid)  nbfd)vicb.  S^a  bn«  *|*rDtotünt)eit 
um  ben  15.  ^oniiav  1531  (f.  n.  ©.  XXII f.)  in  ©ebvaudj  genommen  univbc,  voxijn  aber 
fdjon  auf  331.  89*  bcv  „©ntunuf"  bavin  ftanb,  mufe  it)n  Sutt)cr  fd)on  eine  SBeiic  bor 
lUitte  Januar  1531  öcvfa|t  Ijabcn.  So  gctuinncn  Uiir  Don  Iiiev  auä  einen  ungcfä()ven 
yinfa^  für  bie  yibfaijung  be«  Öntrourfö  jur  'Ölofie',  bereu  -Jlnjänge  bi5l)cr  im  Siunfcl 
lagen. 

231.  107  ^'  5Pi.  131,  ©.  157  ,5U  S-  25/27.  Sft  luoljl  eine  etvobetjdjc  2ifd)= 
lebe.  Sal  'Obiectum  sapienlia'  3iett  lDoI)l  auf  bie  Urform  ^u  gDrftemann=83inbfeit, 
lifdjrebcn  IV  ©.  180  ff. 

So  unb  bort  mag  fic^  aber  ÜJorcr,  öieüetdit  uor  ber  giljung,  Dloti^en^ettet 
0U5  gütigere  Söefi^  in  fein  *|>i'otofoIIf)eft  abgefdjriebeu  I;aben,  loie  er  bod)  alle§  au§ 
SutljcrS  *)J!unb  unb  jyeber  aufö  cmfigfle  fammelte  unb  abfdjrifttid)  beuialirte.  S)iefe 
l'hifjeidjnungen  unterbredjcn  bonn  bcn  ^iontert  ober  finbeu  fid;  als  Oiaubbemerfungen. 
Saljin  gcijören  Stellen  luie  3.  23. 

581.  22  ="  $Pf.  35  ©.  28  ju  3.  2/3  9{umer£ung  2 

231.  44»=  «ißf.  56  S.  58  p  3.  26-28 

231.  69='  5Pf.  77  S.  95  ,p  3.  33.  3ft  ba«  bcr  Einfang  einer  ^ifdjrebe  ober  folf 
nur  gefagt  loerben,  ba^  bie  aufgeführten  SJiünncr  über  biejcn  '|t(alm  gcfdjricbcn  tjaben'^ 

231.  73*  «Pf.  80  ©.  101  au  3.  19-22.  2>gl.  Colloquia  2.^eit  2)ietrid)S23t.  118* 
unb  Sc^Ioginl^aufcn,  2;ifd)rcbcn  9Ir.  263. 

231.    73''  'f^l  80  S.  102  3.  18  ff. 

231.    84*  5pf.  94  ©.  1 20  ^u  3- 19/20.  3ft  n?of)t  Xifc^rcbc;  aber  loo  finbct  fie  fid;  ? 

2n.    92*i!f.  105  S.  131  ^u  3.  30 

231.    93''  ^!f.  107  ©.  134  3.  32/33  Stnmerfung  1 

231.    94"  *pf.  107  S.  136  ju  3.  5/6 

23t.  111»  5pf.  144  S.  163  ^u  3.  27/29  Vlnmerhing  3.  <Eic  StcHe  ftel;t  ond; 
unter  5J}cIanc^tf)Dn5  üfcbrebcn,  aber  mit  anbcrer  23eaief)ung.-' 

5ioc^  anbcreä  Uurb  fpäter  in*  ^4-'rotuton(;eft  eingefd)ricben  fein.  So  gicid;  231.  1* 
oben  unb  am  9Janbe  bie  fet;r  bcrbla^tcn  2i3orte:  hun  postuhuido  Cluisüani  nostri  an 
neces|sario  peius  inveniantur  quam  olin  in  PapLalu,  ([uia  tum  in  speciem  sancto 
vixerunt  iuxta  doctrinam  papao.  Et  deindo  aliquo  modo  liab|^ucrinit  (louLscicntiam 
bonam,  sed  nihil  K.     lam  vero  accidit,  quod  abusi  gracia  dei  u'.    Xifdjrebc^ 


■)  3. 58.  ©.  10  311  3.  21- 11,  5;  S.  .TJ  ,511  3. 1-3;  S.  77  ,yi  3.  1/10;  S.  102  311  3.  20 
unb  3.  23.         »)  iügt.  Uufre  Sliiig.  *b.  30',  5.S3.  321  ff.  ■'')  iligl.  Üi']d)t,  Aiuilocta  S.  150 

9it.  184:  Pactum  dicitui-  a  pacis,  cor,  pax,  pagus  a  .t»;;'»/.  Cum  liientius,  D.  Maitinus, 
Üsiander  et  ego  faceremus  iter  in  Hassia  (seil.  Cttobtr  1529,  auf  ber  .g)cinirfife  l'on  iDtorbutg; 
. .  .  certabamus  etymologiis,  unde  es.set  nomeii  '5S)Dtff'.  Oslander  dicebat  esso  nomen 
a  'SJutff'  (bcbütfcn;,  quia  ibi  tautum  est  agricultura,  igitur  muHis  rebus  indigeri.  Brcntius 
dicebat  a '2()or  off'.  Cällfo  uid)t  Siilljct;  bniind)  ift  ©.  163  3lniii.  3  rirfjtigjiiflflteii.)  Lutberus 
dicebat  esse,  quod  mihi  maxime  placel)at  a  'Uovljuff,  quüd  e.sset  ein  liüvljüff  ante  civi- 
tatcm.     Koedns  dicuut  a  "iide'  grammatici. 


331. 

58» 

931. 

62» 

331. 

83" 

951. 

91» 

331. 

97» 

^Profofon  her  IMatmentogunft  15.11.  NXI 

Unb  nuf  3?I.  4»  oticn  unb  om  ^nnenronbc:  Idola  dicunlm-  a  dciloiv  proploi- 
nietaphoram,  ut  Aven,  'in  dolore  parturies'  .  .  .  actus  dolore  intrinsiciis  iloimis. 
Jifd^vebc? 

ilon  bcii  Siluiiiflcii  bcS  ;ii'cüifionl6civatc§  fiiib  ciiijcliie  bcllimmt  boticvt.  SÖiv 
(efcn  auf 

©.  78  3.  28  $if.  69 :  9.  feb[ruaiii 

S.  84  3.  16  iM-  73:   Lunac,  quac  eral   1:J  l'cljLruarii 

©.  118  3.  27  !pf.  93:  4.  Mar[cii  sali[bato 

©.  130  3.  10  Cm.  105:   8.  Marcii 

S.  140  3.  4  5Pf.  110:   10.   MarLtii 

181.112''  ©.166  3.21  ^;!f.  150:  Finis.  die  15.  Maicii,  (piac  cral  uwv- 
ciirii,  deo  laus  et  gloiia. 

jDanclu'n  aber  tonnen  iviv  aucf)  l)in  nnb  Ijcv  anf  inbtvctteni  Sßcge,  niiö  gc- 
lcgcntlicf)cn  "Jloti.jen  ober  SSfobadjtungen  an  bcr  Apnnbfdjvift  felbft,  bcn  iPcginii 
cinev  nencn  Sitjnng  fcftlcgcn.  Sie  bctreffenbcn  Stellen  finb  luicbcvnni  tu'im  Vltibvmt 
fenntlid)  gemadjt.     p-5  finb  f)icvfüv  Stellen  ju  bead;ten  wie 

331.    5»  ©.  5  3.  27  m.  17,18  (5ufjnüte) 

331.  15"  S.  19  iü  3.  6  5Pf.  27  (VHnmcvtung) 

581.  18"  ©.  23  ju  3.  4  5PJ.  31  (9lnmertungj  [tefjt:  4.  posl  KpipliLuniac;  bas 
mufe  fein:  Sonntag  bcr  29.  Januar  1531.' 

93(.    27^'  S.  35  3.  4/5  5pf.  38  (Slnmerfung) :  S)a§  ift  bev  TOontag.'^ 

331.    38"  S.  50  3.  26  *Pf.  50  (9lnmerfung) 

331.    42»  ©.  55  3.  21  %>l  52/53:  ^In  ge^et  bev  lUitWod)  an  Mercurius  |'^|  4.-' 

35t.    49»  ©.  65  3.  1  5J.M.  61:  Non  aduram.* 

351.  102"  ©.  149  3.  11  Spf.  119  (Slnmeitung).' 

So  üicl  tä^t  fii$  aul  bev  Uvfnnbc  cvniitteln.  'Diatüvtid)  tioben  nic'^v  Situmgcn 
ftattgefunbcn;  fic^evlid)  3.  S.  in  bev  langen  ;]<:'ü  ,^lDifd)en  bem  13.  ^t'bvnav  nnb 
4.  Waxi,  bie  toiv  incitev  ju  gliebevn  feine  'ülnljaltspnnfte  T)aben.  labeKcninäj^ig 
bargcfleHt  ift  alfo  ber  *4-'faltev  1531  reUibievt  luovben  ,^n  fotgenben  3'-'iten: 


'■)  Sgl.  Uiiire  Stu^g.  ipb.  U,  12Gff.  1111b  .^paiispüflinc  &xl  «ii-jfl.  -4,  264.  =)  (5-5  loirb 
itic^t  onjuiuljmi'ii  fein,  ba§  eine  g(iii,;e  2Bod)e  Iniig  teiiie  Siluiitti  follte  ftnttgefiuiben  ()nbeii,  beim 
bie 'älrbeit  bräiigte  itiib  bet  ^ISfaltcrbtuct  idjritt  tafd)  normt  (f.  uiilcii  6.  XXVf.l;  bieier  l'Jontng 
ift  (lifo  jebfufatlÄ  gleich  bev  Sng  iinct)  4.  (fpipl)anieiifoimfng;  nljo  Utoiitng  bcr  .00.  Snimni- 
')  aiBctm  biefc  SBcmeifung  für  bie  ffiatictimg  in  *.!tniptiid)  genommen  Irerben  bcitf,  (jätlen 
Init  ltiol)l  an  llüttiuod)  ben  1.  g-ebrnor  1531  ja  beuten;  nnb  bamit  funntcn  loir  bie  Siljiing, 
bif  mit  931.  3Sb  fdjlicjjt  (f.  unten  S.  XXII),  anf  3;ien-Mng  bcn  .'51.  Saniiar  1531  fixieren.  9lnd) 
fonft  folgen  bie  Süjungstage  fid)  tafd);   ligl.  bie  Ictmine  im  *Uiät,v  ■•)  'Jiöter  irnr  nlfo  in 

einet  Sitjnng  nic^t  jiigegcn.  9ln  feiner  Statt  nindjte  liielleidjt  iücit  5?iettid),  ber  looljl  nl-ä 
i.'ntt)er3  bainaliger  Apau^genoffe  antritt  ju  ben  ©iluingeu  Iinttc  nnb  beifen  91ntiic)ciil)eit  nn-j  and) 
fonft  belegt  ift  (f.  nnten  ©.  XLV),  bie  nötigen  ^iSrototoIInotijen,  bie  fid)  Mürer  fpater  in  guter 
5Ru^c,  tuie  bie  Sdjriftäiige  jcigen,  in  fein  ^cft  nadjtrng.  2Üo  iRotcr  bamalä  War,  läßt  fic^ 
borläufig  nod)  nidjt  aii-5mac^cn.  9lm  5.  JJcbrunr  fe^rieb  er  iebenfallä  nod)  eine  Sutlierprebigt 
nnd)  (,ugl.  Unfre  Sln^g.  iBb.  04S.585);  am  9.  [yclirimr  ift  er  bei  ber  Dieöifioiiäfijjiiiig  luieber 
jugegcn  (f.  nnten  ©.  XXII);  fo  toirb  bie  obige  lagiing  bei  iJ^eiratel,  bie  er  Perfänmte,  jlBifdjen 
bem  6.  nnb  8.  gebrnar  abgetjnlten  Inorben  fein.  '■)  91iil  bem  l)orl)ergel)enben  nnb  nndjfolgenben 
fijiettcn  3)atum  ergibt  fic^,  bafe  bicfc  ©i^ung  jtuifdjcn  bem  11.  nnb  II.  üllür;  ftnttgcfiinben  Ijat. 


XXII 


(Einleitung. 


Sntum 
bev  Sitiung. 

aBoc^eiifag 
bct  Siiiinig. 

llmfniig  bcr  Si^iing. 

©cgcnftiuib 
bcr  9?cfpvetf)uiig. 

3m  2.  drittel  1 
bc?3amint  1.531  J 

? 

(S.  l)-5,23.  iBl.l'>'-J8I.  .^■ 

-;!i.  !    17 -■ 

©.5,23— 19,6.  SBLSii-iBI.  15b 

$1.17,1.5-27,6' 

29.  1.  1531 

©oiintog 

©.  19,7-?.   *BI.  ISb-vs 

$f.27,8-? 

30.  1.  1531 

3)li;ntng 

©.?  — 35,4.  SB!.?  — 27»^' 

$}.  ?-38,22 

31.  1.  1531 

Sicn-Stag 

©.35,5—50,25.  SBt.27a-38>' 

$(.  38, 13*-49,21 

1.  2.  1531 

aJüHlood) 

@.  .50,  26-55, 21.  m.  38i'-42a 

$(.50,1-52,11 

G.-S.  2.  1531 1 

SJiDntogbiä) 
atüttluod)     / 

©.55,22—04,31.  931.  42a-48b 
©.65,1—67,4.   5Bl.49»-50».^ 

$(..53,1-60,14 
$(.  61,  2—62, 13 

9.  2.  1531 

2t)nner§tng 

©.67,5-78,27.  5B(.  50^-58^ 

$(.  63,  2-68, 36 

13.  2.  1531 

Wottiag 

©.78,28-84,1.5.  931.58^-61'' 

$(.  69, 2-73 

11.2.-3.3.1531 

V 

©.84,16-?.  St.  eib-? 

$(.  73,1-?« 

4.  3.  1531 

Sonnnbciib 

©.  ? -118, 27.  931.  ?-83'' 

$(.  ?-93,2 

8.  3.  1531 

DJJittiuüd) 

©.118,27-130,18.  S8l.83b-'jla 

$(.  93,  2-104, 35 

10.  3.  1531 

5rettiig 

@.  1.30, 19-140,  3.   m.  91  a-961' 

$[.10.5,1—109,30/31 

11.-14.3.1531 

7 

©.140,4-149,10.   581.97^-1021' 

$(.108,2'-119,29;30 

15.  3.  1531 

aiiittlood) 

©.149,11—166,21.  93(.  1021»- 112>> 

$(.119,33  34—150,4 

Sicfc  Slobelle  l)ai  frcilid)  uuv  bcii  SÖcvt  dner  aBat)vid)cinIid)feit5Vcd)tiitnfi; 
iiiaudje  3Inga6en  ftinimen  üieflcid)!  nid)t  gaii,;  mit  bcr  iat(iid)(id)fcit  bcr  (uirtlid) 
gciuc(ciicn  Ü?ert|ä(tiii(ie  übcrcin;  IjoffcntUd)  bringt  bie  5"''i1'i)i"'Ö  foiniiiciibcr  .;5cit 
nod)  Sidjt  in  bie  l)orf)aiibcncn  S;un£cn)citcii.  Sjorliiufig  icbciifnüe  fngcn  bie  Quellen 
uid}t  mc^r  qu§.  Überbieä  ift  ja  nud;  nn  iin(frer  anbelle  (d;Dit  ,]ii  crfciuicu  (bgl. 
©palte  1,  3  nub  4),  luie  emfig  ba§  rcüibicrcube  ':).>(nltcrfotlfgiiim  gearbeitet  Ijat. 
S)ie(e  ipfa(nieurcüi|ion  ift  eine  crftaunlid)e  Slrbeitelcifiinig.  2lii  eta'a  10,  mcift  iebeii» 
falls  rcdjt  langen,  einget;enben  Sitjungcn  fiiib  alle  '4.M0'""'"  beliuiltigt  U'ürben,  unb 
nirgcnbS  bcmerft  man  Cberfläd)Iid)teit  oberörmübung  «nb  3iad)lajfcu  ber  Stimmung, 
fonbcrn  über  bem  ©anjeu  liegt,  gan.i  ,^u  (djincigen  üou  bcr  iiefgrünbigfeit  bev 
SBeljanblung  unb  üon  bem  probuftiüen  fövfülg  ber  'Jlvbeit  für  bcn  '|<falter  15.31,  bev 
©ciftcsljauc^  bcr  Sreube  unb  bcr  Äraft.  t 

33on  i^Jittc  Sanuar  bi§  .jum  15.  illiir^  ti'ä'fjrte  bie  ?lrbcit.  ®iefe  bciben 
©venapuuEtc  laffcn  fid)  oud}  fonft  feftlcgen.  Vlm  15.  Januar  1531  fd)reibt  Sntljcr'*: 
Psalterium  denuo  et  ultimo  castigaimis ",  (piod  iiulla  exslahaiil  exeinphuia. '"   3ii3rer 


')  SRid^tiget  toürbc  mau  tuoljl  (ogcn:  änn-lorciic  ^MätlcrAl  bii  A5+  ie|;igc  ,3'il)''i'ig 
931.1»  bi^SSI.  Sil;  benn  ninn  iBttb  niiiict)inoii,  migefft()i;  itac^  bem  ®iivd)frl)inlt?iimfaitg  einer 
©ijnng  gerechnet,  bnf;  bct  ©toff  bifJ931.  5ii  in  einer  ©ilumg  belnSltigt  Unubc.  -)  3!gl.  oben 
©.  XIX  bie  ilbcvfidjt  über  bie  'Jicibcnfolgc  bcr  $(nlmcn  im  $roti)fur(.  ^)  t^'ubc  bcr  einen,  9ln  = 
fnng  bcr  nnbetcti  ©i|nng  läfit  fid)  nnliivlid)  nid)t  mit  ©idjcrbcit  (fftlcgcn;  bn,in  rcidjt  bie  *)!olij; 
Est  hodicrna  niea  praedicatio  (©.  23,  4)  iiidjt  aui;  bcibr  ©iluingcn  ^yijnmmi'n  ninfiif(en  931.  15'" 
biä  27".  «)  ©.  oben  bie  93cmcrfnngcn  'über  cingc(ptcngtc  "•.'incbtriigc  ©.XIX.  '•)  ©.  unten 
©.65  ?lnm.  1.  ")  Sine,  bicllcid)!  nncb  mcl)r  Siijungcn  ntiif(cu  5tui(d)cn  13.  2.  unb  4.  3.  ftatt; 
gcfunbeu  babcn;  bie  bn.jlDifdjrnticgenbc  Stoffmcngc  loic  and)  bie  3cittid)c  S'iffctenj  forbctt  bicfc 
?lnnnl)mc  ((.  oben  ©.  XXI).    93gl.  ©.  9S  ju  3. 1/11.  ')  ©.  oben  ©.  XXI  bie  9<cmcrfungcn 

übet  Siadjtrnge.        *)  ßnber?,  S3rief>Dfd)(el  8,345;  Ugl.  aud)  '.'Iniii.  4  biefcä  93ricfi'-3.        »)  Ter 
$lurnl  beutet  hjo'^l  auf  bie  9!rtiifiou-!<fommiffion.  '")  2Beit  übet  bcu  15.  ^innuat  Ijinauä 


5Ptolotoa  bot  SPioImentogung  1531.  XXIII 

Berichtet  an  ©tepfjan  Sfotl^  im  f^cbritor  1531':  Psalteriuni  germanicum  summa 
cum  diligentia  recognoscilur.  Unb  im  Eingang  ju:  ©ummarien  über  bic  ^4*faf"if" 
unb  Uvfad)cn  bc§  3)o(mctfd)cng  (1531-33)  Unfrc  MuSg.  335.  38,9  fagt  Sintficv:  „iöix 
Xjabm  umb  bicfc  Cftcvn  bc§  1531.  jatä  unfcv  Scnbfd)  ^l'faltcvtin  luibbcrumb  nlicv= 
lüuffm  unb  jum  testen  mal  gebefievt,  S)a  bei)  luivö  geboncfcn  binfuvt  jn  bleiben  lajfen." 

8utt)er  blicft  ati"o  Cftevn  1531  (^  9.  aipiil)  jurüef  auf  bas  yDÖcnbetc  SBert. 

aScnn  ȟiv  nun  bebcnfen,  ba^  fiutberl  ^Irbeit  an  bcn  S'obuvgpfolmcn'*  ficf) 
bis  in  bcn  Sinnuav  1531  {)in,^ief)t,  bajj  ^]1iitte  ^^annav  beveitä  bic  ^pfalnu'ntngnngen 
anheben  unb  glcidj^citig  bie  Svucflegung  bes  vcüibieiten  ^|5faltcv'j  (f.  n.  £.  XXV),  bajj 
fd}on  öor*  unb  noc^  meTjr  n?ät)venb  ber  Sicöifion  ber  föebante  an  bie  '©ummavicn' 
fid)  i^m  ju  feftcv  föeftalt  öcrbid)tete,  fo  ergibt  fid)  unä  in  lüdenlofcr  3{ci()e  ba§  iüitb 
organiid)ei-  3ufQnimengeI}5vigfeit  oon  a)  \.'utf)evö  33emcvfnngen  im  bcut)djcn  'l'iatter 
Äun^eim  (f.  u.  ©.  Lllff.),  b)  Sutf)er§  ^^Matnicnarbcit  beä  äSat^veg  1530,  bcfonbcvJ 
j?obuvgpfaimcn,  c)  *4>fa'nicnrcüifion,  d)  Spfalterneubvncf  unb  c)  '©ummavien\ 

3a,  cä  war  offenbar  Sut^erS  ©ebanfe,  feinem  neuen  ^pfalter  üon  1531  bic 
'6ummarien  unb  Ur)ad)cn  bcS  Sotmetfdjcns"  alä  ;)ted)enfd;aftgbcvid)t  für  feine  bariu 
befolgte  cregctifdje  53ietI)obe  unb  bie  Dorgenomnicnen  l'lnberungen  anjutiängen.*  Sie 
3eit  reict)te  iljm  üortäufig  aber  nur  noc^  für  ein  fur^eS  9Jad)njort:  „Cb  jemanb 
tlügcln  iDoIlte",  on  bcffcn  (£d)hi§  er  fagt:  „Slaöon  »ucitcr  (ob  ©ott  luill)  in  ben 
©umniarien."  Summavien  unb  Urfadjen  beä  S)olmetfd)cnö  lie§  er  al§  befonbeve 
©cEirtft  nachfolgen. 

aSir  ftofien  anä)  an  3aT)lreid)en  ©tcßcn  bc§  *4>v'oto!on§  auf  IBejietjungen  ju 
bcn  Summarien,  auf  gleid;artige  65cbanfcn  in  bciben  3Berfen,  auf  ©cbanfcnanfäije 
im  ^l'i'DtotoU,  bic  erft  in  ben  ©ummorien  au§gefü(jrt  unb  ^u  6nbc  gebradjt  toerbcn '', 
anbererfciti  entnimmt  ?utber  fein  33croeiatnaterial  in  ben  Summarien  luoljl  burd)= 
meg  bem  Stoff  bei  ^^^i'^tofoKn.''' 

aiöir  Ijaben  bic  bi§l)crigcn  'i?lusfüT)rungen  fdjon  fortuuitjrenb  au§  ber  \'lnnal)me 
bcrauä  gema(^t,  ha%  1531  ba§  2!atjr  ber  ''4-'f'it''''-'i'fyi|ion  ift,  unb  bereite  aus  bcm 
beigebrad)ten  SJfaterial  büifte  ber  a3clt>eil  für  bie  9iid)t;gfeit  biefcr  9lnnal)me  folgen. 
®tcid)iDD[)l  muffen  luir  auf  bicfen  $unft  nod)  incitcr  eingc[)en,  med  ä^ndjuialb'  baS 
iprotofoll  „in  bas  erfte  iüertei  bes  Saures  15^5"  gctoiefen  l}at.  iliermutlid)  tjat 
ilju  3U    biefer  Datierung  beinogen   bic  9ianbnoti.i   am   9lnfang  bes   ^5.  ^^»falms. 


toetben  toir  mit  bem  Stnfang  ber  Si^ungcii  jeboc^  nid^t  jutürfgeVt  bütfcii;  bcnn  iiodj  niii 
15.  3nnuar  1531  fc^teibt  Sutl^ct  an  Sind:  'Dabimus  (alfo  ifdiral,  ftommiifioti,  ober  (^utiinim!) 
operaiu,  nou  ut  luelior  sit  David  quam  ante,  sed  ut  jjurius  Germanum  sonel';  ügl.  25e 
SäJette,  SBticftoed^fel  4,  214. 

')  atrdiio  für  ®ef^id^te  bei  beutfd^en  aBudfifjaiibclä,  9?ciie  ^olgc  XVI,  Sfipiig  189^!;  bnriit 
©.6—246  5^ud)ltialb:  Stabtfdjrcibcr  M.  Stephan  IKotl)  in  3tDirt'aii  in  (einer  litcrariid):t)iic^: 
Ijänbicrifdjcn  SBebeiitung  für  bie  Sieformation-r-jcit,  51r.  33(3  S.  121.  -)  Unfrc  ^liiSg.  iöb.  ."1,  l. 
»)  Unfre  ?luäg.  JBb.  :38,  1.        ■■)  Sgl.  fioffmanc  in  lliifrcr  9lii?g.  33b.  38,  2.  ')  mix  Ijabcn 

beim  Slbbrud  bc?  *.protofoItS  eine  Slnjal)!  fold)cr  Stellen  {jctliorgcljobcn  unb  angcmcrtt,  tigl.  j.  S3. 
©.  23  3U  3.  IG;  ©,  61  9(nm.2;  ©.  74  3lnm.  1;  ©.  107  9lnm.  2;  ©.  116  9lnm.  1  (2);  ©.  130 
Sänm.  1;  ©.  1:34  9lnm.  1;  @.  146  9lnm.  1;  ©.  148  9lnm.  1.  «)  lic  literorifdjen  unb  iuhalt= 
lidjen  i^eiictjungen  jloiidjcn  ^protofoll  unb  Snmnmricn  muffen  nod)  einmol  .ynn  öScgcuflanb 
einer   fpejirUen,    ciubriugciibeu   Unlcrfudjung   gcinadjt   lucrbcn.  ')  ©tubicn   unb   ßrititcn 

1894  a.  a.  D. 


XX IV  ©iiilcitiing. 

331.  141'  <B.  17  ju  3.  31  bi«  <B.  18  ,»].  4:  '.25.  Vide  Anno  M.  L.  in  eundem 
Et  reniovit  te  p  .  .  .  anima  iere  in  fine.'  Scboc^  (oft  \iä)  biefc  93einevFung  ganj 
anberg  auf,  irenn  man  bebeiitt,  ba^  mit  bcr  .25.  am  Sanbe  bcr  SScginn  hev  33c= 
fpted)ung  ü&er  *4-^f.  25  angezeigt  tcivb;  uiib  ba§  Vide  Anno  M.  L.  in  eundem 
bcjicfit  fid^  auf  Anno[tationes  M|aitini  LLUtlieri  in  eundem  psalmuni,  b.  ().  jum 
24.  !Pfolm,  bei-  mit 'Vide  24.  ps.'  (©.  S.  17,  3.32)  fogleic^  am  SInfoug  ber  i!ci-- 
iianbtuiig  über  *4^f.  25  fierangcjogcu  tnivb.^ 

l'lber  au^erbem  juiiiigt  bcr  3nt)alt  bcs  'jirototoÜs  an  ungc3ä()lten  Stellen 
ba,5n,  über  bai  ^ai)x  1525  l^inau^r  unb  bi#  in§  ^a^r  1531  l^incin.^ngetien.  ^d) 
Ijabe  ben  9lai$toei§  bereits  anbertnärtS '^  Sefnfirt;    einiget  trage  ic£)  l^iev  nod)  wad). 

331.  ö''  e.  6  3.  20:  'SBic  \d)  fabc  mein  teuffei,  fal)e  fHeTjen  über  walbe 
3U  foburg.'  Sutl^er  ben!t  ,^urütf  an  feine  ienftteerfdjeinung  auf  ber  ^obnrg  1530. •■* 
S)er  Slugäburger  3ieid)§ta{i  »irb  aud)  fonft  ermähnt,  3.  35.  SÖI.  9''  S.  11  3.  29,'30; 
331.30"  S.  39,28;  S3(.  37»  g.  48  3.  2;  331.44"  S.  58  3Inm.  3;  331.  49"  S.  66,6. 

®I.  9=^  ©.11  3-  6/'  "'ti't'  ff"  'sudor  anglicus'  gcfprodjen,  ber  in  3Bittcn= 
berg  erft  1529  nadjiccisbar  ift.* 

33(.  15»  S.  18  3-  -1  ift  bcr  ^lieb  auf  ^abcr  andj  erft  uad)  1528  ju  üer= 
[teilen,  benn  erft  1528  h?urbe  fyaber  Äoabjutor  bc«  33ifd)of5  oon  SBienerifdj^lUeuftabt. 
3.!gl.  33r.  49"  S.  66,  16. 

St.  21-'  @.  26  3.  19.  '&i)tt  contra  ZwLiccavienses,  Bnceruin'.  3Bie  !i'ntl;ev 
in  biefer  3eit,  22.  1.  unb  1.  2.  1531,  über  Sucer  bockte,  ügl.  (Snberä  8,  349  unb 
6rt.  SluSg.  54,  212;  unb  ba^  er  fef)r  gereift  mar  in  jenen  lagen  gegen  ben  9iat 
öon  3H'idau,  fieljt  man  aus  C^nber?  8,  370.  372. 

33t.  25-'  6.  32  3-  3  tt)irb  Dcrftnnblid)  aus  bem  ct)angcliumfeinblid)en  33er= 
I)alten  ber  ©tattl^alterin  ber  Dtieberlanbe,  5J{argarete  Ijon  Saüot)en,  im  3al)re  1530.' 

331.  46"  6.  61  3.  30;  33t.  52"  e.  70  3.  11  gebenft  i'uttjer  an  ba-i  'fd^öne 
Contitemini'  («Pf.  118),  ba§  er  1530  auelegte,  örft  1530  aber  l^at  2üi\)tx  in 
feiner  5tu§Iegung  bicfem  Spfaltn  118  ben  'Jiamcu  'bog  fc^ijne  Confitcraini*  gegeben.** 

331.  65»  ©.  89  3.  15/16  ift  bie  bäuerliche  ^^arobie  jum  Sut(;erliebe:  '(Sin 
fefte  33uTg'  aud)  erft  nac^  1528  Uerftänblid). 

331.  91--'  ©.  130  3.  16  unrb  bic  5lnjgabe  be§  118.  *4>falm5  augcjogen,  bie 
Eobanus  Hessus  1530  !^erau5gab.' 

Sl.  94»  ©.  135  3.  28/29  9lnm.  4. 

33t.  98"  ©.  142  3.  32/33  rcbct  l'utt;er  Don  feinem  commentaiius  ^u  *|3f.  111 
im  .^erbft  1530  al§  Don  etn?a§  in  bcr  33ergangen'^eit  li^iegenbcm.'' 


')  ©emeint  ift  Dicileidjt  5PJ.  24  unb  jluat  (fere  in  fine)  93.  13  (nad)  3äf)I"i'a  ^et  a3iit= 
gota):  Anima  eins  in  bonis  deniorubitur.  SCßabridjciiiticI)  ift  auf  bie  SPftjniibtiiiit;  bfv  ©teile 
im  24.  bcr  ftoburgpfolmen  jurücfgcliiicfcii.  =)  äSgl.  bie  t)niibfd)viftlid)c  Üüetlicfctniig  n.  n.  0. 
!8b.  1  S.  f)9ff.  ^)  3"tetcifaiit  unb  neu  ift  an  bicfcr  biogrn^ibijdjeu  *Jcutij,  bnfj  l'utfjcr  Ijior 

fclbft  Don  bicjet  (^tfc^einung  rcbct,  lunl)rciib  Inir  bi5l)cr  bic  Snd)c  uur  auo  ciucni  abriefe  iScit 
5Dictrid)§  an  9(gricolo  tnniitcu  Dom  4.  3uni  1530  uiib  aus  bcu  CoUoquia.  ©.  Jlüftliii:,ftalDcrau 
II  203  unb  9Inm.  S.  650.  •)  a3gl.  unten  ®.  11  'ätuui.  1.  ^)  ajgl.  Siic^lDalb,  aBittcubtrgcr 
©tnbt=  unb  lluiD.=G)cic^i^tc  £.  87.  «)  llufrc  StuÄg.  »b.  31 ',  35.         ' )  a3gl.  C*nber-3  7,  202. 

•)  aigl.  (Sri.  Slusg.  40,  192;  f.  S.  142  ?lum.  2.  'Sub  prelo  .  .  .  ps.  CXT  am  17.  Oftober  1530. 
fflgl.  93ud)lDaIb,  etabt=  uub  lluiDcriität5  =  (SScfd)id]tc;  SBudjlunlb,  9Ird)iD  a.a.O.  9(r.  308;  bic 
Sibmung  2ult)ni  an  ifa§par  d.  ftöefcritj  ift  Dom  28.  9JoDcmI)cr  1530,  f.  ©über?-  8,  324.    . 


$roto(oa  bot  SPfolnientngung  1531.  XXV 

Sc^licfelic^  loivb  am  9ianbe  ju  lütebcr^oltcn  51{alcn  ouf  einen  Äobcr  (raof)l  IKövcre) 
l^ingeteicfcn,  ber  *Prebigtcn  bei  Sol^rcg  1531  cntl^ielt:  Tom[iis  31.  I'ol^io  117,  ogt. 
unten  <B.  140  9(nm.  2,  3.  2?. 

231.    Tb  (5.  9  ju  ^.  15 
S8t.  55»  6.  74  3u3.  20 
581.  97^'  S.  140  ,^u  8-  4.1 

Ülefimcn  tüir  3U  biefeii  ^Beobachtungen  allgemeiner  9lrt  Ijinju,  roaö  luir  au 
beftimmten  2atfact)en  aus  Sgrieien  unb  Sd^riften  (f.  ob.  S.  XXIlf.)  mitgeteilt  l^aben, 
ferner  ba§  gottum,  bofe  öon  einer  Sieüifton  bes  eben  erft  (^1524)  -  erid)icnencn 
5|JfaIter§  im  ^al^re  1525  gar  nidjtS  befannt  ift  unb  ba§  bie  2ertänberungen  beä 
^pfaller?  1528  in  feinem  ^Sufammcnfjong  ftcl^cn  mit  ben  Slusfüfjrungcn  bc§  ^4-*roto= 
foH?,  )o  folgt  je^t  fd^on  3ttiEifelIo5,  bafe  bae  ^.ifalterfoHegium  nicfit  1525-',  fonbern 
im  erften  Sßiertel  be»  Sal^reä  1531  getagt  l^at. 

Siefei  Mefultat  mirb  gan?  unumftö|tid)  fcft,  ftienn  man  bie  2ßir!ungcn 
üerfolgt,  bie  Don  ber  "^pialmenretiiliou  auf  bie  2frt=  (unb  ©lojfenO  ©cftaltung  bc5 
Spfülteri  1531  au§gel)en.  ßi  lä^t  fic^  junäc^ft  jeigen,  bafe  man  bie  Stcüifion  Dor= 
na'^m  für  biefen  ^^falter  1531,  ja  ba§  DJcubrucf  unb  9icOifion  6anb  in  ,f^ani) 
arbeiteten,  unb  bann,  ba§  ber  neue  lert  bei  5pfalteri  1531  f(f)Iec^t^in  ben  Ertrag 
ber  Oieöifionearbeit  barftellt.  ^^^falmenrcötfionitommiffion  unb  ';}.*fnlter  1531  geljbren 
in  il^rcr  SBec^fetbejie^ung  .^eitlid)  unb  in^ültlid)  aufä  engfte  ^ufantmen  ali  Urfac^e 
unb  SBirtung,  i'orausfe^ung  unb  Solge. 

5ür  bie  erfte  ber  beiben  3?e'^auptungen  muffen  roir  bie  £rucfgcfd}id)te  bei 
*Pfaltcri  1531  foroeit  wie  möglich  aufhellen.  9lm  15.  SanuQi  1531  tuar  alfo 
bie  Sluflage  bei  ^fatteri  fc^on  einige  3"*  »ergriffen.*  6in  5JeubrudE  mu|te 
unöer^üglic^  in  9lngriff  genommen  toerben.  5{oc^  im  Januar  l^ören  »oir,  ba^  ber 
S)rucf  begonnen  f)at:  'Recudimus  iam  Psalteriiim  Gerinanicum'.^  Sd)on  am 
3.  gebruor  I)atte  Spengler  ben  neuen  ipfalter  ertoartet.*  Sebod^  wirb  uni  erft  am 
6.  'il^ixil  bie  i'oÜenbung  gemclbet. 

Gruciger  fc^reibt':  'ediluin  est  el  psalterium  iam  de  novo  summa  fide  et 
cura  recognitum,  in  quo  equidem  nos*  puto  utilissimum  librum  coepisse.'  3'n 
biefetbe  3"t  tocift  ein  9?rief  Urban  Sßalbuljni":  '.  .  uff  eur  fc^reiben  fd)irf  ^ä)  md) 
\)ubex)  c^n  pfalter.'  3(m  24.  3uli  1531  bebanft  fic^  Spengler  für  einen  Slbjug 
bei  „3ugef(^irften  unb  mit  bei  2o!tori  .^anbfd)rift  tocrjeid^neten  ^pfäÜerleini".^* 
9llfo  bie  i^oUenbung  bei  Srucfei  unb  ber  523cginn  ber  l'erauigabe  ht^  ''f>']alkx^  föllt 
nid^t  erp  in  ben  3uni  1531  ",  fonbern  fc£)on  in  ben  9lnfang  be^  3Ipril  1531. 


')  Siefe  legten  Oianbnotcn  fönntcit  fteilid)  qu^  Slnmctfungen  fpätetet  S'^i  fein,  lote  fie 
fid^  in  äfjiilit^ct  SSJcife  DJöter  (läufig  madjt  ju  feinet  eigenen  Ortcntietung  in  feinen  uielcii 
^anbfc^rif tenbänben ;  bie  l-rcbigtbänbe  jitiett  et  gemötjnlid)  nad)  ben  Sotjtcn,  nic^t  nac^  'Sud)-- 
ftoben.  »)  Unftc  ausg.  SSibcl  2,  278.  *11.  ^)  3n  biejeni  gaUe  toütbc  bod)  aud)  ganj 

bePimrat  bet  (ärtrag  bct  Sebifioniniüticn  an  bcm  'JJcm  beubfdj  ^pjatter.  1528'  (Unfte  9lu5g. 
Sibfl  3,  438.  *29)  ^u  fpüren  fein.  ®ie  iertänbetungen  Don  1528  gegenüber  5PfaItct  1524 
Ijat  £utf)ct  flUcin,  o^nc  bie  gteunbc,  burc^gcfüljtt  (»gl.  fiöftlin:fiorcetou  II  ®.  155.  245; 
aud)  ffoffmane  oben  ©.  VI).  ♦)  SBgl.  oben  S.  XXII:  nulla  exstabant  exetnplaria.  ')  Sgl. 
enbct?  8,  349.  «)  Sgl.  ÜJJaljct,  :<pengleriana  80.  ')  Sgl.  firaufe,  Melanthoniana  S.  78. 
')  £a?  DOS  bofumcntiert  iDoljt  bie  niic^  jonft  (f.  unten  @.  XLV)  belegte  2)}itatbcitevfd)aft  6ruciget§ 
im  ateoirtonäbeitnt.  »i  14.  Spril  1531;  »gl.  Suc^iDolb,  attd^io  ^tr.  342  ©.  121.  ">)  Sgl. 
enbew  8,346;  3Jtai)er  a.  a.D.  80.        ")  ©0  Crl.  aulg.  37,  106  sub  3. 


XXVI  einleitmig. 

3ur  genaueren  {?citrcgiing  be§  SScgtnn»  bcv  SnicEtcgung  gibt  bie  .^onbfcfivift 
felbft  einen  fvinger^eig. 

93t.  42»'  <B.  55  ift  öcvtjanbclt  tnovben  ,^1  5pf.  53,5  über  bie  troffenbfte  äöiebcr= 
gäbe  bon  ?;■--.  @ie  tnirb  gcfunbcn  in  bcn  SSorten,  bie  bann  in  ben  'ISfaltcr  1531 
fommen:  'motten  benn  bie  Ubettf^ettcr  l)f)n  ni($t  (=  fii^  nic^t-jj  fagm  laffen'.  5Jnn 
benicrft  Sutf)er,  i)a%  5J.^f.  1-1, -4  baefelbe  -"i;  fic^  finbet,  ober  lucniger  gut  überfe^t 
ift.  ©r  hiürbe  gern  biefen  beffercn  2ert  nocf)  in  5pf.  14,4  l^oben  uioHen  (reddenclLiiii 
erat  supra  psahnus  14),  aber  e§  ift  nid^t  incfir  nti^glid),  iccil  ,ju  bcr  3eit,  ba  man 
über  iPf.  53,  5  \pxaii)  —  ba§  ift  nac^  ber  SabcUe  (f.  d.  ©.  XXII)  6.  biä  8.  2.  —  ber 
Sogen,  ber  *^f.  14.  enf^ielt,  im  S)rucE  fc^on  üöttig  abgcfcfiloffcu  ttJor  (sed  iam  ex- 
cusum !).  Semnnd^  tüirb  mein  mit  bcm  Anfang  be§  SrncfS  ctli'o  bi§  auf  ben  20.  Januar 
Ijerabgel^en  muffen. 

5u  biefer  3fit  tagte  aber  f($on  ber  Meöifionsbeirat  (f.  o.  Sabctte  ©.  XXII). 
9tlfo  Srudlegung  unb  Oiebifion  liefen  am  Einfang  minbeften?  parattcl ;  bo§  erarbeitete 
9{efultat  für  bie  neue  iertgeftalt  imirbe  immer  fofort,  wot)!  üon  ijtörcr,  in  bie 
Srucfbogcn  eingetragen,  benn  üon  '^^falm  1  an  fpürt  man  bcutlicf)  bie  Söirfung 
ber  ^itfcDifion.  '^a,  man  tjatte  3iot,  mit  ben  rafd^  arbcitcnben  Srudern  gleichen 
Sd^ritt  ju  l^alten;  besl)alb  fd)ente  man  fidj  auc^  ni($t,  felbft  am  Sonntag  (f.  o. 
Sabcüe  ©.  XXII)  jur  9(rbcit  jufammenjutommen,  unb  man  fa^  fid)  um  ber  fd}ncll 
arbeitenben  Se^er  Witten  genijtigt,  bie  Mü^en  aucfi  an  aUcn  biefcm  Sonntog 
folgenben  S^agen,  toenigftenS  bi§  ffllittiood),  ununterbrochen  fort^nfe^cn.! 

S-a§  l)on  SutT)er  bebaucrte  93liBgcfd)icf,  ba^  in  ^^'f.  14,4  bie  (?:rute  feiner 
93Htl;e  uid)t  me'^r  eingcbrad)t  werben  tonnte,  bleibt  glürflidjerwcifc  ein  ©injclfatt. 
3m  übrigen  —  unb  baniit  fommen  Wir  jn  unferer  5Weiten  il?cljan}.itung  —  gelangt 
ber  ©rtrag  bc»  angeftrengten  9JeBifionäcifcr§  in  überrafc^enbem  9ieicbtum  ju  bem 
beabfidjtigten  3ifl;  ^^  ^i^b  al§  neuer  Sert  in  ben  -^sfalter  1531  aufgenommen. 
Über  jebe  Gfinjelfjcit  ber  9}eu=  ober  9(nberswcrbung  bc§  ^^^iil'i'f'iliioi'ttantg,  wie  er 
aug  ber  9Jeüifion  üon  1531  erwud)§.  Wirb  freilid)  crft  bie  in  Unjrcr  'JluSgabe 
(2;eutfd)e  33ibel  Sb.  6  ff.)  fd)on  in  i'orbereitung  befinblid^e  Sejtbibcl-  unb  beren 
JBariantenapparat  3tuffd)tu^  geben  tonnen. 


')  9lui  bicjcr  burd)  bie  Scrtjältniffc  gebotenen  iSiU  ber  9ltbcit  um  SPcginn  läfet  fic^ 
Diellcidjt  bie  Dben  (®.  XlXf.)  gejc^ilbcvte  lliiorbining  in  bcr  ;HeiI)cnfolgc  ber  ctftcn  '20  bcipto= 
d)encn  ^^ifntmen  ctflätcii.  aJInn  arbeitete  jiniiidjft  vnfdj  juv  (Stlcbigung  be-J  fd)ün  Wiuticgcnbeii 
ßortefturbogcn-3,  bnnn  mtrftc  man,  bnß  man  ju  flüdjtig  liorgcgangcn  fei  unb  l)olte  mnndjcä 
hjiebet  nndj.  —  SBicllcii^l  fällt  Don  \)itx  aai  niid)  noc&  ein  lie|oubcrc§  i;id)t  auf  bcn  SBevIuft 
bcr  crften  5  SBIätter  A  1  bi§  A  5  (|.  oben  ©.  XVIII).  =)  e?  mirb  biclleidjt  qI§  Sd;tüierig= 
feit  bei  bct  SPenü^ung  unfctcr  ^protofoIIbStibe  (S<ibc(  3  unb  4)  cm^ifunbon  Uicrbcn,  bnf;  unfcrc 
Jcrtbibcl  nod)  nic^t  üorlicgt.  STa  im  nrigcmciiicit  bie  c^vonolDgifrijc  3K'i()ciiiolgc  bei  bct 
.f)erau-3gobc  bcr  aBctfe  SuttjerS  fotoo^t  im  Wvofjcu  feines  [itcrariid)cn  '.'!ad)(offci  luic  nudj  inner: 
Ijnlb  cinc-3  bcftimmteu  in  fid)  nbgcfd)loficncn  Inli  feine-?  Chbc«,  nnc  ci  ].  S.  bie  bcutfcljc  SBibcl 
ift,  in  unftcr  Stusgnbe  cingcf)n(tcn  luitb,  tonnte  fiiglid)  bicfc-:-  i^rinjip  nid)t  bnrd)bvod)cn  luctbcn. 
S>ic  5protofoIle  unb  h)a§  bnmit  jufammcubiingt,  cbcnfo  loic  j.  23.  bie  crflc  ^Jiicbctfdjrift  bcr  bcutfd)cn 
gjibcl  (ogl.  Unftc  ?lu.3g.  3?ibel  1  unb  2)  finb,  locun  nnd)  if)t  Wert  für  unfcre  tiefere  t^rtcnntni-ä 
Dom  21'ctbcn  bcr  Söibct  unb  Hon  bcn  nncrmcjjlidjcn  5)J!n()cn  um  fic  nniicl)cner  grofj  ift,  bod)  a]ot= 
bercitungcn,  SBotftufcn;  bie  firone  auf  aflc?  SJotnugcgnugcnc  ift  bnnn  eben  bie  bcutfrijc  Ic^t: 
bibcl.    gfrcilid)  ift  eä  nidjt  müglid),  bie  iPrototoUe  ju  ftubicrcu  ctlun  nu  bcr  .^innb  einer  inobcrnen 


5J3rotofoIt  bet  ^Pialmenlagung  1531.  XXVII 

aSir  fiQben,  um  ben  Gvtvag  bet  :]{eöi)ion§Qibcit  äuBeiiirf)  aiid)  jidjtbav  ju 
mad^en,  im  fotgenben  SIbbrutf  ber  Jüuellcii  bicienigcu  SSortc  uub  Säljc,  bie  aU 
neuer  Sejt  aui  bem  ^piotofott  in  ben  *4>|nÜcv  15:J1  übevgc'^cn,  geipciit;  bngegen 
finb  bie  SSovte  bcä  o|t  aU  ©runblage  füv  bic  !öeiprcrf)ung  jiticvtcn  ^IMaltcvS  öon 
1528  in "  gefefet. 

5Jlan  tann  ftd^  eine  ISovftcUung  fotüol)!  öon  ber  adjlnnggcbietenbcn  Strbeiti= 
leiflung  ber  ßonunilTion  mie  üon  bem  Umfang  ber  Sertuerbofferungen  im  neuen 
tpfolter  mad^en,  teenn  man  Bebenft,  boB  im  ^prototollabbrncf  ettra  1150  SteQen 
gefperrt  werben  mußten,  alfo  neuer  Sert  für  1531  geworben  finb. 

33erglic^en  mit  bem  2öort(aut  öon  1528  finb  bic  Jinberungen  I)äufig  fo  ein= 
fd^neibcnb,  bafe  man  bic  frü'^ere  »^orm  nid)t  mel^r  miebercrtennt;  aber  anbrerfeit§ 
ift  bic  neue  2ertgcftatt  üon  1531  jumeift  bic,  ireldjc  un§  l^eutc  an  ben  iplQ^uif» 
uevtraut  ift.  Sllfo  bie  Spvadje  unfercr  iieutigcn  iJ.'fQ(tnen  ift  ju  einem  nid)t  unmefcnt= 
lid^en  leite  jurüctäufül^ren  auf  bic  'l'fQlniciucöifion  1531. 

S8i§  man  aber  bie  bcße  goimu'ierung  beä  2ejtc§  gefunben  l^at,  wirb  ber 
©ebanfe  ber  Stelle  unter  ^Prüfung  ber  Urfprad;e  l^in  unb  T)er  gewenbct,  burd)  S8ei= 
fpiete  mannigfadjfter  3lrt,  biblifd)e  ^'avaaelen  unb  bergt,  (f.  u.  ®.  XLlVff.)  beteudjtet. 
Siiefc  i'er'^anbtungcn  umgeben  jctjt  im  ^.protofoll  ben  Äern  ber  ©ai^e  wie  ein  bic^teä 
unb,  ba  ber  ^protofollfül^rer  natürlid)  nidjt  aUc§,  alle  Übergänge  unb  3iifai"i"e"= 
l^ftnge  u.  bgt.  fdjvifttid)  firiercn  tonnte,  oft  Perwirrenbe§  OJanfenwert.  SeStjatb  ift 
eS  felbftDerftänblid],  ba§  wir  nid)t  übevoll  in  bic  (c|ten  ?]lotiüe  biefe§  eigenartigen 
5Pfa(mentommentar§  |)elligteit  unb  öLiüigc,  unwibcrfprc(^tid)c  if (arbeit  bringen  tonnten, 
atätfet  geben  bie  SprototoHe  oft  auf;  mandje  werben  pieUeid)t  niemals  gclöft  werben. ^ 

2Bir  1)aben,  um  ben  breiten,  oft  fdjwer  iiberfefjbaren  Stoff  ju  gtiebern  unb 
bie  Scnu^ung  be§  iproto!oß§  ju  erleidjtcrn,  bie  einjctnen  9tbfd)nitte  ben  bcftimmtcn 
33erfcn  be§  5})falm§,  über  bie  gefprodjen  wirb,  jugewiefen  unb  bie  betvcffcnben  U}er§- 
jQl^Ien  am  9{anbe  üermertt.  Siefe  Pallien  muffen  in  Üjerbinbung  mit  ben  gu|= 
noten  unb  ben  Sluöfü'^rnngen  l^ier  in  ber  Einleitung  oft  einen  Kommentar  crfe^en. 
2öir  tonnten  unb  woUten  ju  bem  2ejt  nic^t  unter  bem  Strid)  eine  fortlaufcnbe 
ßrtlärung,  Dcrbinbenbe  grgänäung  unb  fad)lic^e  Deutung  bei  3nl^alt§  unb  feiner 


bcutft^cn  SBibelaulgabe  ober  bei  reBibictten  Sutlievlejlcä.  OTan  muf;  frfjon  mif  bie  iöibcl  bc-5 
16.  3a^rf)unbertl  jurütfge^en.  2tc!e  bietet  fid^  in  immetfjiit  red^t  btaut^bnrer  ©cflalt  bar  in: 
Dr.  9J!artin  Sutfjerl  Sibelüberfcfeiing  nnd)  bet  lelttcn  Original  =  9lu?gal)c,  ftttift^  bearbeitet  6on 
SBinbfcit  unb  3!temet)cr.  3n  fieben  2ei(en,  §alle,  ßaiifteiiifc^e  Sibelaiiftatt  1845  — 18-')->.  Set 
beigegebene  Sßariantenappatat,  bet  bie  SeSartcn  foft  ollet  9tuägaben  ber  Sibel  ober  if)tei  eiiiäctiicii 
Seile  Bon  (1517)  1.522—1545  (leibet  ni^t  151G,  »nie  h)ir  es  tun  hjctbcn),  entt)Q[t,  reicht,  menn 
et  auä)  nicf)t  übetoU  gonj  juBetläffig  ift  unb  für  bie  Sßibelgtoffeu  gauj  fcf)[t,  boc^  jum  Stubium 
bei  5PiotofoHe  3uuäd)ft  BöUig  aul.  —  gpcjietl  füt  ben  1^]aUn  loitb  füi  bic  "9teubrucfc  beutjc^er 
Siteratuttoerte  bes  XVI.  unb  XVII.  ^atittjunbertj',  §atte  bei  9tiemci)ct,  eine  genau  alle  l'otiantcit 
batbietcnbe  Jejtousgabe  bet  Sßfalmen  bereits  Botbereitet  unb  tonn  in  abict)baiet  Seit  ju  etfc^einen 
beginnen. 

')  aber  el  ift  bod^  teo^l  ju  Biet  behauptet,  lüenn  'Sti]d)  (2BeIcf)e  tilufgobc  fletit  bic  Sut^et: 
bibcl  bet  tüiffenfdiafllic^en  Sotfc^uMg?  in  5teuc  Siixd)l.  3citfc[)tift  1911  ©.  71t)  )d)tcibt:  „2ic 
^eraulgabe  bet  !Protofoüe  roitb  faft  mebt  Siälfel  ftcHen  al§  löfen.  SJotfic^t  ift  bei  bet  Scnuijung 
ber  SPtotofoIte  bringenb  geboten." 


XXVIII  ginteifung. 

,'^iifQmniciif)üuge  fdjvcibcn,  meil  iinfve  '.HuSgabe  im  Ircfcnttidicu  eine  h-itifd)c  Oiicrinu 
QUagaöe,  iüd)t  ein  fritifdficr  Kommentar  bcv  Söerfe  i*ut()cvÄ  ift.  Söiv  (jnbcu  bei 
ber  ©igenart  biefev  ipvotofotlc  gvitubfötiticf;  bnrouf  üevjicfitet,  üielleidjt  ha  iinb  bort 
nottuenbige  2cjtöerbcf}erungen  bei  biefev  .rievauägabe  OorjuncI)incn;  imtjcticgcube, 
biätueilen  felbftterftanblii^e  Sejicmcnbotioncn  (3.  S.  Quigetaffeneä  non  u.  bgl.  311 
ergänzen;  Sittograp'^ien  ju  bcfeitigen  ufm.)  beijufügen;  niii'  in  'i'lmiicvtuiigcit  macben 
lüiv  auf  folc^e  Singe,  mic  ,v  33.  and)  auf  geling  nid)t  fciteue  nub  bei  einem  '^.'rotofotl^ 
führet  Ieid)t  unterlanfenbe  ."pbr-  nub  ©d)reibfet)tev  aufmcrtfam. 

SBie  fid)  äu^ertid)  unb  in'^alUiel}  boä  ^lU-otofoü  öevbält  ,^u  heni  letUcn  '|!faltev- 
tejt  Dorl^er  (1528)  unb  ^u  bem  ncid)ftfotgenben  (1531),  b^be  id)  an  nnbcvem 
Cvtei  an  einer  9tcif)e  üon  Scifpielen  aufgctriefen;  bag  33ciT)äItni§  ergibt  fid)  andj 
o^ne  weiteres  au§  unfercr  je^igen  ^4-'rototollQnägabe. 


@§  ift  alfo  fidjerlic^  gan^  vid)tig,  wenn  ;)iifd}-  fagt:  „bie  üöüige  (5-rfd)liefjung 
biefer  Quelle  würbe  einen  Kommentar  erforbern,  ber  DierfQ($  fo  gro^  ift  al§  ber 
2ejt  felbft."  Soweit  e§  mit  bem  Pbciratter  unfcrer  Sluegabe  Vereinbar  ift,  baben 
wir  ba§  ^^^'-'^'''foß  bem  ü'erftänbnis  näber  gcbrad)t.  9hni  aber  fügt  d  fid)  glüd= 
Ii($,  ba^  wir  ton  SJiJrerS  S^anh  fclbft  ein  £tüd  unfereä  '^-^'-'''tofoIlS  befi^en  nngefntjr 
in  ber  S'Ot'it,  li'ie  man  e§  fid)  ,5urcd)ttegen  niü^te,  um  feinen  Sinn  lcid)ter  ,5U 
evfdjlie|en. 

3n  ber  Cnartfjonbfdjrift  ber  Renner  llnioerfitätSbibliotbet,  Mos.  (|.  24'',  finben 
wir  nämlid)  auf  $1.  112"  bis  120"  einen  Iciber  nur  alljuwenig  umfiinglicbcn  'Hh= 
fc^nitt  unfcre§  ^^-'rotofoKS  Wiebcr.  äßie  bic  Sdjviftjüge  .jcigen,  finb  bie  Seiten  üon 
Sörer  in  feinen  fpäteren  Snbrf"  in  gut  Icferlicbcr  ;iieinfd)rift  ubne  rnci  iierbcffcrnng 
unb  ol^ne  bie  beim  unmittelbaren  5^hototoüioreu  notwenbigcn,  oft  all,inftarfcn  91b= 
lür^ungen  niebergefd)rieicn.  SaS  Stüd  fief)t  3unäd)ft  ou8  wie  eine  9lbfcbrift  be§ 
SProtofoHs  in  Bos.  o.  17",  unb  ift  bod)  feine  blofee  91bfd)rift,  wie  ein  iiergteid) 
ber  beiben  Jcytre^enfionen  oljne  Weiteres  bartut;  oielmebr  fpürt  nmn  Mörer  bnS 
Jöemüben  on,  boS  9lpboriftifd)e,  ?(bgeriffene,  mandjmal  Unüerftiinblidjc  bcö  ''|NrototoIt= 
urtcyteS  (1531)  jn  milbern  unb  ,5Wor  ,v  '-1^.  burd)  (^^rgiinjung  nub  SBeiterfüfjrung  ber 
nur  angefangenen  ©ebanfcn;  burd)  finngcmäfje  äicrbinbnngen  ^Wifdjen  jwci  fcbroff 
aufcinanbcr  fto^cnben  (Mebnnlenfettcn;  burcb  .^icrftcllung  Oon  erflörenbcn  biblifd)en 
ober  ,5eitgeid)id)ttid)eu  Schiebungen,  wobei  er  gon^  unbcforgt  oud)  ilU'rbiiltniffe  cin= 
trägt,  bie  1531  nocf)  gar  nid)t  in  iöetrad)t  fommen  tonnten.^  ^nrj,  wir  erijaltcn 
in  biefer  Sfeiufcbvift  einen  flieficnben,  U'otjlobgerunbeten,  faft  burd)loeg  Pevftänb= 
ltd)en  unb  burd)fid)tigen  lert.  '•iJlnnd)C  Scbwicrigteit  im  Urprototoll  Würbe  cvfirtrt 
Werben,  wenn  9fbrer  baS  gauje  -^-kotofoll  in  biefer  leifc  fommentiereubcn  unb  lior= 
fid)tig  evgäuäenben  SBcife  bearbeitet  bütte. 

')  Sgl.  floffmaiic  0.  q.  D.  «b.  1  S.  10:!  -111;  j.  auä)  'Jteidjctt,  D.  m.  «iltl)ev.3  3!ciilfd)c 
SBibel;  9ieligion-5gLic()id)tlid)e  äiolfsbüdjcr,  Tübingen,  3.  (5.  «<.  l'foljt  liMO,  IV.  i)ieif)c  .fieft  13 
©.  33  ff.  ^)  a.  a.  D.  S.  80.  ')  £0  bringt  ex  ,v  '.!\  nii  mc()rcteii  ©tctlcit  bcii  •fietiog  .fii'iii; 
ti^  Won  5<raunjd)lt)eig  =  iIBolfenbiittcl,  bcii  bofoiibcrcii  J^ciiib  Viitl)«^  aui  bni  iiict,iigft  ;\iil)ti'ii, 
iiiilct  bnn  *J(ttnien  ■flcrjog  ÜJiorbfiiib  in  feine  ^.ptotüfotlrfiiifrtjtift  l)iiu'iii  an  SifUcii,  nii  bcncn 
!l'utf)ct  ,5tt)cijcUog,  tuic  ex  cä  nud)  öfters  im  llrprotufüll  tut,  nnf  .£)crjcig  Wcorg  l>oii  £ad)fcii, 
feilten  fpcjietlen  SHJiberfoc^ct  ber  breifeigct  3o^rc,  cjcmplifijiett  Ijobcii  »würbe. 


^rotofoü  bct  *13ifllmctitngiiiifl  lö.Ol.  XXIX 

9t6er  bnl  lieolifiiiitigtc  n  gcluifj  gar  nidjt.  ©ein  3'tt  fcf)cint  üidmct)v  allein 
bte§  gcmefen  ju  fein,  bie  oni  l'lnfang  bcö  "^'i-otoforiö  lirftctjcnbc  Unovbniing  (f.  o. 
©.  XIX)  ju  befeitigcn  burc^  .ffoinbination  bcr  Don  ein3e(ncn  ^pfalmcn  bcfteljenbeii 
S)oppcIre3cnfion ,  burtf}  £d)affnng  bcr  vcgulärcn  Cvbnung  in  ber  '4'iQl""'nfo(gc. 
3)enn  mit  *}.!fa(m4i  beginnt  nnb  mit  ipfatnt  18  id)lic§t  er  feine  3i'einfd)rift;  fie 
umfaßt  alfo  gerabe  jene  anfiinglidje  Unorbnung. 

2Bir  laffcn  nnn  bie  9tbjd)rift  fclbft  im  üotlftänbigen  Slbbrud  folgen.  6ine 
blo^c  SertfoHation  an  ben  bejügtidjen  ©teilen  bei  IhprotofoEä  ober  eine  Unter» 
bringnng  ber  SIeinfdjrift  etum  im  i'ariantenapparal  mar  bei  ber  gan.icn  5ht  biefer 
Urtunbc  nidjt  tiioljl  angiingig.  —  SBae  fad)lid)  ju  bcmerfen  ift,  Jagen  mir  in  5n6= 
noten;  im  übrigen  betjanbetn  tnir  ben  Stbbrncf  bcr  iUcinfdjrift  ebenfo  luic  ben  bes 
Urprotofoßä. 


')  Sllfo  iiidfit  mit  5Pf.  1  beginnt  et;  bieltcidjt  bntf  innn  I)icvnii8  fc^IicBen,  bnfe  bie  cvficn 
SSlättcr  Don  Bos.  o.  17n  (A  1  bt?  A  5  mit  «Pf.  1—3)  fdjon  ,yi  bct  3int,  aU  atbter  firf)  an  bie 
9tcinf(^ttft  mad)te,  ni^t  mefjr  Uoi^aiiben  iBoten. 


Bos.  q.  24r  m  112^' -120"  (gjciufdjiift) 
[=  Bos.  <i.  17"  5BI.  i^-m.  7'»  +  251.  8«-Öl.  12"  (HrVrütofüü)!. 

[iU.  112--']     rSALMUS  IUI. 

[ö.  1.]  'SSorjufingcit':  Sßic  bcr  ''^^vicftcr  ober  t^aiitov  bic  Gpiftcl 
ober  einen  3.Hn-§  tiorjinget,  ober,  loic  man»  im  Sapi'tum  I)eiljt:  intonirt, 
11  nb  ber  (vf)or  I)in  naä)  branff  finget,  ein  Responsorium,  Halehüa 
ober  5lmen.^  [ö. 5.J  '^urnet  ir.'  i^eluegt  [niäj]  etioaS  jn  unluft,  s 
non  faciatis  irae  concnpiisccntiain.  [ö.  7.]  'Lumen  vultns.'  'leticia':  fnvdi', 
consolatio,  'das  Ictieiam'.  cxpo.sitio,  [b.  8.]^  bu  moc^ft  mein  Ijcrlj  froltd;,  bu 
gifeft  mir  ein  frotii^  l^er|  [ba  'öin  iif)  jufricbcn].  'A  fructu  fi-ULinonti.'  ipsi 
contompta  letioia  cordis  in  fide  et  vcrbo  et  conscientiac  bonae  in  gratia 
(piacnint  grnndes  esse  ventris  gaiidio.  Non  (luacrnnt  gloriani  dei,  scd  opcs  lo 
et  potentiani  btiS  fie  I)ocI)  empor  fdjiue'üen ,  ,yi  frcffen  unb  jn  fanffcn  n6er= 
fluffig  Ijaten.  Haue  versum  detorserunt  ad  Mi.ssani  [papisticam],  non  inepte, 
qiiia  ventreni  (juae.sieruut  et  indo  saturl  facti  sunt.  [t>.  9.]  Tu  sohis  facis  nie 
liabitare  secure  i.  e.  alis  [me],  tucris,  omnia  tribuis.  Nou  de  persona  tantnni, 
sed  de  occonoraia  et  politia  intelligatur.  |li.  7.]'  Osteude  supi^er  nos:  Shinljc  is 
bie  ftirn  nic^t,  sed  ostende  te  faventeni.  2aä)  midf}  Qn,  trofte  m'\d),  fpridj 
mir  freiinblidj  JU  (ut  Reges  vocantur  serenissimi).  Scquitur  cxpositio. 
[ö.  8.]  'Das  leticiam  e[ordis  ni|ei.'  Tu  es  loticia  cordis  niei.  Non  habeo 
aliain  leticiam,  quam  (e.  S)u  aUciu  6ift§,  ber  mein  Tjerij  erfretnet,  bn  allein 
lanft  ba§  t)erlj  [931. 112'']  frolidj  madjen.    Solus  dcus  letiiicat  corda.    ©onft  '■"> 


2  SBorjufingcn  imt         5  S""^'"'  il^  ""'         ''  I^nmcii  vnUus  iml  7  eins  leticiam  tmt 

8   A  bis  Iru:  tmt  zu  8  sieht  r:   Qb  fllcicf)  iciic  K.     llt,  sit  coiiccdüutis  Advorsativa,  aiig- 

luoiitativa  particula.     (fio  vnrd  unten  <?.  1  /■■  'Jli  mich  particula  für  pertocta  zu  lesen  sein.) 
]il  ct.  Ijis  facti  .sunt  rh  JSJM  Tu  bin  secnre  nnt  zu  II  uteht  r:  Wit  linfcv  JC.     3)nS  ic^ 

mein  aiijtomcit  tjntic   cum   iixorilj^us  liberia  jc.  W  do  <■  aus  bc(v)  7.V  Das  bis  m|ei  mit 

')  Die  in  Z.  2 — .';  f/cspcrrten  Worte  werden  mZl  nh  neue  Glosse  dem  V.  1  und  V.  5 
heigeyehe» ;  die  alle  Glosse  (ir,->S)  lautete:  ©leid)  luic  inoil  jtuo  flimmcit  fiiiflct,  eine  über  ber 
nilbctll  >)ll  ber  tjljfje.  -)  Nach  Vulg.  noch  V.  7;  V.  H  in  Vuly.  biyinnt  erst  mit'J\.  i'ructu 
fruinenti."        ')  Unten  S.  l  Z.  ■>  ist  also  V.  2  zu  Icorrifficren  in  V.  7. 


5ptotcfoQ  bct  "^^jatmcnfagung  1531.  XXXI 

]^cifft§:  5Jad^  freitb,  lompt  Ictb:  i>io[verbionim  .14.     Antithesis   coiisideranda  2pr.  n,i3 
est:    Ipsi    aü'ectant    habere    raultuni    frumeuti   et    vini.     Gaudia  cordis    uou 
curant,   gaudia  ventris   quaeruiit.     Tu   cor  letificas,  et  reddis  bonam  coii- 
scientiam,  verum  illa  contcinnunt.    'A  fructu  frumenti.'   Tapiuosice*  [teuuitcr] 

5  loquitur  et  siraplicibns  verbis  utitur.  Xos  diicimus:  D[oct(ir  GdE  toolt  gcm 
JBopft  fein,  öieräog  Worbfinb-  loolt  flcrn  tcifei-  unb  2iircfifd)ei-  ÄL'iiKi;  fein, 
Unb  tucnn  fie  c§  fc^oit  tucren,  Idq§  tjetten  fie  m'^er  babou,  beim  Bvob  unb 
iDcin,  t)ultc  unb  fülle,  umti  unb  an,  ba  mit  baöon.  Sunnna:  fie  fud^en,  boS 
ftc  öol  auff  jufreffen  unb  fauffen  Tjaben,   poteutia,   opibius,   dignitate  alios 

10  excellant  jc.  ArgLumentum  psalmi:  Pii  patiuntur  inopiam,  Inipii  florent  et 
abundaut  omuib[us  bonis.  Consolaris,  [o]  Deus.  corda  nostra;  Contra:  illi 
liabent  fiduciaiii  in  res  praesentes,  et  colunt  et  creduut  in  Mamnio?i.  [ö.  9.]  Tu 
solus:  a3on  bir,  |)(Srr,  [alleine]  1)ab  iä),  had  iä)  fidler  toone  i.  e.  Tu  facis, 
ut  habeani  uütritionem  [-(-],  defensionem,  gubernationera.    Ex  deute[rouoiiiio5-9ro(i|c33,i2 

15  [et  proplietLs]:  habitabit  confidenter.  Complectitur  ergo  ps[almus  doctrinam 
et  consolatiouem.'' 

Psalnius  V. 

[ü.  1.]  Pro  hereditatib^ns.  [ö.  2.]  Est  usitata  phrasis  in  scripturis,  ut 
In  Pliob  et  alias.    Haec  est  portio  eorum.     Dominus   pars  lieroditatis  meae. 

20  Carmen  est  contra  pseudoprophetas ,  qui  sauciant  et  vulnerant  Ecclesiain, 
iuxta  illorum  sententiam,  [331. 113^]  (pii  tituluin  (pro  hereditatib[us)  interprae- 
tantur  pro  vulnerib[us.  Ego  pro  licrcditatibLus  lego,  et  puto  esse  dualis 
numeri.  Kecitat  psahuus  comraoda  et  fructus  piae  et  incommoda  iinpiae 
doctrinae   et  orat,    ut    ista  conservetur  et  confirmetur,   et    illa    damnetur  k. 

25  Arno  hunc  psLalraum  et  saepe  recito.  [ö.  1  —  3.]  3  priuiis  vcrsib[us  descri- 
bitur  oraiitis  afFectus.    [ö.  4.]  'mane':  für  ollen  bingcn.    Ebrea  vox  significat 

4  A  frucfu  durch   Sirich  zu   viiii   Z.  2  gezogen  5  simplicibus  c  aus   simpllciter 

12ll3  Tu  solus  unt  14  zu  nütiitioneui  sieht  r:  -f  Hötung  IS  ut  r  2ö  Arno  bis 

recito  unt        26  mane  unt 

')  Der  J,3.5/,  nach  dem  Äugsburger  Reichstag,  sehr  beseichmnde  Ausdruck  des 
Urprotokolls:  philippice  et  Tapinosice,  hinweisend  auf  Melanchthons  von  Luther  so 
schmerzlich  empfundene  Lcisetreterei ,  bleibt  also  jetzt,  iceil  nicht  mehr  recht  verständlich, 
beiseite.  ')  7m  Urprotokoll  sind  gar  keine  bestimmten  Personen  genannt;  Luther  würde 
tvohl  siclier  ^etjog  ®eorg  gesagt  Itaben.  —  Bei  ^etjog  TOotbfiiib  (t-ielleidit  eine  Erinnerung 
an  2.  Kön.6,32,  wo  Elisa  den  König  Israels  ein  'Mordkind'  nennt)  ist  doch  wohl  an  Heim 
von  Brautischweig  zu  denken.  Der  Name  'SJJorbfiub'  ist  mir  sonst  für  ihn  nicht  bekannt, 
aber  z.  B.  OJJotbbvcnnet  inrd  er  häufig  genannt,  vgl.  Krokcr,  Tischreden  Nr.  276.  .30.').  430; 
in  der  Schrift  "äßibct  .glanä  SBotft'  (löU)  dichtet  Luther  das  Judaslied  (vgl.  unten  S.  126 
Anm.  1)  auf  den  'SBIut^unb  unb  ÜJforbbreiuicr'  ton  Braunschiceig  uju:  ?(c^!  bii  arger  ^cin,(f, 
tOQ»  l^nft  bu  getan,  £oB  bu  biet  frommer  ÜJienjrfjen  burd)?  geucr  I)aft  morbcn  Ion?  usw.  Vgl. 
Köstlin-Kaicerau  II,  558  ff.  ')  Dieser  Schlußgedanke  fehlt  dem  Urprotokoll;  er  stammt 
vielleicht  aus  den  ©uminaricn:  3ft  ein  Jroftpjnlm  unb  bancbcn  betet  unb  ktjrct  er  and),  beun 
er  letjret  auf  ©ott  trauen,  lueuuä  ubcl  gc^ct. 


XXXII  einteilung. 

instriiere,  ordiuare.  ac  freciucns  eins  usus  est  in  sacris  literis,  ut  lüstruere 
nieusamS  panem  ^  propositiouis,  candelabrum '  K.  Ita  liic  iustruam  nie  ad 
orandum.  „Stufffd^OlDen" :  observaie,  speculaii.  Q^uasi  d^icat:  Nou  frigide 
aut  in  ventum  [murniurabo] ,  scd  serio  ardenter  et  ex  corde  et  rceta  fide 
Sir.  18,23  orabo.  In  eandem  sentcntiam  scriptura  alibi  loquitur:  Ante  oratiouem  prae-  5 
para  cor  tuum,  ne  videaris  tentare  deüm,  ut  certe  bypocritae'^  orantes  deum 
teutant.  ©(^tden,  bfouff  iitevcfen,  od;t  brauff  'i^aim,  aU  ctncv,  bcm  c§ 
evnft  fet).  Impii  quidera  orant  et  colunt  dcura,  sed  non  observaut  nee  prae- 
})araut  corda  fide.  [ü.  5.]  Ideo  oratio  ipsonim  fit  Ulis  in  peceatura  JC. 
[o.g.]  Holdim:  Insipientes,  imo  in  speciem  sapientissimi,  sed  nihil  stabile  10 
facinnt,  quod  corara  deo  cousistere  possit.  lactant  sapieutiam,  iusticiaui,  ut 
Eecius,  faber,  Zinglius,  Thrasones,  ©d^rctec  a  iactaudo,  9Jarren  [Cuculi]':  bie 
~  ""'■  oif^^  feiger  räumen.  Priucipium  sermouis  sui  fatuitas.  In  EccleLsiaste :  lllic 
depicti  lii  iactatores.  [l).  8.]  'In  timore  tue'  Antithesis:  Ipsi  non  tinient 
deum,  contemuunt  'misericordiam',  inflantur  operib^us.  Interim  nemini  beue-  15 
facientes,  sed  econtra. 

[St.  113'']  [ö.  7.]  Mirnm.  Molosus',  ein  'fiiljc^er'  5JlenfiJ).     D[ux  G[eor- 
gius.    [b.  10.]  Unguis  blandiuntur:  Sua  doctriua  iucertas  et  vagas  couscientias 
facit,  Econtra  sana  dootrina  efficit  sjiiritum  rectum  firmum,  qui  non  dubitat 
^(.  51,12  ps^almus  .51.  2u 

Hm'oth  proprie:   r)Cl'^Ieib,  unglutf,  significat  tam  jtoonam,  (juain  cul- 

pam  simul,  Yulgo  dicimus:  S)er  Itiirb  [„ein  tamer"],   „unglurf"  anvii^ten. 

nL    psialmus  .91.    Et  a  verbo  aspero  Esa[iap:  Inducam  super  vos  calamitatoni  3C. 

3fi-<''"Qi,aiido    mater  dicit   de   filia:    S)u  lüifft  ein  !^er|lcib   uBer  bicf)  Quridjtcn, 

i[t  malicia  passiva,  graece  xaxola,  [Eb[raicc]  hnvoih.  Certe  magna  e.st  25 
miseria,  nihil  certi  ex  doetrina  habere.  Incertam  eonscientiam  sequitur  vexa- 
tio  et  desperatio,  S)a§  einer  nic^t»  benn  ^er|letb  unb  fc^aben  baöon  ^at. 
Q[uasi  d[icat:  Conscientia  eorum  est  pcrterrefaeta,  Ratio,  quod  non  liabent 
certam  doctriuam,  5Io(f)  fcfjutucfcn  fie  fic*  glcicfjlüol,  inu§  gut  unb  foftlidj 
bing  ^eiffen.  so 

[b.  11.]  Reos  fac  cos:  fac  eos  habere  roatuni,  bil»  ntd^t§  gut§  fet),  sed 
peceatura,  quidquid  faciunt.  Non  loquitur  de  adulteris  homicidis,  sed  in 
speciem  sanctis  3C. 

E.xacerbant,  amaricant  te,  etjume  bicf;,  finb  bic  luiberfpenftig,  „ilugcf)OV= 
fam".    2i6er  e§  ift  ettuog  m^cr.    Rebellcs  sunt,  amaro  corde  sunl.    Ezech[iel:   35 

4  et  reeta  fide  rh  zu  OjlO  steht  r:  (Inr:  liabit.aro  ut  .•nlveiia.  zu   Vi  slcld  r: 

fatnus  in  loqnela  14  In  timore  tuo  unt  IS  Unguis  blandiuntur  r  zu  IS  steht  r: 

Nechona  lu  ore  eorum  non  est  rectum  19  dubit.it  c  aus  dul)ita(n)t  'Jl   Ifauoth  itnt 

31  Reos  fac  eos  unt         32  quidquid  c  aus  quidijuam         34  Exacerbant,  amaricant  unt 

')  Gemeint  ist  v^5-^'nr|x  von  "'nj'  =  zurcchlletje»,  ordnen,  zurichtoi:  s.  B.  1.  Mose  22,  9; 
Jer.  46,  3;  Hioh  32,  14;  Jes.  44,  T;  Hiob  13,  IS;  23,  4.  *)  Urprotokoll  hat  sncriiiculi. 

')   Vgl.  Thiele,  Sprichwörter  Nr.  210.  ♦)  fie  =  ficfj. 


qjtotolotl  bet  «Piadnciifagiiiifl  1531.  XXXIII 

Vado  ad  geutein  exasperatricem.    Iiupii  odeniiit  iiomcii  dci.    [ü.  13.]  'Scuti)': 

ab  acuiniiif.    Sil  fvoiteft  fie  mit  flimft,  giuibcit,  vclut  scuto.  tH'i.?,3;24,3 

Psalnius  VI. 

[tt.  1.]  NcKjan:  ift  ein  Seitcnfpiel  gelueft,  f)at  a  nimicro 'Sldjter' geljälicii, 

'   Nagmi:    iiistninieiituni    generale   [SI.  114"]  uil    omnia    iristnmipiita   jc.    [O.  3.1 

'©tfjlDac^',  iemcriitf},  etenb  3C.  .  [P.  M.]  Sßie  (jcrljlid;  hu'ljc  ift  mir,  hjcnti  folg 

beim  ein  ciibe  tinbcn?     [ö.  7]  Sßie  %ab  icf)  mid)  ^'^uplaget,  ,3iiiff)i-'U'"'  vitl^i'ift 

mit  belli  fiiib,   phrasis  germanica:    '^ä)   ^otie  mid;  fo  mübc  ^ufeuffljet. 

'otf)  fd)luemmc  mein  bette.'     '^^  ^ah  im  f($H)ei-3  gelegen'  fnr 
10   angft,  hal)e()  siuloreni  anglicum  -  riuidum.     Ista  tentatio  testatur,   ba»  er  fnv 
bem  ne|e  gelreft.    [ü.  8.]   @§  hjtrb  einer  groto  baöon.^   [ö.  9.]  Jam  fide  erlgltur. 
'Disceditc  a  me.' 

Psal(inus  Vir. 

[ö.  1.]  Siniei*   appellat  David   'filium  leniini',   noliiit  dicere:   Ex   tribn  a.Snm.ics 
'*   Ben  lamin.     [ö.  5.]  'Si  reddidi':  Non  loquitur  de  amicis  et  qui  uulla  injuria 
euni  aiFecerunt,  sed  ininiicis  rebellib[us,  de  quibns  poterat  supplicimn  snniere, 
qiiia  Rex  erat,  .spoliavi :  S)Q§  ire  gcnomen,  fie  geplunbert,  Bcfdjebiget. 

[ö.  8.]  S)a§  fie'  bie  fientc:  >t)it§  causaiitor  [)tc  ncmen.  'Gmpor',  ^n 
bie  §o]^e,  uBer  aEe  ^ßolder,  lanb  leutc,  über  olle  loelt,  non  tantum  super 
20  ludeam.  [ö.  9.]  'ludica  me':  Sonat  apud  nos  in  malani  partein,  apud  ipsos  in 
bonam  accipitur  i.  e.  abfolöir  midj,  laffe  mir  ba§  urteil  luiberforen  nad) 
meiner  geredjtigteit.  Ebrei  in  utramque  partera,  bonam  et  raalani,  accipiunt. 
[ö.  11.]  Scutum  i.e.  unfer  troft  ift  bei)  unferm  l)crr  ^5ott.  fromen  l)erljen, 
ex  .1.  praccep[to.''  faciens  misericordiani  in  multa  milia  JC.  [b.  14. |  „83reiUlCll" : 
as  significat  hie  devastare,  perdere.  V[ult  d[icere:  '@r  f)at  feine  pfeil  3n= 
gerieft',   [gemad}t],  Wi    fie  follcn   fd^nben  t^un,   ücrberben,    biirdjbringen 

mib  nid)t  feilen.  lud[icum  .12.  dicit  U-Ibus  P'pliraim  ad  Iepb[a3(.  114'']  thali:  aiWjict  12,1 
Incendemus  domuni  tuam  i.  e.  vastabimus  totam  familiam  [genus]  tuam.  Non 
loquitur  de  ignitis  sagittis,  quae  ipsac  essent  persecutrices.  Videtur  mihi 
30  velle  acuere  comminationem  his  verbis.  Aceusat  et  minatur  euim  adversariis, 
Contra  pio.s  non  dirigat  sagittas  jc.  [t).  15.]  'parturit':  ©r  l)at§  bofe  im  finn, 
3ift§  md)t  ju  ftol|  gerebt  [unb  gu  biel]  contra  Car[o]uni  .V.  et  Augustaua 


2  Scuto  unt  3  .VI.  r  6  Sc^tDac^  unt  <)  ^ä)  bis  Bette  r  14  .VII.  r  15  [».  5.] 
Si  reddidi  unl  17  spoliavi  unt  18  35a§  hk  Seute  unt  Gmpot  unt  20  ludica  me  unt 
SU  21  steht  r:  ludicare         23  Scutum  unt  27  lud.  12  r  wiederholt         SO  Aceusat  c  aus 

accusatur         31  parturit  unt 

')  Die  gesperrten  Worte  tverden   Glosse  su  V.  7.  ')  S.  unten.  S.  11   Anm.  1. 

')  S.  unten  S.  11  Anm.  2.        ')  So  auch  in  den  ©ummarien;  vgl.  auch  Unsre  Attsg.  Bd.  38, 1. 
<■)  =  ftd^.         ')  Vgl.  Unsre  Ausg.  Bd.  38, 1. 

Sut^etä  SBetle.  fflibclübctje^iing  3  III 


XXXIV  einteitung. 

Comitia  et  contra  iiostrum  ^[evjog  SRi^orbünb. '  Sie  Irerben»  getuiflid)  nid)t 
leiben  unb  bicfe  tierS  simpliciter  auittjitn.-  [D.  Ki.]  'Bor'':  ein  grub.  '6r 
t)at  ein  gruben  gemad)t  [21  unb  onfgetuvt  [l].    Untieln  fc^legt  iren  eigen  [jcrrn.^ 

Psalimis  VIII. 

^  [b.  1.]  Carmen  est  uovi  Testameuti;  pSLalmi  81  et  84  liabent  euudeiu  s 
TituUim  quem  liic  .8.  |t).  2.]  sub  universo  coelo  ['omni  terra'].  [D.  3.]  'de- 
striias':  I)inri(^ten,  cessare,  sabbatisare  facias:  ^^i)  teil  bir  ben  Ijeiligen  abenb 
geben,  d^icinnis.  [ö.  5]  'imhatV:  Stellet  f)ie  in  bouüm  i.  e.  enra-s  [-]-]  euin, 
nini})|t  bic^  fein  an.  Item  officium  habere  p?[almns  .69.  Episcopatum  eins 
accipiet  alter.  Totus  ps[almus  est  prophetia  de  Christo.  Non  est  generalis  lo 
sententia  de  Creatione,  ut  ludei  nugantur,  sed  de  Euangelio  loquitur  et  de 
obiecto  sen  subiecto  Euaugelii :  Christus  passus  et  resuscitatus  est.  Ep[istoh\ 
30^54,7^*^  EbLreos  prorsus  de  Christo  aliegat.  'Minoratus  corde'  i.  c.  stnltns.  ^n 
tubr  2, 6 Proverbi iis.    fö.  0.1  S)n  tuirft  in  eine  üeinc  3ctt  lafien  nnqctvoft  unb 

Sllild)   U>,  23  L  I  J  I  \J  M  DI 

svuirt)c6.3.it)erlaiien  fein.    61;  loiib,  eine  Heine  ^txi,  fein  ©ott  I)aben.  '■■■ 

Psalmus  IX. 

[D.  1.]  Loquitur  de  iuveutute  Christiauoruin.  Hon  bcr  i(^oncn  jinngen]'' 
Sugent.  Quid  si  proprium  nomen  esset  psalnii,  ut  MkhtamY  ])S[ahinis  .16., 
ita  hie  Juventus,  et  tum  hie  titulus  significaret  argumentum  ps|^alrai,  Ut 
2.  Siim.  1.18 'Arcus'. ■*  2.  SaniLuelis  .1.  Ut  docereut  filios  Inda  'Arcum'  i.  e.  Carmen,  20 
quod  vocatur  Arcus.  Sie  ^uSf^nt  ift  i^ot  unb  lt)ci§,  Ijat  fd^lnarlje  ougen,  geel 
^ax.  Sit  ergo  nomen  proprium  psalmi  [SEI.  115"]:  üon  ber  fc^o neu  blanden 
^itgent,  per  autiphrasin,  qua  mnndns  longe  aliis  oculis  martyres  aspexit. 
[0.  7.]  Inimici  cessaruut.  Quidam  [Icgavit],  vastationes  cessaverunt,  scilLicet, 
quas  fecerunt  inimici.  [ü.  9.]  'ted^t  tickten'.  Alibi,  faciet  iudicinm  in  terra.  25 
Intclligo  active:  ßr  lüivb  auff  erben  baä  9ied)t  Qnvicf)ten,  bie  Sente  front  mad)en 
ober  bas  fie  front  Incrbcn.  [ö.  8.J  pracparat  ad  iudicium  sedem  suam.  Gene- 
ndis  sententia  est,  utrumq[ue  complecteus  membrum.  Impios  punit,  pios 
liberat,  ut  testatnr  sequens  promissio.  [b.  10.]  Dominus  protoctio  est  pau- 
pcruni.  [ü.  9.]  ludicabit  orbem  terrae  in  aequitate.  Kectitudo  vel  rectitudine.  30 
Nos  non  habemus  vocabnia  teutonica.  Rectitudo  id  appelhitnr,  (jiiod  non 
fu'tnm  et  falsum  est,  sed  factum  in  veritate  simplici  et  candido  corde,  boa 
red) tfrf;affen  gugctiet.  Vcraccs.  red^tfc^affcn,  treln,  sinccrus,  incormptu.«, 
candidus,  ber  e§  bon  f)erlien  meinet  (honestus  reblirf)).    Paul[ns  2.  CorLintlü- 

4  .VIII.  r  loiedcrhoU  lljT  dcstruas  iint  7  f.icics]  facias  iTs  S   pakad  unl 

!>  nini^jft  bU  an  rh  ISjU  Minoratus  bis  Proverb,  r         1(1  .IX.  r  äl  ^UQtnt  r  wiederholt 

25  fecerunt  <•  ans  liuiit  Tcd§t  tid^ten  tmt  27  praeparat  bis  snam  nnt  30  ludicabit  bis 
aequitjite  unt      Rectitudo  vel  steht  r       rectitudine  mit        34  candidus  c  mts  candidi 

')  S.  oben  S.  XXVIII  Anm.  3.        ')  S.  ürprotokoll  S.  u  Z.  äU/f.       »)  Vgl  unten 
S.  II  Anm.  4.        ')   Vgl.  tmten  S.  12  Antn.  1.        »)  Bas  sog.  'Bogenlicd'. 


$toto£oft  bct  qjlatmentügung  1531.  XXX  7 

oruni  .1.  vocat  simplicitatem.     'Versati  sunt,    iuquit,  in  hoc  mundo  in  sim-2.sot. i,  i> 
plicitate  et  [sinceri]tate';  büB  ift  rectitudo.    Ciiristus:   Matth^aei  .10.  'P^stote iUiattii.  lo, le 
siinplices',    'on  falfd^'.     ludicabit   in   rectitiidine  i.  e.  facit  houiines  sinceros, 
candidos,  Contra:   impia  doctrina  facit  iivpocritas.    Contrarium   apparet   esse 

5  [verum],  fide  tarnen  verum  est.  [o.  10]  @tn  fc^u|  tlt  ber  not.  ^ä)  I)Offe, 
ber  iier§  fol  iin§  auij  ^clffen.  [O.  16.]  '^r  fu§  tft  gefangen':  ®q§  toirb 
6[er3og  2)t|0rbftnb'  auäj,  e()e  er  fii^»  üer)if)et,  ftiiberfaven.  [0.20]  Yidetur 
Deus  ad  tempus  dormire,  non  curare  gemitus  pauperum,  sinit  impios  florere, 
iactare    süperbe  jc.   sed  taudem  utruuique  palam  fit.     So   erlerntet  tnon,    ut 

10  non  sit  personalis  co^nitic,  |)ulchcrrimae  et  firmissimae  promissiones  sunt, 
h3er§  nur  gleuben  funb.  31(f),  bu  leibiger  unglaub!  3C.  [ö.  17.]  S)ur($§  Inort. 
Deus  perdit  iiupios,  et  nulla  re  utitur,  uisi  ministerio  verbi,  non  vi  iiumana, 
non  armis.  Antithesis  observetur,  quae  siguificat,  qua  via,  quomodo  deus 
impios  perdat,  nempe  per  verbum  destruit  eos,  sicut  muri  hiericho  deciderunt 

15  solo  souitu  tubarum,  Sic  impii  per  meditationem,  -\-  praedicationeni,  orationem, 
gratiarum  actionum  [.1.]  tolluutur  (Sicut  Midianitae  sola  vociferatione  mutuis 
vulneribLUs  corruerunt)  de  oratione  [2]  tantum  niniis  particulariter  sonat. 
Sur^i  hjort  fajft»  ollc»  jufainmen,  3ft  f^i"  illustre  im  S)eutfd;en.  Adver- 
sariis  non  rcsistitur  virib[us,  potentia  luimana,  .sed  per  verbum.  [ü.  21.]  'Legis- 

20  latorem':  ^ft  auä)  3"  nial  ein  feiner  S)er».  @ib  inen  einen  ^Heifter,  ber 
fie  mores  leret.  Non  solura  arbitrantur  .se  posse  regere  totuni  mundum,  sed 
deum  in  celis.  Da.  ut  et  ipsi  habeant  niagistrum,  ne  extoUant  se  su])ra 
dominum. 

Decimus  Psalnms. 

25  .9.    psalmus  est   de   martyribus   in    primitiva  Ecclesia   .   .  10.   de   per- 

secutione  Ecclesiae^  sub  Antichristo.     Victis  tyrannis,  saevior  adest  tentatio, 
Initio  contiuet  querelam.    [b.  2.]  Ebi^reus  habet:  'Incenditur  pauper'.    Y.a  vox 
est,    de    qua    dixi    supra    ps[almus  .7.     Cap[ut    .12.    ludicnm.     'Incendemus^i- '- 1;|; 
domum  tuam' 3c.  OerberBcn.    2Beil  ber  ®ottIo§  im  regiment  ift,  „ul)crl)anb" 

30  fjat,  mul  fid§  ber  frome  leiben,  conspirant.  Impii  complectuntm-  invicem 
consilia  sua,  coniungunt  sese  et  conferent  sua  cousilia,  ©ie  faffen,  ruften  fid), 
Isafen  ire  onfii^lege,  quib|us  opprimant  pios.  ©c^en  mit  tütfen  unb  I)etm= 
Itd^en  practifen  umB,  +  fie  Ijolten  alte  3U  famen,   in  .summa:  ftf)ieffen  über 


2  (veri)  [sinceriltate  ßs  4  Contrarium  durch  Strich  zu  rectitudine  Z.  3  5  ßin 
his  not  unt  ejT  3x  fu§  fns  »ibcrfaten  unl  11  %uxi)l  hjort  unt  lö  -{-  praedicationeni 
atelu  rh  zu  IdJlT  sieht  r:  Iud[icum  .7.  IS  Surd^s  Itott  r  im  Seutjc^Elt  durch  iStrich 
zu  Züxä)S  toort  32  ipsi]  episcopi  möglich  24  .X.  r  27  Incenditur  panper  unt 

30  conspirant  uitt        331 XXX  VII,  1  +  fie  galten  bin  ^auffeit  rh 

')  Das  UrprotokoU  (unten  S.  13  Z.  4)  hat:  £qs  toitb  6(f  ouc^  einmal  Inibbctfaten. 
Es  hat  überdies  an  dieser  Stelle  reichere  Ausführungen,  ')  ürprotoJcoU  sagt  viel  per- 
sönlicher (S.  13  Z.  19):  'bct  X.  [seil,  psalmus/  de  nobis.' 

III* 


XXXYI  (Sintdtung. 

s.i'ioicis,  17  einen  Ijauffcn.  Graece.  panurgia.  'Ehiraice:  Simma.^  C'uius  vocis  frequens 
usus  est  iu  Mose.  3)er  feinem  Bvuber  eine  ti\ät  (jat  betoeifet,  huic  fiat  hoc 
ipsum,  qiiod  cou'itavit.  jö.  o.]  gloriatiir,  (juasi  fre]  bene  [gesta]  feoerit.  Sßenn 
man  befm]  Sapft  gleid^  bretoet  iram  dei,  damnationem,  fegenet  er  jidj,  et 
l)lasi)liemat  dominum,  coiitemuit  et  inidet  commiuationes  diviuas.  |ä<[.116^|  s 
[b.  G.]  ^sd)  lüil§  proprie  nemcn  nnb  rel>cn.  GS  t)nt,  inqnit,  nic^t  not.  SBenn 
man  iäjon  lang  iiJ^rcdct  unb  breloet,  fcgcnet  er  fid}  i.  e.  putat  se  esse 
iDiiocentem,  sperat  optima,  ac  doeeudo  et  vivendo  pugnat  contra  verhuin. 
(t).  4.]  Laudat  se  et  bencdietioues  sibi  poilicotur  prae  superbia  irae  [gestum 
siguificat]:  Sßivfft»  maul  auff  unb  fragt  uidjty  barnod)  fuv  gvoffcm,  ftol|ien  w 
^ot)ert  jorn.  Lo<piitur  de  atroeissimo  odio  pharisaico.  3(IIe  feine  tutfe 
finb,   ha3  er  nacf)  C)ott  ni(^t3  fraget,  (yr  geBe  nidjt  einen  fjellcr  umt  öiott. 

2.2i,icii.2, 4(5§  ift  ein  feer  tjarter  pfalm.  2.  Thes^salonieeuses  .2.  'Extollitur  supra 
denm'  3c.  [ö.  5.1  6r  feret  fort,  ©ein  bing  ligt  im  Ijefftig  an,  „tret6t§" 
engftlid)  unb  f)efftiglii$,  ut  nmliei-  in  partu  anxie  laborat,  Uiifer§  "^err  ö5ott^  IS 
fad)  lefft  er  im  Srecf  ligcn,  Seine  treibt  er  imerbar  unb  ^eUt  an,  feret  fort 
mit  feinem  t()un,  lefft  im  nid^t  fagcn  nod)  hitjcren,  .SjanS  mit  bem  fopff 
■^inbnrc^.-  5Rein  fat^  bie  notigft.  Ebraiee  ift  fein  gerebt,  grapiiiee  de[)in.\it 
i.Sov.9,2i;enni  Paulus    1.  Cor|iutliiorum    9:  ((()oni::(>  reddit  (^r  fidjt,  ftrebct,  ringet,  t^ut 

fc[;euflid)    unb    tobet  mit  feinem  bing  imerbar  unb  gcl)ctu  t)inburrf),   et  hoc  w 
semper,    lefft    fic^   md;t   ftenren  .  pertinaciam   inipoenitentis    cordis    deseribit 
-\-  Omnes  inimicos  suos  i)rosteinit  confidenter  trolilid)  er  ad^t  irer  gering,  io 

5.iWüici9,i6gar  nid^ty,  t)anbelt  iuiber  fie  fcd,  ftolluglid;  unb  tro^ig  Ut  lex  de  falso  teste 
dielt,  Lo(piitur  confidenter  Ut  ["Hierjog  MLorbÜnb]  ^  D^octor  Eck,  ^L^^'ä^S 
©leorg  [nepos].*  [ö.  6.J  'Non  movebor":  Canipegius=  dixit  Nequaquani  per-  25 
mittendum,  ut  Papatus,  qui  est  jiulclierrima  monarchia,  dissipetur.  [ü.  7.]  'Os 
eins  plenum  est':  Non  docet  Euangeliuni,  sed  excommnnicat.  1.  @r  !an  nidjtS 
bcnn  bannen  nnb  Oerf(urf)cn  etiam  reges  jc.  .-5.  [frans]  bie  toclt  befdjciffcn 
umby  gelt  [unb  gutj  [.2.  |  nnb  Jüa§  er  rebet,  (erct,  ift  alleS  erlogen  nnb  cr= 

[St.  ll<i''|ftnnc!en.     'sub    Hngua'   laedit  et  sedueit  eonscientias    .1.  flud;en  mit   :io 
bannen    [.2.]  biegen  mit  lügen  prebigen    .•!.  Sricgen  befdjciffeu  nmb  gelt  nnb 
gut  .4.  ipiagcn,  mit  fd;lucren,  untreglid^cn  gcfejjcn  ha-i  gcUiiffeu  martern  unb 

3  glori.Htiir  )((!<  7  bc(r)[ntl  ."'  prao  Ais  irae  nnl.  JOjtl  fuv  !irofi™i  '""'  Jorn  »7t 
]:!  CS§  ift  Ai's  t)fa(m  nnt  II  ßt  bis  fort  unt  161 17  fcrct  fort  lux  lljiin  r  22  +  Omnes  4/« 
confidenter  rh  trolilitf)  r  2'>  Non  nioveljor  nnt  2(ll27  Os  bin  est  nnt  30  fhidjcn  nnt 
31  Siegen  unf       Sticgcii  nnt         32  *4>tagcu  unt 

')  Kmma]  Hehr.  ni531";3  ro«  nala  (c-Sl)  (bbfet)  ©ebailtc;  Luther  schcinl  daa  Wort 
rontkm  sinn-  und  sliiinmrerwainlttn  nti"  =  SI3or[)Qbcil,  Scljdlibtat  hcr:nli:itcn.  ^)  S.  unten 
S.  II  Anm.  1.  ■■)  JJas  II.  M.  kann  man  vielleicht  auch  unfhtscn  mit  ÜLCVjüg  Mietzentiiis; 
auch  auf  Heinrich  von  liraunxchwcitj  f/ehend;  s.  unten  S.  470  Anm.  4.  *)  A'.s  ist  wohl 
also  ein  anderer  Herzog  Georg  gemeint,  ah  der  im  Urprotokoll  S.  11  '/,.  II  genannte. 
')  Campegius  ist  also  der  iste  des  Urprotokolls  S.  14  Z.  10;  dcmgemiiß  leärc  also  S.  14 
die  Anm.  2  richtigzustellen. 


5ProtototI  bet  ipfnlmciitagiing  1531.  XXXVII 

cngftcii*;  Subest  mysterinm  'Siib  lingiia'  [i.e.]  sub  ministerio  eins.  Aiuliimt 
quidem  eins  lingiiara  sed  doctrina  eins  rid}t  eitel  mu'ifc  unb  ailBeit  an. 
[ö.  8.]  In  atriis  habet  stios  coiifessores,  in  Eoclesia,  foris  seu  in  propatulo, 
^auffe,  ha  bie  l'eutc  furgcljcn,  (juonim    nuiltcs  capit  et  allicit  spocio  religionis, 

5   intus  in  corde  eos  occidit,  iit  supra  'Os  eins  plenum^  jc.    Atria:  ha  öicl  tjold 

ift   Utxb   ftel)et   Lii|cae   .1.    Obscrvat  paujicres   scil[icet  dam,   incvtfen,   lauten  8"'- i.  lo 
(in  niaitini),  „ad)t  l)alicu"   (in  bonum)   [auff  fie|  Ijaltcn,     insidiari,    |)r<)pno 
auff  ben  f)aü.t  reiten,     [ü.  9.]  'trahit'  [rapit]  in  rete,  et  sie  ut  non  possit  elabi. 
Q|uasi  d[icat:  gr  fpielt  mit  im  bie  paffion.    fö.  10. |  6r  3iifrfjte^ct§,  „3ii=3)!Äi5 

1"  IrumBt»",  linrfttä,  ftov^ts  ober  ftofftd  ju  boben  mit  getualt.  Pauperes 
cadunt  potentia  eins.  [ö.  11.]  'Oblitns  est  deus',  @ott  bcnctt  nidjt  bran, 
„6r  fi^ctv  nic^t".  fti.  14.J  'Xu  fi^eft  ia'  ?cil[ieet  bie  trulifal,  'ben  iamcr',  fo 
bie  --ürmcn  leiben.  Ambignnm  est,  an  lioc  dieat  de  piis  an  impiis.  5l6er  bie 
gan^e  fadjc  piornm  et  impiornm  ftel)et  in  manu  dei.  .Si  tantum  de  imiiiis 
'*  accipis,  sonat  in  mabnii  ut  ps[alraus  .17.  commendat  paup[cres.  Non  aliud 
liabent  auxiiiiim  praeter  quod  tibi  commcndent  3C.  [ö.  15.]  furf)  boS  bofe, 
[traft  ^a§  u^iel.  parat  sc  cor.  [b.  17.]  '^r  f)erl/  fc^icfet  „rirfjtct"  firf)  unb  ift 
getDi§,  ^ettti  bafur,  'ba§  bein  of)r'  ir  fifjreien  ijorct  unb  „brauff  mcrrte", 
S)a§  bu   inen    ^clffcn  [9?t.  IIT^']  Uierbcft,  seiliicet   in  tola  causa.     [1).  18.|  Cou- 

20  stitue  illis,  ha^  ber  5)tenfc^  nid;t  nif)cr  troljc,  bodjc,  mutlDiUcn  treibe,  jc. 

P.salnms  XI. 

[ö.  2.]  'In  obscnro':  ^eimlic^.  [b.  3.]  '@runb':  verbum.  lustus  quid? 
Mimesis  impiorum,  lustus  nihil  potcst  facere.  „3Ba§  fol  ber  gere(^t"  (bie 
clenbcn    armen    [Icutc]  2?cttler)   aufricfjten.    [ö.  4]  'Ser  ,§69f9{  ift':   2)em 

25  befel^eu  ft)ir§;  äßa»  loir  nid)t  tonnen,  ba§  !an  er;  sie  sc  consolatur. 
[ö.  6.]  Carbones:  ftral,  bli|,  bonncr,  t)agel;  'fi^lucfcr,  [)ellifrf)  feucr  luirb  tu 
gegeben  unb  ,3U  lof)n  Jcerben.  @r  ftudjet  I)ie' getroft;  Est  descriptio  fulminis, 
S)a§  Joetter  lüirb  fie  erfif;lagen.  'Calix'^  [significat]  portionem,  cuilibct  desti- 
natam  et  donatam.     'Eorum':  iustoruni     ^ 

30  [b.  1.]  'In  domino  confido'.     Confitetur  fidem  et  accusat  opera.    'quare 

dicitis  animae':  docere  vultis,  ut  amissa  fide  vagetur  in  montib[us  vestri 
cultus,  iucerta  et  instabili  eonscientia.  [b.  2.]  'teudunt  areum\  parati  ad 
nocendum  tam  corpori  quam  animae.  [b.  3.J  Idee  sequitur  Crux,  'OJrunb': 
Causam    piorum    obscurant    tanquain    hercticam    et    danuiaiidam.      Studium 

35   impiorum  est,  inita  facere  mandata  dei  ut  sua  statuant.    Ko[manorum  .9.   VeliHöm.9,31.33 
ea  opera,  quae  iustus  [iactat  et]  facit,  quid  sunt  uisi  heretica.    [b.  4.]  'DoLniinus 


6  Observat  pauperes  unt        8  traliit  in  rete  unt         IS  piis  c  aus  (ini)piis         :il  .XI.  r 
24  In  §SSR9l  ift  unt        26  bontiet]  bomet  //«        26'  CALIX  r  wiederholt 

')   Vgl.  ©ummntien  zu  Ps.  10  Erl.  Ausg.  ST,  272;  Unsre  Amg.  Bd.  38.        *)  Vulg.: 
pars  calicis  eorum. 


XXXVIII  einleittmg. 

iu  Tcmplo^  ["hl-  ^'^''  verbum  eins  est,  ille,  scil|icet  'eins  sedes  est  in  celo'. 
CoDsolatur  se  et  erigit  cor  suum  contra  securitateni'  et  vim  impiorum. 
[ö.  6.]  'pliiet';  Tempestate  perdet  sicut  aegyptios  et  Sodornitas.^ 

Psaliniis  Xll. 

[ö.  2.j  '.^tlff  §@rr  bie  .'öciligen'  finb  bl)itii.     Tinmimitus  est  uumerus    s 
Sanctorum,  Alias  Iaut§  bie  ipciliflcu  finb  ©iitibci"  iinb  gcfiret^lidj,  tum  sonat 
imminutionem    virtutis.     Neutralitor    loerS    fein,    Maior   est    sapiontia   (luaui 
eloquentia  [SI.  117^]  i.  e.  ©ie  Incrbcit  öcrljuinpclt  iiiib  ncrftuinpclt,  bn§  iv  toenig 
bleiben,  '©leuBigen':  S)te  red}tfd)affen.    |o.  ;>.J  "llnnulje  bing',  Icvc.    'Ex  corde 
et  corde'  i.  e.  loquuiitur  dolose  ex  duplici  corde.    (Sitel  fiilfifjc  Ijcr^cn,  signi-   lo 
ficantiir  sectae  et  dissidia.    'Labia'   adiila[trieia  Eulogias.     Rom[anoruin  .16. 
[ü.  4.]  'iinguam  magnilo[(]uani'  C^hristologias.    fb.  5.]   'Quis  noster  do[minus': 
Tu  non  es  os  nostrum,   sed  apnd  nos  est  os  nostruui.     lustus,  (juid    taciat? 
+  Quis  osteudet  nob[is  bonuni?     [ö.  4.]  S)ev  i")6vr  lüolt  aufrotten  nric 
Ijcudjclprebigt  vel  I)^!!})!^),  quae  secpiitur  impiaiii  doctrinani,  llnb  bie  ftol^cn    i'' 
jungen,     [ü.  6.]   [Promissio] :  'äßill   id)  auff ,  de  doetrina  loqnitur.    Ego  dabo 
verbum  et  doctores  virtute  multa,    <|ui    cum  fiducia  praedicabunt,  puah:  m\ 
^' "bü"*  isi.'"' ff^)clO  reben,  Ut  in  deut^eronomio  falsus   testis  confidenter  lo(|uitur  i.e.  5[)tan 
'^'""fiM,'a3  fol  fretbig  on  \ä)Z\V  pvebtgen  Ut  de  Apostolis  seribitur  Actiorum  .4.    Yirtute 

multa  K.    V[ult  di^icere:  3c§  ^''i^  6'"  ^elffcprebigt ,  I^elffelere  ober  ^eillnort  so 
[tiften  ober  ein   ^ulffe   fdjaffeu,   bie  getroft   Icrcn  fol.     Pulchcr|rima 
promissio.    |tj.  7.]  'Eloquia':  'bie  rebc'  ober  lere,     ©efcgct,   gcreiniget,   tütl§ 
nid)t  t()un,  S:!auter  melius,    per  cinMiitum.    Est  argimienhmi  psalmi-    [O.  9.]  äL'o 
lofe  Seutc  regieren,  oben  anfiijcn,  fjerrfi^en,  ItJtrbä  allentljntben  Hol 

gottlofen.     Cessante  prophetia  dissi])atnr  populus.  29 


1  ubi  verbum  bis  in  celo  rk         7;S  Maior  bis  eloquenlia  mit  9  Unnu^C  bis  tctc  unt 

lOjll  significantur  durch  Strich  zu  loquuntur  Z,  10          14  Quis  bis  bonum  rh        Scr  §6tX" 

durch  Strich  zu  Labia  adula[trioia  Z.  U            17  puuh]  ^  n'^S"'  sm  ''21  steht  r:  In  vase 
terreno  [i.  e.l  in  nobis  inlirniis  clarescit  virtus  verbi. 

')  Die  Aiiafiihrungcn  von  S.  XXXVII,  30  bis  S.  XXXVIII,  3  sind  gam  wn;  sie 
stellen  eine  fast  vollständige,  sioeite  Besprcclmny  i^on  Ps.  II  dar.  Es  ist  nicht  anzimehmeii, 
daß  sie  Bürer  von  sich  aus  sollte  hinzngetn»  haben.  I'hilieeder  hat  auch  für  Ps.  11  ivie 
für  Ps.  4  und  5  eine  sioeite  lievision  stattgefunden  und  das  Manuskript  ist  aus  dem 
Urprotolcoll  verschwunden,  %oic  die  Blätter  A  1  bis  A  5,  oder  wir  müssen  zu  da-  Annahme 
greifen,  daß  Hörer  noch  andere,  uns  unbekannte  Quellen  zugänglich  learen;  etwa  ein  Hand- 
exemplar, in  das  er  sich  gelegentliche  Äußerungen  und  Auslegungen  Luthers  eintrug.  In 
der  Tat  findet  sich  in  einer  Jenaer  Oktavhandschrift  von  liiiivrs  Hand  die  Randbemerkung: 
Viele  Psaltorium  Latinum.  Wir  haben  sonst  keine  Nachricht  über  diesen  lateinischen 
Psalter.  Beachtenswert  ist  es,  daß  die  obige  neue  Ausführung  zu  Ps.  11  bis  auf  ein 
Wort  lateinisch  ist.  Vielleicht  stand  sie  in  jenem  verlorenen  lateinischen  Handpsalter 
Hörers.  Ob  etwa  dieses  I'salterium  Böiers  mit  dem  Psaltcrium  Luthers  1520  (Kunhtim  siehe 
unten  8.  I^If-)  identisch  ist,  wird  am  gewiesenen  Ort  untcrstwht  tvcrden  (Unsre  Ausg.  Bibel  4). 


^ProtofoII  bct  SPfotmcntagung  1531.  XXXIX 

Psiiliniis  XIII. 

fö.  3.]  'In  anima':  Germanicc  diicimus:  SSel)  m\X  felb§.  Söic  lang  fol 
mein  \tde  fid)  ticmulien  imb  mnrtcvii,  ciu^ftcn.  3cf)  beiicfe  ()in  iinb  I)cr,  \x>mn 
iif)  fc^un  ein  faä  ins  anbcv  flic-3,  fo  gcljet-J  bod)  ba  l)in  au»,  Patientia.  Sjßic 
5  lang  jol§  hitjerea,  hciS  id)  mir  gern  taten  loolt.  In  voce  'anima'  exprimitur, 
ha^  er  gern  tpolt  „rat  fncf}cn"  unb  Ijulffe  fcf}affcn.  [ö.  5.]  'feinb':  Spiritus 
Satanac  est  tri.sticiae  autor.  ©ngften,  „leib  tragen"  ff)a'6cn]  im  Ijer|en, 
dolore  affici  k- 

[181.118'']  [o.  3.]  '(5r'^c'6cn' :  tro|en,  {.loltern,  fdiarren.  Ros|)ice  nie  ])rae- 
lu  catio  Reddc  mihi  serenaui  faciem,  maä)  mir  meine  äugen  loader  praovaini. 
[ft.  5.]  S)a§  iä)  ni(^t  barniber  lige  vel,  ba§  nidjt  mit  mir  au3  fei). 
[ö.  6.]'Cor  nieum  exuitat':  '^c^  {^oüc'  barauff,  hai^  bu  fo  gütig  uub 
guebig  bift.  ps[alnuis  S5el)  bem  §6rrn  finbct  man  f)ultfe,  Xer  .S)Srr  :^ilfft 
gerne.     'Caut[abo':  Epiphü[nenia. 

,5  Psaliuus  XII II. 

Aliud   est   psalmos    intelligere    et    aliud    perspicuis    vcrbis    cum    tradi 
aliis  posse. 

[b.  1.]  Xie  örcc^cn,  rot)Cn,  contemptores  verbi,  Scd  volunt  vldcri  sapieutes 
et  pii.    gin  Ireifcr  man  tf)ut  fein  geringe  tor^eit.^    Tit[um  .3.    [b.  2.]  Ad  onnic  itt.  s,  8.  u  tvi 

20  bonuin  opus  reprobi  prospexit.  Kbraica  vox  niagis  gestum  videndi,  quam 
ipsam  visionem  signifioat.  fing  „ berftenbig".  ®ott  meine,  ndjtc,  nad}  im 
frage,  [ö.  4.]  ['UMtf)cter'l  5tid}t  in  fidj  gefjen,  fd;(af)en,  nid;t  fing  loerbcn, 
nic^t  öerftel^en,  nid)t  bebenden,  nid;t  branff  m  er  den,  hoc  tntum  complectitur, 
quod  dcus  sit  eis  otiosus,  [eis]  irascatur,  quia  nou  credant  e  coclis  prospicere, 

25  nee  videre,  num  sit  ali(juis  intelligens.  'Qui  edunt  populuiu  nieuin':  hü^  |ic 
nur  m  freifcn  !^aBen  unb  fic^  treiben.  Noiunt  in  fide  vivere,  sed  deum 
Mammon  colunt  [ps[almo  .4.]  ut  abundcnt  opib[us  3C.  Sie  forgen,  ber  Band) 
tjerfc^mac^te  inen  unb  ber  3Jtammon  3i'i'i»nc  inc"-  |ö-  •'">■]  Qnidvis  timent 
praeter  Deum  al»  band),   gut,  e'^r,  fa{)r  :c.  allein  Sott  furchten  fie  nic^t. 

30  [ö.  6.]  Do[minus  fiducia  eins:  [ö.  5.]  ©Ott  ift  mit  ben  gereiften,  bie  burffen 
fic^  nid^t  furdjten.  [t3.  6.]  "StaV  vel  lere,  fd;enbct,  leftert,  fd)mel)et  scil[icet 
verbo  et  facto.  Epipho|nema.  [b.  7.]  Utinam  Salus  ex  Sion  promissa  veniret. 
De  Christo  et  regno  eins  loquitur,  qui  venit,  ut  destruat  opcra  diaboli. 

[m.  118"]    Psalmus  XV. 
3r,  [b.  3.]  Lingua  non  detrahit.     SBer  niemanb  leftert.     In  faciem  publice 

coQvitiari,  affterreben,  detrabere,  difiamare,  convitiari,  berleumbben  occulte, 

1  .XIII.  r,  darunter:  Contra  tiisticiam  Spiritus  i  SBic  c  aus  SBit  21  flug  unt 

zu  24  steht  r:  Midi.  ..3.  degliibunt  zu  27  sieht  r:  Videtur  hie  versus  mutilatus  34  am[oberen 
Blattrande  steht:  Nedibim  principes  Kedabos  [=  nians]  voluntaria.   Siehe  tinlen  S.  ö'J  Anm.  2. 

')  Siehe  unten  S.  3  Anm.  1. 


XL  ginlcitung. 

in  beti  riicfeii  ftet^eu,  frf^me^cn,  fjcifft  geleftert.  [o.  4.]  Qu!  despicit:  ^ft  ein  feev 
fein  üevlldjeii,  ber  bic  grofjeii  gottloieii  liypocrita8  unb  Epicureos  nidjt  ntfitct, 
sed  3C.  Xon  curat  exempla  midtitudinis  sapientum,  doetormii  iusto  ruiu  3C. 
Epicureorum  et  liypoc[ritanitu. 

Psalinns  XVT.  5 

fO.  1'2.]  Michtam:  uomen  est  luiius  psalnii.  Alcchn:  propter  te,  a<l  te. 
^^d)  Ocrmncj  unb  Bin  ni(f|t§  coram  tc.  Bonitas  mea  nnlla  est.  'Ihnf)  bcincu 
lüiHen'  Icibe  id},  6§  gefjet  mir  nid^t  )Dol  umB  beineu  tuillcu,  Du  licBcr  ®ott 
mac^t-S,  ba§  mir  uidjt  tnol  g'^et,  @§  gefc^idjt  umb  beineu  triücu,  Unb  t^ut§ 
hoä)  gleidjtüol  propter  Sanctos,  qui  in  terris  sunt  et  per  verbum  convertiiutiir.  10 
[ö.  3.]  Adirini:  ps^almus  .8.  für  bie  ^ittUä)en,  ertoetcten,  auffiunbigen, 
bie  i(^  ertoelet  '^aBe,  ha  iä)  luft  unb  aE  mein  gefallen  an  "^afie.  Contra 
cultum  et  invocationem  Sanctonim.  jö.  4.]  *il6cr  iene:  ^ä)  'ijobt  ein  gut 
gefallen  an  meinen  ^eiligen,  ^Ibcr  an  ieneu  l)ah  ic^  t)er|teib,  qnia  sequuntur 
alieuos  i.  e.  idola.  Hie  valedieit  Synagogae  et  repndiat  eam.  Ipsi  nie  15 
deserunt  et  quaerunt  alios  dcos,  ba§  I)aten  fie  3U  Io[)U  f.l]  [.3.]  ba§  fie 
muffen  öicl  ungtudS  unb  groffe  augft,  lierpeib  fjafieu,  [.2.]  2)a§  fie 
anbern  nadjlauffen.  Signifieat  (juod  maiore  studio,  Zelo  k.  colant  sua  idola  JC. 
Non  curabo  libamiua  eorum  cum  sanguiue.  Reprobatio  sacrificiorum.  Christus 
facit  sc  hie  pontificem.  G§  ift  feer  ftard  gerebt,  Non  vult  sacrificia  eorum  20 
otferre.  [ö.  6.]  lueunda:  mir  ift  ein  fdjon  erbteil  lüorben.  [b.  7.]  ®er 
mein  9{atge6 '  ift,  'Reues'-.  per  experientiam  didicit.    [D.  9.]  'liegen':   frf|Iaffen. 

|S9L  li9''|     Psalmus  XVII. 

3)i§  ift  ein  fein  pfelmidicn,  Unb  mein  gebetliu. 

|ö.  1.]  Piinna:  gefc^rcl),    in   letie^a  et  moesticia.     [ö.  2.]  ©prid):    Tu   25 
iudica,  non  tantum  audi,  föifi   ein  urteil  über  meiner  fac^,  ©prid)  bu  in 
meiner  fod^,  ©c^alt)  auff«  red)t,  ha^j  rcd)t  3ugel)e,  Xoai  red)t  ift.    Q[uasi 
d[ieat:   S)ie  Seute  tl)UU§  ia  uid)t.     |ö.  3.]  exiilorasti:    Non   de  privata  causa, 
sed  de  niinisterio  verbLi  et  dei  causa  loquitur. 

fiubeft  nid)t§.    Volo  patienter  ferre,  uec  fal.sa  docerc  nee  niuruiin-are.  30 
Siui.  i»,46[b.  4.J  bc§  morberS:  Sic  etiam  Christus  speiuncam  Jatronum  vocat.    (Sl)  e§ 
ift  ein  fein  gebet.    |t).  7.]  'aSelucife':  S)u  pflcgft  Uninbcrli($  3U  l)elffcu  |t).  9.J 
'Seeleu':  ©ie  Collen  mid)  tob  t)a6eu.    [O.  11. J  ['fetten']:  ©ie  ftel)cu  fefte  bet)= 
fomen  et  insidiantur  nobis. 

zu  3  steht  r:  propheta  loquitur  in  personam  Christi  per  totuiii  psalmum  .">  rsaliiius 
fehlt  H»  16  ju  Iot)n]  juto^n  Ih  17  [.2.]  S)a§  fie  durch  Strich  zu  311  lo^n  [.!.]  /i.  J6 

gezogen  21  (gefallen)  ItDotbcn]  zu  22  steht  r:  ®cr  mir  tat  ßitit  24  Unb  mein  Betet= 
lin  unt  27  Sc^aW  aiiff§  rcc^t  mit  28  explorasti  unt  30  finbeft  ni[I)t§  U7it  31132  61) 
e§  ift  bis  SBeWeifc  'mt        33  Seelen  unt 

')  "iRatgcl)',  nichl  Stntgebcr,  ist  die  genuin  fMlhcrschi;  Form;  auch  Jiöin.  11,  34  stand 
ursprünglich  'rnbgcbc'. 


iJJtototoII  ber  !PfaIincnlaguii3  1531.  XLI 

[o.  ll.|  in  imievm  gmige,  »nie  luirä  aninfjcn.  [ü.  lo.]  'uBcrluclLbic^c  in', 
benfelben  Setuen.  [ü.  14.]  'Manus  tuae':  ©u  bift  imer  6cl)  inen,  gtbft  inen,  \m^ 
fie  {)a'6cn  lUoKcn,  Nos  descris,  iuxta  iudiciuni  rationi,s  biefer  lüelt,  qiii  tantuni 
cogitant  de  commodis  vitae  praesentis,  et  qiiae  iniiiidi  sunt,  vcl  -j-  'Manns 
s  tuae'  in  maluni,  quos  in  malum  reservasti,  dextera  tua  inveniet  eos,  qui  te 
oderunt.  Nemo  est,  qui  eos  de  manu  tua  possit  eiuere.  horrendum  est.'jicfcr.  io,3i 
ineidere  in  inanus  dei  viventis.  Est  ebraismus  i.  e.  obnosiis  vindiotao  ttiao. 
(S§  finb  fold^e  l'cute,  bic  man  nidf)t  tan  ftvoffen,  ©ollen  fie  a6ev  geftrafft 
toetben,  fo  mu§  manus  dei  tI)Un.     '^i"  tJ-'^lt  leben':  Iini)ii  non  possunt  per- 

10  suaderi,    lianc    sententiam    horribilem    contra    se    latam    in    eoelis.      P.'ialini 

passim  [2]   et  [1]    scriptura    tribiiit    inipiis,   qui   tantum   quaernnt   prae.senlis  lit.  i,  12 
vitae  commoda,  ventres  pigri  sunt. 

[581.119'']  [t).  15.]  'Evigiiaudo',   excitando   siniilitudiuem    tuam,    hoc  de 
reguo    fidei  sonat.     Cum   evigilavero.     Coniplectitur   utrumque  .1.  privor  [?] 

15   verbo,  quo  reddor  tibi  simiiis.    .2. 'Scinnis,  quod  erimus  ei  similes'  inio  iain  1.  3oi).  3, 2 
sunuis    ei    similes.     Simih^tudo    tua    i.  e.  cum  excitatus    fucro,    Ia§    icf)    mir 
genügen,  ba»  icf}  gleidj  jei;,  et  iioc  non  obiective  sed  formaliter,  ex  Gen[esi  1. 
faciamus  liomines  jc.  plana  et  perspicua  est  haec  sententia.  i.'Woki.sg 

Psalnius  XVIII. 

20  [ö.2.|   'Diligani':    paternabo,    maternabo,    filiabo  te.     ^^    tjobe    bid) 

r)er|Itd^  lieb,  U)ie  „bin  iä)  bir  fo  '^olb",  6r  meinet  viscera,  muttertjei^. 
^ä)  f\abe  ein  fjerli  jn  bem,  3e,  loie  ^ertic  iä)  hid),  Si  esset  verbum  adfeetus, 
fo  h)er§  feer  loftlic^,  sed  significat  tantum  illum  gestnm  in  vocativo',  Jfe, 
h)ie  t)er|e  tc^  bidf). 

«  [d.  3.]  Cornu  vietoriae  meae,  mein  .^clffc^om,   mein  l^oin,  ba§  mir 

!^ilfft.  6§  ift  ein  lonter  allcgoria,  Vincula  mortis  !omen  jnoor,  |b.  5/6.]  Im- 
petus nialorum,  invidia  nocentium,   offendicula  mortis. 

[b.  8.]  ['Terra  tremuit']:  2)a  ge^et  er  nu  fpocirn  in  2tegl)pten  l^in  ein, 
unb  toirb  tnngfain   er  au§  fomen.    'Conmiota':   viLdelicet   in   monte  Sina. 

■">  |0.  9.]  S)ie  'nafen'  loil  id)  ()aben,  (luia  [nasus]  .sequitur,  'Ab  illo':  scil[icet 
4gne;  descriptio  poetica  tempestatis  [lüetter].  Poema  iudaicum  est,  |0.  12.]  „6r 
berbedt  ftc^  mit  finfterni§"  i.  e.  [F.  M.]  fecit  sibi  tabernaculum  tenebricüsuni 
ex  illis  obsciu'is  nubib|us.  Posterius  est  interpraetatio  prioris.  primo  figu- 
rate  loquitur,  deinde  simpliciter,  Ut  res  obscura  est,  ita  et  verba.    De  rebus 

35  obscuris  loquitur  obsoure.  Unb  ftf}lüarlje  finftere  biäe  Inaffcr  looltfen. 
'©e^elt':  militare  vocabulum.     Gerte  nobis  tentatis   est  absconditus.     [ö.  13. | 


1  in  61s  gonge  unt  4lö  Manus  tuae  rk  zu  lOjll  steht  r:  3t  teil,  to^n,  gut 

]9  XVllI  c  au.i  XIX  33  primo]  (Dein)  piinio  Ih  zu  33  steht  r:   Histeron  protlieron 

zu  34135  steht  rh:  Nubes  densissimae  Magnae  caliginis         36  C'erte  bis  absconditus  unt 

')  Danach  mrd  unten  S.  6,  Z.  5  in  vocattivo  statt  in  vocaibulo  zu  entzifj'crn  sein. 


XLII  Einleitung. 

'Prae  fiilgore':  'glan^',  bli^,  describit  fSI.  120*]  ruptioncm  nubiiim,  quLando 
fulgurat.  Unfer  ÖLerr  G5[0tt  tan  finftere  inoMen  lüol  eiicuc^ten.  Q[uasi 
dLieat:  Manserunt  quidem  teuebrosae  mibes,  quae  tarnen  illustiatae  sunt. 
Densissima  caligo  est  et  tameu  lux  est  in  ea.  S)icjeI6en  f($lX)Or|en  bitfen 
lüolden  t)erf($>tmnben,  „ jcrgiengen ",  trcntteten  ]iä)  liom  glan|,  ber  für  im  5 
)linr.  'Carbones  ignis':  [o.  14.]  'f)ager,  [ü.  15.]  ftral.  Igncni  ardcntoni.  non 
sohim  fnlgentem  intelligo.  ^Nlateriam  ignitain  significat.  .3Bte  i^  fcltjc  meinen 
5leuffcl  fliegen  uBein  lünlbe  ju  fofiurg.  'Sc^rctft  fie':  QnemadLmodnm  populnni 
Israel  perterrefecit  in  nionte  Syna,  nt  retrocederent  3C.  [ö.  16.]  £)a  veget§, 
alB  goffe  e§,  @§  Ijctffcn  anä)  torreutes,  ba3  bie  tnaffer  finb  Tjev  gcingcn  fom  'o 
tegen  (j^uasi  d^icat:  ©ie  fat)cn  am  bevg  ©inni  bic  kc^e  I)in  unb  tjcr  flieffen 
Öom  pla|iregen.  V[ult  d[icere,  qnod  novi  rivi  veuerint,  miraculnra  fuit, 
quod  illico  creverimt  aquae  ex  plnvia.  'fundaLnienta':  ])uto  eum  appellare 
fuudamenta  ipsas  aquas  [q[uasi  d[icat]:  luundatioues  vcnerunt  aquae  cou- 
l'l.  24, 2gregabantur  [aquae],  quae  sunt  fundameuta  terrae  pSLalnius  .24.  'Super  flumina  n 
praeparavit  eum.'  Terremotus  non  revelat  fundameuta  terrae  Revelata,  uudata 
ba»  in  conspectum  lompt.  Non  revelabis  turpitudiueni  jc.  Levi[tici  .18. 
i.  e.  £)a  fa|e  man  ein  mol,  Ino  ba-i  erbretd^  ftunbe. 

6  zti  ignis  steht  rh:  lapilü  ardenles         8  Sc^redft  fie  iint 

5[!lit  bicfen  SBortcn  6vicE)t  bic  9}dnftf)vift  aiis  Bos.  q.  24''  gaiij  tiiiücrinittctt 
cA;  im  UrprototoE  nehmen  bie  iDcitcvcn  UJevt^anbtuiigcn  über  %].  18  iiocf)  foft 
2  Seiten  ber  Cftnto^aiibidjxift  ein  (f.  u.  ©.  7  3.  10  -  ©.  8  3.  14). 

aSic  wir  (oben  <B.  XIX,  9(nm.  1)  ftfjon  anbeiiteten,  tnffcn  fic^  aUc  5''ngcn, 
bie  bicfe  für  ba§  ikrftnnbniä  cincä  freitief)  nur  fteincii  Stücfcä  bc-3  UrprrtctoII-S 
intereffante  unb  wertOoKe  Seinfi^rift  un§  aufgibt,  nodf)  nicfjt  lofcn.  SBir  fönnen 
nichts  tjiftorifc^  (SetuiffeS  fogen  über  i'[)re  jcitlidje  &itftebung;  über  iT)re  DncHeu 
für  bos  Sonbergut,  bnä  fie  gegenüber  Bos.  o.  17"  barbictet;  über  3förcr§  llJotiüe, 
au§  benen  t)erau§  er  fie  begann,  n.'ä!)rcnb  ba§  .zeitige  9luff)ören  mitten  im  18.  *p|atm 
mieber  ein  neuc§  iWätfct  ftellt.  Sid)er  ift  eigeutlicf)  nur,  bafj  Hos.  o.  17"  inbalt= 
lid^  bie  ^^miptquelte  ift,  Don  ber  Bos.  q.  24''  bi§  ju  ftretfemueife  lübrttirfjcr  Über- 
cinftimmnng  abt)üngig  ift.   — 

3ufammenfoffenb  niüffcn  luir  nun  wod)  einige  liicfeutlicbe  3''8C  ,iiiv  (5()arafte= 
riftil  ber  5pfatnienrcüifion§arbeit  nac^  ber  formalen  mie  int)alttic[)en  ©eite  3U= 
fammcntrogcn. 

gür  ben  '^>foIter  1531  >,  bem,  unc  gqcigt  föutbc,  bie  aicbifion  flu§fd)lic|lici; 
jugute  fam,  fd)rieb  üvti^tx  folgenbci  (Sci)(uBiüort : 

„Ob  Siemnnb  ftügetn  uiofttc,  unb  fürgeben,  mir  T)ätteu  ben  '^sfatter  ,^u 
ferne  bon  ben  SÖortcn  ge.^ogcn,  ber  fei  bei  fid)  ielbft  ftug  unb  taffe  uns  biefen 
SPfatter  ungetabett.  Senn  luir  baben  cS  miffentlid;  getban,  unb  freitid) 
QÜe  SBorte  nnf  ber  OJolbUmge  gcbattcn  unb  mit  allem  (^Icifj'unb  Irene 


•)  llnfte  auäg.  SBibel  2,  *37. 


SPtotofoH  bct  ^Pfolmcniagiing  1531.  XMII 

berbeutfd^et.      Hub    finb   and)    getcljvtcv   l'ciitc    gniig   batu-i    geiocft. 

S)ocO  laufen  »oir  unfern  bovigcn  beutfdjcii  ^4>fflltcr  and)  Mciben,  um  bcvcr  luiflcn, 

fo  bn  begc'^vm  ]n  fo^n  unfi-v  Crrouipct  uiib  JT-uBtapfcn,  unc  man  mit  3}u(mctfcf)en 

näfjer  unb  uäfjer  fommt.     S)cnn  bcv  üDviflc  bontfrfjc  'l'iaUcv  ift  nn  Dicton  Cvtcn 

bem  ßbräifc^en  näl)cx  unb  bem  SDcutfcfien  ferner.    S)iefcr  ift  beut  Scutfc^cn 

näl^er  unb  bem  P-tiräif djcu  ferner."' 
9Ufo  ein  beutfcfjcr  ^^^'fatter  foKte  erarbeitet  U'crbeu;  e§  toar  bie  auäbri'niUdje 
Jenbcnj  ber  SKcöifion^arbeit,  bcn  Iiebvaifiercnbcn  '.^»falter  Don  1528  ^u  übermiuben. 
SicfcS  abfic^ttidje  33emlif)cn  fj)icgelt  bie  Sutfjerfdjrift  »uicbcr,  bie  aU  ft)ftematifd)= 
metf)obifc^e  grudjt  unmittelbar  auf  bem  53oben  bei  ^protofoHi  ermadjfcn  ift 
(f.  oben  S.  XXIli;  auc^  lUnm.  5  u.  G),  nämlid):  'Summarien  über  bie  '|>fntinen  unb 
Urfac^en  be§  Solmetfc^enä"-  (1531).  S5or  allem  barf  man  aber  U'oljl  für  baä 
fprotofolt  bie  ganj  allgemeine  formet  prägen:  cä  ift  ba§  9Jingen  um  ben 
jebeimat  bcften,  tref fenbftcn,  f inngemäfjeftcn  beutfd)cn  ^(nöbrnd  ber 
gcrabe  öortiegcubcn  5jjialmftcl(e,  mobei  nidjt  mortgctrcue  Xcjtgcnuifjfjcit  aU  l;üd)ftcö 
Überfe^nnggibeal  gilt,  fonbern  bie  forgfamfte  nnb  peintidjfte  33eobad)tung  ber  auf 
9(u§briid  unb  O^orm  fid}  6c,^ieT]enben  nngcfdjrie'benen  Öicfei^e  ber  bcutfdjen  Sprad^e 
unb  5tuor  aU  tioltstümlidjcr  ©cmeinfpradjc.  ?lIfo  uidjt  metjr  blo^  ber  ^|*fatter 
mit  beutfdjen  Söorteu  war  ba<3  ^ul,  fonbern,  bie  5(ufgabe  bertieft  unb  üer= 
innerlid)t,  ein  an§  bem  ©eift  unb  ber  SBefenäart  gcborcucS  bcutfd)e§  *pfalmcnbud) 
foUte  Werben. 

3n  biefem  Sinn  fprid^t  £ut(;er  feinen  mettjobifdjcn  ©ruubfa^  für  bie  IHrbeit 
mit  ben  SBorten  aui: 

Aliud  est  psalmum  intelligere  ol  allLid  est  euin  loqiü  posse^; 
ober  noc^  beutlic^er  in  ber  3Jeinfd}rift  * : 

Aliud  est  psalnios  intelligere  et  aliud  perspicuis  verhis  eum  tradi  aliis  i)OSse. 
So  brüdt  er  feine  3(nftrengung,  ba§  ein.^elne  f)cbräifd)e  9Bort  tnirtlid)  bentfd; 
ju  crfaffcn,  mit  bem  fel}v  bejcidjnenben  unb  prägnanten  SBort  auä:  'sie  obscrvavi'-' 
b.  f).  id}  l^abe  alle  Stellen,  Wo  bai  SBort  Porfam,  geprüft,  unteinauber  ücrglid)en, 
um  nid)t  an  ber  jnfättigcn  Ciujelbentung  (;ofteu  ju  bleiben,  fonbern  anö  bem 
allgemeinen,  bominiercnben  ä^egriff  bc-S  SBortcö  bie  .ydreffenbc  unb  ber  beutfdjen 
Spradje  biillig  entfprec^enbe  Überfe^ung  ,yi  fd)bpfen.  5JJitt)in  fd)Webt  Sutljer  eine 
tongeniale  bcntfdje  *]tad)fii)Opfung  be§  l)cbräifd)en  '4>falter«  bei  feiner  l'lrbeit  Por. 

SBai  er  fo,  gleidjfam  ariomatifdj,  aU  feinen  Uberfet^ertoillen  fcftlegt,  um 
beffen  3)urd)fül^rnng  unb  öottcnbete  3luägeftaltung  feljen  toir  il)n  bei  ber  Übertragung 
jeber  ein.^elnen  Stelle  fämpfeu  nnb  ,5War  fo  lange,  bi§  er  felbft  wirtlid)  .^nfriebeu 
unb  fein  fdjier  unfet)lbare§  Sprad)=  unb  Stil gefü  1)1  mit  bem  gefunbencn  fprad)= 
lid)en  9lu§bruc!  in  Polte  Übereinftimmung  getommen  ift.  3)auu  fonftatiert  er  luol)! 
feine  33efriebigung  mit  einem: 

'So  wirb  unfcr  fcnten^  am  beften  fein'  ©.  5  3-31; 

ober:  'ba§  werä'  (=  wäre  e§)  6.  48  3.  30;  S.  60  3.  29; 

ober:  'mihi  placet'  ©.  83  3.  3; 

ober:  'sie  reddidi  prius  et  maneat'  S.  127  3-  13. 


')  ©tl.  Stulg.  37,  105;  Ugl.  oiid)  bie  »ricfnoti,}  oben  ©,  XXII,  «um.  10.  "-)  Uiijtc 

SluJg.  SBb.  38,  Iff.        »)  ©.  3  3.  32.        ■•)  Oben  ©.  XXIX,  S-  l«f-        ")  ©•  99,  1. 


XLIV  Piiitcitiing. 

9}?an(J)mal  muß  er  )id)  ahcx  fvciüci^  cingcfteljcn,  ba^  cv  fein  oiel  uid)t  cncidjt 
f)at;  bann  fngt  ev  3.  93.: 

'Nos  non  liabemns  vocabiila  theiitonica'  ©.  12  3-  28; 

ober:  '(t($)  tDolt  gern  l^aben  ein  Instrumentum  bellicum' S.  26  3- 23 '.Hunt.  3; 

ober:  'bo§  ift  ta  sentenlia,  sed  Icft  ftcJ)  nidE)t  geticn  \)m  beubfd^'  S.  69  3-  25. 

£)in    nnb  mieber  ^at  er  »of)!    bcn  nad)  feinem  (^efiif)(  treffcnbcn  Slu^brutf 
gcfnnben,    ober   er  fc^eint  ifini  brdj  torlöufig  nodj  311  fül)n,  jn  gclragt,   nni  iljn 
cinjnfc|en.    Wit  3?ebaucrn  liiBt  er  ifjn  fndcn,  fagt  ober  j.  93.: 
'fo  UJcerl  feer  tofüic^'  ®  6  g.  5 ; 
ober:  'tner  (=  tnärc)  bcnbfd)'  ©.  53  3.  25; 
ober;  'bas  n^er  beubfdj"  ©.  76  ju  3.  16. 

S!a§  3ntcrcffc  nni  bQ§  re^te  2!eutfd)  nimmt  i'^n  alfo  Hör  altem  in  '.?(nfprni^. 
Um  bcinjiüen  ift  fnft  bei  jebem  9.H'rä  crft  ba§  cntfdjcibcnbc  äöort  bcr  l)cbräifd)cn 
((atcinifdien  ober  gricd)ifc()cn)  Urfprac^e  genannt,  wirb  bie  'plirasis  Ebraica'"  ober 
'Ebi-aicae  lingiiae'  ober  bcr  'Ebraisiniis'  l)U\  unb  bei'  gemcnbet,  nad)  oüen  möglidjen 
©eiten  f)in  bcleu(^tet;  um  bcSwiUen  üergcbt  »ooljt  feine  Seite,  anf  bcr  er  bicfc§ 
Sntereffe  nicbt  nod)  Qu§briirflid)  betont;  ju  ungc^ätjltcn  Walen  fagt  er  ,5.  93.  (iicimus 
germauice,  teiitonice  ober  diciinus  nos,  germanicetiicitiir  ober  —  fct)r  d)araftcriftifd)  — 
'sed  lingiia  germanica  non  leibt'.  9hif  biefem  ftrcng  mctbDbifd)en  Söege  tonmit 
Suf^er  ju  feinen  befannten  freien  i'erbcntfcfjnngcn  bcr  ^^ialmen  loic  Spf.  23.  24. 
46.  90.  103  uftD.  S!a§  ^protofoU  läfet  nn§  (Jinblict  gcminnen,  nntcr  welchen 
Wüfien,  nad)  toicOiet  (£iid)en  fic  entftanbcn. 

3(ber  !i'utt)er  mar  ja  ju  biefcr  9(rbcit  nid)t  allein.  Scr  f5?rcunbc§bcirat  ftanb 
iljm  getreulid)  l^clfenb  nnb  nnermübtid)  mitratenb  jnr  Seite.  3"  Icbcnbigcr  9Bcd)fel= 
rcbe  flog  bal  ©efpräd)  beiübcr  nnb  t)'"ii^fi'-  -Körer  Ijot  an  fcl^r  tjielcn  Stellen 
bic  Flamen  bcr  Männer  ücrmerft,  bie  in  bcr  Sii3nng  baä  9Bort  ergriffen,  mcift  mit 
bcn  9lnfang5bud)ftnbcn  über  bcr  3ei(e,  in  ber  if)vc  Shiefüfjrungen  begannen.  So 
ift  bie  S)ebatte=  ober  Sialogform  ber  ©igiingen  ba  unb  bort  gan^  beutlid)  ,5.  58. 
tpf.  18  ©.  7,  $f.  22  S.  16,  '^^f.  38  ©.  35,  5)]f.  52  S.  54,  ^M-  •'^8  S.  60  f.,  $f.  68 
e.  76  f.,  5pf.  74  ©.  88  f.,  $f.  89  ©.  112,  ^!f.  94  S.  120,  '^M-  HS  ©.  148  ff., 
5pf.  140  ©.  161  u.  a.  m. ;  an  Uicicn  anbcrcn  Stellen  fönnte  man  fic  unfd;toer 
rcfonftruieren,    3.  93.: 

S.    3  $f.  18  bg(.  9{nm.  2 

S.  21  *pf.  29  3.  7  9lnm.  1 

©.  24  «jjf.  32  3.  8 

S.  43  5pf.  45  3.  1  ff  ;  ©.  44  3.  7  ff. 

©.  69  5Pf.  65  3.  20  ff. 

©.  75  311  3-  4.  Suf^er  fd^licfjt  eine  (ange  thintcrung  über  '|*f.  68  mit  bcn 
aUorten  ah:  'gi  ift  tra3  (=  Svatfd},  ©eträtfd^)  gnug  gerebfli 

©.  109  '^l  87  bgt.  9lnm.  1. 

©.  150  5ßf.  119  3.  14  ff.;  ©.  152  3.  5  Ogl.  ainm.  1. 

©.  159  5pf.  137  u.  a.  m. 


')  ®0(i^  fic()c  bic  '•Jfndjtrfiflc  ©.  578f.  jut  Stcttc:  'tml;  =  hol.!';  nlfu  l)irv  ctiim  gicid): 
bebcuteiib  mit  'meine  id),  beljaupte  id)'.    "Jev  Sinn  ber  Stelle  Hiebe  im  uieientlid)en  bet  flleid)e. 


«PtototoU  in  ffatmcntagmig  1531.  XLV 

(Se(6fticbenb  »irb  man  nur  in  gaiij  Devciiijcltcii  (Vätlen  eine  tiöHig  eiiituanb= 
freie  Slufteidiiig  bc§  üoiliegenbcn,  ungcgliebcvti'ii  Stoffe«  unter  bie  leilnetjmcr 
öornefinieu  tonnen,  aber  bo^  S?ut^er  überaQ  ha,  Wo  feine  S^ebotterebner  ücrmer!t 
finb,  ganj  oftein  bic  Soften  bcv  wirbelt  fodtc  bcftrittcn  Ijoben,  ift  au§gefd)liiiicn; 
freilief)  mirb  ja  :K'örer  befonbere  auf  !i*utf)erä  JH'cbe  nnb  beren  (jeftl)altung  geadjtet  {)aben. 

.^auptföcöUd)  ift  natürtid^  $t|ilipp  53telQnd)tf)on  beteiligt,  ja  an  einer  Stelle 
wirb  fein  iiorfdjtag  fogar  neuer  *4>in'i"tfjt-'    l1-*t-  64,  7  <B.  09  ^.  1  f.) 

Slu|er  ''J3leIand)t[)on  (ä|t  fid)  bie  nietjr  ober  weniger  rege{niä|ige  Vlntuefenbeit 
be§  bainaligcn  9Bittcnberger  (Vrennbestreifeä  bei  ben  Tagungen  fid)er  belegen  : 

ßa§par  6ruciger  (im  ^protofoK:  C.  C.)  beteiligt  fid)  naditueislid^  nm  Wefpräd) 
3.  58.  6.  7  3-  16,  <B.  35  S-  H,  ©•  61  3-  2,  <B.  il2  3.  17,  ©.  135  3.  18. 

9lurogaIIu§  (Aiirig:  ober  Aurog:  im  '^Uototoll)  nac^meislid)  3.  SB.  S.  59 
3.  14,  6.  62  3.  12,  ©.  66  3.  13  [?],  ©.  76  3.  5,  S.  89  3.  21,  <B.  98  3.  22, 
©.  105  3.  4,  ©.  113  3.  19. 

58ieIIeid)t  nur  bei  einzelnen  Si^ungcn  Waren  jugegen: 

3fuftu§  3ona§  i.  ».  <B.  66  SInm.  1,  ©.  114  3.  2  3tnm.  1 

3.!eit  Sietrid)  3.  ».  <B.  43  3.  3  unb  f.  u.  S,  11  9lnm.  4. 

©clcgcnllicö  wirb  aud;,  wie  bas  Mat^efiuS  für  1539  —  41  melbct,  ^Bernljarb 
Siegler^  au§  X-'eivjig  Ijerübcrgetomnien  fein;  ügl.  S.  3  ju  3-  25. 

Sie  Userteitung  ber  MoHen  bei  ber  Slrbeit  wirb  bann  etwa  in  ber  Sßeife 
ftattgefunben  l^aben,  wie  ba§  93Jat^efiui  (f.  o.  S.  XVf.)  beridjtet;  jeber  ftenerte  ba# 
bei,  wal  il)m  nad)  ber  9lrt  feiner  Spejialtenntniffe  in  ben  ©prägen,  auä  ben 
Kommentaren  am  üertrauteftcn  war.  Sut^er  waltete  über  altem  in  gleidjer  2Bcife 
mit  feinen  Äenntniffcn,  mit  feinen  prattifdjen  unb  religiöfcn  Seben^erfa'^rungen, 
mit  feinem  ®cniu§. 

S)cn  Stuägangepunft  ber  33efpred)ung  bietet  jcljt  nid)t  met)r  bie  Vulgala  in 
ftarter  Scöorjugung  wie  fvül;er,  fonbern  ganj  übcrWicgenb  ber  l^ebräifdje  ©runbtejt. 
2utf)er  fcnnt  il)n  überrafc^enb  gut  ('ludei  sunt  hibliotheea  nostra;  bamit  bienen 
fie  Sott,  quod  conservant  bibliam'  S.  63  3-  13/14)  unb  ift  in  ber  tjcbriiifdjen 
©prad)e'  1531   öiel  mct)r  bewanbcrt  als  man  gcwo^nlid)  annimmt-',   —  er  wagt 


')  @»  hiitb,  ircnn  cift  ntle  iptototorie  abgeidjloijeii  vorliegen  (Uiific  SliiSg.  SBibcl  3  unb  4), 
noi^  einet  bcfonbetcn  Untcrfudjung  bcbürfen,  ob  uiib  in  lDcld)cm  Umfang  Q](cIüiid)tl)Oiio  (unb 
bet  nnbetcu  J^eitöte)  Icrtüotjdjlägc  in  bie  SBibelbrurfc  tejipiert  luetben  —  boä  'Hcfultat  luirb 
in  moudjcr  ^infidjt  überraidjcn  — ,  mcnu  ci  freiließ  im  nKgemcincu  oud)  rid)tig  fein  toivb,  bn^ 
(\o  iRijd)  0.  a.  C.  S.  81)  bot  Slntcil  ber  Reifer  am  SiBcvt  ber  bcutidjtn  *8ibcl  mc()r  auf  bcm 
Sebictc  bc?  icj:tUetftäubnifif3  qI-S  ber  SBibelBetbeutjdjuiig  liege.  Selbftuetftäublid)  hjar  l'utl)etä 
Stimme  immer  bie  bominietcnbe.  ')  ^cbrnift  unb  ^umanift  in  Seipjig  (gcft.  1-556);  »gl. 

Ätofcr,  JifditEbcu  5iv.  144  ©.  120;  9!r.  594  S.  299.  ')  3utereffQnt,  nber  uodj  eiugcf)enb  ju 
untcrfudjen  ift  c? .  bafj  man  au?  bem  il]totofoU  I)5ren  {nun,  h)ie  i;ull)ct  hai  .g»cbräifd)c  fpvidjt, 
,V  S.  n  iprid)t  et  nic^t  blofe  nm  5JBottj(^luf5  mie  ba?  cnglifc^e  th  aVi  leije  angebtürtteg  s: 
©..34  3.22:  Havos  =  r->n;  ©.45  S-  36:  Alamos  =  ri-abi;;  ©.52  3.  32:  Nnlaros  = 
r-an:;  ©.57  3-29:  Raos  =  n"5i;  ©.154  3-26:  M aaJos  =  T\'h's;a  iiym.,  fonbern  auc&  in 
bet  anittc  om  ©ilbeni(^luB:  j.S?.  @!33  3. 16  91nm.  1:  Mimre  =  n-rri?.  Siele  anbete  S3c= 
obad^tungen  bicjct  Sltt  werben  bic  ^totofotte  bcm  ©ptac^rorfdjct  ctöffuen.  *)  i>gl.  neuet= 

bingS  fi.  91.  aJtcijfingct,  8utl)eig  ejegefe  in  bet  gtüt),jcit,  Scipjig  1911,  ©.  .54ff. 


XLVI  Einleitung. 

iogar  an  einigen  Stellen  eine  %xt  leythitit  Dgt.  3.  S.  S.  59  3-  12  9tntn.  5; 
■^ievljev  gef)örcn  and)  ißemevfungen  luie  auf  6.  42  3-  17  3(nm.  2,  (£.  117  3.  7 
SInm.  1,  <B.  127  3.  17,18  9lnm.  1,  ©.  121  3.  30/31:  'Ibi  voliimus  fortiler  pugnare 
cum  grammaticis  et  noviim  vcrsum  incipere'  (ögf.  an(^(S.  121  f.  ^.  31  9Inm.  5);  — 
natürlich  ivvt  er,  am  niobevnen  53lQBfta'6  gemciten  oft  genug;  wie  füllte  e?  anberg 
fein  bei  bem  bamatigen  9JtangeI  (ober  nic^t  öiJUigcm  gellten!)  an  anäreidjenben 
leritograp^ifdjen  unb  gvammatitalifcf)en  Cilfämittetn-  Saä  ift  5U  fccbrnfcn,  toenn 
man  bie  nngctjeuve  l'eiftung  .C'nt{)ers  mit  feiner  "ipfiüerübevtragung  aucfj  in  rein 
ej;e9etifc^--fprac^(ic^er  .^infidjt  mürbigen  foll. 

lUbev  tuo5  bantats  .yigängtid)  \vax,  mirb  tjerbeigejogen.  Suf^er»  eigene 
5pfalmenerE(ärungen  (ügl.  S.  146  3lnm.  2;  147  3-  33:  'Vide  Commentarium')  unb 
bie  unter  bem  Setfnamen  Ai-etius  Felinus  öon  93ncer  (ögl.  <B.  29  2lnm.  2,  g.  30 
3.  28)  unb  Eubanus  Hessus  (f.  0.  S.  XXIV)  üerijffentlicfjtcn  Ü&erfeljnngen  unb 
Äommcntore;  bie  Septuaginta,  .^ieronl)mu§,  9Iugnftin  unb  bie  mittetaltcrlid^en 
,ftird)engelc()rten  (f.  o.  ©.  XX)  mie  iKeudjlinä  '6eptene'  unb  bie  üieüniffenben  jübifc^en 
'Siabbinen'  (f.  o.  <B.  XV f.)  unb  ©rammatitev. 

2jie  Äommiiiion§fi|ungcn  trugen  öertraulid^eu  6t;ara!ter;  in  2utt)er§  ßtofter= 
liioljunng  tam  ber  Svennbestreis  ^jur  ^Beratung  äufammen,  rffcnbar  gan,3  ^manglo^. 
3t:)ang(o§  ift  baruni  and)  bie  Spradje,  bie  gcrebet  n;irb.  6§  ift  nid)t  bie  offizielle 
9icbcuici)e,  tt)ie  fie  im  nnit(id)cn  Sdjrciben,  in  *4>vebigt  unb  Sortefung,  in  SiSpntation 
unb  £enbfd)rciben  nutmcnbig  ift,  fonbern  au3  Satein  unb  Scntfd)  bunt  gcmifd;t, 
bie  gemüttidje  unb  gcmiittioKe  i^au^=  unb  3;ifd)=  unb  l'llltagefpradje  bcS  t'ut(;crfd)en 
unb  ber  bcfrennbetcn  Kcle^rtenljänfer;  tuir  fennen  fie  and)  fonft  au§  ben  2ifd)reben= 
fQtnmIungcn  ^,  £prid)tiiörtern  ^  unb  mand)cni  nertrautcn  Jyamitienbricf.-' 

Siefer  Pt)araftcr  ber  lagungen  crl)ölt  feine  freunbtid)e  5:c(cud)tung  3.  ä^. 
in  bcu  fetjr  ,5at)lreid;en  5Siminutiü=  unb  Änfcforinen,  bie  man  aniucnbet.  '■JJian 
ipric^t  mit  5üortiebc  öom  „pfelnüdjen"  ■',  3.  33.: 

5ßf.      5  S.  103.  32:  'Slufbcrmaffen  ein  fein  pfelmidjen'; 

5pf.    17  S.  4  3u3-  32:  'baä  ift  mein  gebellin,  ein  fein  pfelmid)en'; 

^;!f.  114  ©.  1453.  1:  '3ft  ein  tcid)t  pielmid)cn  baä^; 

ipf.  127  ©.157  3-9:  '6in  redjt  Galomonifd)  pfelmidjen'; 

5pf.  140  ©.161  3.  31  f.:  'gS  ift  ein  (rang  pfelmidjen  in  ben  3  perfid)en'; 

*Pf.  141  ©.  162  3.  25:  'S)ie  lllpfelmidjen,  bo  man  bie  altar  Uniffdjt,  finb  tvau5\ 


')  Sgl.  Uiifre  aii-3g.  S8b.  1,  I.5.-.  (litfl).  =)  Sgl.  Uiijrc  9liiSg.  Siidjrcbcn  !öb.  1  ff. 

')  Sgl.  Sl)iclc,  2iitl)cv-3  3:i|d)tcbcninmmlung,  äUcimnc  1900.  *)  Sgl.  5.  S.  an  fein  'Söl)nict)en 
Jgiönricljcn'  (15;!0),  Se  SBcttc  4,  41  f.;  ond)  "bei  Itjiclf,  2iitl)cv3  fabeln,  ^hubtiicfc  o.  n,  0.  ^fr.  70, 
2,  9lnfl.  1911  ®.  36f.  ")  Sie  SiminuliDcnbnng  ift  bei  l'nlljcr,  wo  et  fic  fonfl  in  Sdjtiften 
bon  offi.jiellcr  '■äü  aniücnbct,  .  .  .  lein  ober  .  .  .  lin.  (Sgl.  ?1.  ycljuinitn,  yutljcvä  Spradje 
in  feiner  Übctfclinng  bei  dienen  Seftamcntl  S.  4-'>.  ß.  j^vanfe,  örnnbjügc  bct  ©djriftiptadjc 
Üutt)era  S.  128.)  iSx  fagl:  '^fnltctlin'  ober  'i'cntlin"  f.  9lpg.  28,  2.  Sic  gitbnng  .  .  .  djcn 
fomint  in.  SB.  in  ber  gongen  8iil()erbibcl  nidjt  bot;  bal  'ÄQninidjcn'  3.  S.  :f.  SUiDJe  11,.'); 
5.  aJlofe  14,  7;  ^\.  104,  18;  Spriidje  30,  2(3  ift  eben  nidjt  biminutib  cnipfnnbcn  (filuge, 
Gtl)mulogiid)cä  Söbrtctbud)  ficl)t  jcbüd)  'ffanindjcn'  als  SiininntiV)  cm);  ober  in  feiner  .^iquä-- 
fpradjc  tuenbet  er  boo  nieberbcntfd)c  .  .  .  c^cn  gern  unb  l)äufig  im. 


<Protofo(I  in  5pfalmentagiin9  1531.  XLVIt 

9ln  %Ui<i)  ober  atjutid^  gcbilbeten  Söcrtformen  fommcu  bov  3.  5ß.  ■. 

Steglicfjcii;  58eiicvtein;  gebettein;  l»ev[id)en  S.  47  3-  2  3  (Iietid)Cii  -  gebctidicn 
f.  <B.  54  ju  S-  2);  2ej;ticl)eu;  tljieiidfien;  clcuiid)cn  (f.  <B.  64  3.  29  2lnm.  3);  ftiit)i= 
c^en  II.  a.;  auc^  bie  SoppelöeiKeinerung:  'liblid^cn'  ®-  147  3-26  Slnm.  2. 

2)lon  fd^eut  fic^  qu($  nidjt  üov  berb  bolfstüinlidicr  9Jebe : 

«Pf.    23  S.  17  3.8,9:  '3luf  eim  ölVIIcii  baud;,  [teilet  ein  fvoUd^  tjeubf; 

SPf.    31  ©.  223.9,10:  'p'iu,  bei-  tcuffcl  |cl}  ein  (v^t'; 

5i?f.  140  ©.161  3-21,22:  'Sic  ciicinuis  iios:  ba»  fie  bev  bonnev  neun  cUcn 
Dun  bie  evbe  fd^Ioge';  üg(.  Qud)  ben  'ixa^'  (f.  o.  £.  XLIV;  bod)  f. 'JJac£)tvägc  S.  578 f.); 
ba§  'fpeietlic^'  ©.  133  3.4;  ben  '©onft  ©imprccf)f  S.  133  9Inm.  4  u.  f.  f.i 

3u  ben  llJerfmaten  bteiev  .C»on§ipiad)e  Sutf)ev-3  im  geic^foffenen  fvveunbesfieife 
gel^brt  e§  au^,  wenn  er,  ofyK  biet  nad)  ber  fprnc^lic^en  l'tijglicl)teit  ^u  fvcigcn, 
ollerlei  etl)mologifd^e  J?unftllücfc  jnm  beften  gibt  j.  5ß. : 

'Bavari  pauern  üon  bauen'  <S.  70  ju  3-  32 ; 

'Boged   (conteniptor  j.  ©.  62  3.  3)  ein  SJoge^atä'  S.  100  3.  4; 

'^of  bom  ^cbreifd)cn  hoha'  (1.  gjtofe  14,15)  ©.105  3.18; 

tigl.  'Sorff  quasi  t^or  offen,  bor  anff'  (f.  0.  ©.  XX  9(nm  3)  ©.  163  ju  3.  27/29; 

Wenn  er  über  boS  ©anje  ben  Dteidjtum  feine»  ©prid)Wortfd)Q|e§  au5f(^üttct^; 

toenn  er  fein  Ääte  in  bie  Sebntte  jietjt:  'mca  fetc  memoriter  novit' 
(f.  ©.  23  3-  14  15  3Inm.  2)  ebenfo  Icie  (Erinnerungen  nu§  feinem  perfLinIid)en  Grieben 
in  ÄQmpf=  unb  griebenäjcüen,  au§  bewegten  Sogen  ber  ;)Jeformationi3eit  unb  S3e= 
nierfungen  über  (Jigcnfc^aften  unb  33er't)ältniffe  feiner  gveunbe  unb  SSeFannten,  bid 
f)in  ju  5JUifter  *|5eter  halbier  (33estenborfi  f.  ©.  125  3.  14  15  3(nm.  1. 

5JQtürIi(f)  fargt  er  in  biefem  'Sonfiftorium'  auc^  nidjt  mit  fröftiger  *4>o(emif 
gegen  Si'om  unb  '^'apft,  I^Qpiften  unb  bie  2Biberfad)er  feiner  JieforniQtion:  @r 
pcrfifliert  ben  Slmtsftd  päpftlicf)er  (Jrinffe:  'Ante  oiniiia  mamianius  et  praecipimus 
angelis'  (©.  86  3-  5)  unb  Witt  'feinen  5pQpiften'  ben  64.  ^pfalm  '  ju  Valele  fingen' 
unb  l^offt,  'fle  follen  bQ§  3Imcn  brauff  l^culen,  ba§  gebe  (Sott  'Jtmen''  (©.  28  3.  3/4 
unb  ©.  28  3-  25(26),  aber  e§  fommen  alle  an  bie  iReibc:  Grasmuä  unb  Sucer 
unb  3»in9ti;  ^oifer  Siaxl  unb  'i'fji'ipp  bon  .'peffen;  lUrid)  üou  SBürttembcrg  unb 
|)er3og  ©corg;  f^aber  unb  Äod)Iau§;  Äampegiu§  unb  (frf;  bie  3lDirfflUcr  unb  bie 
Sectarii;  ber  i)>Qpft  unb  bie  ^ijnige  bon  Sronheid)  unb  Säncmarf  wie  ilJargarete 
bon  ©abol)en. 

Sffiir  £)abcn  biefe  testen  '4-'unttc  jur  int)olt(ic§en  (i^arafteriftit  be§  iprototoUä 
nur  eben  berührt  unb  jwar  au3  beut  ©runbe,  Weit  eine  umfaffenbc  SarftcIIung 
bicfer  ^crborragenb  wcrtüoEen  Momente  erft  tnbglid)  ift.  Wenn  aud)  ba§  .^wcite, 
umfänglichere  'prototoü  über  bas  ganje  A.  T.  unb  ©türfe  beS  .\".  T.  (1539—1541) 
in   Unfrer  Sluäg.  23ibel  4    borlicgen    wirb;    anfeerbem    erfjeifc^t    ja  jebcr  einjetne 


')  ®oI(i)e  Stulbrücfe  bringt  i.'utt)et  gcloiij  t)in  uiib  Ijct  aud)  fonfl  in  Sc()tiflcn,  fogat 
^Piebigtcn;  aber  im  ^protofoE  fann  man  faft  »on  einer  gefliffetitlidjen  Cäufung  fotc^cr  "Jtcbe 
fpredjen;  fie  ttjirb  mit  einem  miBertennt'oren  iöcijagen  gebroiidit  unb  tjilft  bem  5ProtofoII  feine 
fpejififdjc  fjärbung  geben.  -/  Scr  ©emiiin,  ben  um  bie  !|Jrotofotte  an  Sutberfpric^iuorten 

bringen,  Wirb  an  anbercr  Stelle  unb  jttjar  nn  ber  .^anb  be»  rtjeitfdiic^tigcren  3]tatetiald  aller 
5PtotofoUe  jufammengcttageu  fterben. 


XLVIII  Ginleitiiitg. 

bcr  bcjeidjnctfn  SüOf  f"'-'  fitf)  f'n^  ciiibvingcube  ©iiijcluntevfuc^iing.  Sßcmt  bnä 
gcfdljel^crt  fein  ipivb,  cvft  bann  wirb  flar  an  beii  2ag  {omiiieii,  luetc^  ein  Si1;q^ 
QU§  bem  Staube  bev  5Bibliotl^cE  gehoben  Jourbe  mit  bcn  bi§  1894  üerfd;oIlenen 
2?ibelprotofoHcn.  SBeld)  eine  (^ülle  üou  lol^ncnbcu  ^lufgabcn  evf(f|tie|t  nn§  unb 
lä^t  uns  lüfen  fc^on  bicjee  je^t  be)Vvoc^ene  '^-'intievpvototoK.  3(bge)ef)cn  Don  einzelnen 
neuen  biogvaptjiicficn  ^-liigcn  im  33ilbe  Dllavtin  Sut{)cr5  unb  in  ber  jeitgcfdjiiiitlidjcn 
5^!^l)|iognomie  ber  iKcformation  luerbeu  ©cvmaniften  unb  Jfjfotogen  fid;  nun  auf 
Wrnnb  bicfei  i)JJatcrtal§  an  bic  Seavfaeitung  üon  Jtjcnien  begeben  niüfjen  tnie  3.  33.: 
&ntreid(ung5geid)id)tc  bev  Spradje  Ji'utljerä;  Sut^cvö  cregetifdfie  Snlloidtung;  J^utfjfv 
als  Sprad)fonncr;  i'utljev  in  feinen  üfttjetifi^en  unb  religiofen  Urteiten  über  bie 
©t^rift;  Sutfjcv  im  gelet)iten  (yvcunbesh-ei^;  i'utfjev  al§  Satiiifcr  unb  5)>o(emifer; 
Sut^erg  .£)umov;  2ut:^ev  aU  ^pvofeffov. 

C.  SRctd)ert. 


üutljci^ö  Danbcvcniylaic 

öcfi  bcutfdjcn  iinti  iatcinifdjLMi  Pfattcro. 
Cjl^faltcr  ItunlKint.) 

25re5iau  .^tabt^^^iüliotljrlj  Ms.  Rhed.  2387. 


Siit^er?  SBetlc.   Sifietiibctfcbung  3  IV 


fyür  bic  beutf($en  imb  frembi^jrac^Iit^fn  SBiBetn  unb  SSiBcIteife,  bic  nie 
©eiroud^icreniptave  in  H'ut^crs  .fiäuben  icovcn  imb  öon  il)m  feiner  ©eirol^n'^cit 
gemäl  mit  reidtjlidjen  gintvagnngen  oerfd)iebenftcn  G^rattevä  Uevfcl^cn  tuuvben, 
finb  mir  (eiber  immer  nod)  nur  auf  unfidjcre  5iad)ri($ten  angemicfen.  ä!ou  bent 
ätteten  »eftanb  ber  «ibtiot^et  Sut^eri  gibt  tüo^t  Un}re  9luSg.  Sb.  3,  4 f.;  Sb.  9,  Iff. 
eine  3>orfteQung  ^ ;  ein  fefjr  wertüoKeä  .gjanberemptar  Sut^er»,  ba§  beutfd)c  9lUe 
2eftament  153938,  bringen  icir  in  biefem  iBanbe  bon  £.  169  an;  bie  6intra= 
gungen  eine§  bcutfd^en  5icucn  Xc[tamcnt§  öon  1540  mcrben  mir  in  SSanb  4  bicfer 
9Ibteitung  unfrer  5(u§gat)e  ouöbcuten;  ein  '^-»lalter  (beutid)  unb  lateinifd;;  1528  unb 
1529)  fommt  I)ier  nod)  jur  5öefpred)ung  unb  SBerlncrtung;  aber  immcrfiin  mu^ 
an  biefem  5puntte  nod)  ein  cr'^eblic^eS,  bi§  jctjt  ungcnn^te§  Material  burd)  fritifi^e 
Sid)tung  unb  (*rforfd)ung  für  bie  9hifr)ct(ung  bes  gcfd)id)t[id)en  3Bcrbcn§  ber  Sutl)cr= 
bibet  erft  nupar  gemad^t  tuerben. 

Sie  Stabt=33ib[iot£)et  SBreälau  bcttjaf^rt  unter  i'^rcn  -ütanuftTipten  (Ms.  Relid. 
2387/1—2)  äloei  in  einen  S?anb  gebuubene  *|*fatincnau§gaben  auf,  bie  fd)on  nad^ 
9tu§Wei§  ber  ja'^treidjen  I)anbfd)rift(id)en  Semertungen  onS  l'ut^erS  *-Bcfi^  ftammen. 
3ubem  I)at  ber  fpäterc  58efi^er  biefer  Süd)er  ansbrüdlid)  auf  bie  Xitelrüdfeite 
bemer!t:  „3)ie§  ift  bc§  Lulheri  I^salterium  gelrefen,  unb  alles,  fo  barin  gefcf)rieben, 
ift  fein  aigne  !)aubt,  '^ab  eS  allein  9lnberi  binbenn  laffeu." 

Unb  ber  bie§  einfd)ricb,  ift  ßr'^art  ö.  ßun'^cim^,  in  beffcn  fjamilie  fidj  oud; 
fonft  ßrbftüde  üon  ßuf^er  finbeu.^ 

Unter  ber  eben  zitierten  (Sintragung  fte^t  bie  ^loti^:  'Carolus  du  quesne  alias 
de  quercu.  Doiio  dedil  niilii  Ijiinc  librum  memoriae  ergo  Nobiliss.  virgo  lustina 
a  Kunheim  28.  Martii  1596.'  Sann:  'A  domini  Caroli  du  quesne  relicta  vidua  socru 
mea  accepi  hoc  psalleriuni  lacobus  Scheffrichius  Arcliidiacoiius  Olsn.  Anno  1629 
d.  11.  lulii';  unb  auf  bem  Sorberbedel  bei  6inbanb§  ift  eingepreßt:  „ANNO.  6r^rt 
üon  .ßunl^eim.    9Jlein  3iiöDrfid)t  aEcin  ju  gott  [runb  um  ein  Söappen.]  1558." 

9luf  ben  brei  Sorfaplättern  foioic  am  Sd)tu|  bcö  iöanbeä  fte'^en  üon  8utbcr§  .'panb 
jtcmlic^  umfangreidje  'ätusfüfirungen,  bic  .ftoff mane  *  abgcbrudt  unb  j.  1.  ibcntifijiert  fjat. 

Stoei  5pfa(tcrau§gaben  au§  Sutf)eri  33efi|  erfdjeineu  atfo  {)ier  in  einem  58onbe. 
Äun'^eim  l^at  fie,  mie  er  fetbft  bemertt,  erft  binbcn  taffen:  er  t)at  fie  alfo  üieUcidit 
in  f^ab^aft  geworbener  Sede  bctommcn. 


')  Sgl.  oud)  fiatl  Slugufl  SKeigingct,  Suf^et?  (S^egefc  in  bct  Stü'^jeit.  Scipjig.  3JI-  ^icinfiii? 
1911,  ©.  23ff.  ^)  (SttiQtt  (ionft  aurfi  ö5eotgc  genannt)  B.  R.  t  IB.  Dftobct  IGll;  .^ctjogli^^ 
5Preu6ifc{)er  Sanbtat,  SSattcnftcinfc()cr  l'anbric^tct  iinb  fioftciiljetr,  &tbf)err  auf  ÜJJü^lljaiifcn;  uer= 
mäl)lt  mit  Sut^etl  lod^ter  SJlntgarete  t  1570.  ')  Sögl.  Stitfc^rift  für  fiittf)Eiigcfd)id)tc  III 
©.  :J05.  •)  SJutljEtä  arbeiten  nn  bcn  5pfoImen  in  ber  Seftfd^tift  für  3u[.  ftöftlin,  ÖJotlja  bei 
?ßertt)eS  1806,  ®.  <S4ff. 

IV» 


LII  ©inlettung. 

S)cr  SBanb  tieftest  au§  bem:  '9Jeto  bcubfd^  güfatter.  SBittemtierg.  1528''  imb 
bcm:  'PSALTERIUM,  Translationls  veteris,  Correctum.  Viüttembergae.  1529'-; 
gcbnirft  bei  .öanS  Sufft. 

Sd^on  ßuföer  bürftc,  lrof|(  noc^  1529,  biefe  bcibcn  5].lfattcvau§galien  jufninmeii^ 
getan  (jabeii,  fonft  '^ätte  gewife  Äunfieim  auöbtüdtii^  bemerlt,  bafe  boä  Sammeln 
unb  3ufani'i"^n'^in''"i  ff^i"  Sßert  fei.  lUeUciiiit  ift  bie  il^evmutung  (Äoffmane 
Q.  a.  C)  nic^t  ganj  öon  bcr  ^anh  31:  meifen,  ba§  loir  in  biefem  Sammclbonbc 
ba§  'Psalterium  vetustum  et  laceratuin'"  üor  un§  \)abm,  ba§  Suf^er  nid)t  gegen 
ein  anbeveS  cintaufdjen  niod^te.^ 

©0  njirb  es  bann  alä  fidjev  angenommen  mevben  bihicn,  ba§  iiuf^er  biefen 
feinen  |)onbpf alter  an^  auf  bie  Coburg  mit  fic^  nafjm;  unb  icenn  cv  fid^  bort 
mit  bev  ©d)rift  befaßte*  ober  Seit  Sictrid)  bie  '.ßobuvgpf atmen'  in  bie  J^eber 
bütiertc,  ijat  er  bie)e§  Sud)  üov  fid)  gct)nbt  unb  in  biefeg  tjinein  öDi-ljev  gett)i!fev= 
ma^en  al§  in  fein  Äonjcpt  unb  tuäl)i-enb  bcr  lUrbeit  befonbere  ©tetlen  eingetragen. 

S)ementfvred)enb  fiiiben  tuir  je^t  fomoljt  im  'Psalterium'  mie  aud^  im  '*3tew 
beubfd)  $falter'  ,5U  bciben  Seiten  beg  laufenbeu  Xerte?\  oben  unb  unten  am  SKanbe, 
fomie  über  bcn  ,^eitcn  allerlei  gtoffenartigci  ^JJatcriat;  frcilid}  ungtcid)  tierteitt. 
ßin^elne  '4>ffltmen  finb  gan,5  frei,  anbere  überreidjlici^  gloffiert.  @r  müt)t  fic^  ,3.  55.  bie 
2ejtabfd}nittc  überfid)tlid)cr  ,5U  gcftalten,  mertt  fic^  in  latcinifdjer  Spradje  ^n^att, 
©lieberung  unb  Seutung  bc§  5}]falm§  an;  Dor  altem  aber  ift  gteiB  barauf  Oertoanbt, 
einen  befferen  2ert  gleic^crtueife  im  bcutfd)en   unb  tatcinifdjen  '|!falter  I)er,5nfteIIen. 

3)ie  (Sintragungcn  in  bas  'Psalierinm'  1529  Werben  mir  erft  im  folgcnben 
Sanbe  (Sibel  4)  nbbrudeu.  2i3ir  loerbcn  ein,5elne  biefer  ^Jioti^en,  ^umal  bie  t)er= 
einhielten  beutfdjen  mic  5.  33.  bei  ipf-  19;  ^8;  44  )c.  aU  ■4>riiparatiDncn  auf  ben 
beutfdjen  ipfatter  1531  anfpre^en  bürfen.  G§  mirb  fid)  aber  barüber  l;inaug  jeigen, 
bafj  fie  3.  I.  mit  I^ineingelprcn  in  bie  23emü{)iingen  Sutfjcrä  um  bcn  Derbcfferten 
tateinifc^en  Sibcltert,  bie  1523  mit  bem  Deuleroiioiniuin  begannen'';  bielleidjt  lueift 
bie  33cmerfung  Sutljerä  in  ber  isorrebe  pm  lateiuifdjcn 'l'fnlt"'  Don  1537:  'Statueram 
aliquoties  Psalterium  deinio  latiiium  raccic'  oud)  auf  bicfeu  latcinifrljen  ÄunTjcim 
Don  1529  jurücf. 

S)ie  au§  ücrfdjiebenen  Otiten  ftammenben  Eintragungen  in  ben  beutfdjen 
.ftuntjeim  1528  bagegen  bringen  mir  ()ier  fdjou.  SDenn  liienn  bie  33cobad)tung 
ergibt'',  bo|  Ijier  mandje  fpätcrc  (1531)  U'crbeffcrung  jum  erftcn  Wate  angemertt 
erfdjeint,  bafe  Wtoffcn  aug  Äun'^cim  im  *^>fatter  bon  1531  *,Hufnat)me  finbcn,  baf^ 
üon  bcn  3inIjatt§angQben,  Wie  fie  fid)  unter  ober  über  ben  'j^fatmcn  nieift  latcinifd) 
(tjänfig  aud)  im  l'salterium  1529)  finbcn,  einiges  in  ben  'Summarien'  mieber= 
jufinben  ift,  bie  iljrerfeitä  micber  mie  oben  gezeigt  (S.  Will)  mit  ber^pfalmenreüifion 
1531  auf§  engfte  ,iufammenl)ängen,  bafj  fd)ticfetid)  im  ,<?unl)eim  an  mel)reren  Stellen 
(f.  unten  ben  9lbbrud)  Don  i'ntljere  .^lanb  'Jcoti,ien  eingetragen  finb  berart,  bafj  bcr  1531 
gcbrurftc,  burd)  bie  HfeOifion  gefrf)aiiene  lert  bcreit§  im  Afuutjcim  au  ber  betreffcnbcn 
Stelle  üon  finttjcr  üorgcnu-rtt  ift,  fo  luirb  man  notmeubig  fd)lii'fKn  muffen,  bafi  uufcr 
.ffuul)cim  1528  für  bie  t)auslid)e,  perfönlid)e  iiorbereitung  auf  bie  ;)Jeöifion§fij}ungen 
unb  iuoI)t  aud)  als  .'panbeyemptar  bei  ben  Si^ungen  ielbft  in  bcn  .ipänbcn  l'utl)cr§ 
eine  nid&t  geringe  iKoHe  gefpielt  bat.  ™   ,,  ..  s.  i-\  «<  •-«    * 

')  Sgl.  Uiifve  9tugg.  a3ibcl  2,4:38.  *2'.l.  ')  «gl.  Jlüfl(in  =  iJnlt)ctnu  II,  S.  G14  311 

S.  158'.  ')  Sgl.  CoUoquia  ed.  Bindsoil  II  214.  *)  ®ic  *;)täpürntioii  311  ^\.  111  trug 

Siill)ct  l)icr  ein;  h)ir  geben  fie  Unfrc  3lii«g.  Sb.  31  ■.  ")  »gl.  lliific  *:!(ii.3g.  »b.  14,  494. 

")  3m  ciiijctncn  n)irb  biefer  ^Jndjloei^  noct)  bcfoiibetä  gefüt)rl  »uetbeu  muffen. 


XHuö  Sut^cr^  .s?nubc^cm)jlrtr  bc§  bcutjc^cn  '^^jnltcr«  152S 

(^nnijcim). 
SBa§  Sutl^er  im  2efte  unterftvid^,  ift  gcfpcrrt  gcbnicft. 

I. 

i>.  1  bei"  ni(f)t  loonbclt:  Quia  verbum  domini  maiiet  inQtemum  —  Oiuuia 
alia  peribnut. 

f potter:  contemnentium 
5         ».2  l^at  luft:  ilH  sua  amant 

rebet  öon  feinem  9e|e|e:  Et  zelaut  assidiie 
0.3  bevlDeldfen  nie^t:  etiara  si  estu  et  ardore  vexetur 
».5  (fteljen)  ijm  geriefte' 

».  6  zu  tneg  am  Bande  oben  (SOßcg)   doctrina,  verbum,  propositiira ,  stu- 
10  diuiii,  statutum 

SIber  ber  ©ottlofen  lüeg:  tide  hie  opus  est,  Ke  aliud  apparet. 

n. 

»1  SBaruntB:  q[uasi  d[icat  Ah,  quam  stulte  et  fi-ustra 
»•  3  (ret^e)  ro,  dazu  Herrn  ro  r  ^      rab  ro  in  rabt 
ib         ».3  Saffet  un§   jureiffen  .  .  .   Sententia  impiorum   defiuita  et   iudicata. 
Sic  conantur,  id  espectandum  ab  eis  et  aliud  nihil.    Dirumpi  et  proiici 
nos  oportet. 
»•8  ]o  h)il  ic^  btr:  (S)tr)  uon  Mcsi  aut  papae  aut  alteri,  Quia  non  .sub 
lege  aut  Servitute  sed  sub  gratia,   sub  libertate,   sub   filio   viveudum 
20  est.     Ergo  Christus  Dens  est,  cui  datur  regnura  mundi,  quod  solius 

Dei  est  r 
»•9  eifern  je^iter:  Ergo  omnes  peccatores  sunt  coram  Christo  eos  oportet 
conteri  et  solum  Christum  valere  omnia. 
Jörne  ro:  Xon  tardat  ira  eius  ro  r 

M  31Ber  tool tralücn:  Ergo  Christus  est  deus,  ut  cui 

fidendum  est. 


')  flc{)en  fällt  1531.         ■)  ^ettn  toird  Text, 


LIV  Umleitung. 


III. 


juu.i  stellt  1.  persequuutur  2.  deficiuut  ro 
u.  3  SU  feele  -^feJit  3  blasphemie  sequaiiLtiu'  i'o 

v.i  über  fi^ilb   steht  contra   feinbe  tmd  coutra   ins  urgentes,    cuutra   blas- 
phemiam  r  ro  * 

IV. 

31  ij''  unten  Dens  iusticiae  meae,   sieut  deus  pacis,  gaudii,  solatii 

/Vanitatem         ^  .     ^.^.  doeet 

<.    ,,     ,    .        vestram  mstitiam  tiuae  uoii       ,  . 
\  Meudatiura  '  solatur 

icbt.  11,2  Fides  est  iustitia  sed  tides,  quia  est  nou  apparentium,   necessario   ") 

sub  cruce  est,  idest  sub  sensu  peccatorum  et  sab  conscientia  peccati, 

iit  (et)  peccatum  aecuset  et  pena  affligat  r 

v.i  lüunbevlic^:  Irascimiui:  Ecee  fidem  uon  feruut,  quia  turbantur  rebus 

apparentibus,    seil,  vel    peua  vel    peccato.     Ideo    peccant  i.  e.  a  fide 

disceduut,  blasphemaut,  murmurant  r  is 

Opffert  (reifte)  o^jffev  dardhcr  ber  gevei^tigtett,  dazu:  peuas  voluut 

sacrificüs  expiare,  cum   spe  et  fide  deum  laudari  oporteat.     Sed  hoc 

dici  non  ferunt,  (juia  uon  bona  videntur. 

VII. 

äuD.4  Contra  conscientiani  de  vocatione  sui  ad  reguum  Israel  adbuc  reguaulc  20 
Saul  ro  r 

meiner  gevecfjtideit  önb  fvomiäett  ro  unt,  dazu  Qui  constitutus  est 
verbo  Dei,  rex  vocandus  ro 

VIII. 

».»  eine  mat^t  ro,  dazu  Laudem  i.  c.  ein  fdjoii  bing,  seil,  reguum  pul-  25 
clierrimum,  quia  Hod  significat  gloriam  et  houorcni  ro  r 

IX. 

1.'.  7  bc§  feinbö  l^aben  [gav  ro  rh]  ein  enbe 

X. 

»i  jeit  bei"  nob:  contra  cum  illud  supra 'adiutor  in  oportunitatibLus',  in   3ü 
tribul[atione.     Hie  tauta  est  tribulatio,  ut  vidoatur  illud  falsum 

Unten   am   Rande:    Daniel    uudcciuio    dicit:    Deuui    papae    forc 
Maosim,  quod   significat  pracsidia,   munitiones,  impcria,    regna  quia 
Deum  pauperum,   afflictorum,   iufirmorum  non  curat  Sed  impcriis,  vi 
et  armis  fidit  et  nititur.     Hie  dcus  autem  est  Diabolus,  qui  similiter  35 
vi  et  potentia  omnia  tenet  in  mundo. 
-  (n  fpridjt:  be§  S5apft§  fünft./- 

4/5  blasphlemiam  Us  Sji)  ijuae  bis  solatur  ru        33  significat)  vder  suiiat 


£cutfd)et  5PfQltct  fiunt)eim  1528.  LV 

». '  ftudjcu»  (1.)  falidjca  (2)  trug»  (3)  mülje  uiib  exbät  (4)  \Dle  Zi/f'crn 
über  den  Worten]:  dazu   1.  ftuc^en  mit   6aimen  2.  liegen  mit  lügen 
prebigt  3.  triegen  Beid^eiffen  umb  gelt  unb  gut  4.  plagen  mit  fd^tocven 
gefe^en,  ha^  gctinffen  materen  unb  engften.' 
4         u.  8  SU  fjeimlic^:  l^eimlic^  i.e.  vi,  mm  audita  uec  coguita  causa  ut  est  iuris 
et  moris,  publice  et  palam  punire  sontes.  ro  r 
zu  l^auffen:  t^ut  Ij'^m  lool  not 
B. 'j  zu  jcud^t:  contra  papam  es  locutus 

über  feiner  getoalt  sieht  valide  et  nimis 
10        3  12  zu  ©te^e  auff:  Oratio  huius  temporis 

Unten:  i.  e.  Sanctificetur  nonieii  tuuin 
i'.  14   Über  geBen  toerbe  steht  a  piis  ttnd   am  Manda  Cousolatur  seipsum 

fide  suscitata. 
u.  lö  zu  ©ud^e:  visita  euni  r 

15  xvin. 

B.  17  zti  6r  fd^idfet :  Sic  mihi  quoque  fecit  coutra  omues  hostcs.  ro 
9.19  zu  überluelbigeten:  primus  hostis  Saul  ro 

zu  Unb    ber  §&9itR:   Quia  accusabatur    seditiosus    regui   iiivasor, 
ideo  maxinie  urget  hie  suam  innocentiam  ro 
jo       ».30  Senn  mit  bt)r:  Secundus  hostis  Goliath  et  gentes  ro 

».36  Unb  gifift  ml)r:  Tertius  hostLs  Absalom,  civilis  seditio  ro 

».4«  SU  j^übbrigen  botd:  Quartus  hostis  rebelles  domestici  iu  regno  ro 

XIX. 

»■6  toie  ein  Breutgam:  Similitudo. 

25  XXXII. 

».10  SDßer    ober    bis    um6faf)en:    Miscricordia    domini,   gratia,    remissio 
peccatorum  fovet  in  siuu  complectitur  confidentem  iu  Christum  schwarz 

XXXV. 

».13  zu  gefiet  leret  fid^  \)xm  meine(n)  [m  ro]  Bofen:  Sedebat  habitabat  ®§ 
30  iDor  mir  l)mer  lim  finn  6»  lag  mir  on  baS  fielen  ^cf)  Ijielt  an  mit  Beten 

»•  u  eine  tiagenbe  mutter  c  in  einer  ber  feine  mutter  Hagct 

XXXVII. 

»5  zti  SBefel"^:  SSefel^  bem  ^errn  beine  fad^e  addendo  fidutiam. 

XXXIX, 

35      juD.  2  ne  vindictam  loquar  in  adversarium   aut   blasphemem    dci   maniim  ro 
»■  -'  bif§ :  am  Bande  ge[Bif§       (oB  »ool)  darüber  Inenn       gegen  mir  fte^t 
dahinter  lüibber  midf)  ift  ro        am  Rande  Esa.  50 

')  Diese  Aufzählung  findet  sich  icörtlich  auch  in  der  Protokollreinschrift  3u 
Ps.  10,  7  (vgl.  oben  S.  XXXVI f.);  nur  iiüialtlich  im  Urjtrotokoll  (s.  unten  S.  14);  vgl. 
Surnntarien  au,  Ps.  10;  Erl.  Ausg.  37,  272;  Unsre  Ausg.  Sd.  38. 


LVI  Gtnleitung. 

v.-i  be§  guten:  bei  frcubeu  ro        id}nicrlie(t)ii  (midj) 
iutf.  5  mein  fc^mer|en  (luar)  toavb  fietvubt  üil  ergcr  vel  tf)ct  mii  luclje,  jdjabcn 
Gen.  34  prover.  15.  losue  7.  Osee  2.  VallLs  Achor. 
SU  tDa§  nur  fet)lct:  quando  desinam  ego  ro 

Unten   Noii    optat    scii'e   liorain   vel   dieui   scd   petit,    ue   rapiatiir    s 
subito,    dum   niliil   de   niorte   cogitat   ut   ps.  101:    Ne   revoces   iiie  iu 
dimidio  dierum,  pp.  28.  in  dimidio  dieruni  mea[ruui. 
«c  SU  'ijanh   breit:    Exaudifa    oratio    est,    (jula   uunc   seutit,    ijuaiu   niliil 
sit  hLaee  vita  ro 

bte  ha  leiien:  ba§  leben  fud^en'  itnb  fid^  ^ie  fe^en  tuoUen  iu  seeuri-  lu 
täte  quasi  luuiquani  niorituri 
»  10  lüO(^ftu  dazu  m[Qd^ftu 

V.  12  jnc^tigeft  dnsu  mit  jc^elten  ftraffe  rh  ro        Unten  Ps|almus  agit  de 
scandalo  felicitatis   impiorura   ut   \>s.  73.    Mei  peue  moti   sunt  pedes, 
Sed  ne  lingua  peccem  murniurando  contra  deum   cum  sit  coram  [eoj    is 
impiorum  felicitas  Ipsi  beue,  ego  male  habeo. 

XLII. 

DO  nac§t§  fei"  St^fflfl  darüber  ift  ton  Ijljm  dasii  noete  est  apud  me  cantus 
de  ipso,  in  quo  et  eo  ro 

iL.  20 

»•12  mb  (Inirb  löol  nadj):  mau  räumet  r  i)l)rc(m)n  namcn  (gcneuuet)  auff 

erben 
».13  ,57«  Jüirb  gteid)  bem  tjiel):  ftcrben  bdl^in  ioie  ha§  'oiii)  r 
B.  14  (ti)un)  fftiefcn]  ift  (ij^rc)  [eitel] 
tt.  15  über  fi^affe  steht  occisiouis        Unrb  fie  nagen  c  in  noget  fie       zu  fie  -'s 

'f)irfcf;eu  steht  ©ie  (  .  .  loco  et  rebus  ipsorum,  ps.  36.  r 
«■  IC  toirb  meine  feele  erlöfen  e  in  erlofet  meine  fcele  und  Animam  redimere 

est:   fac  totum,  quid    prodest   homini,    si   totum   mundum   lucretur  r 
locnn  er  mid)  annimmt  c  in  benn  er  nimpt  ntid)  an 
6. 20  uac^folgeft  feiner  ücter  gefdjle(f;t  e  in  einl)er  lebcft  >uic  feine  Ucter       (Sa  so 

man  nljmcr)  mel)r  !ein  licdjt  (■  in  Sic  1^|  fein  lkd)t  mci}x.      fifjct  aber 

nicht  c  in   das   notwendige  fe^en    dazu   i.  e.  qui  luce   liac   i)riv:iti    iu 

sepulchris  teiiebrosis  iacent  r 

L. 

juu.iB  Lex  iu  nionte  Sinai  data  erunipit  i)er  circuluni  in  omucs  gcutes  tau-  35 
quam  tonitru  et  fulgur.     Non   cnim    hie  de  Euangelio  prophetat  nisi 
allegorice  r 


2y  eigentlich  011  mxi)  ninipt  aljcr  Verseilen 

')  So  auch  im  Ih-otokoll  1531,  s.  unten  S.  36,  17. 


leiitfd&cr  «pfnltet  Jhmt)cim  1528.  LVII 

ju«.  7  Expositio  prinii  praecepti  contra    opera    legis    seu  fidiiciani   iiistitiac 

nostrae  r 
IM«  Opffere  bis  gelüBbe  dazu  ©elubbe:  bas  bu  gelobet  fjoft,  l)()ii  311m 

(Sott  ^aheu,  ba§  Ijalt  >• 
«.17  SH  juc^t  fjaffeft  s('c'/('  Sljuft  loa»  bidj  gut  binirft  uiib  loilt  attc  tocÜt 

leren  >■ 
».23  2Bcr  i>^  ^cil  t/a^i«  Hoc  seiuper  faciendum  Maxime  sub  Euangelio. 

Hie  est  cultus  verus  ex  primo  praecepto  r 

LT. 

i'.  IS  ,r««  luft  c«  Zeichen  r  und  unten  am  Rande:  Sic:  Senn  tüo  blü  luft 
■^etteft  am  opffei',  "So  loolt  tc^§  lool  geben,  ?t6er  nu  gefeilt  bir  !ein 
bronbopffei;  Sonbern  ein  betrübt  l)erlj  unb  ein  betrübt  iamcrigcr  luut ' 
ba§  finb  beine  opffer  bie  bu  nic^t  öeradjteft 

».19  zu  opffer  gotte§  his  oer achten  Meld  Gentes  enim  laudaut  deiiin, 
quod  agnoscunt  non 

LH. 

»1  S)oeg  ber  Sboniiter,  dazu  Doeg  quod  dicitur  sollicitus  seil,  ad 
uoceudum,  quia  Edoniita  i.  e.  ruffus  sanguiiiarius  est  >• 

B.7  ilhcr  rot  unterstrichenen  Wmien  stellen  Ziffern  1.  abbrechen  2  ju^ 
fd^la'^en  3  reiffen  4  tour^el  und  am  Bande  1.  auftcret  i)otentiam  et 
aiitoritatem  2.  conteret  ut  aihil  sint  3.  eiieiet  de  Ecclesia  et  politia  ut 
nemo  ei  subveniat  4.  eradicabit  ut  uuUae  reliquiae,  posteri,  liberi 
memoria  eius  supei-sit 

».9  hinter  fd^aben  t^un  steht  quia  in  Säule  tidebat 

LYI. 

».8  SU  ^Jion  l^ilfft:    Mutuas  operas  tradunt  ad   stabilieudam  suam  Accn. 

LXIII. 

».9  SU  entl)elt  mic^  steht  toeil  td^  nid^t  !an  babeij  fein  r 

LXIIII. 

».2  ZU  furd^t  steht  fc^retfen  conatum  für  bem  graufatnen  furnemcn  *• 

».3  zu  famlung  steht  9Jat  r        ühcr  "^auffen  steht  3{otten  und  darunter 

tumultu  ps.  2. 
B.  5  zu   l^eimlid^   steht   sine    censu    tarnen  specie  bona  ps.  X   In  occultie 

interficit  r 
»•  7  zu  l^olten»  ^eitnlic^   steht  i.  e.  taie  scrntinium   inventum         unter   fid) 

felbl  dazu  nanber  /•  [also  unter  nonber  (jemcint\ 


21  politia]  politica 

')  uiut  sdilug  Luther  aucli  in  der  Sitzung  vor,  unten  S.  53,  4. 


LVIIl  ©iiilcituiig. 

B.  8  SU  pl6|lid^em  pfcil  ■•^fclä  Couvertelur  delictum  iu  cajnit  r        ::u  tuuiib 

sieht  percussi  r 
V.  9  ^aijc  c  in  fi^et 
»•  10  erici)rQ(fen  c  in  erf(f}recEen         Cer!unbi9(et)en        merä(t)cn       hinier 

toai    dald   tft  dazu   Irruere  acuere  suas  liiiguas  super  se  ipsos    s 

laqueus  capit  eos  quem  struunt  r 

LXV. 

i\  lu  zu   ftrom  (5)0tte§  stdd  flumeu  dei,   est  quodlibet  fluiueii   dei  iu  terra, 
cpiia  Deus  uon  homo  illud  fluere  facit  et  pluviLs  äuget  /• 

LXXII.  10 

».3  üher  cr^efien  steht  bringen* 
SU  ».'.7  steht  Quia  aute  eum  reguabat  lex  peccatuin  et  ira  Nuuc  autem  durat 
gratia  usque  in  finem  mundi  etiam  si  uos  peccemus  et  labamur  tanieu 
regnum  gi'atiae  stat  et  perruanet  r 

LXXVII.  15 

»-.  i  ZU  5}teinc  augcn  tjelbeftu  steht  fan  ni(i§t  fdjlaffen  für  angft  /• 
».15  zu  ber  Inunber  ti^ut  steht  Solutio,  quia  mirificat  sauctos  suos,  deus 
mirabilis  est  i.  e.  salvat  non  in  pace  sed  in  angustia  r 

LXXXII. 

ju  \i.  1  ift  rtd^ter  steht  Autoritatis  ostensio.    Ministerium  verbi  est  supra  Deos  20 

u.  2  «//e/- iinred^t  sM<  contra  pios      »icr  ^jerjon  sfc/i^  pro  impiis      dazu.X.r 
iuo.  3  steht  .2.  Ab  iniuria  r 
SUD. 4  steht  .3.  A  vi  r 
>■'•  5  ncnten»  nidjt  Umr  darüber  iustitiam  j)ii        über  ad^ten§  steht  vim  pii 

aber    loanbern    steht   ratio   utriusque         über   Sa§    bic  sieht   pena  25 
utriusque         dasu  Contemptus  r 
iu  t>.  G  Occupatio  r         über  l)!^r  ©otter  steht  uon  vos  sed  ego  id  dixi,   ideo 
dii   contra   nie  nou    estis         zu  finber   steht    filii   Dei   i.  e.   Dii   sicut 
hominum  filii  i.  e.  homines  r 
B.  7  über   'mit    min\ä)en    steht    divinitate    spoliati         hinter    fiirftcn   steht  30 
tyranni   i.  e.    Qtnptntan   non    dominus   tind  weiter   quoniani   non    sunt 
durantes    non    sicut    doniini    sed    sicut    principcs  r    und   zu    furftcn 
gewiesen  ^i)  loil  tü6)  abfegen  lote  "^mh  uiib  anbcr  [amptlcntc]  nuff 
\ia.^  \)^x  feilet,  bie  gelüalt  fei)  mein  nicfjt  cnr  am  Unleurande 

Unter  dem  letzten  Vers:    öunuiia  .§err    fei)   bu   ridjter,    (S§  tüirb  35 
fonft  nic^t  gut,  Mutari  possunt  tyranni,  sed  meliores  quis  dabit. 


3'2  durantes  verblaßt 

')  So  aucli  in  der  Sitzung,  s.  unten  S.  S2,  25. 


£eiitidjcr  5lSfaltcr  Äuii^cim  1528.  LIX 

IXXXV. 

K.  12  zu  bom  f)tiuel  steht  Verbum  (quod  (et)  c  coelü  venit  et  ieu;niiiii 
coeloruin  facit)  et  fides  doceantur  fideliter  et  veritas  i.  e.  recta  et 
seria  vita  in  populo  terrae  conservetur  r 

5  LXXXVII. 

u.  5  btcfer  unb  hfiener^  ro  iint. 

XC. 

»w  (Sünb)  liaj  fobbete 

XCI. 

1«         u.  5  bent  grotücn  dazu  i.  e.  a  terrore  raaloruin  r 

bem  pfeil  dazu  i.  e.  ab  edictis  et  iudiciis  daniiiautiinn  >• 
»f  pcfttlenli  dazu  i.e.  a  consiliis   et   practicis   dolosonim  ot  iiisidianim  ;• 
mtttage  dazu  i.  e.  a  manilesta  vi  reguiu  et   iiiagistratuiim  iu  liicc 
[loco?]  regentiuni  >" 

15       ».7  (Cb)  taujenb  [tcerbenl  fallen 

1».  8  ©onbern  (?lber) 

XCII. 

».  u  zu  begofjen  steht  fieftrid^cn  sicut  in  Exo[do:  iageuae  oleo  liniuiitur  /•2.aJ!oic2»,2 

XCIIl. 

20        ».  1  ZU  mad^t  steht  mad)t  Imperium  r 

CVII. 

iu».  1  gnebig  frum  5aim^er|ig  ber  bo  gerne  ^ilfft  önb  iooltr^ut  tv  r 
».  2  SU  feinbe»  "^anb  steht  ben  et  au§  notcn  Ijilfft  ro  r 
u. 3  zu  (nibbergang)  steht  ÜJtitternac^t  tmd  zu  (mittag)-  sd-ht  unb  tiom 
■«  abenb  r 

Zum  Folgenden  gehört,  was  am  Unterrande  steht: 
paupertas,  fames 
captivitas,  vis 
Egritudo,  pestis 
pericula  maris 
clades  publica  tempestates 
seditio  (et)  simultas 
juv.  4  ^        zu  h)ege  steht  Sßege]  Sic  !onnen  ni($t§  für  ncntcn,  finb  ju  nrm, 
ge'^en  olfo  l)nn  ber  i)rrc  r        mat  (toirb)  dazu  ift  I)abcn  nit  ju  cffen 
B.  ?  Sic  bancEcn  bem  .^OM  c  in  2a§  Sie  bem  §6^51  banden       su 
gute  steht  i.  e.  @ute  hjolf^at  fjulffe  )• 
JUS.  10  steht  ^       zu  finfterniä  steht  ^nn  fert!ern  bnb  tl)urmen  r 


Has 
sex 
30  corpo- 

rales 


calamitates  uumerat 


34  l^a'ben  bin  effeit  steht  hinter  dem  (wirb)  ift  des  Textes,  rjehört  vielleicht  zum  Vorher- 
gehenden 

')  Die  Verbessenmfj  1531  lautet:  "oHerlO)'.  '■)  Offenbar  irrig,  es  sollte  boin  iiicct 

angestrichen  sein. 


LX  ffiiilcititiig. 

«  II  zn  iingf'^infnm  ^''hf  bie  fein  jcfjen  gcBot  nic^t  adjtcn,  ftelcn,  Bcrauöen, 

tcitidjetf,  fo  gc'^et»  l)I)n  bcnn  alfo  >• 
u.  12  Unb  (ei;  bcmuttget)  Xfyx  '^er|  [loivb  gebemutigctj  mit 
».  15  Lla§  '-^'J  ©ie  bem  .'peajgi^l  banden 
0.17  ^  bie  (narven)  (/",:/'  tl^oven  fo  »•  f/«-"««  «*«  Untdimmh  5!arren|  ba»    ■■> 

ftnb  roI)e  leute,  bie  got  nichts  atzten  lDen§  l^'^ii  tool  gcf)ct,  Bis  ba§  ftvcd 

bcin'  !om)3t,  ber  luadjt  fie  Hiig  /• 
i\  -'o  zu  i)^rcm  ticrberbcn  sttht  ba§  fie  iiid^t  ücrtocfeii  miiften  l)m  grabe 
«21  £a§  rh  Sie  bem  .'ÖG9J3J51  banden 

u  22  Unb  (o)3ffern)  band  opffer  dazu  geben  *■  lo 

1).  23  ^  rt*;-  bie  mit  fdjiffen 

1).  27  ^H  jDei§f)cit  stellt  uiiffen  loibbcr  lat  nocC}  ^ulffe  r 
».31  ©ie  banden  bem  .'ö(S9{9t5'l  um  in  Sa§  ©ie  bem  §69^9^91  banden 
W.31  zu  gnte:  mitben  gute  /■ 
».33  ^  S)er  bie  6ed;e:   Item   bie,  toeldjcn  bie  hcd)C  jur  Juuften  lucvbcn  /■  is 

%  (3)^r  hjirb  aber  luenigev):  (3?nb)  bie,  fo  geringcrt  luefbcn 
«■•10  (gr  fc^üttet)  [£)a]  ba  berad^tnng  auff  bie  furften  gefd;uttct  liiarb  rh 
S5nb  (uxad;t)  fie  l)tre  [luevbcnj  auff  dazu  i.  e.  ubi  nulla  ratio  politiac 

ampliiis  coustat  r 
B  1:!  zic  bnred^t:  .setlitio.si  rebelies  20 

1.M3  bereit:  5ßel)elt,   bran  gcbendt  unb  bamit  umbgetjet  r  tierfter)eu   bie 

giitc:   ba§  ift,  fie  »ociben  merdcn,  luie  tuet  unb  groffe  luoltljat  föot 

ftHci-  toellt  tcgli($  erzeigt,  2ßeld)g  benn  gut  ift,  ben  glauben  ju  fterden 

tuibber  ben  ^'^ineifel  unb  jagen  für  ®ott  tueife  madjt  r 

CIX.  2.S 

»•27  S)a§  fie  Ijnnen  hjcrbcu:  Quod  nou  mea  temcritate,  scd  tua  voluntate 
(locui  et  f'eci  iiaec  omnia  ro 

».31  zu  rirf;tern:  Nota  legitirai  ludiccs  perseqiiuntur  Cliristiiin  (jiii  (l('b('l)anL 
dcfeiidere.  Hoc  äuget  dolorem.  Sic  ps^almo  .2.  Reges  terrae  Christum 
crucitigunt  qui  salvare  debebaut  30 

cx. 

».  2   über    rute    beiuer    mad)t    ^tcld    i,  e.    iutirmitatis    dazu  Virga   virtutis 

Euangelion  est.     Virga  regia  r 
»■3  zu  loiHiglid):   (Spontauei  sine  lege   solo   spiritu)  r  dazu  oben  Tuus 

populus,  nou  Mosi,  sacrificiis  spontaneis  te  coleut,  iuduti  vere  sauctis   35 

sacerdotii  vestibus,  nati  ex  utero  spirituali,  sicut  ros  matutiuus  sine 

manu  e  celo  venit. 


S  tim  ßtalbc  späUr  blaß 

')  S'o  mirtlich  im  Frotolcolt,  s.  unten  S.  135,  30. 


Sciitft^ct  5?(nltcr  ßitiif)cim  1528.  LXl 

.?«  tato  betner  geBuvt:    Kos    nativitatis    i.  e.  cclcstis    nativitas   et 
tampii  ex  nuiliere  in  tempore  }• 
0.  G  zu  tobtcr  (eicfjnniii:  omnia  opera  damnabit  r 

CXI. 

5       D.  1  (bt)x)  bandfen* 

B.  a  zu  ®ro§  finb  sfc/«/   quae   fecit  (in  Egyptiis)  in   filiis  Israel  pro  insti- 

tuendo  populo  et  regno  r        Am  Rande  unten  Hie  psalnius  videtur 

pro  die  pasehali  et  super  esu  agni  esse  factus,  iuxta  Exo.  12.  Celchrat 

ergo  facta,  iustituta,  praecepta  et  eorum  obedientiani  in  fido,  Hoc  es(, 

10  mirabilia,  quae  in  ipso  populo  in.stituen[do  et  regendo  fecit.    Magnnin 

enim  fuit  talem  populuni  talibus  legibus  constitui  et  servari  in  niediit 

gentium. 

0.2  .tu  Grfudjt  steht  quae  coluntui'  et  requiruntur  toto  affcctn  eorum.    G§ 

9ef)et  fein  nnb  ftefjet  inol,  locnn  ein  igltcf;er  tljut,  luaS  er  ]ol  inib  left 

15  Iraä  it)m  ntrf;t  6cfoIf)cn  ift  r 

B.  3  .tu  Sob  önb  jd^mud  sieht  Sßaä  uuin  f^nt  nacf)  @ottc§  gebot,  ba§  ftub 
feine  id;one  toaä  önb  ift  eine  clüige  gcredjtigfeit,  sicut  ipsum  jirae- 
ceptuni  c.'^t  pulchruni  et  sacrum   sed  non  ai)parct   in  impiorum  opera 
opera  talia  vide  utid  am  andern  liande  Opera  fidei  est  hoc  scire. 
20        0. 4  steht  i.  e.  statuit  diera  phase 

».5  nher  fpeife  steht  agnum  phase         l'ibcr  fnrcf)tcn  steht  iliis  enim  prodesi 
t>.  6  über  tnirb  anjetgen  steht  jeigt  data  Expulsis  gentibus  ostendit  (|uan- 
tum  possit  r         zu  ba§  er  ^tjn  gebe  stcld  i.  e.  dando  r 

».7  «6«- hjarfeeit  sfc7i<  Epiphouema  (?«5»  Utrumque  '  ,       >deilaudatr 

25  '11  1     praeceptiim ) 

über  beftcnbig  dcht  mauent  dasu  ipse  in    populo   hoc  servat,   iit 

diirent  r 

».  10  mn  Jlmidr  %a%  ift  ein  rerfjtev  feiner  ünger  man,  ber  fotdfje  tncrc!  tl^nt 

3>nb  \\i)  nicfjt  anff  nicnfd^en  Inerct  gibt.     Am  Hunde  nuten  Exemplo 

3"  autem    istius   paschalis   officii    potest   ps.  generaliter    tralii    ad    omnia 

praecepta   dei   et  ad  obedientiam  ipsorum,  (pna   (|nodlibet   hornin   est 

divinitus    institutum    et   sorvatum   sicut    ipsum   pascha,    ut    supra    in 

latino  ps.* 

CXII. 

35  Sicut  ps[almus   prccendens   de  ritu  Instituti  per  dciim  phase,    Tta 

hie  in  genere  de  aliis  praccoptis  laudat 
u.  2  SU  2)e§  faine:  promissio  r 


')  In  seinem  lateinisehcn  Psatter  xlrich  Luther  auch  tibi.  Die  weiteren  Notizen  aus 
diesetn  lateinischen  Psalter  s.  Jiand  Bibel  I  (rijl.  auch  Unsre  Ausf/.  Bd.  .?;'  zu  Ps.  in). 
')  =  latein.  HandpsaUer,  tvo  auch  steht:  feine  flugt)eit,  tuer  folc^e  loctcf  t()ut. 


LXTl  Pinlettiinfl. 

»■3  ;}{et(^tumb  bis  t)nufe  fein  rounf,  dazu  pietas  huins  vitac  et  futurae 
vitae  Habens  promissionem  Meyag  yäg  lari  Tiootaudc  y  evaeßeia  fiSTU 
nvraoy.eiag  r 
maxi  13,7  zu  für  Bofem  f^evu^t:  Audituri  estis  praelia  jc.    Scd  nolite  torrcri  rlt 

CXIII.  s 

».8  01«  S)Q§  er  \fyn  jDonen:  politica  r 
».9  SU  S)cr  bie  unfruchtbare:  Economica  r 

CXVI. 

0.1  zu  ^ä)  fjdb  luft:  Sßtc  fein  tft  ba§  unb  loie  luol  gefeEct  mir?  r 

CXVIII.  10 

jiiD.is  ^  @§  ift  ein  ftljm:  de  Euangelio  prophetat  r,  darunter:  Hie  est  transitio 
p.  19  Ä'«  f^ore  ber  gerecfitigfeit :  lustitiam,  .«acrificia  institiae  \dunke1]  o])tat 
esse  in  novo  testaiuento  ro  r 

CXIX. 

3.1  »1/2  %tx  ^oI)ift  troft  ift  geluiS  fein,  ba§  bein  t{)un  (Sottcy  befclf)  ift.  S)cnn  i^ 
ba§  felb  muu  bleiben  unb  bnrd)  bringen  Unb  er  lau  enblid)  bcftet)cn  unb 
mu§  t)^m  gelingen  tniber  nllc  tcufel  UieÜt  nnb  alle§  übel  fo  er  fcft  brnn 
■^eUt  SBaS  aber  ou  @otte§  Uiort  ift,  ba§  uiu§  cnblid}  ,5crget)cn  nnb  lüen? 
alle  teufel  unb  Uieüt  mit  eifen  bergen  unb  fteblin  bcnntcn  brnn  Ijieltcn  r 
51111.17  Grjcige  bid)  gut  ro  20 

11.21  zu  ba§  öerfhic^t:  &3  !an  cnblic^  nic^t  gebeien,  (?§  mn§  Hcrborren  Uüc 
ber  feigen  bäum,  benn  nnig  mein  bimlifdjer  öater  nid;t  pflant^et,  mus 
ausgerottet  Jocrbcn  r 

».29  zu  günne:  fdjenc!  r 

B.  107  zu  3icl)  bin  fecr  gebemutiget :  3a  ba§  folget,  tno  man  tnil  ®otte§  Inort  sr, 
galten  ba  rid}t  ber  teuffei  ba§  l)er|e  leib  unb  altcS  unglud  an.    ?lber 
c§  Wfft  l)t)n  bod)  nid)t§  ®otte§  2Bort  bleibt  ctoig  r 

(XLVIII. 

f.  11  zu  9)l)r  fonige:  Mngistratn.«  est  creatnra  Dei  in  Iniidem  eins  oreata 
siinilitcr  e(   cives  parentcs  liberi  lotaqnc  [lolitia  et  eeononiia  ;"  /■  a,. 


ßdiifionö^pvotacoll  511111  Pfaltcr  1531. 


^ijnacv  1531. 


t 

-tniule  super  iios'  lad)  iiiid)  an,  [tvofte  iiiid)]  iiiib'j 
fluid)    llliv  fieiinb(id)   511,  ut    dicmitur   rco-cs  "Sere- 
nissimi', luilj  bie  ftivil   llid)t,  ostemle  te  faventem. 
Sequens  sententia:  ci'fvclu  mir  lliciii    l)i'vl;   i.e.  tin 
es  letieia   eordis   inei  bu  tnft  meiii-5  ItcvljCil  fvciibc, 
noii  iiabeo  aliain    letieiam   (jiiain   te.   bll    Üift-j,    bcv 

mein  liev|  exfxctnct,  bu  qibft  mir  ein  frolid)  (jciij, 
bu  fauft§  ficiij  frolid)  uiad)eu.  ipsc  Ictitieat  eortla 
hui?  UUlb,  Kt  tarnen  est  Antithesi.s :  Ipsi  alleetanl 
liabere  iiiulta  ioxn  unb  vina,  irandia  cordi.s  non  curant,  gaudia  ventris  (juae- 
riint.  Tu  cor  letiticas  sed  ipsi  ({[uiequid  putant,  niiiil  curant.  Si  Eee|in.s 
liaberet  Kpiscopatuin  ^\v  \vnn.  Est  consolatio  et  eruditis  similis  sententia. 
Est  tenuiter  gci'cbt,    philippiee '  et  Tapinosice   (jevebt.     Ego:    Sic   üCflCVll,    nl 

15  cssent  Cesares,  et  si  hal)|eut  tauien  \x>[im  unb  b[robJ  fnt  unb  l)nl  uuiLi 
nnb  nn,  ba  mit  ba.  TToc  v|ult  d|ieere:  lucn  fic  fc^on  f)od;  hnncu,  nüiil  iialicni 
bo  Don. 

3l6ei-  fic  Uninffd^en,  ba§  fic  nur  ju  fveffcn  uub  fouffen.    Arginnentmn 
])salnii:    lusti    patinntnr   inopiam,  bic  locit  fvcffcu  unb   f[miffenj    iinpü.      Nds 

20  consolatur  iu  cordibus,  illi  auteui  liabent  tid[iiciani  rerum.  'A  i'ruetu  fVunienti' 
bene  traxeruut  ad  missam,  quia  inde  saturi  factae  sunt.  Sie  [adjtcn  dcgcrn] 
l^attten  üon  bicl  forn  unb  tion  l'icl  lociuS.  Sic  tilcuOeu  an  bcn  ^JJiammon 
[Connnercium].  £a>3  fic  Lö^cid}]  Ijabcn ,  bu  cvtxeucft  mein  (jerlj,  ob  [fiel 
flleid)  !orn  unb  rtein  [bic  füll]  I}abcu.    |»l.  i"|  'Letiticas  cor'  ba  bin  idj  .yi 

25  fribcn,  nt  sit  concedeutis:  ob  gleicf)  il)enc.  Adversarium.  Angnientativa 
perteeta  in  editicium.  'Tu  solus'  ift  aud)  pro  argnnientc)  psalnii:  fd)affft  mir, 
ba-j  id}  gnug  ijah,  mein  nanmg,  proteetio:  bcn  non  bii  i)(xx  ijab  id;,  ba-i  iä) 
fielet  tDOn.  Ex  deute] ronomio,  'iiabitabit  eoutidenter',  ^i(fft§  mir,  ba<'  id) 
lüol  fil'„   o"  l'l'flC  filif'  (^■•5   t'll't   nid)t  aüciu  ad  i)ersonani  sed  ad  tolain  oeeo- 

.10   inomiani,  et   politiani:   qnia  Iiabeo  u.\[orenij  lil)[eros  nub  mciu  auftonien  K. 


SB.  8 


S.  9 


.3.iickr,:),i.> 


o.  ps. 

Quod    praestct  pins    et  inipins,   fompt    bev   a    phrasi    in  Tob  'liaec   ests«.  1 
portio  eorum  [«jui.s]  bereditatis  nieae'  uuli,  lol)n,  fiud}t. 

11  curat  i.'J  6  :.u  bvob  sclncärzer  ergänzt  lOf-JO  lusti  bis  reniin  iint  2:i  bu 

his  i)tx^  am  unteren  Sande  mit  Einweisiingnzeichen  ä4  (ttiel)  tovil  2C)j'2T  jdjnffft  liii 

()o6   yint  3'J  inipius  c  aim  imyn  zu   33   stellt  ij'")  [=  zweierlei]  r  33  coiiiiu 

(ilominus)   (quis) 

')  Luther  meint  wieder  Philipp  Melancktlwiis  Leiseträerei. 
fiut^cvS  Sfficrtc.     58i6clii6eric^iin9  :!  1 


2  Sutt)cv5  'Jiadjbeiicriiitacu  nii  bi'v  bi'iitjc^i'n  Sjit'cL 

Psalimis  cdiiqueritur,  agit-  causam  verhi.  S[uniina  s[nniniarnn):  est 
mens  psalraus.  IJecitat  ilanina  impiae  doctrinae  et  conioda  piae  et  orat,  iit 
i.sta  confirmetur  et  altera  ilamuetiir,  contra  psieiidoproplietas,  ([iii  saneiaiit 
et  vidLiierant  ec|clesiam:  Pro  vuliieriljus  s[aiictoniiii  Pliil|ippiis.'  Specnlatio 
mca,  (jiiod  sit  duali.s  uumeriis  'liereditatibus\  5 

XIII.  ps. 

S.3  1.0.  Bei)  mir  iet6,  c-ermanice:  Wie  lang  )oI  iä)  forden,  luie  laug  fnl 

mein  fccl  fidj  nuutcrii,  beiiuil)cii,  ^Jdj  bnirfc  l)in  unb  l'jcr,  Idciui  idj  fd)tm  ein 
fa»  t)n§  anbei-  gte-5,  fo  gf)et§  bod)  l^tti  am  patientia.    [«[.  2^]  äßic  lange  folö 
Itieven,  ba-j  ic^  mir  gern  [anima  exprimitnr  i.  e.  lihenter  velleiii]    raten  iPoU,    m 
„rabt  l'ndjen",   „(eib  tragen"  au.xietatem  dolorem  iamer.    Rainer  leib   Ijabcn 
im  ^cr|cn,  cttgftctt  etc. 

1».;;  '(frf)cticn'  trotjen,  poltern,  f(^arrcn.    Pedde  mihi  i^erenam  faciem,  inad) 

».^sHiir  mein  äugen  tuader,  bau  ic^  barnibber  liege,  ba§  au»  mit  mir  ift,  m,ein 

9s. efier^  freuet  fid),  baä  bu  [gern]  ^ilfft§,  f^d}  Ijoff  barauff]  et  .1.  baö  ir, 

ipj. ?,bu  [fo  gutig]  gnebig  Bift,  siipra  8.  ber  ^crr  Ijilfft  gern  [vel]  bet)  bcm  l)crrn 
[finb  man]  t)ilffc,  'caiitabo  domino"  baS  er  [iDot  an  mir  gctlian,  tljnl]  mir 
gut§  t[)ut.     Epipliouematice. 

Ps.  XII. 

SS. 2  ^tlff,  !^err,  bie  .^LCiligcn  finb  dimi[nuti,  Neutraliter  loer»  fein:  Imiuinutus   20 

c^t  numerus  S|anc(orum,  alias  laut  bie  .Soiciligen  fiub  funber  nub  gcbrecf)lid), 
signiticat  iramimitiduem  virtutis.  Maior  est  saiiieiida  ijuain  eloipienlia.  Sic 
lüerben  berl)nmpelt  bnb  berftnmpelt  -  bav  l)l)r  tueuig  blcikn,   Wtenbigen:    bie 

iB. arci^tfd^affen.      Unnulte  lere,   'corde  eordie''   uneinigen  lierljcu,   siouiflcantur 

seetae,   loquuntur  dolose,   Tt   significentur  seetae  et   dissidia,    [bcr   l)err  tUOUc    r, 

aj.  4 aufrotten  alle]  fjendjelprebigt,  lere  vel  l)eudytei),  bnb  bie  ftollu'u  iuugen,  Quis 
S5.  enoscet,   Quis  ostendet  nol)|is,  berftort  inerbcn,   „Uiill   mid)   anff  madjeu", 

\iäj\  toil  ein  tlilff  [sed  de  doctrina]  ftifftcu,  3d)  ll''t  f)''lffcu,  Pjgo  suscilabo 

vcrbum  quod  dcbet  cum  fiducia  procedere. 

[9?t.  2''|  l'nnch:   ou  fdjelV)  loqui,  falsus  tcstis  loquitur  cum  fiducia,  ba§   30 

man  frct)big  au  fdjelu  fol  prcbigen  i.  c.  id)  Uni  ein  t)clffeprcbig  bnb  f)elff  lere, 

tjeiüoort  fdjaffcn,  l^sd)   luil   eine  tjilffc  fd^affen,  bie  getroft  leren  fol, 

HU  1  SLUmm.-i  5.  ps.  /•  2/.3    Iteuilal    /ns    il.-niuietur    mit  11    (()evtjc)Uib    finbi'n 

/';  ()Ovr  c  OK«  t)crr(c)         zu  16  fis.  3.  r  zu   ]'.)  l's.  Xll(ll)  zu  äö  ß  r         'JC  Icvc  zu 

[)Cll^e[  mit  Strich         zu  '27  ]>'.  4.  r         .90  T'iiuch]  n''S"'  lirhr. 

')  Tiait  s.  Phil,  ilcr  lIiDiihchrift  liißl  sich  nicht  sicher  aufhisen.  Wo  Pliil.  Mflniiditlion 
nix  Teilhaber  am  Gesprdch  au/tritt,  tcird  er  :u'iir  auch  mit  Fliil.  hezcichtict,  aber  meist  iilier 
der  Xeile.  Sollte  man  iin  saucti  l'hil^ippi  oder  den/l.  zu  deiil.eii  Itahen  und  an  eine  J,ektion 
am  Tage  dieses  IIetli(/en?  -)  /ftt  dem  luiufipen  Ijiiin^'Icv  und  ftmiiplci:  hier  die  Verben 

Ijiuitpcht  und  ftumpclii.  Xur  Sache  s.  Thiele,  Nr.  -JOü.  ')  corde,  corde  ist  als  in  cordr  (>t 
corde  lociiti  ;«  rerstclu'n;  rijl.  Vnly.  ps.  XI, -1:  Iiiliia  dolosa  iu  corde  et  corde  locuti  viinl 


q^iciüfv  1531.  3 

bns  ift  bie  promissio,  gefeilt  iiiib  fli'icinigt  linl-J  nicfjt  tl)iiii,  Sic  [clixiiiia  .seil.]  8.7 
bie  rcbc,  Icve,  (i-i  ift  in  allen  p^icbigtcn]  iinb  pvcbig  Ituclcii  eitel  tciifiel.    Est 
argumentuu]  ps  .1.  too  lo)e  leut  regiven,    cjuando  ce.ss:ivorit  pr(i|)lietia,    ili.ssi- 
pabittir   popiiliLs,  bciin   luo   foldjc  iofe  Iciit  leqiveii  |l)erviirfjcii]  loivbc-»-9 
nUentljalben  imll  l^iottloieii, 


ps.  XII IL 

S)te  ro^en,  fvetfjcii,  •'^mit  contemptorcs  vcrbi,  Gin  lücifer  man  tf)iit  feine  ii  1 
ßevinflc  tovtieit ',  fieifit  oonninpl,  fie  finb  fein  nuli  „iinb  greulid)  Uiovben",  fie 
tagen  nitfjt  nnb  jinb  ein  greuel  iiiorben.     Adohini  fctjam  mauis  gcstimi 

10  videndi  quam  ipsam  visiouem  significat  „üeiftcnbig"  fing,  6ott  meine,  nd)tc, «.2.3 
9(6tviinnig  a6gelDict)en,  iinb  nlleiaiutit   nntiufjtig,  ne  umir;  pro  lil)|<To 
arhiitrid.    ^>oÜen3  benn  nidjt  fing  locrben  iniri)t  bebenden]  öevfttjen,   bvoiiff 
■ntevdfen.  nief)r  ntuitraliter  gerebt,  jvcifen  mein  uolcf  loic  man  brob  t)in  frifit, 
Gl"  meint   ba»   totum   qiiod   deu.s   eis  inutilis,   <jiiod   deus   eis  irascatur.   iinn 

1:.  credimt.  quod  deus  e  eelis  vid[eat  [prosjiiciat]  et  nou  vid|eat  bonum  k.  qui*  i 
cduot  popiuliini  meiJm   „ba§  fie  nur  jn  fveffen  tiakn",  ha^  fie  fid)  itnv 
cvnecren.    [S3l.  3»]  £)te  fic^  nceren  [Ineiben]  ba  mit,  ha^,  fie  mein  üotct  freffen. 
Addidit  aBev,  ift  lif)n  311  t^un,  ba§  fie  nur  jn  fveffen  fjabcn.    Nolunt  vivcrc 
in  fvibcu  sed  ben  band;  not  Ijaben.    '®cn  .Sterin'  l)etten  »uir  ben  ^Jiamnion. 

20  Sie  ()aben  fovg,  bcr  banc^  öerfd)mad;te  fid)  flj^n]  unb  bev  ^JJfammon  juiinnc 
l)()n.     Quidvis  timt'ut  praeter  deum,  Ö)ott  fnvdjten  fic  nid;t,  fünft  nUC'  mit=i'-s 
einanbei  atö  baitd^,  gut,  el)v,  faljr,  Antitli|esis  ut  [ps.]  4.  'pleni  t'ru|iiieMto\t'i.4, 
©Ott  ift  mit  ben  gercditen,   bie  bürffen  fic^  iiic^t  fuvd;ten.     [Cousilium]  vnb.a-'' 
lere,  (eftevt,  fd;enbet,  fd)mcf)ct.    Nou  soiuui  verbo  sed  etiam  flieto.    --  'aber'.'-' 

2.S   Nou  j)uto  seuteutiaui  (puie  prius  fuit  K.     'Utiuaiu  timueris'  [alibi]  quis  det, 
Germauice:  tüolt  Sott.     %^  hü^  Sfracl  l)ulffe  femc  au§  @l}on,  5(c^  ba§s.7 
bie  r)ilffe:  Utiuam  salus,  quae  est  promissa  ex  Sion  Ventura,  veniret.    Loqui 
eum   puto   de   promissiouo  Christi    (volumus    faccre   copulatiouem).     Tmo  est 
expositio  ba  [mit]  bev  [buvd)]  I)elffcr  bcin  [gefangenen]  ä>olcf  rett.    11  nb  bcr 

30  f)err  ift  ein  fein  Epiphoucma.    So  luihbe  '^acob  frolidj  fein  nnb  Sfi'fel  fidi 
freuen'  vel  auff  bas  fidj. 

Aliud  est  ])sahuum  iutelligere  et  aliud  [est]  euui  locpii  posse.'' 


zu  2/.5  Argumentum  in  .1.  p.-;.  r         zu  4  oficn  nn  fitjCIt.  r  zu  9  Adokinj  r         :ii.  IIJJ 

IDoüen  benn  bie  »bett^etet  Ijnn  \ii)  jctbä  getjfn,  fc^lafjen  )•          2«  'JO  V.  M:  VIdotur  csso  innti- 

latus  is  ps.ilmus  r              zu  22  ps.  i  r              zu  25  Ziglerus  r  zu  2G  Utinan)  saliis  r 
29  [gefangenen]  Oftaet),  SDotdt        32  est  über  (esse) 

')   Thiele,   iS'r.  440,   wo  weitei-e  Nachweise.  ')  T  =  ulier.    Früher  halle  bcnii 

dfig< standen.     Zief/ler  spricht  vohl  noch  und  ircist  als  Ihbraisl  auf  die  Bedentunt/  dieser 
Piirtikel  hin.  ')  Luther  macht  au/'  den  Unterschied  zwischen   exeyetischeiii  Verständnis 

des  Oi-iffinals  und  f?es,«cn  Wiedergabe  in  deutscher  Spraclie  aufnwhsani. 

1» 


ps.  XV 

3>.  2  2Bcv  Dil  umubel  Übt  |Si.  o'']  trer  nienianb  [Icftcvn  in  lacirm  conviti;u'i 

<r,.:)  piil>Ii<'C']   nfftcivebeil,  'Iftralierc  iliffamarr  cdiivitiari,    lU'l'lciimbiMl    occultc  in 

bcn  viicfon  ftcdjcii,  filjuitidj:  ba-5  l)cift  mi  ftclcftcvt,  imn  cahimiiiatnr  i"d)mcl)cn. 
5'.  4  Socitunis   versus   [ift]   ein  fccv   jctn    iH'viidjeii,   bcr   bic  @ot|lüfoii   lievad)t   Uiib    ■'■ 

cf)vct  bic  ©otfiirdjtigcii,  bic  bcr  fdjclm  iiidjt  ad)t  [Ohitt|(ofcu  complcctitiii- 
-"•  ■'etiain],  non  curat  exempla  UHiltituilinis,  Eiiiruracds,   bic  ^[voffcnj   ()anfcil,  bei' 

ipirb  lool  k|"tcl)cn  [bleiben]. 

Ps.  XVI 

'ü.1,2  fififft  »liclifam,  feilt  iiamcn  [oius  psalmi].    Tu  bift  \\][)x  vd  l)()a  bcr]   lo 

[)CVr.  AJeclia:  |iniptiT  \v,  ad  te.  <i|nio(|iii(l  lieviltnc]  [Pll.  M.]  iinb  bin,  nihil 
C'drani  tc.  „Umb  beiuct  Initlcn  leib  idj  llbel".  ISonitas  mea  nulla  est.  (iuarcV 
Tu  Tiuid^t«.  (J§  gl)et  miv  nidjt  mol  ninb  beinet  tüiUen.  S)a§  flefdjidjt  iiuib 
beincnt  Uiilicn.  3^)  imi?  i""b  beincntlüillen  (eiben.  1:iVj  t()ut  er  ben  nod) 
2'.:igleid)  UuU  jiroptcr  Sancto*,  lioc  fit  pro  sanctis  [per  verhuni  convertondis],  ir, 
(pii  sunt  in  terris.  'In  terris'  t)crrlid;er,  fur  bic  crlucltcn,  Qufbunbigcu,  bic 
id)  crlucit  \)a\>,  ha  \d)  „luft"  3U  \)üb:  Cdutra  Invocationcm  Sanctorum,  ba 
ic^  nU  mein  [ganlj]  gefeilten  an  l)abe.  l'ropheta  lotpiitnr  in  ])crsona 
Cliristi  per  totum  psalmuni. 
i'-4  '\')f}ene.'    Ego  habeo  b[onam]  voluntatem  an  meinen  Sanctis,  au  l)()cncn  2» 

I^abc    [id}]    l)ert!cn(eib,    quia    sequuntur    sua   idola.      Contra    ludfaeos    dielt: 
y[auctos  diligo,  Uli  nie  nolunt  et  alios  quaerunt  deos,  baä  l)übcu  fic  jn  lolju 
[a3(.4'']  %btx  i^enc  niiiffcn  [ungluct  f)aben]  liicl  vcl  gvo-s  angft  Ijaben,  bic 
eim    anbcrn    folgen,    U0d;eilcn,    signilicat,    (piod    maiori  studio  eolanl   sna 
nionstra   [lucvbeu  mut)c]    l)abcu  hai   [uicl  vcl  groc']   Ijerticnleib  i.e.  non  2:. 
cuiaho   illoruni  libaniina   mit    beut  bhit,    lie|)rol)atio   sacrificioruni.     Facit  se 
])ot(.'ntern  (?§  ift  fcer  ftarcf  grcbt,   non  \iilt  eoruni   saerlfieia  offerre  'lnennda\ 
«.TUiir  ift  ein  fdjou  cvbtcit  loorben.     Ter  mein  rab  gcber  ift,  bcr  mir  rab= 
s. s.'sgibt.     'Ivones'  per  experientiam  didicit  i.e.  id)   lucrb  Uml  bleiben,  liegen, 
s.  iofrf)(offcn;  Tao  bein  bcilig   neruicfc  flennaniee.  an 

Ps.  XVII 

«i;.  j  [Rinna]  gcfd)VCl),  sed  est  fd}rct)en  in  lotitia  et  tristicia  'de  vultu\  meine 

fad)  exeat  a  te  I.e.  nt  fu    iudiees    non  tiuituni  audias.  fprid)  [gib]  bn   [ein] 

ai.-' urteil  über  mein  fad)  nnb  fdjatu  [auffö  rcd)t]  bu,  [brauff]  \mi  redjt  ift,  bnö 
red;t  ,]u  get)e.    Pulelii-e  significat  antitiiesin:  bie  Icnt  tl)un>J  nidjt,  bu  [bc]fud)ft  :•.:. 

zu  1  ps.  XV  »•  2  uicmoiib  ((cftcv)  .V  ucilcmntbcii  »•  i:i  %t'\ä)\i]i{i)  ;i(  7/7,) 
am  Hunde  quer  ' Ncdiliim  iiiiiiciiic!,  Keduhos  voluntaria'  und  unten  viedcriiidt  In  Jieiiwc/irifl 
in  (ttticn)   In         zu.   11;  'Adir  8.  ]js.'  r  xii  22  I.acl.nrc  .a  verbo  Latin  r  -m  :i2  ba3  ift 

nirin  gcdcttiii  ein  fein  >)fc(mici^rn  r       -'13  bu(l)        r.ii  33 'Jl  ipiicf)  bn  Itnn  nirinrv  focf)  »■        ;"  31 
\aä)  in'U   ■'>(ri'k   -.11   liuliiMic  /■ 


';!jnllcv  l.Vjl.  5 

lllid)    [itüdjty]    bcC'   liadjt---.      N"ii    i\<'   privata  tau.-a    dicil    -eil    faii.-sa  dci  tla>.3 
iiiiiii.-tcriu.  iibi  citcl  eitclfcit,   i.  e.  viilt  patienter  (eibctl  iiec  falsa  doceiulo  nee 
iniiniuirando    ^^d)  belunr  mid)  biird)  [t)nn]  k.  'morbcv'  sie  etiam  Christus i'.  4 
vocavit  ex  Esapa  's]Hluiieain  latroimiir    |S81. 4''|    CV'l)  ift    citl    fein  f^CÖct.     S)U Sut.  10, 4(; 
■   pflegft  Uninbcilid)  311  l)eLffen.    "JMiiilica  miseneordlas' alihi  3C.    [Inimici]  [iropters. a 
auiiiiam  vitam,   töoUen   ini(^  tob  ifCibm.     saevit,  iie  uxorein  K.     'yycttcn',  bic«io 
(•(Li-offen  iinb  gclimltic^cu  fiiib  bc§  ciii-5  Uun-bcii,  „fic  haben  fid)  mit  i)()rcn  fetten 
Heveinigt",   vel  piiiy,ues  euumi  (-(mfoederaiit,  sed  iiie  ftl)et,  adipem   sniiin:    fic 

l)atten  jufamcn,  i)f)rc  fetten  ftef)en  [galten]  fcft  iet)  \iu\  famen.  y)iin  nnferut 

lu  gang.     Locpiitiir  in  persona  1.  siniinlariter  gov  I)in  nuv.     SlMe  luil-;  nnfal)eii, 

iusidiantur  nobis  inimici,  fteiijen,  tvctten,  ©et  luibbcv  ad  singularein  ninnc-ä.'- 11,12 
rum.    'Sicut  leo',  iiBciluelbige  \}[}\\,  bcn  fclGigen  telDcn.    'A  viris  manus  fiuie'*-« 
qui  sunt  nianus  tua  vel  mortuis,  (pii  manu  tua  mortui.    Eritis  paiiei  nunicro. 
'chelccV  aetatis:  qui  est  in  hac  aetate,  bicfcv  loelt,  qui  tantum  cog|itat  de  iiis, 

15  quae  niundi  sunt.    'Mauus  tiiae'  bu  tift  tjmer  bei)  \){)\\ ,  gibft  t)f}n  luaS   fici'n 
f)a6en  lootlen,  nos  deseris,  2.  dein|dc  in  malam:  qui  in  malum  siuit  JC.   ser- 
vati.    Dext[era  tua  invcniet  eos,  qui  te  odcrunt  Nemo  est,  (|ui  cos  de  manu 
tua    oripere    potest.     Imidere  in    manus   dei    l)eift#.      S|unima    s|uinnianuii: 
Sift    S**^   ^^'^    EbLi-aismus    i.e.  olmoxiis   vindictae   tuae,    fiiib    folrije    teilt,    bic 

•ju  rann  nic^t  fan  ftraffen,  foUeiiy  fie  gefttafft  iuevben,  fo  iiinc-  manur-  dei  tl)nn. 

Horrendum  est   iiicideie  in   manu-  dei.     Si  seirent   inipii,  baC'  llltin  l)Ut   l)iniet  Oftn- lu,  3i 
fo  greulid)  uon  l)l)nen  veben  fol.     „yjt)V  tot)n"  teil,  gut  nm  leben   [in  terra 
viventium]    |^I.  5"|   'JtUcntliatben    i'p>aluu    et    seriptura]    tclffen   fie   ben    impiis 
freffen   unb   fouffen,    per  tolum    psalt|erium:    Ujtrum  deus    sit  deus   nee    ne. 

25   'In   cvigilando'    excitando    s-innlitudinem   tuam    'Söenu'  de  rcgno    lidei,  ["cum ».  i.'. 
evigilavero  faffct  bcibe»]  excitari  verbo,  quo  reddor  tibi  similis  et  'scimus,  quod  i.  ?üIi  0, 2 
erimus  ci  siiuües.'     l'-t  iam  sunuis  ei  similes  i.  e.  qui  ineidunt  in  manus  tuas 
iiorrendum  est  jc.     Saturabor  in  evigilando  similitudine  tua.     (^uid  est    boö 
gefügte    cum  excitatus  fuero,  fo  ta-j  t(^  mir  gern  genügen,  ba»  id)  bir  gleid) 

:;u   fei),    bo^    nid^t    obieelive   sed    formaliter.      Ex    (Jene.    Alleg|oriam    '  l'aeiaiiuis  1.  iUu'it  1. 2« 
hoininem',  fo  loirb  iinjer  fenteii^  am  beften  fein. 


zu  2  ministerici  veibi  r       ulii]  il)i  mvylich         (j  Servet  oder  Sqvit  .       76'  p^otust  fehlt 
zu  W  Eb[iaismus  r  22  am  leben  mit  Strich  zu  teil  23  [psalmi  et  scriptunil  spater 

mit  schwarzer  Tinte  2'>  28enn]  SBe  27  AacA  den    Worten  ei  similes  steht  mit  der 

gleichen  Tinte:  (ps.  XVIU);  die  >Sil:.uni/  war  hiermit  zu  Jinde.  Jedoch  hat  man  die  neue 
Sitzung,  die  auch  durch  das  Einsetzen  einer  neuen  Tinte  erkennbar  wird,  zmiäcltst  mit  einem 
Nachtrag  zu  Ps.  17  begonnen;  demgemäß  wird  das  schon  stehende  (ps.  XVIU)  gestrichen  und 
daneben  für  die  folgenden  Xotizen  vermerkt:  ad  psialiiuun  17;  Grund  für  dieses  Zuriiclc- 
gruifen  mag  das  Gefühl  der  Un:.ufriedenheit  mit  dem  erreichten  Ergebnis  der  vorigen  Sit:.ung 
gewesen  sein.  So  wird  das  bereits  verlassene  Thema  wieder  aufgenommen,  der  Ausdruck 
der  Befriedigung  über  das  nun,  in  der  neuen  Sitzung,  erarbeitete  Ergebnis  (Z.  31:  \o  tv'nb 
unfcr  icntciilj  om  6eftcn  feiiij  bestätigt  diese  Vermutung  zu  28  vor  Satuiabor  steht  (l^s.  X\'lll) 
und  dazu  ad  ps.  17. 


G  Sutljcrs  3iad)bcjjcni!ii3cii  oit  bct  bcutjdjcit  ^ibcL 

Ps.  XVIIL 

s.ä  'Diligaiu' pateinabo,  niaternabo,  tiliabo  te,  ^ä)  f)afi  biä)  i)ex^i\ä)  licB, 

ä'Öic  „tiiu  xäj  biv  fo  fiolb",  nuiter  i)nh  vi^cera  meinet  cv,  ^it^  hai  ein  f)cvt!  jn 
bein,  l)f}e  inic  herlje  id)  bidj  [signiticat  illum  gestum]  si  e.'^sct  affeetus  verlniin 
fo  lüei§  fecr  foftlicf;.  quia  significat  tantnm  gestum,  in  voca|biilo.  5Jletn  Ijelffe  s 
l)orn,  mein  mein  f)orn  baä  mir  Iiiffft,  cornu  victoriae  moae  [bcn  ()oc^flelo6tcu 
t)Cirn]  est  ein  lauter  allegoria.  Impetus  [armatorum]  inundatio  morientiuui. 
Loquitni-  de  vineulis  [ofiendieulo  mortis]  fomen  ]u  miv  [jiraeoccupaverunt] 
ha  9cl)t  er  nu  fpacirit  iu  Aegvptnm  t)in  ein  unb  Inirb  langfam  ernnS  fomen. 

35.«  'Commota',   bo§  luor   in  monte  Sinai,   bie   nnfen   Ipil  ic^   f)a(ten,   (piia   lo 

sequitur  nasus.  [SBL  S*"]  'ab  illo'  seil,  ignc  ^ift  ein  poet  et  bcjcribirt  ein  tücttcr 
baf)er,  poema  ludaicum,  er  uerbcifte  fic^  mit  finfternis).  Ipse  fecit  [Ph.  M.]  sit)i 
tabenia[culum  [tenebricosum]  ex  illis  obscuris  uubibus.  Posterius  est  iuter- 
p[retatio  praeeedentis  i.  e.  tigurate,  deinde  idem  simpliciter  loquitur.  Kes  est 
obscura  et  etiam  verba,  de  rebus  obscuris  [obscure  loquitur]  3>mb  fein  (Sin  is 
btcfc  fd^Umrk  tuetter  hjolcfeii,  bisteron  j)roteron>  [(?rl  mad)t  ein  birfen  finfter 

S5.  ii'fgrofie  idjlimrticl  Umficr  looctcr.  'getjeU'  i|"t  militare. 

Unb  er  luar  nerBorgen  |"i)nn  jc],  „Unb  er  Derberft  fid)"  Unb  [er  mad)t] 
fein  \\]i}\n  ein]  gc|ielt  UmB  l)f)n    ()er  barinnen  er  ffi(^]   verborgen,  limr  ein 
fdjlnarljC  tiefe  tüolcfen,  Certe  in  tentatione  est  absconditus  et  tarnen  in  abseon-   20 
dito  tempestatis  exaudivit  te.    Sein  [militarius]  ge|clt  umb  t)t)n  l)er  inar 
finfter  unb  [fc^Umrlie]  bidfe  U'otctcn,  bar  l)nne  öerBorgen  mar.   'i'rae 

sj.  i:irulgiire'  für  feim  gianlj   [blicf]     Describit  illam  ruptionem,  [qnandi>  fulgnrat] 
nul)iuni  ruptarum.    Est  descriptio,  quod  U(nfer  l^[err  ©Ott  finftere  limlcfen  fan 
U)o(  crteud^ten.  Y[ult  d[icere,  qnod  nianserint  iliae  uubes,  tantum  illustratae  sint,  25 
Similis:   ibi  densissima  ealigo  et  tarnen  est  Iu.k  brinncn,    Seine  felbige  bicfe= 
lüülcfen  ücrfd)lunnben,  [„üergiengen",  freuten]  öom  glantj,  ber  für  l)l)m  ift. 

s.  i:i'Carbo  ignis',  l)age(  unb  ftrol,  nos  fturm  ad  forum  iiostrnm.  ()bscuris[siniuni 
in  Eb[raeo,  latiiic  et  graece.  Carlio  ignis  iueem  ardentem  non  solnin  fulgeiitem 
intelligo.     älUe   id)  fa()c  tnein  tcuffel,   fatie  fUet)en   ukr  limlbe  ju    fobnrg.-  30 

S!.  15  Naturam  ignitam  significat  dissipare:  ftral  vel  lidmines'.',  er  mcinf  bie  fcut, 
ut  sc(|uentia  indicant.     [3?[.  i!^|   2)ie  ^\\\htn   Icret   er    crfd^recft    auffut  ''.i>erg' 

aj.  16  bas  fie  gern  geflogen  Reffen.    2)a  reget»,  al»  goffc  es,  [s[ununa  s[ummarnm 


0  mein  (^clffc^otn)  mein  ^orn       cornu  r  7  !\rmnU>mm  übe/-  (invidia)       iiiuiidutin] 

mundjitio   milt/lk-h  16  (Gr)(§)   fßr]  IT  Wodtev]    «üdcv  79  »cviorgcn   (loot) 

20/2i  Certe  ii»   te  tmt  absconditu   tompeslate  milyüch  2ä  unb    f(BOt)I    Ifdjluot^cl 

{iia|t\iralis  finftctnil  fiub  bie)  bar  24  Kst  c  ans  pst  27  Dorn  über  (buvd)  btn)  Dom 

SSfT,!  siümiiia  bis  terra,  über  (puto  iam  loqiii  eure  de  terraeinotu) 


OJl'tt 


')  =  vazeoov  nQoießov.  ')  «So  redet  also  Litther  selbst  von  der  Erscheimmu  auf 
der  Coburg.  Bisher  Icannten  vAfnur  die  lieriehle  Veit  Dietrichs  im  Briefe  an  Atfricola  vom 
4.  Juni  1530  und  in  den  Colloqiüa;  r<jl.  KOstlin-Kawerun,  Luther  II,  203  und  Anm.  S.  650. 


maltn  1531.  7 

commota  est  terra],  ß»  f)eiiicu  aud)  torrenles,  baC'  bic  luafjcv  finb  l}er  ijauäcii 
üom  regen.  Haec  est  seutentia:  @ic  faf)cn  am  Berg  Sitini  bie  bec^e  l)in  imb 
ifn  ftieifen  Don  bcm  plütucgcn.  V^ult  d|icere,  quod  novi  rivi  veuerint  fuv 
inen,  quod  illico  c-reverint  aqiiae  ex  pltivia.    'S)a  far)c  man  lüaffcr  guffc'  .seil. 

5  c   pluvia   'Et  fnud|ameuta'  ^d)  meine,  cv  meine  bic  fclbigen   loafl'ei;  Iiuin-s.  ig 
dantes  !onnen  et  aqiiae  famleten   fitf)    quae  aqiiae   .«unt   fiindamenta  terrae, 
'super   tluviuiu   .separavit  orbeiu  terrarum'  alibi.     Motiis    terrae   non   rcvelat 
fuudameuta    terrae.     Est    taiitologia.      l\eve[lare  uiidare,   bua   iu  conspectuin 
fompt:  '  Non  i-evelabis  turpitudiuem.'   S)a  faf)e  man  ein  mal,  ino  baE  eibricf) 

'"  ftanb,  ift  ein  [Immdaitio]  bing.  [Et  apparuenint]  Et  tantologia  'fiindaiiien- 
tiiiu  terrae",  meint  illas  conciissioi)e.s.  <Sx  icbt  l'on  cim  luettev:  eommoventiir, 
terrae,  montes,  tebt  de  illo  tremore  terrae,  non  de  ruptione,  man  f)at  etmaä 
für  äugen  gefef)en  quod  prius  non  \isuiii  [seil.]  fundauientum  terrae,  quod 
est   aqua.      'TihiV    Ijeift    nid^t    erben   sed    ikumcni    V[ult    ben    conspeetum 

«5  fignificircn.    Phil   llnb  bie  erbe  riff  [tf)et]  \xd)  auff,  tantae  aqnae,  ha^  fie 
bie   erbe    auffrifien.     Aliter  M.  L.,  illa  esset  melier  superiore.    [C.  C]    Xie 
rtefier  tarnen  nnb  riffen  gvoife  gruben,  novo.s  alveo?,   bie  trcpfen  ijnn  bic 
erbe  rijfen.   l'h.  Sie  erbe  ift  uon  ein  anber  gefaCen,  fd^uttevt  fic^.    'Misit  exa.  n 
alto'  'ab  anlielitu  spirantis  irae  tuae'  Vel  'naris'  juöerfic^t.    Appodra  nieutiumas.  lo 

■.'ü  furt  m\d)  [Eduxit]  au§  ber  angft,  v[ult  dicere:  ber  I)err  t^ut  tool  an  mir. ».  20/21 
Ketribue   servo    tuo    veneua   pro    mej-itis.      [331.  6'' |   'ludicia   eins'   finb    umbs.  m 
\vaxd)\,  \)ah  \d)  für  mein  äugen.    @cfe^  T-P"!-  fitten,  Ineife,  orbnung,  gepot, 
gernianice   unb   t)ute  uiic^  fur   funben,  baS  \d)  nicfjt   fnnbigc.     Habent i;. -.'4 
semper  prononiina  dnpla  Gar  Eb[raeus  nac^  meinen  reinen  Ijenben.    bei  ben  s.  25 

25  [(jeiligen]   fromen  rein,   berfert:    bift  from,   rein  ,'c.    V[nlt  diicere:  vertit s. sc/a? 
[lueernam]  tristiciara  in  gaudinni.    'Quoniaui  in  te'  jc.    Laete  curram  accinetus  aj.  29 
atque  eoutnndain.    ^d)  mil  louffen  loie  ein  Irieger  unb    fpringen  über  bie 
mohjern,   vel  'quoniam  in  te'  irrumpaiii   in    cuneum  militnni.    'Gc(lu(r  volo. 
nt   sit    aetus,   proptcr  sequentem  actum,     'meim^:    benn  burcf)  bie'   ^fl^ff   i(i)i=. an 

3u  onlauffen.  [Non  resistit  mihi]  neqiie  armatus  vir  neque  murus.  ^d)  jiel) 
5U  feit  ober  fur  ftcb,  lüibberftet  mir  nienmnb  sive  t)aruifd}  sive  mauer.  Istum 
versura  canaui  contra  T[nrcam.     Piüor  est  haec  sententia.     Alteram  non. 

Sßenn  er  fc^on  ftrcl)t,  fo  fnnbiget  er  nid^t  et  si  sanguinom  eöundit.  mit 
er  ^eilig  fein.    Gr  madjt,  ha-j  meine  f uffc  glcic^  finb  ben  Ijirffdjcn  f uffeu.    Gr  sj.  m 

35  bud^t  feer,  ber  man.  '5luff  meine  l)of)e'  v[iilt  dLicere,  er  tuil  fagen,  ba4  er  Ijnn 
malt  auff  einen  berg  flief)en,  ut  uon  lünben  im  nad)  fommen  [super  excelsum] 

■1  (ex  .  .)  illico  zu  415  Caibones  ignis,  lapillos  ardentes  r         I!  fuiidanioiiU  c  aui 

finuameiitiini  zu  9  10  Oiiinis  terra  et  plenitudo  eius  r  löjlS  l'liil  bie  fd^uttcrt  \\ä)  rh 

il  ladiciu  eius  /•  23  vielleicht  ist  über  Scjctj  <jemeint   fiin         irn  r     •     23  l^utc  c  aus 

@d^ut3  25  (6t  fjat)  V.  d.  27  uitt  c  aus  »or  30  Non  bU  mihi  über  (3c^  batff  ein) 
32  (dicam)  caiiam       über  Prior  est  steht  qui  est  excusus 

')  bie  =  bi(§,  wie  so  oft  fie  =  fid^. 


8  i.'utl)i'v-:-  '■Jiiidjbcjiciiiiuicit  nit  bei  bi'iitfdjcii  33il'el. 

iie(jue  rcsisti  ci  potcst  iieijne   ctiain  ;ip]>reliCD(li.     Qiiouiam  iiiiciuitatcs  iiieae, 
illic  l)ci)t-5  [ciiibviirfcii,  fpnnnen],   iiibbcrbnirfcu   Et  in  ps.   Te  docct  deiis  k. 

V.  30  Optima  seiitentia,  foftlic^:  'ipiaudd  me  liiimiliar;,  anges'  3c.    ^\(f)  lüi(  fie  ,511 

fi^iiiciflcii,  bns  fic  iniv  iiid)t  Uiibbei'ftf)cn  fniiuen,  foKcu  fitl)  mir  nidjt  cvliu'fu'ni. 
(f-3  ift  ein  liofft'rtincv  tnilj.    (h  l)at  l)l)m  uiel  311  idjatfi'U  cjcbcu  Paul,     (vr  l)at    5 
mii-  nor  gctiolften,  0  jol  id}»  auä)  naä)  tl)iin,  toolt  iä)  crft  red)t  brein  fc^mciffcn. 

s. 44331.  7-''|   l,d)  tüil   fic  [iDccf'rcumcu]   iiuffvinbcn  ut  lutum,  iiind))"!  fo  vol  ic^ 

». 4.imic^  Caput  iiiter  g[ente.<.    'Sicnct"  ift  mir  uiitcrt()an,  gcf)orfam  diceremu.s  ger- 
luauice.  'Meutientur' e»  iuirb  bell  fciubcii  feilen,  bu  bift  l)l)n  ju  ftard'.    Opus 
ülyvac  et  quae  in  p.i.     J^d)  fjolt,   Cy   gelje   iiod)    aiiff   bie  ^''^i^n  Appellit  cos   10 
(juod  6iliic^  foUcn  t()Uii,  obedirc,  seil  „iievteugnen  mi(^".    (F:?'  gtict  niiff  bic 

«•"3u^cu  fein  [vinculis  legibus].    9]|ein  eigen  üold  bnä  finb  mir  gelieite  buben. 

■i!.  4t. 'gvljnben'  fprud),   t)od)gelobt  fein.     (Pavebunt  [trepidabunt]   iii  suis  vinculis), 
S.4S. 51  [gittern,  jappelnj.    '3linngt'  popjulum,  alius  occidit  k.  'WoV  vel  gut?  t()ut. 

ps.  XIX.  i^ 

2. ftor.  10, 1.1  *J)l)i"  cur.-u.--,  ftrid).    ]\aulus:  j)ertingiiuii.'s  ad  vos  noii  in  aliena  regula, 

ii.Ginadjt  ein  regcl  branS.     Iste  locus  nie  uiovit.'     Ilnb  bie  felbige,   seil,  fonne. 

'3u  tauffcu  beu  loeg',  ben  fie  Iniiffen  fol. 
»s  S^aö   ift  nufbernuiffen  ft^one  tert.      Unb  mndjt    bie   nibevn  ioeife. 

58. 9 Maudata  proprie  'jirk/idu'.  "?ütgen':  utadjen  ein  fiolid;  angcfidjt.  '^Iiein':  -'o 
aj- 10  fein.  <iui  illa  scrvat  habebit  retribiitiouem  maguani.  @»  ift  ein  fctll  bing 
nnib  bic  gepot,  «piia  e.xerceut  animos,  suscitatur  ab  eis,  si  velit  torpere 
iuveutuni  semper  in  eis,  ut  excitetur  }C.  (Sl'manct  [evinnevt]  pracuionitus, 
cautus.  'Errores'  illustris  sententia  et  tanieu  dcost  sapientia.  Innocentifica 
nie  [ignosce  mihi],  ne  sim  reus,  t)crl3eif)e  ntiv,  tiKiy  tjevbovgen  ift.  'S)a§  bev=  25 
borgen'  ve!  bie  berborgene  feile    (Js  ift  ein  feiner  pfaltn  bij. 

ps.  XX. 

6r  tBit  boS  vcrbuni  ftctS  bel)alten    |i<1.7'']  Communis  ot-atio  pro  Rege. 
Insiiltabimus  [ovatio],  (piia  tu  animas.    „S^q§  f)eil  feiner":   [i.e.]  feine  red)tc 
a.  7[()anb]  l)ilfft  gelualtiglid),  [medjtiglid}].  '(ijebenctcn' pracdicare,  benediceie  m 
ut  Christus  in  coena.    E]>ij)li()uema:  Kex  deiis,  tu  bift  bcr  fonig. 

XXI. 

^'■■i  l'as  bn  l)f)m  f)ilfft§.    .'oinbcrtS:  nou  prohibes.    Niiiu  (|uid  cgo  deus,  (pii 

proiiibuit  te  puerum  ad  Kachel:  ^^ncüb  [tjinbevt]  tt)el)ret  nidjt  unb  ()inbeittS  nidjt 

1  über  iiii(4'''ä  sieht  (Üiibbcrbvuctcn)         :i  iiibbcr  '•        (J  gc^olffcii  c  tnt.i  gell)  ....      anä) 
lf)un  c  aus  toic  quid  12  fein  (bic  v^ult  d^icere  peniianeiit  in  suis)  [vinculis  legibus]  oder 

feilt  (bie  V.  d.  pereunt  iu  suis)   |  vinculis  lo^'iliusj  IT  über  foillic  ein  -|-  und  mit  demselben 

Zeichen  am  liaiide  sol 

')  Iste  locus  nu;  movit,  d.h.  mich  vercodaßt ,  mit  'laufen'  sii  iiberselien,  weil  eben 
Faidus  i.  Kor.  10,  IS  an  diese  Stelle  (Ps.  l'j,  0)  anspielt. 


SUfaltcr  1531.  § 

U)a§  fein  iiuiiib  bit   uiib   lüiUigft,  Was  fein  iiiuiib   bat.     ll:ac  dv  Clin?ti> 
exposueriint   diain    vetcres  luciiaei,    Et  fan  nid;t    ailbcvv   fein.     Obruis  eum 
bcnedictiouibus.    Rex  Sal[onio  liat»  nidjt  gcfjabt.    '^'^u  fefleu'  bdä  ift  Cf)riftU'j*  ' 
[mit]  freub:  ba-3  ift  auä)  ciiiö.     C^-v  vcbt  ba  boii  in  mnhra,  luils  iiidjt  cvaua= 

s  fd^utten.    lu  coufiisuin  sciip.-eniiit.     (vö  luiib  ein  feci  l)cvlid)  fonig   lucrbcn'*-» 
v|iilt  d|icere.  [vult]    @v   luiib   fnv   biv   fein   al§  !onig,   uon  erit  tit  uliiis 
re.x.    'Sein  T)anb'  ba  ftl)ct  bcv  tcrt.    SBcnn  ba  bvein  fef)cn  [nt  clvl)aiuini]s.»/ia 
Ujtvft   i.  e.  Pet[nis:  'in  die  vi.sitatioiiis.'     'Pont'si'  proprio   de   Iiidcis  dictum: 
sunt  perpetui  sen-i  et  .subiecti  oneribus,  ante  et   retro  folIcnS  l)elliidj   fcuev 

'"  r)a6en,  nihil  haljebunt  prosperi,  premnntiir  retro.     Mose  hoc  ctiani  jtraedixit 
illi.s   mit  bcinev  ic()nen  Inirftu  gegen  i)f)r  antliij   '»ielen.  *•  i^ 

In  'i.  ps. 

Sc^  tDtt  bon  einer  folc^cn  lucis  prebigcn  (lucifc)  bon  einer  netoen«. ' 
hjcife,  baa  ift  bic  neluc  lere  beä  (äuangelij  bon  (il)rifto  (iiottä  fou.    'Xienet'i'u 
15  feib  gel)orfam,  unteitl)enig  'lu  via'  i.  e.  einer  lüeife  unb  mefen. 

4.  ps. 

[581.  8"  I  'iBorfingen'  luie   ber  (Kantor    nnb  '4>>-icitcr  einen   Her»   über«' 
cpiftct  borfingt  nnb   ber  lif)or   Ijernadj  brauff  finget  ein  respousuriuai  obbcr 
iialeluia,  Amen. 
■M  2   versus. 

äßie    ^abt    i)tir    baä    eitel    fo    lieb,    nnb    bie    lugen    fo    gerne,  ^'-a 

3ornet  t)^r',  bcloegt  cnc^  ettoag  jU  unluft,  non  fociatis  irae  concnpiscentiam.  «■  s 

'I.nnicn  vultus'  favor,  non  tristis,  bu  mad)ft  mein  l)erlj  frolid},  gibft  mir  ein*-» 

frolic^  f)erl)  vel  bu  tanft  f|er|en  erfreuen. 

55  T     •       ■  .        .     I      ,•  •    /  Cordis  in  fide  et  \crbo 

Ipsi  autem  eoutcmpta  laeiticiav  ... 

'  \  conscientiae  bona  in  i;rati;i 

Quaerunt  grandes  esse,  vultus  gaudio,  quod  tanieu  niiül   est   uisi  effen  nnb 

trimlen.     Reete    pro    sacranieuto    et  Missa   usi   hoc   versu,    quia    unctioueni 

quaesierunt.    S)u  crfrchjeft  mein  f)er|. 

M  alis  personani 

Tu  solus  iuhabiitas  i.e.  ^  tuerLs  sed  oecononiiani 

\  ■     ,  M    •    tantum     ,       ... 

omnia  tribuis  et  politiam. 

ps.  ö. 

Movebuutur  fuudatueuta   terrae,    allegoriee  pro    [>rincipii)ns   putu   e.sse, 
35  dualis  numerus  [de  hereditati|bns,  nt  siiruificelnr:  in  pietate]  'liuncliilos'.    Ego*'-' 
reddo  simpliciter.    Senn  ic^  tjab  etloa§  ju  bitten.  ^-  =' 

zu  12  i  ps.  r  ui  l.i  Tum.  31   l'ol.  117  r  10  i   ps.  nnr  r  J'J  (liale)  lialu  r 

luia         23  (laeLÜcia)  Lume         27  nisi  c  aun  bcnil         33  ps.  .5.  r  iciederliuU 


10  Sutljerd  9iad)bcf|L'riingfii  nu  bcr  bcutidjcii  ä^ibcl. 

2?.  4  Est  affeetus  oraiiti!^:  fnic,  für  allen  bintjcu.    Instriicro  et  urdiiiarf,  l're- 

(jiieiis  usus,  tOQö  fic  jutidjtcn,  bcn  tifc^,  leiic^tcv.  Scfjicfcn  Jii  ["seil,  orando] 
gegen  biv,  „aufffiijalüen",  obseivare,  siieculari.  V|ult  rl|i(rre:  lüil  lüdjt  fri- 
gide I)iii  murmeln  et  l)attolo[giani  facere  sed  mit  cvnft  nnb  Hon  lievljen  Betten 

^•2non  ut  iu  veutuni.  |SB1.  .S*"!  'Audi  oratioiieiu',  [biiC'  U'il  er  fngen]  praepara  cor 
tuuiu,  ne  videaris  tentare  deum,  ut  ilii  sacrificuli  tcutaut  deum  et  tarnen  oi'ant, 
fc^icfen  iinb  ad}t  bvnnff  i^abm  [merrfenl,  al§  mir-3  ernft  fei.  Impii  colunt 
deuni  sed  obseivaut  iiC(iue  prao[iaraul  corda  fidc,  ut  sequitur:  "Quia  uuu 
[volens],  ut  fic^  fdjirfe,  bn§  er  6eten  lnil  et  oratio  gct]e  e.K  fide.  Sunt  alii 
sed  nihil  fidele  apud  deum  faciuut,  bnS  fllV  ®ott  Bleibet.  Taetatores  de 
sapieutia  et  iusticia  ut  Eecius  [Faber,  Zw|iccaviensesl,  i'atuus  iu  loquela  bic 

a'.  1-.  fc^reier,  Thrasoues  a  laudando,  narren,  bie  fid)  felber  rl)nmen,  Cuculi,  Pu|bli- 
caui  sermonis  sui  fatuitas,  ha  fel63  ftcl)en  fie  and}  foldje  gefellen.    In  Ecelesiaste. 

aj.  s  'In  timore  tui.^    Ibi  oppouit  se  per  Antithesiu.    Ipsi  nou  timent  deum, 

contemnunt  raiserieordiam,    inflantur   operibus    interim    tarnen    nemini    beuc- 

».  10  facientes  sed  contra.  'Nechona'  ba§  ift  plerophoria:  ba§  ^Oühi  ic^,  spiritum 
'.^'i.  51.  lacertum,  rectum,  gctoiffcn  gcift,  qui  uon  dubitet,  ps.  51.  Et  ccce  nechona,  loen 
bu  Ineift,  boä  getui»  ift.  'In  comitate  tua'  (Hiiequid  docent  ift  eitel  vaga  cou- 
scientia,  machen  incertas  conscientias,  ift  feer  timl  befcribirt.  'Ilavos"  proprie 
l)Crlje  leibe  nnb  ungl|lltf,  ut  siguifieet  tarn  pcnam  quam  eulpam  simul,  Unrft 
iinglnd  anrid)ten.  Et  a  vcrbo  aspiro,  fd;aben.  Esaia:  Indncam  super  vos 
calamitatem ,  bii  Unrft  ein  Ijertileib  über  bi(^  richten,  (niando  sie  mater  dicit 
ad  filiam.  Malitia  passiva  kaliia,  liaros.  [a^l.  U"]  Et  dieitiu':  er  ricljt  ein 
iamcr  au.  Xilül  eertum  habere  est  miseria.  K\  inoerta  eoiiseicntia  secjuitui' 
coiicu,ssio  et  ve.xatio,  hab  einer  ba§  Ijcrljelcib  ba  lum  l)at  unb  fdjabcn.  3)l)r 
('onseientia    ift    ])erturbata    ideo    quod    nou    liabcnt    certam    doetrinam,    nod) 

fd;mucfeu  fie  eS  gleid;  luol,  l)elffen  im,  lüie  fie  fuuncn,  mu§  gut  unb  loftlid) 
biug  Ijeiffen.  'Reos  fae  eos'  fac  cos  habere  reatum,  i>a§  uid}tö  gut  fei)  et 
pfeccatum]  q[uicquid  faciuut,  haä  finb  luerlid]  fein  adulteri.  (pioniam  amarieant 
s).  11  fe.vaccrbaut]  in  te,  crjurueu  btc^,  finb  bir  „nngefiorfam",  loibberfbcnftig  ift 
etlüOö  mel)r:  rebelles  sunt,  amaro  eorde  sunt.  Vade  ad  goutem  exaspeiatam, 
natiouem  frequeutis|sime  in  Ezech[icle.  'älufbermafifeu  ein  fein  pfelmidjen 
bcinen:    fdiligunt]   gern  T)at'en^.      Im]iii    oderunt    nomcn     dci     inqiii     iiialcdieli. 

«.  i;t'(i-in  fdjilb'  ab  aeumine,  bii  Irouftö  fic  mit  guuft  Ignabel  U'ie  mit 
cim  fc^ilt  germanicc  d|iciinus. 


S  corda   c   aus   cortlu    nacUlriiijticIi   n.    diinJder  zu  '.)    0er    li,'il)it;iie    iit  aclvfiia  r 

12113  Cuculi  (de  battj^ologia),  Pu^hlicini  zu  14  'Minna'  (lolo.sus,  faljtfjcc  ut  il^ux  (J|eur- 

gius  r  16  Nechora  IIs       iiIerii)lioria   Ih         zu  IT  jjs.  51   r  W  liavos  r         21    (c^abcu 

(ft^c  3'Ul"'^)i    ""•'   3<linct   daim   Esaia  c  Imlucam  c  aus  liicimuui  zu  21   [is.  91  r 

zu  2S  kukia  )•  zu  24  —  //,  .'>  Üimius  ^'culiuiM  sylvao    et   ai|nac'.     ICst  coulirmatio  iusticiae 

et  fiilel,  (jui  liabeut  iusti  sapientiani,  ift  eitel  tBitblDafjcr  unb  lualt  c«»  liande  g^uer  (jescliricbcu 
von  IU.  y*         zu  31  Ezecli  r         zu  33  saucigine  r         34  bu  '■ 


43ialtcr  1531.  U 

ps.  VI. 

Z\\i  fiii  fcitteii  ipicl  gelüeft,  l)nt  ''äd;ter'  ia  mmuTd]  ficljcijjeu.     'Xajian's-i 
iiistrumeutmii,    generale   ad    (iinnia    instnmieiila.     'tod)luad)',    icilU'Vlid),   clcilb*--' 
[P.  M.]  Itie  ()er|ltd)  tül)c  ift  miv,  »ucnii  foln  beim  ein  enbc  t)abeii? 
5  Sßie  hah  id)  micO  ,5tl'(n!lt/  Ji'fd)!-!«!!,  .jiibiift  mit  beut  Üiibe.    ^sd)  l)nb«-7 

luic^  fo  mubc  gefeilfft  dicitur  gcrinaniee.  Jd  est,  id)  []üb  im  idjluciy  i^ele(\eii 
bor  angft.  V^ult  d|icere:  liabeo  sudorem  aiiglieimi.'  (Sficu  neljeil ,  fplillgeil 
[timorc]  fpvengen  letransiliam  ut  El)]raeiis.  älnnb  einer  fllülü  ha  Imil.'-  Isla 
tentatio  ^cigt  nti,  baö  ev  für  bem  ncii  gelueft  ift.    lam  venit  Hdes. 

10  Psalinus  7. 

[SI.  9'']  'S)cä  SÖeiijaiiüteii'  ift  bev  Simei.    lliu  lilius  Icmini  dicit  David, -.s«"! 
uoluit  voeare:    de  tribu  Saul.    V[ult    significare   uoii   tantiiin    amicos    et   (iiii 
non  leib  gct[)an  Ijabcit  sod  v[ult  signiücare  hoc  .sibi  bie  im   ein  leib  t[)Qn 
f)aBen,  ut  co.s  reprebenderet.  (jiiia  Rcx  fiiit  jc.    Est  pro  I  jiuitgravio '  JC.     [Spo- 

if,  liare]  bau  \]i)xc  genommen,  gepdiubcvt,  befdjebiget,  llnb  5utrctte  inen§  leben ai-s 
ju  boben.    'Iud|ica'  haä  ompt,  ()ilff  miv  luibbei  l)nn  ba'i  ampt,  baö  biiäJ' 
mir  ficfolV"  ^nft-    'f'ii't'nmdet'  tc  .H'.    ;!,^^rf)  lüity  causaliter  f)ie  nemen,  baä'-«-» 
fie  bie  leiit,  "gemein'  mill  irfj  l)ie  nii-slaffen.    '(vmpor' in  bie  l)ül)e,  llOer  nlle 
üolcfcr,  uBer  oHc  Inclt  flanb  iinb  leut],  non  tautum  super  Inda.   ';){id)t  mid}'  in'^'-a 

■20  nudani  partcni  apnd  nos.    Tpsi:  ntifotoir  mid),  lou  mir  bn§  nvtril  luibberfaren 
nod)  meiner  gcred)ticfcit.    'Ipsi'  in  utnuiKjue  i)arteni  accipie.    'Super  nie',  (juae 
est  apnd  nie.  [Scutum]  i.  e.  unfer  troft  ift  tiel)  iiuferm  I)err  g|ot.    "i^on  Ijerljeu' »  n 
bai  ift  ex   1.  praecepto  gettomen,  i(uotidi('  niinatur.    „'^rennen"  signilicat  bie 
devastare  perdere.    \'|nlt  d[ieore:  ()at  fein  pfeif  gemad)t,  biia  fie  fd)nben  tl)UU«-H 

25  [foltcn]  non  feilen:  Perterben,  burd)bringcn.  Sie  Gideon:  Ita(|ue  ineende- 
iiULS  domum,  vastabimus  totura  tuum  genns.  Non  dico  de  ignitis  sagittis,  uL 
ip.sae  sagittae  essent  perseqnutores  i.  e.  persequerentur.  Vidctnr  niibi  velle 
aeuere  comininatiouem.  Ipse  iani  accnsat  advensarios,  iain  nunc  de  eis 
loquitur,  contra  ])ios  fc^t  cra  nid)t.    [Parturit]  er  meint»  liiert  gnt.    lici  Per» 

30  ift  3U  Piel  contra  Cesareni  et  coniitia  Augjnstana,   ipsi  tuerben   l)l)n  auftljun. 
6in  gruben  geftüd)en  unb  nnffgegrnbcn.    |a^I.  10-'|  'Bor'  [ein]  gruben.    '(Sr  l)at«-"^ 
ein  gruben  gemad^t  unb  auffgefnrt.'    Untrelo  ft^tcgt  fein  eigen  ()errn.'' 

7  0  ps  )•  .)  jefc^rieeit]  jefcfjticbcn  JIn       jcduft  oder  jctuft  möglich         0  gcfciifft(§) 

zu  7  Huiduui  r  lö  teSen  c  aas  to6en  IS  jic  ==  ^lä)  za  li)  ludicarc  r  22  tjcttjcit 

(tljutä  getn,  alter)         :m  2r>   (Ephod)  Gideon       Nota:   leplitlia  lud.  12  r  Hl)  auit^UU  üljcr 

auj(9tttljen)         zu  :il  Bor  r         32  fcfjtcßt  c  aus  ((^togc 

■)  Der  en/jÜKche  Sdnveiß  halle  lö2'.)  in  Wittenbcr;/  and  Umgeijeml  ychermclit.  Näheren 
darüber  hei  ÜHchwald,  Zur  Witleiibenjer  Univ.-Gesch.  Nr.  71.  73.  74;  vgl.  Herzog:  Chronik 
ron  Zirickau  II,  2  IS.  IJe  Welle  III,  S.  i'.iS ff'.  KiislUn-Kawcfi-au  II,  S.  17(5f.  -)  Sprickw.; 
doch  nicht  bei  Thiele  und  Wunder.  ')  Lulher  denkl  an  die  polnischen  Schirierigkeiten 
Philipps  ron  Hesnin  und  enls-chutdigt  des  Landgrafen  Hilze.  *)  Vgl.  Wander  4,  /-iA'.j 

Nr.  22.  Bei  Agricola,  Franck  elc,  doch  nicld  bei  Thiele;  Ijei  Luther  bisher  noch  nicht 
bekgt.    Vgl.  auch  Operat.  in  Psalmos  Unsre  Ausg.  5,  245,  10   [K.  D.j. 


12  i^iittji'tä  ''!«d)hcfictiiiirti'ii  an  bcv  bcutirijcii  4>ibcl. 

Ps.  VIII. 

Carmen  novi   te*ta[nieiiti  et  i»  psalmiis  liabeiulu?  pro  Eiiauüelio:  Iiil)i- 

4'.  i'late   ileo.      Ts    psalmns    habet   euuclem    titulum.     '■^)iin    nttci"    Itielt'   i.e.    ^ub 

iiniverso  coelo.     Cessare  facies:    sabbatizare  facies,   iä)  ]v\i   biv   bell    l)cilicicit 

nbcnt  gctcii.     Gr  Ijat   betit  fjeiligcn  aticnt  geben.     (Destniere  atl  morteni  l)iii= 

rid^ten.l     Hie    ftt)et    in   bonum  '/xtkad'  i.  e.  ciiras   enni.     OfHeiimi  Christi  et 

i!. 5  6cpiscop[atuni  eins  accip[imus.    2)a§  bu  bic^  fein  annimpt  bu  moc^ft,  baS 

l)^n  ©Ott  tierlaffen  lüirb  ein  ffeine  ,3eit.    Totus  psalrans  de  Christo,  uon  est 

generalis  sententia;  loqiiitur  de  E[uangelio  et  de    obiecto  Enangelii  vel    snb- 

iecto:   Christns   passiis   est   et  resuscitatns   est   K.     ^ä)    bleibe    bei"  Ep[istola 

»iii.  5cj.54,7ad  Eb[raeos.     Minoratus  corde  i.e.  stultiis,  in  Proverb|iis.     S)u   lütvft   l)I)n 

eine   fleine  3cit   [[offen]   üerlnffen  fein,  i.e.  er  Unib  fein  @ott  nitfjt 

l)Q'6cn,  ungetroft  fein.     'Inmenta  campi'  Sinb  unfei-J  f)eiv  ©ott  beuin  nnb 

f^iev,  bie  gon|e  lufft  ()etft  lufft.     Aqnae,  qnae  super  eoelos  sunt. 

Ps.  Villi 

äs.  1  Loquitur    de    iuveutute    Clu-istianornm.      33on    bev    fdjonen    ingent. 

JBon   bei;  3>unS^n'  ingent.     Quid,  si   nomen   [proprium]   esset  psplnnis,   ut 

■i.^mu  \,\i  3[icJitam':'   luventus,  et  tum  ille  titiuhis  significaret  argumentum,  ut  'areus'. 

Sie  3u9etib  ift  rob  unb  luci»,  geet  t)av,  [fc^lnarti  nugen]  iiabet.    Est  nomen 

proprium  psalmi  ut  Miclitam:  Oon  bei"  fd)onen,  blanden  ^uigcnt.    Xns  ift  per 

3. 5 Antiphrasiu.  [931.10'']  5"^'!^  mein  vcd)t  unb  fad).  Inimici  eessaverunt. 
Vastationes  quidam  exponuiit    [quam   feeerunt  inimici].     Ut    ipsi  fiant   iusti, 

SB.  9  sie  iudicabit.  Ipse  toirb  rcgiicn  mit  geied)|ttdeit.  Xos  intelligimus  active: 
sed  ipse  faciet  iudicium  in  terra.  Gr  luirb  ba»  ved^t  anridjten  auff  erben 
unb  bie  leut  from  mad)en,  ba»  fie  from  luerben  i.  e.  Instituet  iuclicium,  prae- 
parat  ad  iudicium  sedem  suam.  Xa§  gl)et  ad  generalem  sententiam:  Ijat 
bic  impios  geftrafft  et  pios  k.  Et  bo»  ift  <\n6)  contra  adversarios:  dominus 
iß.  10  ift  bc»  arm  fl^uts.  Xos  non  habemus  vocabula  theutoniea.  Rectitudo:  bfl§ 
nic^t  fictum  et  falsiim  est,  factum  in  v()|kmtate  simpliei  et  caudido  corde, 
"baä  rec^tfc^afifen  jn  g'^e.  Vera  res,  rec^tft^i  äffen  unb  trelo,  syncerus,  iucor- 
nipitus,  caudidus,  bcrä  l'on  r)ert,!cn  meint,  lioucstus,  rcblic^.  Tia»'"""  vocat 
simi)licitateni:  sunuis  vcrsati  in  lioc  mundo  in  siinpl[icitate  et  syncerit[atc. 
Mnui).  10,16 2)a§   ift   rectitudo.      Estote   simpliee.s'   Matth.  10.   'an   falfc^'.      Alii    omnes 


4  (^tiirid^tcu)   Cessare             :")  btiiij  bc»  zu  7  /mhad  r             12  i.  e.  c  aus  bcnil 

13  (lunieiita  <^impi)    stellen   nir   wieder  her  zu  JS  miclitam  r              zu  23    ludicare  r 

26  über  ahyeUürUem  s^    uteht  uckwärzer  seclein  2'  jc.  fehlt         zu.  2S  liectitudii  ps.  1 1 1  r 

zu  31  huiiestus  teblic^  r         zu  32  2  Cor.  1.  r  zu  33  Mattli.  X  iiiiulLiites  ut  serp;  r       Alii 
unsicher,  vielleicht  Slis^nenses  oder  Mis(ci'i 

')  Die  'jum/e  ■Tugend'  kommt  auch  sonst  vor,  z.  B.  in  der  Vorrede  zum  Enehiridion 
V.  1524,  i'ieileidU  mis  P».  9  übernommen. 


^Maltet  1531.  13 

reguntur,   ut  fiant  liypocritae,   lii,   ut   vcd)t)cf)affcn.     Antitliosi«   gibts:    Con- 
trarium  est  verum,  fide  tarnen  est  verum.     2\ä)  ()otf,   bcr  Vn-i  jol  uii»   nud^«.  ii 
l^elfTen.    „§eU",  ^ulffc 

[Tarnen]  Sag  luirb  C^dE  mid;  einmal  linbbcvfarcii.  Tandem  fit  mani-»-"' 
i  festum.  60  [nu]  erteilt  man,  ut  non  sit  jier.<onalis  cogniiio.  (Fö  finb  nll-:- 
flarde  promissiones.  SBeii  fic  nur  lonve  tocren.  Dens  perdit  impium  et 
niliil  utitiir  nisi  niini.sterio  verbi,  non  vi,  non  armis,  bal  Antitliesis  briniien 
)el},  nt  r-ignificet  qua  via  modis  perdat  im|nos,  per  verhuui  destruatui-. 
Sicnt  muri  Hierichiuntis  cecid[erunt  solo  sonitu  tubarum,  .sie  jc.     l'er  inedi- 

10  tationem  g|ratias  ajgit  orationem  impioruni.  ^fedfitari  de  lege  doniini  est 
loqui  |!8l.  IP]  büv  ift  jU  particuiare  de  oratione  et  Sicut  Madianitae  .sola 
vociferatione.  Betten,  fingen  et  comprehenditur  in  praedicatione,  buvc^ö  iDOlt 
foft»  all?  3U  foincn  et  illustre  l)f)m  bcubic^eu  non  virib[U.«  resistitur  scd  per 
verbum  jc.    SBivb  ntcf)t  enblic^  oblivioni  tradetur  .«eil.  a  deo.    'Pone'  ift  auä) 

ii  311  mai  ein  feiner  öerc'  [gib  i)f)n  ein]  llieiftcr,  ber  fic  mores  (eret.  Episropi 
volunt  regere  totum  mundum  et  deum,  da,  nt  et  episeopi  liab|ebaut,  ne 
discant  se  e.vtoliere  su|ier  dominum. 

ps.  X. 

^0'5  ift  [9.]  de  martyribus,  bcr  [X.]  de  nobis;  Victis  tyrannis  saevioradest 

-"o  tentatio  11.  versibus  quaerulatur.  Jneendinnis  donnun  tuam  ad  Gideon.  Oer= 
berBen.  3Beil  [fo  lang]  er  ijni  regiment  ift,  „ubert)anb  f)at,  mnc<  bcr  ann  leiben".  35. 2 

6§  mu§  culpaliter  l}ie  ftljen,  conqueritur  adhuc,  ipsi  invicem  com- 
pleetuntnr  sua  consiiia.  Impii  se  eoniungunt  et  eonfernnt  consilia,  fie  liengen 
fic^  on  ein[anberl,  ftedjtcn  mit  t)t)ren  eonsiliis  [an)ii)legcn],  Sie  faffen  fid), 

2^  ruften  fic^,  8ie  l)aBen  anfdjlcge,  quib[us  opprimant  eos.  Sie  ge^en  mit  turfen 
umB  unb  Iieimlic^en  luactiten.  Sie  faffen  unb  nTiemen  l)l)re  tiide  für,  bie 
fie  madjen  et  consuntiunt  in,  in  .Summa:  Sic  l)alten  oll  ]ufamcn,  I'auurgia, 
tude,  Sie  fd^ieffen  uBer  ein  ^auff,  Sic  faffen  fid^,  galten  fi(^  infamen.  S)er 
feim  B[ruber]  ein  tnrfc  l)at  bctncift.    In  Mose:  feci  ei,  nt  eogitavit.    Summa:«. 3 

so  r^umbt  fid^  feine»  mutloiüen»  [quod  bene  fecerit]  SBenn  man  bem  !:pabft 
fc^on  brauet,  quod  diab[o]us  locrb  [l)[)n]  "^in  füren,  tum  fcgnct  fid;,  contemnit, 
irridet  niinas  divinas.  ^ä)  Wils  proprie  n^cmen.  @§  l^ot  [dicit]  nid^t  not, 
toen  man  fd^on  lang  f^redft  unb  branjct,  fegnet  i.  e.  putat  se  esse  innoeen- 
tem,  sperat   .sibi    bona   et   ita    docendo   et   veniendo   pngnat   eontra   verbum, 

35  laudat  se  et  sibi  benedictiones  pollicetur. 

[SB[.  ll"-]  In  altitndinem  ire,  n)cil  fein  3orn  erf)oet,  fort  gfjct.    ^er  ®otIo§8.« 
h)irfft§  [gestum  significat]  maul  auff  unb  fragt  nidjt»  bar  nad;,  de  piiarisaico 

9  Muri  niericlio  schwarz  r        cecidi^erant  c  am  decidcrunt  zu  11  Madianitae  r 

zu  IS  In  diesem  Psalm  ist  hin  und  her  die  Schrift  Hörers  sjiüter  aufyefrisckt  ohne  Korrel- 
luren  19  X.  f«  r  zu  20  Gideon  r  25  tude  c  aus  Unit  zu  27  Summa  r 

zu  29  Pannrgia  r       .>';  (^in)  toctb       33  brotoet  c  ans  ttatoct       zu  37  pharisaiciini  odiuni  ;• 


14  Siit^et?  9ta(i)6c|jcvuiiacii  lUi  bcr  bcutfc^cu  Stkl. 


(lUl 


■tlio  atrocis[.simo   luiv  gvolfcm  [l)ocf)cn]   ftoüic,    50vn.    V|ult  siiinifu-iuv:   ber 

gotlog   ift  fo  ftolli  uub  3ornig,   ha^i  er  iiac^   lULMiianb  fragt.    ''Mc 

feine  tuden  finb,  baä  er  und)  Giott  nid)t  fragt,    ^nn  allen  feinen  tiiden 

[fieUt  er]  ©Ott  [für  lontcri  nid)ts.    3ft  ein  fccr  finrter  pfolm.    (n-  gebe 

.  iii*  2, 4  nic^t  ein  geller  umB  ©ott.     Extollitur  2.  Thes.  2. 

».  5  „gngftlid)  treiben",  niti  ut  mulicr  in  partii,  e§  ligt  l)t)m  tjcfftig  an,  „fein 

bing  ba'ä  treibt  er"  ficfftig,  engftlid).  llnferS  liierr  giottg  fac^  left  er  Ijm  trect 
liegen,  .'öellt  an,  er  treibt,  left  Ijm  nidjt  fagen,  ineren,  reift  [f er t]  mit  [fort] 
unb  fein  t^^un  Ijmcrbar:  .5)on§  mit'beni  fopff  t)inburd)^  mein  fad}  bie  nntigft, 
fein,  greift.  Eh|rueus  liat  \]\)n  fein  befcribirt.  l'Lanlus  vucat:  'Ikh-  agoni/.n',  m 
er  fid)t,  ftrebt,  ringet,  er  tt)nt  fdjeuflid;,  er  tobet  mit  feim  bing  i)merbar,  er 
g()et  mit  feim  bing  l)inburc§,  fert  fort  et  lioc  seuiper,  left  fic^  nid;t  ftenren, 
inipoenitous  cor,  pertinaciam  .■^i.i,milicat  i.  e.  er  ad)t  l)f)rer  nic^t  gro-J  eiim  smniiia 
coutidentia  [man  feinl,  ut:  l)anbelt  trotzig,  ftoltjigflid)  [ferf]  ut  d.  Eck,  Gieorgius 
d[ux.    'Falsus  testis  loquitur  confidentcrMu  Mose,    ^i^  Inerbe  nl)mer  mel)r   i'» 

SB-cfaEen,  banibber  liegen.    Istam  ])ulcli|rani   [dixit  iste]  politiam  dissipare- JC. 

V|ult  d[icerc:    er  |)rebigt   [illo   vir]    nidjt   niel  ©i^nangeliiim   sed   cx- 

coiumunicat,   er  bannet,   tan   nidjt-S   benn   doloj^,   meudacia   doct|rinac,   eitel 

lugen  leren  3  [fraus]  unb  befdjciffen  bie  toclt,  ift  al§  erlogen  unb  crftnnden, 

seducit  animas  umb§    gelt.     Sulj   lingua  ledit  conscieutias.     |*1.  r2''|    ©eine   -" 

ä>. 7  jungen  leret  mulje  unb  erbeit.  (5y  inirb  ein  mysterium  ijrgenb  l)aben  sub 
lingua  i.  e.  sub  uiini.sterio  eins  et  (iiii  sub  lingua  eins  sunt  i.  e.  audiuut  eins 
linguani.    Seine  prebig  ift  eitel  [madjt]  [ric^t  an]  mul)e  unb  erbeit.    'In 

4'.  satriis'  tjat  fein  conlkssores  in  ber  tird)en.  Atria  in  pnipatiilo,  postea  intus 
Ijeiffcn  ba  bie  teut  für  gclieu  et  (juando  cum  erlniffdjt  H'.  caplt  eos  specie  et  25 
intus  in  corde  occidit.  Popjulus  stat  circa  atria,  ba  Diel  tiolc!  ftl)et,  ift'i.  <'. 
foris,  ob.servat,  merd,  clani  (i])servare  [in  nialuui]  lauern,  tjalten,  insidiari, 
proprie:  auf  bell  fjallt  reiten,  Traiiit  [rapit]  cum  in  rethe  suum  et  trahit 
sÄ, .'. '^"'"-    '^^l"^'^  d[icei-e:   er   fpilt  mit   Ijn   ber  paffio.     „Ur   ,:(ufd)ledjtö  quos  nou 

sB.iopotest.  er  IrumbtS",  er  luirfftä  nnb  ftofft  [ftortit]  ,]u  boben  mit  gcioalt.  'm 
«.11,1«  ©Ott  bendt  nic^t  brau,  er  fil)eti5  nid)t  ml)er,  bu  filjcfty  ia.    .§elffcr,  beiftaub. 
trubnig  Samer,  ba^  bie  arm  leiben.    Auib[iguuin,  an  de  piis  sit  vel  impiis 

seil,  hai  bie  gon^e  fad)e  ftet)e  in  jnauu  dei  piorum  et  inipiorum.  Si  taiuen 
de  impiis,  in  maluni  ut  ps.  17  bie  armen  befelljenä  bir,  nou  aliud  lialicut 

.9  ©Ott  (gilt)  4  3ft  Ins  Vfalm  iml  Uli    t  Vido   I.ntli.  in  :!.  i'iaput  ad  (J;il.  rnji 

ö  2.  Tlies.  2.  rsp  zn  11  Prosperatur,   oUc   significatioiios  tomcn  uiev  ein  r  i:i  gtoö 

(omnes  anxios  suos  flatu  prosternit)  19  3]  kann  auch  deichen  für  seil  sein  -'1  Atria  (t)ci|fe) 
25126  capit  bU  occidit  unt  zu  27  zu  lauern  sle/d  SlcIjttjaBeu  in  bomim  r  39  quos]  cognosici? 
ÄK  31  cadent  pauperes  per  vini  suani  »■       ft^ctS]  (if)cft  S3  seil,  od^r  Sod         zu  34  ps.  17 

')   Vgl  sed   riilent  und  @l)cn   mit  bcm  .Ropff   Ijiiibiitd)  Un^rc  Auacj.  Bd.  27,  408,  I 
*      (l're.d.  Nachschr.  Hörers)  [K.  DJ.         '')  liiermil   ist  vold  die    Geschichte,  gemeint ,   ireklic 
Luther  in  den  Tischreden  vom  Bürgermeister  ron  Erfurt  erzählt,  ,z.  B.  Veit  Dietrich  collofj. 
Bl.  172''  Dissipai'e  rem  publicaiii,  s.  Lösche,  Anal.  O-IO. 


^ialtet  1531.  15 

aiixilinin   quam  qiiod.     llnb  fiicf)C  bn5  tiofc  unb  ftraffc  bn-5  likl.     Parat  seas. is 

cor  illonini,  \)l)x    l)eilj    jdjicft,    lirijtct    fiel),  boö   bctn    o()r.     ;')f)v  i)ni}  ift  fos-n 

Bereit,  ba»  iv  f)ev^  ift  certum  [i)eüu  ba  fui],  iinotl  am-ls  tiui  bvaiiff  lucvdt, 

ba-j  bii  l)()n  ()elffen  Inirft.    Tntelliti;o:  In  tota  caii>sa:  bac-  ber  meiifcl)  nicf)ts  is 
5  mljev  tro^,  Oocfje,  mutluillcii  ticibe. 

[»1.12"']  l»S.  XI. 

„3)m  tuncteln",  bn-J  fic  l)eim(ic{j  fd^ieffeit.     'Xen  firiinb' i.  c.  vci-l)iiin.is. s!» 
'3Bq»  fol':   Miniesis,  iustiis  niliil  facit,  loQa  ful  bcr  cjered)!  (bie  clenbcn  Iciit) 
oiifvid)tcu?    '£er  .'öcrr',  bem  Bcfclficn  \vix'i,  Jim»  uiiv  iiidjt  foiuicn,  bao  tau ■'■•  * 
in  ev.    Gr  tx'oft  fi^  felbS,  tan  nid;t  mcljr  ttjun.    „Strid"  Cail)()iies  [ftvcuc  feiner] ä?-« 
^eÜifc§  feiier  [filij,  fd)lücbcl  Inirb  er  l)t)u  311  Ion  geben,  lüirb  fte  mit  Uictter 
jalen]  6v  flucht  gctroft  f)ie.     Est  descriptio  fulminis:  ba§  njctter  Uiirb  fie 
erfd)lacjen.     „GinfdjCllden"   Calix  significat  portioncm  cuililx't  donatam  [dp>;ti- 
iiatani]  'Itectiim':  vident  viiltus  eorinn  i.  e.  iiistoruiu. 

15  l)S.  32. 

'Ccrva    matutina'    priino    niano    prodicus    in    rore.      Alludit    Quff    bie**-* 
f)inben,   bie  man  fruc  iagt,  quia  fie  tritt  beö  morgen»  tjcrfur.     A  meridio 
usinie  ad  medium  noctis  quiescit,  am  morgen  gl)et  fic  crfur,  [morgens]  jagt 
man  all  loeg.   2ie  cerva,  bie  ijnn  ber  ffrne]  getagt  loirb.   Aliqui  intcUigunt 

20  stellam  matutinam.    Verba  ^c^  Hage  f^eule]   unb  e§  luirb  mir  bod)  nid^t»-2 
gctiotffcu,  mein  tjilff  ift  nod)  fern,  ift  fein  t)nlff  ba.    'Ses  tago'  ba-S  manss-s 
fo  fd)enbiicö  unbandbar  fba  für]  ift,  unb  ift  l)t)m  bod;  fo  tjerl^Iic^  faner  loorben. 
'Tu  sanctLUs:^  Tu  es  tamen  deus  tu!  populi,  liberabis  nie,  bli  bift  bod)  ia  f)etlig,  s.  1 
l^oft   ia  aitbern  gefjolffen,   b\i  bift   ia   norfianben,    ob   bn   g(cid)   ferne    bift. 

25  'Patres'  jc.     Exponit  se.     Sanctiis   (|ui   liabitas   in    l.siacl,   nbi    laiiilaiis,    u'oi-iS-s 
e.st   populus,    qui    habet    verbum,   cultum.      Correctio:    bu  bift    aber    f)eilig, 
etiamsi  aliter  apparcat,   tamen  adiuvabis,  quia  sauctus  es.     '@r  ctag§.'     6in2>3 
"^eilog  bing,   iiah  man  einen  fo  trofteu  fol  ijnn  notten.    |2>t.  13''|   6in  feine 
Antitii[esis:  fei)  uidjt  ferne  fl],  angft  [2]  naf)enb,  finb  au^einanber  gebf)enet 'S- >-' 

30  v|ult  dic|ere.    'Ossa'  bertrodet,  ücrborret,  Herfiget,  1.  melius.    lobe»  ftaub,»i^'6 
hah  ift  figura.    Set)cn,  ()aben  ba»  maul  anff  ober:  f)aben  Inft  brau  lapi-^'i» 
thuni-  advertere,  faoere.     'luii'  inteute  videie,  buffen  l)t)rc  luft,    fnlen  l)l)r 

3  bo§  mit  Strich  zu  -J   bein   o^c  (vorher)  5  "boäii  icheini  c  aun   \ioä)<:    oder  \mttjc 

9J10  loa»   Hs  er  rh  10  6t  bis  tljun  rfi         11  ft^iccBct  c  in  fc^iocfct         zu  IJ  Stir,  ftagel, 

Soniier,  ba§  tocltct  tnirb  fic  crfcfjtageu  r  zu  19—24  Miiiim,  quuil  taiitac  res  revelatie  siiit 

proplietac.  Ex  Mose  11011  .icciperc  potuit,  quia  nnsquain  tarn  apertis  verbis  locutus  est.  Forte 
in  visione  !C.  r         34  Bift  (2.)  c  aus  Jiift         zu  26  Vermis  et  quasi  iiiliil  >■  29  tlie  ZiferH 

stehen  über  ferne  und  ongft         32  lari  c  aux  Sari 

')  sanctus.  lAtOicr  i/dit  von  der  Vulgata  'Tu  autein  in  sancto  liabitas'  ab  und 
iilKr^t^  im  folgenden:  Sanctus  qui  liabitas  in  Israel,  nbi  laudaris.  ')  Gemeint  ist 

ln1•_;E•^  ]'.  S  liiri  ist  don  vorangehende  ^xH  ]'.  riNl 


16  Sut^cr?  Tladibeiietungen  an  bct  beutjcfieu  SBt&el. 

miittin,   ba-i  ift.     ^d)  ftfit    perfecto,   quod  'paar?  Jepravarint:  bic  (5f)viften 
Irerbcn  fie  ba  mit  geplagt  l)abcn:  daret  mihi  aliquem  ÖLanctUDi.  cjui  hoc  esset 

i'.aipassus,  sie  ego  plagt  \6)  ein  Suiten.'     [Gladius]  £)a§  ift  general  plus  gladii 

SB.  22et  Tndeornni,   hoc    coutra    nos    ludaei   Seil,    et   a  corDib[us,   signiticat   etiani 

s.sshostes.     ^x  meint  nid)t  oüein  prebigeu,   Est  etiam  beutlid^:   3c^  loit  bid^    r. 

i!.2fit)()m  t)auffen  rf)unten,  hal  ift  mutatio  [q^uicquid  fuit  ante  hunc  textiim]  per- 
.sonae  gelDC|t.  V[iilt  d[icere:  [de  te]  i(i)  luit  banden,  exercere  gratianim 
aetionem  de  te.  6r  Irit  jagen  de  praedioaudo,  laiides  dei  vult  mimemre,  mein 
banä  gegen  bir  luil  icf)  rl)unien,  ut  nou  vertatur  ad  denm  sed  ad  aiiditores  i.  e. 
ein  bantfprebig  tljun  öon  biv,  Oon  bir  fol  mein  [bancf6ar  opffer]  bancfp[i'ebig  v< 
[fein],  prebinge  bid)  tt)il  i^  p reifen,   non  Papam  et  cuoullos  jc.     (?r  ninS 

SB.  äiein  giroffen  ion  tiaben,  oei-te  gcl)et  fo  meit  ut  mundns  i.  e.  Sollen  ficf)  fat  effen, 
llnb  bie  nac^  bem  Ijjerren  fragen,  tncrben  i)[)n  rfnimen  ift  gleich  bic 
fclbige  plirasis. 

[söl.  IS'^I  6ner  l)erlj  fol  (eben  ift  ein  feine  promissio.  Eecordabuntur  i.-. 
i.  e.  erit  memoria  [recordatio]  i>tariim  lennn  jc.  apud  omnes  geutes  i.e.  menior 
ero  Bab[v]oniae,  'Xon  ero'  16.  i.  e.  non  praedicabo  ludeis,  quod  nienior  eins 
'ta  ft^et§,  alfo  .sempcr.  Hacteuus  deus  est  oblitus  oninium  gentium,  tautum 
[Luth]  lud^aici  pop[uli.  Memor  erit  et  eonvertet  eos  ut  Raab  jc.  Eecor- 
d[ari  [Pli.]  facient   memoriam   pas[sionis  Christi.     GJrfelt   [Luth]  mir   nic^t.   so 

58. ->s(5ie  füllen  fic^  beferen  jum  Ijerrn,  seil,  per  hoc,  quod  deus  eos  visitat,  seil. 
per  praedicationem,  er  ftellt  fid},  all  lüolle  [er]  ein  mal  an  fie  gebencfen 
Habebit  [Phil]  recordationem  sed  oportet  prius  eos  converti  et  postea  prae- 
dicari.  S[urama  s[uramarura  Unfer  '^^err  @|Dtt  tüirb  an  fie  gebenden  et  .sie 
convertentur,  ut  sit  sententia  [cum  superiore].  Edeut,  fie  follen  effeil  unb  fat  ss 
hjerben.    'Domiui'  6§  ftl)et  nid^t  generaliter  ut  alibi  'ludicat  popidos\   Omnes 

a. 3oqni  iacent  in  pulvere,  adora|bunt  i.e.  reid)  nnb  arm  foüen  ein  berrn  bfi^'en- 
i.  e.  ber  ubcl  lebt,  proprie  nid)t  efjen  tr, inten  nnb  f Iciber  l)abcn  nnb  loa-? 

«.alba  elenbllii^  lebt,  bie  tnmertid)  leben,  qui  misere  vivunt.  'Semen'  (fr  mirb  ein 
haben,  ber  pl)m  bienet.  Cvr  luirb  finber  Ijabcn.  bie  Dtim  biencn  [non:  ber  i)l)m  m 

SB. 32 eben  ift]  d^icimus  gcrmauiee.  'l'opulo'  bau  finb  bie  Opoftl  i.e.  praedicabunt 
de  iusticia  ha%  h)irö  nid^t  t^un.  Hactenus  docta  iasticia  quam  qui  fecerit, 
vivet  in  eis  [ea].  lam  nascimur  in  ea  et  quod  ipsa  fa|cit.  Nou  sunt  opera 
operantis  sed  nati.  Est  Antitliesis  non  [duo]  ditVerentia:  Nato  populo  non 
qui  est  Operator  pop|ulus  .sed  vol[uit  habere  popjulum  natum.  [Sl.  14*]  V[ult  3.s 
d[icere  i.  e.  praedicabunt  pro  |)opulo  nato  nou  operatore.     Ip.se,  non  nos. 

2  fie  r  aus  fic^  11  fein  über  fibingc  13  bie  c  aus  ber  oder  umgelehrt  IT  eins] 
cg  [kaum  =  t^}  zu  IT  ps.  IG.  memor  oro  IJaal)  |).s.  8.  r  30  (benn  ba8  rei^)  GS  -t«  2ö  Iiuli- 
c.irc  r       28  proprie  über  (SBoUeicn)        •"•/  ilillerentia]  dro  darüber  drü        .?5'.9C  V[ult  itiiccrc  »• 

')  Sinn:  Mit  der  Einrede,  iua)i  solle  mir  einen  Ileiligai  nenne»,  auf  den  dieser  Ve)'» 
ziele,  liönnte  idt  auch  einem  Juden  susetzen,  daß  er  mir  sugelien  müßte,  hier  sei  der  Tod 
des  Messias  Jes^is  geweissat/t. 


5Piollcr  1531.  17 

ps.  XXIIl 

In  pascius,  habitafnli.<  heibae  ciihare  nos  facit,  signifioat  ahundantiam 
et  «eciiritatem.  G^v  leitet  [lucibet]  micf)  loie  ein  fd^off.  Sa»  fttaffer,  booinic^««  2 
eifulet,  erfrifd^t  unb  ciquidEt  i.  e.  requictionis,  bo§  ein  tvoftet  et  refoeillat. 
s  Etiam  iuter  lupos  defendit  rao,  bie  Icut  ijobtn  ]u  mal  fein  leben  tonnen. 
'Paraf  siipra  ps.  5.  Unb  mein  tdä)  ift  Ool,  bic  bed^cr  ft^en  üo(.  ^ci^  cffc,  »5 
bo«  ic^  9ut§  nuitä  bin,  bu  gtbft  mir  5U  eficn  bog  id^  fxolid;  Unnbe  iinb 
fc^endEt?  mir  ein  fi"t)ff(^en  trundt  ein.  3Iuff  eim  üoüen  banc^  ftefjet  ein  frolid) 
Ijeubt.    6§  "^eift:  affici?  nie  gtiudio  [ut]  frolidf)  ^im. 

10  ps.  XXIIII. 

Levat  aniiuam  i.  e.  bev   nid^t  ftot^   ift   on  urfad^.     Concupiscere  vani-  »•  * 
tates,  hjer  fid)  bengt  an  nieudacem  doetrinam,  ba  iDOlt  id)5  gern  f)in  f)aben: 
bet   fid^   nic^t    fct)net   nad)    JC.    feel    saueti    ob.soui-at:    cjui    nun   de.-^iderat   re.-; 
vanas  et  fol[fc^  lere,  cultuiu.    'Sd)loeret'  ift   aud^  de  doct[rina.    lurat  docere. 

1''   lurare  in  nomine  domini,  ha^  ift:  'liaec  dirit  dominus'  (i|iiaiic|iiani  non  habet 
auiraani  ad  vaua.    'ölaä)  bir  üerlange  id)  mii^  |l)l)e  ucrtangt  mid)  nadj  bir] 
Ipsi  ad  terram  uon  revertentur,   ad  quam    levaverunt  animam  suani,   ps.  25. 
|!8l.  U*"]   Qui   non   suppurat,   ut  de  P|aulo    c.  9    in   Actis,  ba§   ift»  proprie.  sipg. 9, 1 
'Animam':  concupiscere,  anhelare  coramuniter  lial)et  hoc  significatum.    Anima 

w  filii  mei  couglutinata  est  3C.    Süxn  unnu|en  bing,  Ipefen,  intellige  doet.riiiaiu 
et  cultum.     'lacob  facies':   apparentia  et  praesentia  dei,  quae   est  in  Jacob, 
lacob    habet    illam    faciem    divinam.      Alioquin    fa^cies    lacob    Christum    et 
deum,  doetrinam  et  cultum  i.  e.  cultum  dei,  Exo.  33.  Si  facies  tua  non  j)rae-2.!Woie33,i5 
ce^det,  volumus  tuas  facies  habere  i.  e.  nubes  et  columna  ignis.    Ne  averta.s 

S5   faciem    tuam    a    me,    finb    apparentiae    divinae.     'Cap|ite'':    i.  e.    mild^t    er*-' 
groffer,  finb  ,}u  eng  unb  ju  nibber.    (S»  fompt  ein  gjroffer  f|onig  er  Joirb 
oben  onftoffen,  brecht  bic  ftein  au»,  madjft  tbor  l]oä),  bredjt  tf)or  auff.   Vjult 
dficere:    angustae  sunt  vestrae  portae.     'Dilata  os  tuum.'     2)iQd)t  bie  tl)ori!.  9 
Weit  [germanice  dic[imus:   unb  ^ol)er].     Apostrophe  ad  portas.     (jinjictjcn 

30  ift  nomeu  pompae. 

ps.  XXV. 

9lad^  bir  Derlangt  [Se^ne]  mid^,  ^err  [nad)  bir,  ^err].    Tide  24.  ps[al-*i.  21, a 
mum.    V[ult  d[icere :  contemptim  loqni.    Ipsi  contemnentium  fortiter  et  tarnen 


214  In  locis  amoenis  noster  Textus:  speciosa  deserti  r        5  Etiam  bis  nie  unt        zu  11 
Vanitas  r  13  pc^  ?i[n]i^t  14  fal  sp  erg  in  fal[sä  7.5  lurare  rsj>         zu  17  ps.  25 

Lev.ire  animam  r  zu  19  Aiä  r  zu  äliää  facies  E.xo.  33.  r  zu  26  Intrare  r 

29  roett'er)  und  dazu:  in  positiro  r  zu  31jl8,4  25.  Vide  AnnOi^tationes  M.  L.  in  eundem 

Et  removit  te  p  .  .  .       anima  fere  in  fine  r  (vgl.  dazu  die  Einleitung) 

')  Capite  für  das  Attollite  der  Vulgata. 
2ut^et§  aBetJe.   Sibelübetie^ung  3  2 


18  Sittt)cr?  9Jnd)bcfferungen  an  bn  t>futid)cn  !8ibf[. 

iiihili  causa.  '@ot,  bev  mir  l)ilfft'  ["salutis  meae].  Qx  ift  gut  iiub  fvom 
[guttgl,  syncerus,  siinplex,  cauclidus,  tmigt  nic^t,  ber  nid;t  f(^abcn  tl)ut. 
Ideo  dicit:  gut  unb  fiom,  quia  peccatores  dirigit  ,'c.  Seti  nufcilreUen  Iregc, 
bcn  Öeftcu  Sßeg,  optimam,  eleetam.  Si  is  [feinen]  versus  nostri  liberi.  Sic 
t)ajjen  mitf)  et  tameu  fein  ux^aä)  sed  qu»  lauter  rauttoilien  unb  freüel.  ^ 
[S8I.  15*]  Sententia  abstracta.  Integritas  et  simplicitas  germanice  dicinius,  ut 
translatum.  mea  custodia  sit,  fiic,  ut  ego  sim  rectus  et  iustus. 

PS.  XX\  I. 

Serteibige  mic^,  tiefc^u|e  inic^,  fpric^  [vic^t]  mein  red^t,  benn  iä)  bin 
ä8.  iftebe]  unfdjulbig.    Xns  diciuius  rette  mict),  )cf)aff  mir  redete,  ^ilff  mir  jum  lo 
re^t  i.  c.  ic^  tl)ue  nid)t  benn  \vai  red}t  ift.    Ipsi  persequuutui-  rae  ut  haeretl- 
uum,  sum  innocens  id)  tjabe  boc^  red^t     [Nou  ft^e]   Sie  un§  !e|er  f igelten 
unb  t)a6en  bod)  eitel  Ingen.     „9>erfiorgen"    [tudifdjen   teuten]   tieimifdje,  bie 
s.4i)nn)enbig  fc^eld  finb,  versutus.    6r  meinet  mit  hm  f  alfct)cn  gleifnern.  liypo- 
«8.  .5 cri|tae  finb§  i.  e.  i^ah  nic^t»  ^u  t^un,  fi|,  tnone,  Bleib  nid)t  k.    'Lavo'  'Altäre'  is 
3u  beinem  verbo.    Sonden  i.e.  bie  bandprebigt,  vtl:    „ha  id)  tiore  bie  ftljm 
be§  bände»."    Seine  in  omnibus  prouominibus  ein  gri  offer  bud}ftaben.    liupii 
sunt.    Ipse  vlult  fd)uler  fein  et  audire  [docere]  nou  fitjen.     I.  e.  ha  bu  bift, 
diligo  locum.    @r  ftiil  lion  bem  verbo  nic^t.     I.  e.  bie  mit  unt^ugent  umb 
sB.iog^en,  mit  bofen  tuden.  'lu  quorum  manibus' i.  e.  nemen  gern  gcfdjcnde,  20 
33. 12 ein  tumcrel)  unb  ein  bift[)umb  ju  3i)icn.'    5Jlein  fu»  ftt)et:  3d)  ijab  meinen  fuö 
gerieft,    bns    er   ftrad§    folt    gt)en  nee   ad   dext[rum   nee  siuistrum   lauter 
])rae|dicativa  in  direeta.     -Btein  fu§  gt)et  rcc^t.    6r  lobt  fic^  feer  et  tameu 
dicit:  fol  l)^m  gnebig  fein.     [S^i.  15''|  .Siumiua:  Ut  Euangelium  redjt  l)abe  et 
[nos]  bruber  leiben.  25 

XXVII.  i)s. 

Dominus  illu'stratio  niea,  (|ueni  tiniebo  [ideo  lauffen  fie  an  unb  ntuffen]. 

Seö  biffc^offä  üon  ^Jienii  reim.  „Cb  fie."  @r  ift  ftolli  ber  pfalm,  er  hjirb 
s.  4l}^n  aber  oud)  nic^t  alle  ftunbe  gefungen  tjaben.  'Unum  petii' „Sarauff"  ba§ 
1«. 3er  mein  I)ei{  ift  sod  (\«t   auff  l)l)n  „(Vobbern":   bem  luil  id)  nad)  trad)ten,  m 

fud)en,  [baran  ift  mir  gelegen]  ba  »nil  id)  bei)  bleiben,  bc5  Inil  id;  mid) 
3ä.4l)alten,  ba§  l)ette  i(^  gern.    (S§  finb  fein  Icut  geloefen,  bie  fo  ijaxt  am  verbo 

7  (integritas  et  simplicitas)  durch  Strich  aus  Z.  6  zu  sit  angedeutet  zu  11  sed  i.ictat 
suam  innoccntiam  non  erga  deum  sed  contra  adverS|ario.<  snos,  qui  vorbiim  oderunt.  ut  hodio 
possumus  securisLsinie  iactare  no.stram  innoccntiam  contra  Pap^istas  jc.  «»i  Innenrande  <iuer 
t/eschrieben  mit  dunklerer  Tinte         15  Lavaljo  Vulg.         Ü2  lautet  c  in  Erunt  23  prae^di- 

cativa]  möglich  pna  oder  pua  (Erunt  prava  in  direeta)       tcc^t(8)  ^7  illustratio  für  das 

illuminatio  der  Vulg.  28  Cb  fie  =  OB   fid^  im  alten  Text;  im  neuen  SBcnn  fi^  2" 

2ill30  bellum  ftteit  proelium  tticg  r  31  beS  c  aus  bal 

')  'Mn  liinlnm  in  Wien'  ist  ein  Hith  auf  Faher,  der  1628  Koadjutor  des  Bischofs 
ron  \\'ienei-isch-  Neitstadt  yetvwden  war. 


$faltei  1531.  19 

(jaben  gefialten.    Siift  praecepfa  et  oiiltuni  (k'i,  ha  unfev  T)fvv  ßott  Iiift  ,511  I)nt 
[fein  @otte-j  bienft],  bie  luftige  guter  i.  e.  vorbum  et  cultiun,  bic  Öott  gefallen 
unb  n  fie  georbnet  l)Qt.     'Dt  videam  iiicimda  domiui'  bie  luft  be§  .öevrn.     ».4 
„9}erbctft"  f($u|et,  fcfjirmet,  nevliiiget  mid). 

5  „6ri)öl)et"  Ebraismus.     „Tc§  iljUlUCJ " :  alliulit  ad  praüdkationeiii  Saeri-K.  g 

fioia  dangoris  preiSopffer,  freubopffev,  lobfingcn  ^eift§  ad  secjLuentem  pagcllam. 

'Faciem  tiiani'  significat  obieftum,  formam,  speciein,  in  (jua  approhoii-ii.  s 
ditur  deus:  verbiim,  templum,  prupioiatoriiini.     „3>etftoffe" :  6r  lüil  loben  Ullb 
furcht  fic^  bennoc^,   fo  ein  fc^enblid)  biug  ift»  umb   bie  confcient;.     Hnnc 

10  psalmum  ad  1.  praeceptum. 

Non  ergo   est  in  potestate  nostrorum  adversairiorum,   iit  occidant,    iit 
libenter  vellent,  cum  dominus  sit  k. 

[SBl.  16»]  6§  '^eift  lob  fagen.  öerr  ^d^  peifunbir  mid)  veibo  Tuo  ex- 
hortor.  Est  excitatio  fidei.  ^aftua  bod)  gel)eiffcn,  id)  bvnud)  beiner  erf)ovtation. 

15   Ergo  dieo  tibi  [Veuite  ad  mc]  'I'cttt'  Dixi  'VWn.     E^xi  tuo  mandato  [ut  pro-a.« 

niissione  tua]  fretus  invoco  te  [dico:  luie  bu  mir  befoten  l)Qft,  ijijX  folt  mid) 

nnruffen,  fo  tf)u  iä)].    S^n  f)nft  gefugt,  man  fol  bein  antlilj  fud)en,  fo  tf)ue  idjo. 

Antithj^esis:  Cuituui  putamus  niactare  oves  [lüir  meinen:  fd;eppfen,  opfern 

fe^  cultus]  sed  omnis  cultus  te  iuvocare  [sicut  iussisti].    Non  veuio  inflatione 

20  propria  sed  tua  iussione.    9Jieiu  l)erl^  fagt:  löie  bn  befill)ft  i.  e.  alligo  tibi  man-'ü.  8 
datum  tuum.    allein  ijixi}  t)clt  bir  für  [seil,  fudjct  mein  antlilj]  bein 
gepot,  vel:  mein  bert^  ertocdt  fid)  mit  bcinen  gepoten.    ß»  ift  junmt  ein  fein 
öerfic^en,    ijat   ein   fc^on   feilten^   praecepto  tuo  posito  me  et  te  allcgo  tibi- 
'Quicquid  petieritis'  jc.    ^cf)  tDaa,-j  [im  f)erl3]  auff  bic^.     Sein  lüort  ift  ])rae- 

i'i  ceptum  et  promis^sio,  simul  dioilur.     „Sud)e"   i^t  de  actu  piaesenti.     „ä>er= 
birge."     @§  I^eift  templum  et  propiciatorium,  verbum.     ^udc  mir»  nur  nidjt 
^intoeg,    la§   mid)!    finben.     Petit    et  famen    limet.     Tu    ad   alio(]ui   neminem 
babeo  praeter  te.    Täter':   Ijelffen  nid)t,   bie  foCen  am  aller  meiften  l)elffen. -ü.  10 
AbLraham    nescivit    uos    Esa.  64.    Desperat  de  auxilio  humano.      Sei"  §err 

30  mu§  ll)un.  Tu  bift  ein  feiner  Xafib  gclueft,  fein  cogLitationes  gehabt,  loquitm- 
ut  verum,  ba  fomptö  angcfidjt  [auf  rid)tiger  ban]  i.  e.  (pii  volunt  depravare 
viam  ['propter  inimicos  meos'],  „Sieben  freOet"  eonfidenter.  9}eben  ininriam 
eonfidenter,  afficiunt  me  iniuria  loquendo,  tt)nn  mir  freöelid^  unied)t,  tf)uns.,2 

.9  iucunda]  voliiptatem  Vulg.  xu  3  %ie  id^one  bcS  ftctttt  est  melius  r  4  S-ieibccft 
=  ^ot  tetbecft  alter  Text  5  p31  r  zu  0  liintcr  ^eiftä  steht  ad  seq^uentem  pagellaiii ' 

zu  11  über  ad  versa  steht  tristis  k.  oder  pap  ?c.         15  Dixi  r         itt  18  vor  Antitli  steht  Est 
qnoque  r  19  inSatioue  später  gestrichen  und  durch   überschriebenes  devotione  vcrbexiert 

20  über  iussione  steht  sp  mandato         23  te  c  aus  nie         zu  23  cor  ineuni  nllegat  tibi  man- 
datum  tuum  r  24  (mit  beim)  £citt  zu  24J25  6§  ift   gro»   blng  >ocnn  mon  5Bcttcn,  11t 

homo  auloritatem  et  mandatum  allegat  r         zu  31  ba  »on  gleid^  alä  jel)  cl  War  r 

')  IMese  Bemerkung  gelit  auf  beide  Jbsdinitte  Z.7  —  10  und  Z.  11 12,  wdche  andere 
und  zwar  Ewers  Sdtrift  zeigen.  Man  könnte  hiernach  anne/itnen,  daß  die  Sitzung  nadi 
y.  S  uhlirach. 

2* 


20  Sutljcv-!-  '•Jfodjbctii'riuiijcn  an  bn  bciitjdjt'n  it^ibel 

miv  imvcdjt  an  frf;ctü,  tf)ut  mir  unrccfjt  „fiveücl''^  germaüicc  tle  loquendo, 

äJ-isglualt   de    Lniuria    reali   uou    verbali.     [331.  IG ''J   ^li)   gleuöe   autcm   bcuiiod;, 

(|[iiauquam  illi  v|eheuienter  urgeaut  me,  tanieu  jc.    3^0  fompt  ein  ffcev]  f|Cin 

iievl'icf;en:   getroft,  iinlicr^agt,  Iqs  bein  {)cr|i  nidjt  jagen,  fecf,  feft  fein.     No.s 

'•!•.  i4d[icimiis:  Sei}  gcti'oft  nnb  unl'erjagt  [convertetur  cor].  i 

Ps.  XXVIII 

95.1  'Ne  taceas  et  fiam  similis":    S)ie§   ift  bic  l}eU.     Nos  d|icimus  bie  f)eü 

Ger[mauice    de    hoc,    quaudo    voluut    .siguificare    aliquam    praecipitatioiiem.'^ 

SS. 4 Gennauicum  proverb[iuin  ex  Indeo:  ba^  ift  ber  loelt  lauff^,  est  consiietiido 
imiudi.    @i6  l)()n,  loie  fie  fevbienen  rf)aBcn]  (lermauice  'Copia'  mevden,  oer=  '« 

3j.  8ftet)cn.     Sa  gt)et  ev  ad  geuerah  bev  .pcrv  i[t  i)l)ic  fterd. 

ps.  XXVIIII. 

6§  lauter  Euangelium  is  psalmus.     Est  exhortaiitis.    Non  loquitur  do 

Rege  franciae   sed  de  S[aiicto  Petro   et  apostolis.     Hoc  est  principale   ])rae- 

!B. 2dicare,  qued  ipse  .solus  domiuus  unb  ftarcf.     „ScdniLUc!"  fctjmucft  eilC^,   ba§  '^ 

SS.  air    fein   f(^Dn   feib    praeparatione.     Euaiigeliuni    ])acis,   larva   iusticiae.     'Vox 

domini'  i.e.  gl)et  fd;on,  gefdjmucft,  gepult,  fcrt  fd;on  f)in,  gel)ct   Ijerlid)  ba 

»!.  f,  t)er,   brangt  f)erlid^,  i.e.  beu  teuffei  [cedro.?]   gor  in  ^sah&a.    @§  ift  ©aron, 

SB.  7mons  Carmelis  et  Saron,  ba  eitel  telkr  unb  l)ie()c  branff  gel)en.     'Flanmias' 

reift  burc^  feuerflammen,  aujgel)auen  lüic  bie  fteinmel^en  aiijl)auen.    Kedigit  •» 

Hauimas,   rebt    per    flaiiiinas.     Vult   efficaciatu   siguificare:   6rid)t    buri^    toie» 

feuer.     Pulchre   redigit   er    in    forniani    unara   et   hoc   facit   efficacia   quadani, 

(piasi  essent   ignea    instrumenta,    mallei    n'.      3}ic  ftl)m  be§    tierru  f)auet  mit 

feurigen  jeuge,  ba^  feuer  )d)tü}t  nidjt:  quanilo  venit  an  ein   turen.    Vn\ 
<i!.  7  domini  est  quidam  ftcinuK'ticr  est  sector  sicut  äaiuma  ignis.  •i.'i 

[SBl.  17*]  Ignis  ])enetrantior.    EbLraei :  giadins  flammens,  ad  hoc  alhidit: 
». iionini  gladio  ancipiti.    (Ignilis  calcib[us.)    „ßrrcgt"  parturiuut  viae  eins  altum, 

treibt  bie  Inuften,  iacit  eos  rite  [conari]  parturire.    „t)inben"  i.  e.  facit  parere, 
si!.  siibenter  fieret  pliii|osopinis,  mad)t§  flicT)eu,  trcittS  auff.     Cades  c§  gt)et  ba 

zu  1  thut  mir  <'  ,.  (uiuccfit  c  aus  umicvcif)tiß(cit)  r         zu  -J^o  In  2  praeceidonti- 

^  (IclunU 

bu.s:  Non  liabeiit  iimoceutcs  qui  nomeu  suuiii  ic.  seiuper  aufjä  goueral  r  yeslr.         7  (Öupra  2'2: 

in  descendentes  in  pulverem)  S)ie§        zu  '.I  jiibtedjcn  pruptoi-  antitliesin  Wirb  nidfjt  fioucit,  non 

liabehit  implentem,  bic§  fein  flitßcljcil  flt)ct  auff  baä  Kpiangolicum  praeccptuni   et  tanien  inipie 

docent  r        IH  (-Diad)  allectus  superbis)  ttsj        (Naiii  b)  Est       zu  Hjlö  ArgLumentnm :  Kepro- 

batio  iusticiae  omnium  Sanctorum  et  pboiü  et  probatio   iusticiae  fidei  r  19  nions]  mos 

■Jl  rcbt]  rodit  oder  tobt  auch  möglich        zu  -J.'i  Sccfcn  baS  ©imngction  tnadjt  rin  fvoticf)  f)crlj  r 

•Jl  turen]  c  au«  buren        28  (Cr)  facit 

')  Das  f  ist  zweifellos   zu,   fitebel   zu    ergänzen,  nach  1524;  lalsächlicli  ist  es  mit 

dunklerer  Tinte  zu  t\acimus  ergänzt.         ')  Da  man  sich  die  Hölle  als  Ali/irutid  rorstellt 

D\\'lU.4,2  (2.  Hälfte),   171',.         '■')  Wander  :,,  I7i)  Nr.öG'J  JaS  ift  bcr  Stn'It  l'auf  (l'uljll). 


'4*faltcv  1531.  21 

l^itl.     Arguet  jc.  [Idli.  16.],  facit  eo.?  pavero  et  ag[ore  p|eccata  siia.     ITrget,  CscO- !'■■.  s 
exercet:   de  argiient(>  verho.     üt   fcrtiir   terror  et   fiiga.    Viult  diiccre:  post- 
quam  movet    cerva.s    t)cU   CV   bivJ    lüilt    blinncil    et  iitidat  i.  e.  ftra»  vcilüget, 
ba§  maneat   pax   iiiter  aninialia,  nimpt  bic  Iiestias  cnuiy,   ut  bestiolae  lili'idcil 
5   i.  e.  detrahit  gloriam  iustioiae  et  legis,   haec  est    senteiitia.     Aridi  faeli  .sunt 

rami  eins:  ficus  maledicta,  Matth.  21.  Sterilitäten)  abiieit.    Vo.s:  bicttcv  f)abt  ax.im). 21,18-22 
ir  luol  iinb  fd^alou,  man  titii-3  ciicf}  htn  vorf  üui'^ierjcii.    Diluvium:  ie^  Ijalt, 

bü'i  n  bic  l)ap[tismuni  ^  occulte  f)ie  l()lir.  Vult  daie  uovnni  spirituui  el 
aquam  novam.    Tace'  ia^  ift,  ia^  l)t)n  lüol  gljcn  tüii'b.  s.  u 

ps.  XXX 

6r  meint   \ha§]  ji^b»  3)alnb.     i.e.  G|ratias  e|git  deo.  (|U(xl  acquisivil 
regmmi.     Est    graeiarum  actio:    t)at   l)t)m    ((cljolffcn   ,5UUI    reguu    et    iiilerduiu «.  2 
tribbcr  an§    ficftoffcn  nnb  loibbcr  cin9cfel3t,   tameu   cnblic^  mausit.    .s^cilcftn -^*.  3 
mic^  „mad^ftu"  mid§  gcfunb. 

IS  Vides,    quomodo    instituerit    euni    in    regnum,    l)Qt  l)()n  auü    bcr  Ijcllc 

gebogen.     S)anc!t   feinem    l)ci(igcn  geberf)tnt§.     In  Siou    monte  Saudi)  eins: s. 5 
trenn  man  an  l)fin  gcbcncft  anff  fein  t)eilige§  feft,  [„an  feim  ^eiligen]  benäc= 

fcft"   feiert.     Subitum  quoddani  ira  eins.     [SBI.  17'']   „U}^nm",  freube,    ovatio.ai.c 

©0   „luerb   id)   eloig    bleiben",   inere   nljmmer   mT)ev  barnibbcv  liegen, 'i^-T 
-o  fallen.    (?r  meintS  lierlnefen:  Inenn  id)  tiertuefe.     .s>nft  mir  ein  rel)cn  gemnd)t 
au§  meinem  flagen.    Unb  nidjt  ftill  Inerbe  „"ijm  uerbevbeu",  Inenn  idj  nmba-i" 
fomme,  Sob  bin. 

Ps.  XXXI. 

'Nesah'  praee.ese,   jn-aeeinere,   ut  urgerent  uperas  domini,  ipsi  feeerunt. 
^*   y^ictov  AJa»iod  noc^fingen,  (jund  habet  signifieationem  populi  et  ehori.     „■JJHt'i-i 

beiner  gered)t|irfeit"  vel  per  tuam  iu.sticiam  "^ilff  mir  au§,  bring  mid)  baöon.  s^"- 2 
„Unb  ein  l)an3  ]ux  bürge"  Unb  ein  bnrgfd)To§  vel  eine  bürg,  bu  rerfjtcr  vels  ;i 
[trctner]  Couimeudat  enui    valde.     '  Vanitate.s':    niatheologos,   qui  uou   doeeutSJ.  7 
verbnm,    dicitur    vanas    \hafle  JC.]    vanitates  K.    d|icitur  germanice  ein  Io§e 
'"   gefc^lneij,  lere  vanitates.    Snpra  bic  accip[imus  benod|ictioneni  a  doniino  anff 
lofe  tiergeblid)feit.    .S[umnia  siummarnm  [bte  ba  l)altcn]  anff  lofe,  nid)tigc 
[eitel]  lere.    Snpra  ps.  4.  'lüie  ijobt  tjl^r  [boc^]   bie  lofe  ler  fo  lieb.     Nos'W.4, 3 
d[icimus:   e§  ift  nid)t§.    ^ä)   "^offe  ba   nnb  f)offc  l)ie,   seil,  anff  ben  ()crrn. 

2  (Euan)  Ut  fertur  (V|^ult  significare)  V.  <1.  :i  iiudat  oder  mdat  =  muiulat 

8  bap[tismum]  Pap  aber  daneben  am  Bande  bab'"^  /=  baptismumj  on.icigc  zu  IS  Ad  '.i. 
prae^ceptuin  r         %u  28  Vanitas  r         zu  29  qui  observaut  r         zu  H2  ps.  4   r 

')  liier  hat  Hörer  iMthera  Wort  zunächst  falsch  gehört,  vgl.  oben  die  Lesarten  zu 
Z.  8  (über  lAithcrs  Aussprache  von  b,  p  .s'.  ünsre  Ausg.  Bd.  20,  VII).  Wir  sehen  aber 
auch,  daß  Luther  deutsch  und  lateinisch  in  raaclmn  Wechsel  redete:  luitte  er  'Taufe"  gesagt, 
»•«)■  der  Irrtum  nicht  möglich.  Zur  Allegorie  von  Sintflut  und  Taufe  s.  SchlaginJtaufen, 
Tischreden  Ls.  JVr.  336"  (=  Erl.  lat.  IT,  232),  »w  Ps.  29  behandelt  ist. 


22  öittfit'v?  '5iad)bt'ifftuniicn  nii  bcv  bcutfdien  iBibel. 

*i-6,  s?)nn  bcv  angft  vel  not,  bii  ff^cft,  ftcUft  meine  fuf)e  onff  ein  k.    Supni  ps.  6. 

».  jocadeni  verl)a.  5]lein  gcftalt  öergc^t,  ticvfelt  bnrcf)  traluven.  Siesnprn:  meine 
geftalt  tft  tici-fallen  fuv  tralDven.  'Tnrbatus  est'  k.  [Eb^raico]  mein  fei 
iinb  dnncf),  leit  unb  feel  i.  p.  ic^  Ijat  mein  te6cn  unb  inr  jnbvadjt  mit  feuffljen, 
lH'vld)mncl)ten  vel  ticvfallen,  i.  c  iä)  Uicvb  allcntljaUien  geengftet ,  neulraliter  5 
„3(1)  bin  ein  g^ros  fi^mai^",  factiis  sum  catliainia  fnr  nKciicl)  angft,  ic^  6in 
nt(cntt)al6en  in  cngften  fnv  \o  Xncl  pIngen.  (Js  g^et  mir  fo  fifjenblid),  fo  öiel 
I)erl^lLeib,   bn§   [ie^  Ijbcvman  Uor  mir  l'djeluet,   ift  scaiidaluin  crucis.     @§  ift 

'-!>.  i2ba  pericnhim  mortis,  finis,  [SBl.  18''']  iit  etiaiii  amici  et  vioini  dieant:  (.ifn,  bei" 

«istenffel  fei)  ein  (5'firift,   ffieljen,   e§  Inil  niemanb   mit  mir  fein  i.e.  loic  ein  'o 
i:ntncf)tig  jeug,  ^u'vbvocfjcn  gefefS,  fcfjcr6cn,  vas  penlitionjs,  qiuKl  perft,  baS 
lein  nu^  me^er  ift,  bn»  niigenb  ju  tang,   linr  tnngen  nivgenb  ju,   baä  nie 
gut  getoefen  ift.     Nos  d(ipimiis:   6v  tang  nimer,   ba§  fol  fein  Christiauus, 

2-'-i*i.  e.  si^iimma  s[ummarum,  ic^  tmi§  einen  Bofen  namcn  fiaben.  S>ie(  gefd)rel) 
ic^  mu§  iofamis  fein.  (?r  ()Qt  ein  BoS  gcfcfjret),  mu§  lelicr  f)eiffen,  unb  fcfjilt  '^ 
tni(^  uBel.  Debes  rn  nemcn  passive  de  fab[ulis  liostium,  man  fngt  tuet  Bo» 
bon  mir  i.  e.  Tlan  fdjrerft  nUentTjnlBen  bie  tcut  ah  mit  meinem  Bofcn  nnmcn, 
boy  ficf)  ibevman  für  mir  fdjetuct.  Sie  rabfd)Iü[]en  miteinauber  über 
micf)  unb  be'ncEen  mir  ba§  leben  [midj  umb§  leben]  ju  u!) erneu,  umb  ju 
bringen.  2)a§  mad)t  bie  tcut  frfietn,  ba-o  ift  seandaliim  emeis  et  Kuanoelii.  m 
Siunima  s[iimmanim,  cy  ift  uidjt  gut,  nu  (5f)riftum  ju  gleubeu.     Sie  Incrbcu 

»•  15  mid)  bcnnoi^  nit^t  crluurgcn ,  'qnia  tu  dons'  et  ipsi  non  tücrbeuy  aufridjteu 
(jiiae  volnnt,  qnia  sum  in  tuis  manibus.  Serenum  vultum  osteudc,  ikmi  soluui 
ostende  vultum  sed  quod  uon  sit  turbidus  jc.    Qs  ift  ein  anbed)tig  gebet  bnS, 

«•  18  lunrlit!^.    Silescant,  ba§  fte  fttH  iDevben  fein,  brum '^cift  au«  fein.    i.  e.  redest  25 
in  nibilum  nocte  Noete  feei  i.  e.  Umbra  loea  [sileiitia]  ba§  ftil  ift   unb  nid)t 

ss-ismtjcr  ba  ift  i.e.  in  nihihun  redi<i;entiu'.  sileseent  i.e.  fiaul  nihil.  „Sippen" 
meuler  laut  atrocins,  Ulü  ipsi  lippen  fagen,  dicimus  maul  ftciff  dura  tortia, 
vetus,  quod  indurant  pro  vetustate.  „mit  t)üffart  unb  Peradjtuug"  unb  ftoltj 
unb  ()onifc^,  Inffen  fic^  nic^t  lencfcn.    [iBi.  18''|  (h-  fjat  fic  tuol  abgemalt  in  m 

a.  20 hoc  j)S|almo  advers|arios  et  pios.  55a  !ompt  er  lüibbcr  ad  lauil(>s:  '(Juoniaiu 
magina'  i.  e.  bein  ^ä)a^  [gute].  P|aulus:  boiuuii  nostruiii  ne  vilipend|aut 
Rniit  oonsolatioues  post  tenta|tionem.  Beati,  (pii  Inubcily,  iiiquit,  erl)alten  ,'C. 
qui  lugent  poenitentiam:  1.  senteutia,  2.  bu  lictfdjafft  bcnou,  bie  bid)  bet'cnucn 
frei),  fragen  nac^  ben  Icutcn  nirf)t§  uberal§,  tu  muneras,  (piando  fdjon  etlua  ■■-■ 
sDinitfi. 6, sleibeft,  er  OergifftS  nidjt,  opus  eius  eoram  illo.  Et  Ciu'istus:  reddet  tibi  in 
jiropafiilo,  si  oraveris,  sed  non  senteutia  JC.  i.  o.  qni  eonfiduut  tibi  iu  eon|- 
spectu,  homi[num,  qui  me  confiLtentur  für  ben  bofcu  bubcn,  für  aüer  Inelt  pro, 

zu  1  ps.  6.  r  8  fii^eloct]  oder  fcljcmct  //  l'cvft]  /.(iiiui   |nTijt  zu  2')  Silere  )• 

29  vestatc   und  darüber   tu  34iSa  sentcnti.-i   durch  l'j'lntnetstm:i«slrich   verbunden    mit  tu 

muneras         35  fre^]  ficus  [V] 

•)  =  \id) 


<p|oItct  15:il.  23 

in   con[speotu  filioruin   lionii[mim,   ba?^  tuet  bcubfcf)  goicbt,   filV   bell  leiltens' -io 
germaiiiec.     Coufidere   itllb  confiteri    ift  ein  btng   I)ie  in  hoc  ])S[almo.     'Abs- 
coD[des'  ^cimlirf}  ftnb  fie  coram  deo  beati  sed  coram  mundo  gav  ttidjt  uticiall. 
Est  hodicrna  mea  praedieatio  S  mundiis  ltiei§  nirf)t,  lüQ?  fie  für  cousolatioiies 

■■■   ^aben.    In  vobis  est  s])iritiis,  nuuidus  non  novit  cum.    „§0(fjimit",  trolj,  seil.«- 21 
bQ§  fie  Hei6en  fidler.     Ipsi   mordent  nos,  bejirn  un§  sed  dominus  custodit 
nos    in   taberuacnlis   K.     Su  trofts  fieimlic^,    i>a   bie  trclt    nicf)t    lion   tiiei§, 
quia    non     credit.      'In    Civitate'    bau     ift    Allcgoria,     ein     Um  üb  erlief)  es.  22 
[„fonbcrlid^e"]  gute,  (piia  c§  ift  tnunbcr.    ^c^  meint,  ic^  muft  unterg'^eu,  ber 

1«!  teuffei   fo(  Gfiriften  fein.    3agcn  trepidiarc  a.  a.  a.  ouägerott,  „tierluorffcn",*« 
berftoffen.    [Quare?]  Srumb,  ba§  icf)  fo  öerjagt  Inar.    lam  declarat  priorcm 
versum.     'Mirif[icavit  misericordiam  quoTiiam,   quia  eram  abiectus  et  tarnen 
sum  exauditus.'    2Ben  fie    nu  nid)t  UioKen  ben  pfolm  lefen,   fo  mugen  fie 
e§  laffen.    5lun  gf)et  er  t)er  et  fit  prebigenS  giratias  agit  (*[.  19»]  mea  f]etc 

15  luemoriter  novit. ^  Excellenter  facit  K.  bas  Qt)it  iijt,  mein  ic^,  u6er  bie 
furften.  Slufbermnffen  ein  f[etn  consolatio  sp[iritualis.  Sequens  ps|almus 
ift  ein  g[Qn}  mec^tige  [in  ps.  32.]  doct|rina  et  doeet,  quod  sumus  peccatores, 
qui  praecedit  fagt:  \>aä  fei  war. 

XXXII 

20  2;at)ib§  lere,  vd  unterlreifer  in  neutro  genere:  Emditiam:  (?in  lere,  Hug^ 

^eit,  loeiffieit  S)Qt)ib§.    TOnn  mu§  oufbcrmafifen  trol  auff  ben  pfintm  mcrcfen. 
S)a  fein   Inpocrisis  ift,  [lein]   falf(^   ift  i.e.  (pii  non   f)eu(^Iet,  quia  oninis*'-' 
iusticiarius  est  hj'jiocrita,  non  potest  esse  sine  falso.    'Quia  tacui'  i.  e.  benn*-'' 
ba    i(^C'    tnott    bevfc^tlieigen.      Vide   Scbolion.'      Hla    erat    mea    sententia. 

25  Surrf)  mein  tegilic^  lieulen:  ftoft  mir§  umb.*   3c^  6in  gnr  ju  nicfit  tnorben 
i.  e.  in  nihilum  redactus  sum,  Ut  Esa.  6.  ve  mihi  quia  tacui,  sed  aliud  ver- 
buni  i.e.  iä)  üerf  cfimatf  t  an  Iei6,  6  ein  et  ^scf)  fcfjtreige  i.  e.  nolcbam  confiteri  s  3 
unb  tüoItS  3nn  mid)  freffen  unb  fuc^t  fjitffe.    Ego  adhuc  non  possum  di.scere 
re(missionem  pec[catorum,  semper  lib|pnter  velim  aliquid  dare  deo.     1.  sen- 

30  tentia  placet:  benn  ba  iä)^  Jnolt  berf(^[h3eigen  i.e.  icC)  fui^t  anbcr  tt)ei§35-3 


zu  4  praedicatio  steht  4.  post  Epipli.  r  14  piligoiio  zu  16  S|Umma  32.  ps.  r 

zu  20122  Kemissio  pec^catorum  sine  opcrilms  bo§  ift  Sobibö  fünft,  bei  ffai^  gcfunb.     G§  t^utd 
bod^  ntd^t  anber  vel  meret  et  cal,^.  . .  bnuon  r  (Sinn?)        24  {t.  e.)  Vide 

')  Ist  die  Randbemerkung  richtif/,  so  meint  Luther  seine  Predigt  am  4.  p.  Epiph. 
=  29.  Januar  1531  und  offenbar  die  Frühpredigt  über  Matth.  8, 23 — 27.  Sie  ist  abgedruckt 
Unsre  Ausg.  Bd. 34, 126 ff.  und  in  der  IJanspostiUe  Erl.  Ausg.  -  4,264.  7)»«  hodierna  zwingt  su 
dem  Schluß,  Luther  habe  mit  der  Kommission  am  Sonntag  den  29.  Januar  abends  beraten. 
-)  Über  Käthe  als  Liebhaberin  und  Kennerin  der  Heiligen  Schrift  s.  Enders  10,261;  10,  >6H; 
Lauterbach,  Tagebuch  S.  62.  ')  Das  Scholion  seit  lö24.  *)  Sinn:  bringt  eine  andere 
Übersetzung  in  Vorsdilay.    Luther  seU)sl  hatte  fuffjen  oder  ft^ie^en  versucht  (Bibel  1,  484). 


24  §uff)er-3  9(ncl)bciiotiuuioii  oit  bct  bciitit^cii  -Bibel. 

unb  f)ntte  nidjt  mf)cr  bcnn  itngiLUcf  unb  'f}er|I[cib  bn  Hou.  ^ä)  Uiolt  in  bo§ 
iniputatiü  liiert  9f)t'il,  (jiiod  esset  sola  r^emissio  pieecatoniiii  jc. 

35.4  'Mauus':  £)q§  t)a6en  unfer  3uncEf)ern  nicfjt  Ucviiidjt,  bic  f)anb  Icft  fid) 

(iperibus  nid^t  ttiCcE  [tl]un],  C§  tft  Jilig[enter  bclCviC'ivt  sed  totiis  muiulus  folä 
iüd)t    ücrftet)en.     ^'os   d^iciraus:    tote    c§    im    iommcr    buv    toirb.     23a    ^ 
tompt  er  nun.    ©-5   toil  boc^  ntdjt  anberl  fein,  evcyb  bid).    ©),  e§  ift  ein 
fein  öerfic^cn.    Srumb  kficnnc  fid)]  meine  funbe  nnb  Pevljcic. 

[a?I.  19'']  Dixi:  Est  [Phil.]  repetitio.    Ibi  est  brevis[siina  summa  pec[ca- 
(onini  di.xi:  Hie  nulla  distinctio.    Scribenda  [ista  verba]  aureis  literis.    Impius 

2!-  =  hoc  dielt  de  adiilterio,  uon  de  sanctis  opeiibus.    'Advers[iim'  i.  e.  eoiifitebor  lo 

»•6de  me,  ttiil  mein  nBeitrietung  '6ef[ennen  bcm  {)crrn.  „Sa  für",  „aU 
l)cilig(en"  left  feinem  ben  rf)um  pro  hac  remissione.  Tempus  inveniendi  [i.e.] 
„ju  liedjter  jeit".  Ernnt:  illi  sccuri.  [loafferfhit]  Incn-S  liiaffer  nBer  bie  ioxb^  jc, 
tDCnn  bic  tenta|tioues  fommcn  luevben  fie  fefien,  quia  erodimt  roimissionem  p'ee- 
eatoruu),  ha§  luirb  fie  fc£)nljen.  Unb  mid)  aüenttjalbcn  frnlic^  mad)cn,  ba§  bii  n 
mid)  evrebt  ^aft.  Ovatione  liberandi  [dicit]:  Ia§  mid)  aUentfjnlbcn  frolidi  fein 
üU  einer,  ber  erret  ift.    V[ult  d[ieere:  bu  btft  mein  fe^irm,  bu  mnft  mic^ 

^'- '  f  nr  angft  bet)Uten  cum  eantico.    'C'ircuindab|it'  i.e.  jiassim  et  ubi(iuc  laetum 
lue  reddis,  ba§  iä)  erret|tet  altcntl)alben  frolid)  finge  i.e.  rotundam,  perfee- 
tam  «jvationem  dabis  mihi.    Gaudium  meum   pleiium  sit,  haS^  i  d)   [ut  is,  (pii   20 
sum  liberatus]  errettet  frolid;  rt)nmen  fonne.   2)a  tompt  nn  ein  promissio 
[gan|]^  dabo  de  riemissione  p[eccatorum  ['insti'uani']  lüanbeln  in  gratiam  nnb 

».8crlenc|tcn,  Inelc^en  Itieg  bn  gtjen  folt.  „5}tit  ben  angen":  id)  Iril  ein  nng  anff 
bic^  t)a6en,  per[ietuo  aspieiam  te,  d[icimiis  gcrmaniee  ^C^  Itiil  mein  augen 
nidjt  lion  bir  laffen.  Alterum:  id^  tüil  bi(^  mit  meinen  augen  fnren,  tft  2,s 
anc^  fein  i.  e.  consulam.  Consilio  oeuli  mei  regam  te.  Hoc  est  magis  custo- 
S>.  lüdire  quam  regere.  Regam  te  ociilo  men  propter  non  ajipropiuqnare  luoUcn  .'r. 
Xn  ©otloö  f)at  öiel  mf)er  plag,  er  martert  unb  plagt  fid)  Uml,  er  mac^t  l)l)m 
felb  Oiel  plag  impius;  qui  vero  auff  @|Ott  tralüct,  ber  l)at  g|ute  tage.  S)er 
äi.iiGJotlos  {)at  üicl  plag,  ideo  „muS  incl  leiben".    5lllc  frome.   Ps.XXXH.  ,io 

m.  2oai  Ps.  XXXIII 

».1  „S)en  auff  (richtigen"  c§  ift  fein,  toenn  bie  anffrid^tigcn  loben,    ©dti^j 

».«fein  IrerdE  ift  gelüi§,   fomcn  ge>ni§,  tua»  er  ,5nfagt   |rebt],    ha^   l)elt    er 

gelui»   [ift  gelotä  unb  loar]  d|i<'imus  germaniee.    Esl   bie  non  sigiiificat  loercf 

2  imputiatio  «  boc^  "(/'c  ailrf)  .S  iiher  hravlf  xlrlil  (ilou)  /_'  'rc'iii]iiis  iiiviniieudi  | 

in  tempore  opportuno  Vidi/.  14  fc^en  "der  ft^cii  7.1  jdjutif"  '   '"  l'c^ü^cn  17  (O  tu 

absconsio  niea)  v[ult  21  (jel))  räumen  s«  21!  Coii.'iiilani  tibi  ociibi  nico  [consilio  ocnli  mei] 
"^ot  ein  feine  Antith|esim,  ideu  luolt  iä)^  gern  ^oren  i.  e.  bu  folt  blinb  fein,  mit  mein  oiig[eii  tuit  icf) 
bic^  rcgirn  r         26'  martert  (fie)       2<.l  iiiij>ius  Kchcint  c  aun  \nus       zu  32  Est  psLalmus  de  tiilo  r 

')  s.  Thiele  Nr.  273.  [Auch  Unsrc  Aunr/.  7,  270,  /.5  (tuciiere  Belege  Z.  f.  d.  Phil.  26,  3ii); 
•in,  244, 1.  Jl;  2<J,  370, 32  Nachlr.  S.  701  K.  ])]      ''■)  Gehirrt  wohl  vor  das  vorhergehende  froli^). 


X^iaün  15:!1.  25 

sed  opus  est  in  fide,  verbiim  eins  est  cfTficax  Probat  lioc  mit  bcr  crcatioiio. 
lu  fiele  est  eins  opus  i.  c.  quia  proniisit ,  ergo  facit  lioe  opus  sed  cv  ftclt  ae 
uon  velit  t)aUen  imb  öcrjie'^et  ,^1  fang.  ®a§  'fällten  t[t  I)te  ba§  opus.  Opus 
eius  est  iuxta  eius  fideleni  prouiis[sioiiein,  i.  e.  opus  eins  fol  liaudduhie  eins 
■■'  fid|olem  proniissiouem.  Betieficiis  replet  orbeni  ter|rarum  i.  e.  ev  jdjafft  fvct^t] 
linb  beljclt  bag  xcdjt  auff  cvbcil  per  spiritnm  oris  stii,  (juia  spiritns  est  ex 
ore.  Allndit  ad  Genesim.  63  ift  gut,  ba§  Woic  ctlid)  btng  Ucrborgcn  f)at, 
finb  bie  Sc^iluermcr  nod^  p  !lug,    Ejuangelium  est  datnni  an(lieutil)ns.     (§3 

t)cnt§  ftüafievl  ,511  famen  luie  t)nn  eim  Bot  facf.^    „2cgt  bie",  „benn  fo«-' 
lü  ev  fpitd^t,  \o  gei(f)ic^ty."    .Sjtnbert,  luefjrct,  irrita  faeit.    @r  left  ant)nltcn  [con=  !»• » 
fultiveu],   XX  3iar  postea  eassat,  Icft§  itif()t§  fcCjaffcn,  aufrirf)tcn  bie  <^o.<;-]i- 
tatioiies  gentium.    Qx  jtl)et  [allcv  meiifdjeii  tiinbex],  tna-S  fic  x-abid)Iaf)eni'- 1» 
unb  furn'^emen.   Iste  \-erstis  est  alle[gatu.'5  et  inter  Aug[ustinum  et  Hiero[nynuuu 
niagnaiu  conteutioucni,   docent  eoutra  Orig|eueni:  iegor  figmentum  Gen|tinni 
15  cog(itatio  et  figmeutum  [eordis]  2c.    6r  bre^et  [ut  iozcr]   aU  t)t)r  gebomfeii, -*■ '^ 
liomo   propouit  dcus    disponit    [in   diversuni    ponit].      @ie   l^atett    gcb|(mcfcu, 
\o  fotnpt   linfer  ^^[itx  ©lott.     Tili  volehant  losep  occiderc,   fo  marfjt  er    eilt 
■Öl eiligen  in  Egvp|to  jc.     Ipsi  dnxerunt  Caesarem  in  Germauiaiu,  nt  dclerel 
Lntli[eranos   @§   l)eiffö   verbum,  forniani    dare  eim  bing   ein   nafen   mnrf)en'-^ 
20  unb  geftalt.    Gr  lentft,   fert  tj^n  i)i\x  t)Ci-^,   tro  ev  [unb  toie]  ^in  »oit. 

[W.  20'>]  Gptime:  Uieubet  [Seurfct],    fevtS  umti.     Tpse  loqnitur  de  exifn,  non 
de  iiat\n'a  eogitationis.    6§  fol  1)I)U  uictjt  und;  t)t)vem  lüiUen  fjinauy  ge[)cn. 
Puleh[errima   promisisio   contra  tyrannos.    Unb  „mertft  auff  oE  l)'^v  loevdE".  ü.  is 
Nihil  est  rex  cum  sun  mnlta  virtnte.     Sin  ro§  [bev  veifige  5eU($]   f)iffft  OUC^  «•  lu 
25   ni(|t.     6§  feilet  l)^m  an  bev  ftcvd.     Kgo  i)uto  eum  loijni  de  salule  equi,  nt 
statin)  sequitur:  Et  non  salvabit  equus   [mutavit  sententiam]     IRoffe  !unneu  »■  w 
aud)    nid|t    fjelffen.     2Ba§   beim   'Ecce   oenli'  jc.     Gin  feine  promisisio».  is 
inevlic^.     Est  psalmus  de  fide  in   1.  praecepto. 

PSALMVS  XXXIIII. 

30  Achis  est  sub  David|e.   Secunduni  glossa  omnes  Reges  Ro|inani  dicimtnr 

[Saejerdotes]  Cesares.  Abimelech  sub  Abraham.  Abiathar  et  Abi|nieleeli 
sacerdotes,  sub  quo  edit  panes  propo|sitionis  David  toevb  getvoft  [func 
affines].     Et  Esa:  et  fluent  ad  eum  omnes  pop|uli.     (Sin  fein  ft^onev  pfalm. 

zu  7  nie  locus  est  valde  de  Triiiitate  r  13  allegLorizatus?  14  doceiitj  diraiit  l/x. 
Ulla  iezor]  iozer]  "iS*n         14  figmentum]  Qui  fiiixit   sigillatim  oorda  eornm  Vuhj.  ir>  vt 

oder   dt  /=  dicit/  16   Vgl.  „Der  Mensch  denM.  (!oU  knll"  IH  .fe^eitigcn   oder  ^\txtn 

2S  praeceptu  c  aus  praeceptj  Sl  SaCLerdotes]  oder  war  sie  i/cvieint^         rlH  fein]  f  eri/üiizl. 

in  fei      (Sin  bis  pfatm  itnt 

')  Zunäclist  setzte  TAilhir  Icflct,  dann  \ä)laüä)  (Bibel  I,  486),  hierhei  blieb  er. 
')  Andere  Belege  bei  Thiele,  Nr.  :v.)4.  [Auch  Umre  Ansg.  Il,4:i4,24  s.  B.  biftem  fprilrf) 
e^tifti;  VJ,:^62,5  bem  tec^t  K.B.] 


26  Sutljcr?  5!ad)bci'feriiiigcn  an  bct  ticutfdjcn  >Sihd. 

ä?-6  „dvIciK^t"  vide  sclioliou.'     'Et  f'acies  noii  coiifuudeuturMft  tilllf)  Ehraisjunis, 
gerniauice  fc^atnrot,  fdjameti  fid}  nidjt.     3)q  tompt  ein  fc^oncr  tcrt,  9cl)ort  in 

»•iibie  feimon  de  angelis.  @in  fd^one  promissio.     Leones,  Alleg[orice  bie  vcid)eii 
(vr  tiitnpt  fonft  gito^e  Iciit  für,  bie  er  finbcr  ^cift,  e§  mu§  ein  grofjcr  imtcv 
'■^""a.'jäfctn  i.e.  tücr  iftci,  ber  gcvii  leBen  Uni  [lebt].    Est  sermo  Petri.    Sl^cr  loil  gern    ■■' 

s.  Hgut  teBcn  {)a6en  ein  gut  IcBen  Begerct  „unb  linmbfd^t",  biiy  t}f)m  luol  gel)i'. 
.sput  bidi  für  falfd^er  lere.  Sßer  mir  'bttj  bcm  vei-bo  bliebe,  ber  t)ctte  gute  tag 
i.  e.  Sana  doctriua  [unb  sana]  vita.  3  ^aic  portlouem.  per  portioneiii  l)üni 
operis,  rec^t  glcuBen  unb  Ijeilig  leben  unb  geloaltigtlid}  bleiben,  ba-S  luerS, 
i.  e.  (jui  betrübt  '^er^en  i)abm.  2)a§  t^ut  er  loerlic^.  Est  opt|imus  consohitor  lo 
coutra  melaocholian.  Interfiaut  impii  niali,  uuglud  uic^t  fein  bofljeit  i.  e. 
eruut  rei,  obstricti,  [inerben  fic^]  üerfunbigen.    Teueii  reatu  i.  c.  ii,  qui  !<unt 

5.«.  23rei,  premuntur,  eradicautur  per  metalepisiu.  [501.21"]  !cin  fd^ulb  I)Qben,  oriint 
sancti.  Jjft  auä)  dn  f(^oner  fer§.  3?erbant  [in  ore  gladii]  bonam  vitam 
delevit  per  luetalepsiii.  '* 

ps.  XXXV. 

Contra  ingratos  is  est  psalmus.    6§  t)eift  gut§  mit  bofen  bc^nlen.    3)ic 

eble    feine    tugent    ingratitudo,    mil    in    certis|sime    nennen    ps|almuiii    de 

ingratitudiue.    @^et  contra  Zw|ing]iiim*,  Buc[erura  et  Pap|istas  omnes.    Nos 

servavimus  eos  unb  fie  fdjciffen  nn8  l)n§  maul.    'JJimb  bn  bid)  ber  fachen  an  20 

s.  2  contra  meine  l)abberer.    ©)jie§  unb  ein  fd)ilb.    „^cnc^  er  für"  ben  Itnirff.    ^c^ 

s. 3^alt,  e§  fei):  3iJ)c  ^a§  fd)lucrb  au§,  vibra  ben  fpie§.     ®a§  crft  la§  id;  fein 

ein   fpi»  unb  fd^ilt,  unb  toolt  nod}  gern   f)abcn  ein  iustrumentum  bellicum 

■^aben.^     'Dein    ^eilanb    [bie  amia]   t)elffer,   bnlff    [angelus   d[ei]    .Solo    [dicit 

*-''"°^'^^i''''' Mose] .   ([Uod   post  mortem   eiicies   te:   aufftoffeil,    au§   trctten,  in  5.  ps|almo   25 

«■sftbetS  anä):   ftoffe   fie  tned.*     Ut  caperent  [Philip.]  me  in  illo  retlii  tan- 

qiiam  in  fovea.    ^d)  liab  in  allä  gut§  getlian,  fo  tl)un  fie  mir  all  fd)alrffKit. 

@S  fom  über  ifyn  unfol,  ungluct,  er  meint  ba§,  menn  einer  gefdjlagcn  »uiib, 


3  Ijeones]  divites  Vuli/.  Leones  int  r/eaelzt  nach  dem  n"'"iS2  (Jen  hehr.  Textes  =  Juni/r 
Löwen  zu  S  Experiri  toften  r  .5  2Bet  ist  durch  einen  Strich  von  4  Itjcr  hergestellt  21  fc^ilb 
(piluin,  iaculum.  ph.  dixit  idem  instructione  iam)  Qtvi^  und  dazu  Pilnm  fd)cfftt)n,  fi^off  r 
zu  22  iVamea  ein  Brat        24  (Stoffe  fie  ju  toben)  Scio        28  (multus  cumniiss)  er  meint 

')  Offenbar  loitl  Lutlwr  trotz  der  Textändcrunf/  das  Scholion  i/eschütst  wissen. 
')  Die  Zw  kann  nutwrlich  ebensogut  in  ZwLiccavienses  ergänzt  werden.  Die  gereizte 
l^timnmng  LntJters  gegen  den  Hat  ron  Zimckan.  war  gerade  in  diesen  Wochen  ■'stark  im 
Anwachsen,  s.  Enders  8,370. 372.  ')  Sinn:  ich  möchte  zw  den  zwei  Ausdrücken  für'Waffcn 
in  V.  2  —  IIB  2ind  iiDS  —  noch  gern  für  V.3  —  n''3n  —  eine  Bezeichnung  einer  Waffe 
haben.  Er  hatte  schon  1524  (s.  Bibel  1,  488)  nach  Ausdrücken  gesucht.  Zuletzt  hat  Luther 
das  framea  der  Vulgata  wohl  mit  'Barte'  miedergegeben.  Da  das  Wort  'Barte'  dem  Bay- 
rischen feiilte,  hui  Bürer  es  leicht  verschreiben  können  in  'brat'.  'Mit  Beilen  und  Barten 
sagt  Luther  auch  Ps.  T4,  0         *)  Lutlier  meint  dus  Verlntm  n>n,   nm. 


fiM(x  iv^l.  27 

tamcvt,   tüctö  nic^t,  wo  einer  fof  HetBen.     In  provcihiüs:  Non  limohis  aew.3,2s 
(•ala|iiii(ate  [ouin  irnicmiit]    impioniin.     Sdjcnbetl,    nt    lüciui   bev  iurct   cvciii 
feEet,  fo  ift  bn»  inefcu  trepkl[atio:  GS  ift  res,  uiule  concipitur  terror,  irniptio, 
ba-3  man  ein  nberfclt.     Uöcvf  allen  ift  vora  significalio.  iit  qnando  a|)cr  [in§95.  s 

5  nclj]  geiaflt  Wirb,  ift  man  Ijinbcr  l]()m  f)er  k.  Et  est  venmi,  qiiia  nnt)crfe()cn§ 
gefd^id^tS.  In  in-ineipio  tan  er  no(|  entfiticn,  liie  ■_'.  fol  er  nicf)t  cntgc()en 
tonnen  [Sl.  22'']  2Ber  wie  er  nlierfallen  ift  loorben  et  aipiae  sie  ctiam  nber= 
fallen  ut  jc.  In  singulari  ftetf':  uiui,s(iiiis(|ue  coniniuvetiir  in  stia  foiiscieiitia. 
Hoc  nostri  t)faffen  experientur  scmel.     'Surgunt  testes  iniuriac^   [bic  fragen]*!' 

10  be§  ic^  nnfdjnibig  6in,  fie  jeifien  mid),  postnlant  mc  legen  mir  anff  m 
iam  Papiistac  soribuiit  coutra  nos   impiidcutis|simas  cal|nninias  et  nieiKlacia. 
Sie   tt)nn   mir   [arge§]  6d§  für  gut    ©ie  bergeltcn  bo§  gut  mit  Bofen.«. u 
Schepliol:  orbitas.'    ?lrg§  umB  gut§,  ad  animam  meani  Impetus  siciit  orbae 
Ingent  \ba  mu§  auff  gl)en  quin]  Frustra  laboraverniit,  privavcriiut  eam  filiiss.  13 

IS  i.e.  friictii  vel  opere,  ha§  t^ut  mir  in  meim  l)er|!cn  Wl)e,  e»  lierbreuft  mic^ 
folc^cr  unband,  ha§  meiner  feel  W^e  t^un  [seil.]  ba§  ["mein  mu^e  unb  erBeit] 

fo  u6el  angelegt  ift,   i\uin]  fraudatus  sit  expeetationc  fnictiuiin  suoruni.    2)a3 

Wirb  bie  ^^Ulegioria  unb  figur  fein:  macf;cn  meiner  feel  |T)eri^]  Bang  [plagen], 
traurig,  madjen,   baB  mein  feel  [ift  tote]  ein  WibWe  ift  i.e.  pauper,  eleub,i!.  12 

20  deserta,  filii  et  piipilli  sunt  in  niinioro  afflictoruni.    Sic  tBllU  mir  argä  fur 
gut,  ba»  !rencft  mir  mein  l)er|,  ha^j  iä)  lein  troft,  erquicfung  ba  Don  (jaBe. 
2Benn  einer  lange  gcprcbigt  Ijett  et  tarnen  pericrit  omnis  labor,  fo  tt)ut3  eim®'''"'« 
[Gal  Paul]   üon   tierijen   Wlje.      In    mann  fortitndincm    nioaiii,   in    Ksa|ia.     81 
tnnion  fnistra ,  tf)nt  bcnnod^  faul,  ha§  fic^  mein  feel  mu§  leiben  al§  l)et  fie 

25  nie  [nic^t]  gut»  getl)an.  Red|dunt  maluni  i.  e.  vcrtnnt  [depravant]  mea  bona 
et  faciunt  ea  mala,  qinicquid  ago  vel  facio,  ba§  mu§  umB  fonft  fein  i.  e.  6in 
toibWen  [nt  vidna]  fein  mu§  orba  f^at  l)ct  mein  feel  nichts  gefdjafft  al§  fei)  e§ 
als  lierlorn,  ba-S  mein  feel  mu§  nichts  gcttjan  ^aBen,  baö  mein  feel  muy  fein 
al»  {Jette  fie  nic§t§  gut»  erzeuget,  getf)an.     Ut  liodie  d|icitnr:  vos  nihil  bpni 

3u  effecisse  animam  vestram  sterilem:  non  omne  bonoficium  obliviscitur.     %^tt'S.n 
ti1)x  [animac]  We^e  mit  fafteu.    ^n  meinen  Bofen.    [331. 22"!  Id  quod  sinn 
tenemns,  amanter  [fovemus]:  afücicbar  ad  orandum,   anxie  orabam,   iä)  lieö 
mir»  angelegen  fein.  Betet  mit  t)lei§,  t)on  f)er|en.    lob  est  locus,    ^d)  Ijielti'.  h 
mic^    gegen    tfyn   ao    erga    fratrem    et    sooiuni    aniicum.     Humiliatus,   atratns, 

xs  frnm,  id)  fjendet  ben  lopff,  id)  gieng  traurig  [fd)Worl5],  al§  Wer  iä)  erfd^lagcn, 

1  Spr.3,'25  VuUj.:  „Ne  paveas  repentino  terrore  et  irrueiites  tibi  poteiitias  iinpioniiu" 
SM  .9  Nota  Scheach  r  9  „Surgentes  testes  iiiiqui"   Vul;/.  l'.t  V'/l.  Vulij.:  .,i;etrilniel]aiit 

mihi  mala  pro  bonis  sterilitatem  animae  meae"  2'J  etjcugct  c  in  erje^get  Hl  3n  meinen 
tofen  =   [oratio  mea]    in  sinn    meo  [convertetur]  Vulg.  32  tenomus  über  (amplectimur) 

zu  32  Ita  hie  dicit:  amanter  et  libenter  pro  eis  orabam  rh  zu  tenemus  und  fovemus  zu  33 
Socliima:  Exhortatio,  admouitio,  graciarum  actio,  oratio,  prophetia  r  34  sociü  aniicü  über 
(amico)       Humiliatus  unsicher         35  Irum  über  (3^5  Itumct  Jnid^) 

'j  £s  wird  'SdiedioV  zu  lesen  sein;  ^istt;  hebr.        'j  =  fic^ 


28  V'iittifv-:-  ?('(id)licffcnmiicii  iiii  bi'v  bciitidifn  ä'il.ii'I. 

hiie  einer  bev  fciii  mutev,  bcv  leibe  tregt  für  [ul6cr]  fein  muter.'  ?•§  finb 

i-isgestiva  iion  affectiva  verba  ro[ttcn:  talltcn  JU  famen,  „ju  l)anff  fnmen". 

S)en  LXIIII.  ps.  Exaudi  \vi\  \ä)   meinen  ^opiften  jn  3>nlcte  fingen 

nnb  Ijoffe,  fie  foEen  ba§  Linien  branff  lienlen,  ba-S  geBc  G)ott.     '^(uicn.- 

-lij. :^5,  lö  \Asa2)h]  ]n  famen  raffen,  alioqui  significat  [e-S]  rotten  fie-''  jn  famen.    ^ 

1.  Silin.  18, 21  Credo  euin  alludere  ad  historiani  in  Regiini   libro  [in  .o.  c.  18]:  bie  bell  luntin 

aiiff  tietben  fetten  tragen*,  clniidiontis  in  dna.'«  partes,  bie  @ott  bienen  nnb  borf) 

nicfjt  red^t  [bie  f)inc!enen].   6ie  fc^neitcn  nnb  reiffcn  an  ablaffen.   GS  finb  band)= 

25  isfnei^t.    Cum  hypocritis,  qni  sttnt  vcntrc.«  et  irrideiit  religionem  propter  ven- 
trem.    Ipsi  fjcnc^Ien  nnb  fpotten  iimt  be§  Baui|§,  freffenS  Unllen  nnb  '" 
fpottm  nnb  '6ail(^biencn.     Pulchre  notat  .sulisanuationem  et  causam  .«nbsanna- 
tionis:  adminantnr  damnationem.   £)c§  ©auUs  gefinb  meint  er.    „Spring  bod) 

'.i'nmein  fei  tnibber  an§  t)l)rem"  poltern,  „getumcl",  itberfaUcn,  fdjarreii,  podjcn  sed 
ift§  ongreiffen.  S)ie  letzten :  hon,  hon.  Sarcasmcs  est.  ?[uge  ]>i'o  faice.  Ani|mnin 

äj.  wetiam  fiiciem,  er  meint§:  Ijönifd^  fetjen.  Vinltenim  indieare  gestnm,  signilical  !■'• 
malum  ge.stum  oculorum:  ein  citglic^cn  31t  tljnn,  id)  mein,  er  IjatS  getiroffen. 
©r  ftettt  fid)  fo  fionift^,  djicimns  germaniee:  3[Ber  fdjaben  fiot,  barff  fnr  ben 
fpot  nid)t  forgen.''^  [iH.  22'']  Vir  insipiens  toutiiiiiee  pobcl  [de]  illnsorilins,  ba§ 
er  fo  ftol|  ift,  ha§  er  eiin  ba§  inanl  ni^t  gan,  bie  mir  an  ft^nlb  vel  unbillig 
*'■  »l^ofcillMi"^-    'Remitte,  ]iriusr|iiam  aheam  et  refrigerer' :)9.     „©ic  rebcit  ltid)t  3U   ao 

fribe"  i.  e.  fie  "^anbeln  nid)t§  jitm  frib  (Sie  traben  ni(f|t§  gut§  ijm  fljn)  fie  meinenä 
bo§  i.  e.  nihil  alind  eog|itant  quam  eedes,  mortem,  sang|uinem,  vi  et  dolo 
gebenden  fie  ba§  bing  an.^ngreiffen  nnb  iintertrnden,  fie  trachten  barnad),  ba 
fie  anbern  lenten  seil,  ben  fronten  nnfriben  inad)cn,  nt  d|nx  (J|e(irgins  trad)t, 

Sßeil  e§  bie  5papiften  fnrl)aben  nnb  rl)nmen,  blnt  nnb  inorb  an^nridjten,  •-'■'■ 
fo  inil  iä)  biefen  pfalm  al§  ein  pofanne  fnr  l)er  fingen.  Tienn  fie  gönnen 
niemonb  nichts  gnt.  1rad)tet,  ba§  ben  lenten  nnr  nid)t  tnol  gl)e  sed  cdn- 
irarinm.  Nos  d|ieinuis  Sic  tradjten  bie  leitt  jn  iK'i'iren  nnb  fiidjen  falfdje 
fad}e  tüibber  bie  frommen  [friebfamen].  Est  Antithesis:  bie  füllen  l)aben 
frib,  bie  gern  ftil  riiljc  'fetten  et  i)aeem,  fo  gebenden  bie  all  bnberel),  nt  eon-  30 
ti-aiinm.  Jjoqnitnr  de  re  ut  is,  qni  o]itime  intelligit  i.  e.  fie  rljltmen  fie'' 
as- -'1  !^od§,  matten  fie''  unnu^  i.e.  magnifica  et  letifica  iactant:  'iial)c\,  ha  luolt  Inir, 

zu  3  A  ps.  64.  )•   [diesem    A   entspricht    B  unten  Z. '2!'>]  5  \A.ifi/ili\\    ISpsa    /"/"■. 

zu  14  Annuerunt  oculis  r  in  ein  i(.<  t:^mt  vnt  ITjlti  SBcv  üs  jovgcn  mit  -M  /'».  .j.S, 
14  Vnly.:  „Reinitte  uiilii,  ut,  rcfrigorer  priii.s  (]uaiii  .aboam"  zu.  'J')  B  ]is.  M  r  /diex  I!  enl- 

aprieht   dem   A    oben  Z.  3]  zu  3!»— 2!i,  3  die  Worte  bie    ftilten    Ina  [e'^cn  (Z.  -JO,  1)  .stehen 

reckt»,  die  Warte  ®ie  Weit  In«  maS^m  stehen  linl-s  in  (jesonderlen  Uulhzcilen 

')  Da-  frühere  Text  lautet:  „loie  cljiie  ttnflfnbc  mutter",  ?/6erse«r<  ctea  0N-bax3.  71«' 
jetzifie  Lefia/rt  trifft  den  mamrctinchen  Text  genauer:  DS"T53S3  ron  iaN  =-  trauernd. 
')  Ditsc  Zeiten  sind  offenbar  einpexpornffl  ah  eine  Tischrede  Luthers.  Die  Ikhaitdluujj 
den  Ps.  3a  r/eht  iceiter.  ')  =  fic^  ')  Den  Baum  auf  beiden  Seiten  (Aehsehi)  tracjeii, 
s.  Thiele  unter  Nr.  114  und  136,  wo  auch  das  Schnlion  zu  unserm  Psalm  rermerkt  ist,  das 
mit  K.?/  auftritt.  [Vgl  auch  Unsre  Ausg.  fid.  32,  4.53, 21  Nachtr.;  33, 481,  5.  667, 27.  K.  D.] 
»)  s.  Thiele,  Nr.  24.'). 


maiin  1531.  29 

ba§  f)ot  wir   lanc^ft  gern  gcfclicn,  bn§  ift  liift  311  ict)Cii.    Sie  Ivcil  f)nbcii 
bic  froiiicn  fe|cr  lüi^t  wotLm  £)oren,  bie  Wir  bod)  ()a6en  ^elffer,  Wel)ren  lool 
an  ©Ott  )ol  \fyn  anbcre  fdjiticti,  bcn  fie  nic^t  ftcWrcu  folleu  unb  un§  front 
ntadjen.    Sie  ipapiften  gljcn  iiro|irio  mit  bcn   Worten.    Maxjiiiiac  et   nuiltiie 
i  (juerelae  super  odia.  öcrfd^tungcn,  gcfrcfjen,  rljumen,  l)od;lcben,  bie  ba  podjen, » ■■ii 
ftoI|iren,  poltern,  bii  mir  bie  gere(^[tideit  genomen  vol  bie  mir  genomcn, 
ha^  iä)  xtdjt  6ef)alte.    S)er  feinem  tnec^t  [f)i(fftl  gunbt,  bivS  l)f)m  wol--«-2? 
gef)e.     Vailc    ad    fratres  et  vide,   an  liab[ent  pa.\,  ob  Ijljn  Wot  gelje,   üb»  Wol '-SWoiea?.'-« 
nmb  fie  ftclje,  salus,  ))ax,  substantiae  salvae. 

10  [S31.23«]  Psalmus  XXXYI 

Vnilt  Antithe.ses  mad^en  [mochten  Wir  einen  neuen]  S)a  fomen  fie  t)er, 
bie  gefeiten.     (Fonterfet   bic   impii    f^d)    fage   fnrWar  ba'f\  i.e.  gebende,  Wie 
ein  bo»  bing  e»  ift  nmb  ein  föotliofcn  mcnfdjcn.    3i^  [mu3]  fagen,  id)  gebende«. 2 
t)n  meinem  ^ert^en,  ba§  ber  bod^  Wil  from  fein  ut  est  verum,  liabei>t  speciem 

15  unb  füren  bie  ']aä)  contra  pietatcni,  ba§  funb  unb  fd)anb  ift,  ein  tierjWcifetctcr 
bofWid)t   ift  d[ieiinu8  germanice  ein   f(^enblid;cr  fd;cbtid)er  menfd),  benu  er 
furcht  (Sott  nichts.    £)a  gt)et  catalogu.s  virtutum:  1.  praeceptum  Xritt  er  mit 
fuffen,  er  ijat  fein  ©ot»  furcht  für  angen.    'Per  timoiem  patris  nie!  I.saae's.woiosi.M 
iurat.    Est  nonien  de  deceni  divini.'^,  germanice:  @r  furd;t  !ein  @ott,  @r  1)01 

20  (Sott  nid^t  für  äugen,  i>a§  er  t)i)n  furchten.  6»  ift  fein  ©[ottcä  furdjt 
f'in  conspectu']  l)nn  l)^m,  bai  ift  .1.  prae[cep(um  2  quod  nomeu  dei  fc^enbet 
et  j)raedicat  seipsum  et  laudat  sua,  tobet  fid^  felber,  blanditnr  .sibi  fclb»  gibt 
bie  äugen  ex  suo  iudicio.  (^r  mad)t»  fo,  baö  ijtjm  @ott  unb  bic  Welt  muä 
feinb  Werben.    Tnveniendi  verbum.    'Invenisti  vias' [in  Esa[ia],  haS  er§   mad^t  3cj.  48,  w 

25  ncid;  feinem  ft}nn ,  nt  inveniat  inir|nitatem  suam  i.  e.  .sunm  iusticiani.  '^mn 
ber  fc^muden  fein  fac^  barumb,  m  l;n  [unter]  bie  teut  brenge  unb  l)in  auö 
finge  et  proveniet  odium  in  ve[ritatem.  V|iilt  d|icere:  [@§  finb  nufbermaffcu 
bofe]  1.  non  timent  deum,  \2.]  modjen  i)f)r  bing  [f(^mudenl  fo  fofttig  unb 
betrugen  bie  anbern  teut  et  alios   grauet    invidia,  baä   fie    anbcr  teut   nur 

:io  Wot   get)eien.    haB   er   feine  boff)eit   fterde.     Ut  invetjiat  i.  e.  ba§  l)t)m  Wol 
gerate  bei)  bcn  Icuten,  baS  l)f)m  fein  Weg  unb  boftjcit  gelinge,  bog  ift  inveuit 
viam  iniquitati  gtjetä  feiner  unb  anbere  öerungtimpffen  [titulum  huiu.ss.a 
ps[almi],  baä  ift  ia  libenime  gerebt  et  tarnen  vernui. 

©ie  Ionen  fie^  fe(b§  unter  einanber  fc^muden.    Sed  actualiter: 

35  ©ie  fd^muden  fte^  unternanber,  ba§  fie  l)[)re  bofe  fac^  lueit  fort 
bringen,  ba-i  ift  bie  bofljcit  et  pa^^.siva  ut  Bucerus.^    [m.  2'3^\   [.l.  fdjmuden 

5  (iactant)  odia  13  jagen  (ba§  ein)  zu  21  [^nn]  stellt  6e^  r  24  roetben  (blan- 
ditnr quiilem  sibi)  2'I2S  61  bis  6o{e  rk  zu  non  timent  2'J  grauet]  nicht  gravant 
zu  3ö  Invenire  gelingen  forbetn  r 

')  =  fid^  -)  Luther  beurteilt  hier  nicht  Bucers  Verhalten  (s.  Enders  8, 349  vom 

22.Jan%tar  1531  uM  Erl.Ausg.  54, 212  vom  1.  Februar  1531),  sondern  zitiert  liucer  ah  Kxegeten. 
iJersclüt  hatte  pseudonym  als  Arelms  Felinus  eine  Psahnenübersetzung  lierunsyeyeben. 


30  ^iitt)er§  Stad^beffenmgcii  nit  bet  beutjcljen  SSibel. 

fic  ba§  l)l)i'C,]  -.  treiben  eitel  bo'](  fac^.  üdiendum  provoeandum  odiiiin.  ba-? 
4!-4fic  bic  leut  feiublclig  iiiib  tjcffig  lUüdjen  et  se  contra.  'Verba  oris':  (i[uio(jiiid 
docet  ba§  ift  eitel  muf)e  [^cew]  unb  falfc^.  Est  proprie  descriptio:  quaudo 
fse  diu  t^cfdjtmicft  iiub  geputit  \va-i  leveii  fie,  i[t'3  erlogen  unb  erftuncten,  -l.  ipsi 
I)eiIo§:  locr  nic^t  tiofe  lüoo  [ie  leren,  linvJ  fie  furgeöen  ift  fdjcblid)  unb  er=  6 
logen.  Aven  dolor,  active,  ba§  ift  l)^r  sabbatisraus,  ba  t)I[eiben  fie  bei).  Per- 
tinacia  resistiiut  moneütibus  nieliora.    Sßeu  «tun  l)t)ny  ft^on  fagt,  iion  oediiiit. 

@r  left  fi^  nict)t  toeifen   ibas  fie  gut»  ttjeteu]  jum  beften,  guten.    Sed 
i-e.sistunt  moucnlibus.     [Qiuie  se(j[iuintiir]  bQ§  fiub  QUC^  atrocia,  \V0  fie  !unb 

s. -.geben:  ©onbern  fi*  tra(f)teu  nadj  fd)cbUd)er  lere,  vel  iu  geuere:  quae  vexat  w 
conscientias,  quae  faeit  doloieiu  consciuutiae.     6a  ^eift  proprie:  criiciant,  bte 
geloiffen  3U  gebeten.    V[ult  d[icere:  fie  t)abcn  fein  ru^e,  ober  .so[licitl  ut  etiam 
apud  seipsum  et  cum  .soli  suut.    3tuff  t)l()rem  i.  e.  sedulo,  assidui,  non  solum 
in  conventu,  Catliedra:  E.«t  explicatio,  baä  fic  fid)  nic^t  [quod  pertinaces  sunt] 
toeifen  laffen.    Sie  gt)en  mit  umb  tag  unb  nad;t,  auff  beni  leger  rul)et  man  n 
boc^,   ahn  fie  ni^t.    2)aö  ift  ijt)r  fabbat.    'Acen  ift  active  ju  ncmen  t)ie: 
Slradjten,  gef)en  mit  umb,  ba§  fic  fc^aben  ttjnn,  seil,  conscientiae  et  doctrinae 
i.  c.    namcn    tjijc    nid)tä    guti»    für.      „Sau"    ift    audj    verbum    pertiuaciae: 
Bleiben  brauff  [galten  fc^on],  bl[eiben  feft  auffm  bofcn  meg  i.e.  furncmen. 
Est  descriptiü  haereticoruiu.    Image,  ikon^  baereticoiinu:  Non  tinient,  i'ucant,    ao 
proteguut,  gravant  odio,  uocent  docendo,  seducunt,  sunt  pertinaces,  resistuut 
pertinaciter,  uou  quiescunt,  contemnunt  monitores  boni.     Unb   fc^elöcn  fein 
arg,   i.  e.    audaces    [audacissimi]  sunt,   in    lualuni    fed:.       Ibl  ßarl|ftabt  linb 
3to[ingli  depicti,  Campanus  ic.    I.  e.  £)ein  gute  ift  aUcutt)alben,  (juacpia  i)atet 

SB. ccelum  et  nubes.     §err,  fo  loeit  ber  ^imel  ift,  reid^t  bcin  gute.    Sic  r. 
tocrben  un§  ia  nic^t  umbftoffen  nee  trogen.    Nam  verbuni  tunm  domiuabitui', 
[iöl.  24»]  i.e.  verbum  graciae,  glaube,  Aemuna'^  fo  ferne  bic  Inoldcu  ge()en. 
Veritas  i.e.  ira,  .severitas,  Bucer-',  i.e.  bie  I)eiUgcu   Ijabcn-J  gut,    l)l)m  l)imel 
ift   l}[)n   bennoc^   nid)t§   gcuomen   bcn  verbis.     3ift   aufbcrmaf[fen  ein  f;cin 

aj.  7  ^fclmid;cn.  '.Sicnt  montos'  i.e.  Ijalt  feft  i.e.  bein  fadjC,  bacrcticl  tarnen  non  30 
evcrteiit  verbuni  gratiae,  (|ui  uns  Iriuinphat  senqier  in  ('iu'isto  tig|ura,  im  fcft 
vel  niag|nitu(!inc  tieff :  fie  U'crbcu  nic^t  aujid;cpffcn  beine  >oeiff)eit,  <]uia  finb 
SBerg  ba,  eä  ift  l)l)n  311  l)od)  unb  ]n  ticff,  bic  giroffcn  bcrg,  bic  (^lott  gcfdjut 
l)at.  Aliusit  ad  niag|nitudincni  et  l'()rt|itu(linem :  er  l)at'j  l)i)U  JU  tieff  Ullb  1)0C^ 
gcmad)t,  fie  fonnenS  bod)  nidjt  umbftoffen  Sicut  terra  et  mare  stat  an  beincr  3;. 
praebeftination,  sie  ut  jc.  [menfd)en  unb  Oiel)el  i.  e.  bn  crljclft  aEc«,  [biUfft.J 

83. sSic  t)aEten  ba  für,  bau  l)ic  nicmanb  feiig  ift.    ÜBic  toftlid)  teiuer  ^art  ebel, 
Jüie  ein  tcloerloerbt  |foftlid)]  bing  ift  beinc  gute.   Xu  l)ilffft  >ool  allen  men)d;cu 

3  lAvenl]   ^IN  hcbr.         (j  ilcilm]   iniiiuitns  Viil;/.         :!il  t)aU    feft    i>or  .Sii'ut.  nimitcs  mtl. 
Umstellunt/selricli,  alier  bcin  fad^e  wieder  zu  t)alt  fcft  inii  Sirirli  ~!i  .'ö  Vel  luic  Wo  tvafft 

berg  seil  ®iio§  icrfl,  'urbuics  ilei'  r        3S  tcuct  ist  zu  tdocrlucvbt  uri/ünzt 

')  =  elftcäv         'j  ^nsiax         "j  .s'.  S.  29,  Amn.  •>. 


IMoIter  1531.  31 

niiff  erben  ut  6o)lO|icf)ten,  f)ci(ofcn  !e|iern,  iinb  lnl)e,  bac'  ber  teiiffet  iiirfjt  al§ 
lüedE  reift,  aber  l)ie  ifty  foftltd).    „iralncn"  fidjer  fein.   „Sie  Inerbcii  (irrigirt) 
öol":  v|iilt  d|ieere  de  coiisolatioiu\  lioil  bcr  flil,  rcicfjtlimd.  llbcrflii«,  iilnne  sos.g 
prohnnt  aiiro,  ein  f[ein  ftarcfe  consolntio  liaec,  bic  ciiii  biird)  leib  unb  leben 

•■>  gef)et.  35on  bem  fd^a|,  reic^itunib  bein§  l^auS  i.e.  s[umm:»  siummannn, 
opnlentia  verhi  consolabiintiir.  Seniio  de!  abiindet  in  vobit;,  fürt  ift  abiiii- 
dantia,  iibi  praedicatur  verbum  de!  abunde,  ibi  ost  etiam  consoktio  et  piena 
oonisohitio  jc.  Sie  tjdbexi  fie  fuHe  ju  trinken,  tcunden  inebiiabimini  ,s|piritii 
suncto.     Srentfcft  fie  mit  beinent  f rcubenbad) ,  mit  einem  fdjonen  brunlin. 

10  V[iilt  d[icere:  E.'^t  Mimesis  in  Alleosi.    V|iilt  d|iccro:  bu  trendeft  fie  mit 
luft,  bie  ift  fo  gro»  nt  torrens  qnidam,  reidjUd)  gibt  bein  bac^  i.e.  bei)  biraiu 
ift  bie  lebenbige  quet  vel  [frifc^ej  born.    V|ult  d[icere:  finb  acjuac  vivacoon.?, as 
i.  e.    :ipmper    recentes    ut    in    Iob|anno.      \'M.  24''|     ?ll§    mit    eim    ftrom: 

Opnlentia  ift  ein  ftrom  i.  e.  copiu.«a.  SBcnn  man  bei)  fcim  luort  bleibt,  fo 
15  !§at  man  viventem  fontem.  'Et  in  lumine'  fet)en  lüir  troft,  licdjt,  freubc, 
nid^t  tenebra.s,  non  tristieia,«.  Ne  pe.~,  baS  fil)et  mau,  luaä  er  betet :if.  12 
contra  baereticos  q[Uotqnot  hi  perseq|unntur  mc  i.  c.  bas  bie  ftol|cn  mid) 
tli(!^t  mit  fuffen  tretten.  Totus  psalmus  est  |)recatio  contra  heretico.s.  Ejjo 
oro,  qinanqnam  ipsi  persequuntur  et  tales.  £)a  foHen  bofc  bnben  fallen  nnb 
2»  ic^  nid)t.     Ipsi  potiiis  ruant,  supra:  ba§  iä)  aud)  nic^t  ftol^  mit  l}l)n  loerbe: 

Coeli  cnarrant'.     Et    in   nomine   tuo    i.e.  qiiando    tu    iios   exbilaras   et    con- SBi.  19, n 
solaris,  fo  ^aben  Inir  freube  unb  troft. 

Ps.  XXX\  11 

S)a§  l^eift  ps[almus  de  patientia.     ['Noli  emu[lari']  la§  btd§§  ntd^t  Der=  <&.  1 
ih  bxieffen,  murr  nid}t,  ergrim  nidjt  uBet   ben  bofen,   toeng  l)l)m   Inol  gef)et, 
fei)  nid^t  rac^gl)rig  'Facientes  ini(|iuitateiii'.    äüoue  l)m  (anb  i.e.  tl)u  gut§äJ. 3 
unb  [ncer  bic^]   reblid^.     S'ieer  bidj  nid)t  mit  lugen,  bleib  bu  nur  from 
unb  tl)u  toas  red^tfc^[affen  ift.     Sit)e,  baä  bu  niemanb  befc^eifft,  fei)  ni^t 
unUiiUig   unb    baöon  lauffen.     "Terrura',   ubi    est   eultus    dei.     6in    reblidjiitift.i.ss 
30  narung  i.  e.  lionain  faeultatein,  P|aulus  Eph.  4.  nere  bid)  mit  eim  reblidjen 
^anblrerd,  erbeit,  ^nbel  reblidj.    a3iftu  betrübt  über  ben  bofen,  fo  freue  btd) 
be§   ^errn:    plus  est   boni    in  deo  quam   [iuventum]  pessimi   in  miJis,    nt  sit 
Antithesis:    averte  oc[ulos   ab    impiorum  ie|licitate  et  verte    te   ad  domiiuim 
et  consolare  te  verbo  eins,  qui   plnra  promittit  et  dat.     6rluft,    ergetje  bid^, ».  i 
Ji  oblecta  te  in  domino.     „Sefel  bem":    öpe|eiilatio  ad  IIiero[solyma,  gl)e  l)t)mi!.  r, 
tcmpcl  crumb,  bein  supra  4.  ps[alino:  ()arr  be§  fjcrrn  unb  loarte  auff  i)()n, 'Ui.  4, s.c 


zu  3  Supra :  cnlix  inebrians  r        zu  5  Bon  ben  loftli(^cu  gutern  beinS  ^auä  i.  e.  verbo  r 

2  1 

8  zu  trinken  stellt  fliegen  rh  12  16otn  ftifc^e  uk  15  troft  licdjt  zu  24—26  bie  ydjwerftcn 
ii  pi[almen  om  bornftag  ptcbigt  sicut  adies  ilulij  eoJ^  r  26  {xeäji)  fei)  nicf|t  ■'J2  (V|ult  d^icere) 
ut  s!t      S!)  Spe"  oc  fec?]  liiero.  aho  ec^clesiae  oder  ac^cessus  oder  oc^casionis       36  toavte  (fein) 


32  8iitf)etl  Üloc^bcfferiiiigeii  nii  bcr  beiitfd^cn  Sibel. 

i'.  7  [St.  25"-]  „fcl;  ftit",  Icibc  bic£),  t^ut,  loa»  er  tüit  (v.  S:  uon  commovcaris,  cum 

impio  bene  est:  in  prosperiticante  viam  suam  unb  facieute  cogitationes  [suas]. 

2f)iit,  toa»  er  iüil.  f[raii  mavgrctc'  ift  ein  ejcmpcl  Imius  p[8almi:  bcv  in  feinem 

mutlinüen  gludf  i)at,  bem  fein  mutlnil  [glncflic^  fortgefjet]  \vo\  gcrebt, 

perficit  .<nara  irapietatem  et  felicitor.    Sicut  ludei  lialjcbaiit  successiim  contra    s 

!<•  s  Christnni.    ©v  meint  bie  felbigen  bofen  buSen.    Nos  d[icimus:  ^hxik  nid^t. 

i»!atti).^5, 5  gj.   ^jjj    jiijg    verbum    irasceudi   fo    oft    repetit.     'Beati    mitcs,   qnonianr    .'c. 

EbLraei    iion    babeut    conditionalei*.    utiintur    copulatis.      'D3cai'g|Qrete   fiiit   in 

nibevlonb,  i|t  ift§  ha  ^tn  mit  all  Ijl^rev  potentia  et  muttoil,  d[ux-  G[eorgius 

s.  10  iam  est  ju  Sl.'ef[ben.    'C'onsiderabis  enni  et  non  videbis   [locum  eins]'  loenn   lo 

i.*mti,24bu   fifjcft,  ba  er  geltiefen  ift.     Logns  Unit  feI|Qm.     P|etnis  ad  pote.statcm 

2!.  II  retulit  jc.    Unb  luft  ^aben  fnx  gioffer  freube.    'Anr-.  afHictns,  mansnetus  per 

metalepsin    per    nmltos   gradus.      Expouit   iaui   bm  mutlnitlcn    inipii.     Inipii 

brauet.    2Bie  funb  A^^err  @[ott  fo  tool  malen.    Sed  er  ladjt  gar  ^eimlic^, 

«.14  seil,  dominus.   !^üdtn  ba§  f(fj[loerb,  bo§  finb  mir  feine  mntunüige.    S)a§  ein  15 

8.  IC  gerechter  locnig  l)at,   ift  bcffcr  quam  jc.  prae  copia  multa  v|ult  dLicere:  lt)a§ 

ein  gere(f;ter  t)at,  (5  fei)  gering  Itiie  e§  loollc,  ifti  beffer  quam  omnium 

ij^'^odivitum  fdja|,  6rbe,  res  eorum:  ©inb  ia  feine  promissioncs  ba§,  Unb  bie  fcinb 

ba^  ift  fein.    6l)riftu§  fagt  eben  fo,  ba§  fnmus  lool  ju  Ijaln  tontnie:  Qnod 

hodie  cum  sit,  cras  in  clibanura,  vel  pretiosum  [Hiscna  vei  toftlid)  fc^aff,  ber   20 

ij  Ovis  ift.    Impii  sicut  foeuum  florent.    Scrip|tura  dat  nbique  impiis  Horeiii: 

luie  ein  luftige,  frolicl;e  ato,  nt  cogLitet  quis,  qnod  perpetua  jc.  sed  loen  fie 

am  friffd)tcn  finb,   tompt  einer   mit  einer  l)alöcii.     (^uando  sunt   [in]  spini.s, 

fompt  ein  iu'uerlein  unb  l)anct  breiu  unb  loirfft-:  in  ignem.    [«[.  25'']   2)aä 

i.ir,,22ift  biet  feiner  beitu  ba-s  fet  tion  fd)opfflicn.'^     Sed  melius,  si  istam  seq[uimur  25 

sententiam:    lüie  ein  fd)One   t)erbc.     5)t)V  argumentum    iftj   fumus.     'In    funio' 

l)^n  rand^  d[icit  fic  fiebern  im  rand;  ba  l)iu.    Sie  gctjen  [diciuius  ger|manice] 
äs. 21  ba  ^in  Joie  fumus.    Non    „jalet"   er   loils  aud^  nid)t  tt)un  Sed  er  borget 
unferm  .Soierr  (i)|Ott  Diel  üb  nnb  gibt  im  nic^t-?  ba  für,  etiam  persei|uitur  jc. 
Ch-  fdjucit  getroft  auff  bie  fcrbc.-'    Est  dator  i.  e.  gibt  gern,  ift  milb.    Steuer  w 
borget   unb   ift  unbarm|l)erl?i9,   bicfcr   gibt   gern   i.  c.  uinfer§   l)ierr   giottö 


axnitl). 


2  faciente  r  vor  cogitationes  3  (tibix)  in  in  77  potestatoni]  ptatj  1^  Aui] 

ailSSI   hebi:         16  v  d  vor  loaä  am  liande  aHi/chrarhl  l'J  l'iiniiis]   1' —  l.aiim  foenum  oder 

fimus  zu  30  firinameiituni  expansum  r 

')  Gemeint  ist  Margarete  von  Savüyen,  Tante  des  Kaisers  und  Statllmlterin  der 
Niederlande.  Enders  4,39.  Die  jüngsten  Nucliricliten  hatte  man  in  Wittcnhm/  von  Bugen- 
hagen  aus  hiibeck:  sie  verfolge  das  Kvangetinm  grausam.  S.  den  Brie/'  Balduyns  an 
Roth  vom  II.  Dezember  1530  (Buchwald,  Wittcnb.  Stadt-  und  Univ.-  Gesch.  S.  87).  Ihr 
Tod  war  auch  sction  bekannt  nach  Z.  9.  ')  Luther  hat  das  Wort  'Schöj)s'  selten.  Auch 
l.Sam.  15,22  steht  'Widder',  vgl.  S.53  Anm.2.  ')  Dies  Spffichioort  felüt  bei  Thiele.  'In 
das  Kerbholz  schneiden'  (guthaben)  und  'auf  dem  Kerbholz  haben'  (sclitdden).  Den  ersteren 
Sinn  htil  unsre  Stelle,  7cenn  bei  'Er'  an  Gott  gedacht  wird.  ' 


«Pfallet  1531.  fSn 

Cjefegneten  i.e.  deus  henedicit  illis  et  nialcdicit  aliis.    SoIc^Cu  man§  [de  (jiioiB. '.'2 
loiiuittir  ps|alnnis]  ttcfen  [genflC,  toegc]  ongci",  vhatuin:  stabiliiv,  eertiim  faciTC,».  23 
bao  hü  id^liiebb,  hai  ev  bleibt,  nun  mit.     „Jobbern"  vocare,  forbern  fort= 
tjclffen,  promovere.i   gelt  [er],  si  posLsibile.    „JeglidE),  aÜcjelt  ift  barmitjcr^tgu.  24.  m 
■'   unb    borget   gern",    active,    alioqui    est  ambigiium,    sigiiificat    miituantem   et 
imitiuuoreni,  tjüÜt  feft,  bleibe  l)mer  bnr.    Sic  leut  rcbcii  o.\   1.  pracccpitos;. a; 
ftarcf   ^er.     Loquitur    iudicium    i.  e.  leret    rec^t.      De    Confessionc   eaiitatiiin, 
i|uia  ipsi   soli  docuerunt,  Martyims  uoii  ftraiidjcln ,   gleitten.     l'aucrt  aufis.  31 
ben    lustiun,   jud^et   occasiones    occidendi    d|iciniiis    iios:    er   iDOlt    Ijtjll   gern  ü.  32 

iD  tobten,  tuenn  er  fd^on  verurteilt  loerb.    @r()ol)en  i.e.  ju  c^ren  fe|en.    Delee-s. 34 
tai)eris:  bu  luirft  [bcine  \v.\i]  fet)en,  bac-  ein  mal  anbcv»  trirb  lucrben  mit  bicfen 
leuten.    Su  jolts  erleben.    'An::":  ftolt^,  troliig.    ^d)  Ijab  ein  mal  geiet)cn, «. « 
d|iciaius.    Unb  er  toar  nicf)t  lueit  bon  Soul,   loar  l)l)m  fecr  e^nlid^.   supra 
ps.  X  in  fiiie.     Non  soluni  sunt  „mec^tig"  .-^ed  bucf)cn  ctiaui  auff  l)l)r  mac^t,  w.  lu.  is 

15  DiiLx  Gieorgius  et  March^io:  l)bcrman  fol  fid;  für  t)l)n  furdjten.  Xcr  lüar 
gefurcht,  gelDoltig  unb  gcfurd)t:  bei)  jamen  ift».  Misurc:^  vivere,  flurcrc. 
Sarach:  ortus  indigena,  origiuarium.  [!8l.  26"]  @»  mu§  ein  baum  l)eifjen. 
Scrip|tura  eomparat  setuper  impios  Horentibius  arborib[iis  et  graniiiiibiis.  Nos 
sini[i]iter.     Brosch:   tan,   abies.   uoii    soluiii    bluet    sed    cxjiaudebaiit    ramos, 

20  Breitet  jirf)  au§.  141.  ps[a]mo:  occupabat  multuni.  Sigiiificat  mag|nitudinem 
potentiae  et  imperii:  (Ter  ouff  feiner  blut  Univ^cl  ftf)et,  ift  norf)  nid)t  in  ein 
f)au5  gebogen  unb  ein  balcfen  geinorben.)  lam  non  est  grün  im  Umlb  sed 
captus  in  civitate  (gute  eog[itationes  sed  non  est  sententia).  Unb  grünet, 
unb  buncE  mic^  bie  lanber*  bäum:  breitet  fid)  nid)t  loiit  au«,  perpetuo  tarnen 

2i  virct,   finb  Xoit   bic  tannen   benme.     Soberbaum    Unc  mciben    bletter,    iial)et 
pyramidis   formam,   h)ie  unfer  birnbaum.     ^i]  ging  ein  mal  fpaciern,    „bas.  ac 
rtar  ba  t)in".   Sleibe  from:  on  tiuinbcl  unb  t)alt  bid;  rcdjt,  rebtid),  „benns.37 
c»  ttiirb   bod^  ju  letift  iencr  unfrib  unb  bicfcr  frib  babcn".    Xenn  fold)cti 
toirft»   ia  ju  le^ft   fboc^]   tüoIget)en. 

30  3lber  ber  .^err  f)ilfft  bcn  gereiften.    3^)  meine  e^  fcli  ia  gnngba.'ii.aa 

[Emphasis:  er  toirb]. 

2  chanan]  \iV2  hehr.  certum]  cetrtü  tier/H'AWeJfi«  3  f(^loe6b]  woä/ niV/i/  =^d^ltie6t. 
Hondem  =  fd^Webenb  11  IntTft(S)  12  ' Äriz'\  V'"'"?  hebr.  10  itt)  c  aus  pclj  17  Üatac/i] 
n^TKS  hebr.  19  Brosch]  tillS  =  Sänne  hebr.;  jedoch  kommt  das  ^f'ort  in  diesem  zur  Ver- 
handlung xtehenden  Psalm  yar  nicht  rur ,  wird  also  nur  irgenduie  zum  Vergleich  heran- 
gezogen 23  Das  deichen  des  Parenthesenanfangs  fehlt  24  ccdros  Libaiii  Vulg.  übersetzt 
hier  Luther  als  Sotietbautn  (vgl.  ,bund£  nii(^'V      breitet]  breitet  oder  fiteetcr 

')  Luther  setzt  also  hier  die  Bedeutung  beider  Woriformen  fest.  Er  rertcechselt  sie 
aber  doch  gelegentlich  selbst;  mehr  noch  die  Xachschreiber  und  Drucker.  ')  Der  Mark- 
graf, Kurfürst  Joachim  lon  Brandenburg.  ')  Misare  ist  sicher  =  hebr.  mspis.  Ex 
zeigt  sich,  daß  LutJter  nicht  nur  bei  dem  Wort-,  sondern  auch  bei  dem  Silbensdihiß  r 
wie  englisdtes  th  ah  leise  angedrücktes  f  aussprach;  doch  nicht  regelmäßig,  vgl.  z.  B.  S.  40 
Z.  2'almuth'.  *)  laubet  =  laurbeer,  Cotbeet;  rgl.  im  folgenden  Soberbaum  /.  2j. 
Sut^trg  SBerfe.   JBibetüberie^ung  3  3 


34  Sull)crä  Üiad^bcijcrungcn  an  ber  bcut?t^en  S^ibct. 

XXXV  m. 

Memoriale  et  notuen  dei  ift  faft  ein  biiig,  facere  meinoriam:  ]i|raeflicare 
[colere]  laiulare.    In  Reg[uin:  CoufitemiDi  lueiuoriae  laudis  domine,  v[ult  prae- 
üiit.  22, 19  dicare  suaiii  gratiam  et  coufiteri  misericordiam.  'Hoc  facite  ad  iiieara  co[miuenio- 
i.Sor.  11,55 ratiouem' baÄ  ift»  ia.    Hoc  expouit  Paulus  sie: 'quotiescunque'.    Ista  ceremonia    s 
est  ideo  iuf.tituta,  ut  ibi  praedicetur.     Omnia  Pom  Opffev  expos|ita.     Chaldei 
9!. 3 ad  mensaai.    Hinc  ludei  aurum  sanctius  altari.     StecEcii  tieft  [tvuden  mxä) 
5>. 4sed  sancti  sunt]  l)nn  niix'  depressae  sunt  in  nie.     '>Saui|tas':  ps.  7.  frib  tue. 
*i. 6, ;; SriicEen  fie  tnid)  t)axt,  Unb  trurfcn  tnic^  loie  ein  fc^loere  laft  i.e.  fie  finb 
35.5.  emii"  3U  fc^lner  luorben.    5tind:cii  unb  eitern,  foulen.    (Livores,  colleetio   lo 
sang[uiuis  [luunben  vel  ftriemen]  Concretum  muffen  iDtr  ncmen.    [ai.  26*']  3c§ 
bin  gar  erfd^lngcn,   fii)(al)e  ben  fopff  nibber,    U)ie  ein  traurig  menfdj  gcliet, 
^'•^'^'^supra  j)s.  ;S(3.  ^d;  gelje  frutu  unb  fccrgepucft.   IHcin  band),  bie  ilia,  ift  gar 
s. s uerfmadjt  unb  öerbort  unb  ift  !ein  gefunbt)eit  an  meinem  leibe,    llia,  (luac 
circa  luinbos  sunt,  lüenC'  eim  in  ben  Icnben  crauff  ftrcic^t,   c-i  borret  einem  is 
bic  (enbeu  ^in  tnegf.    Vita  est  in  spondilibus.'    In   terroribus   ftt)et  man  iDOl, 
ba^  einem  bie  lenben   unb   beiit  gittern,  äßann  eim  bie  Icnben  aufetnanber 
'ij.sg^en,  jerftoffen  fcf)luttern.     ^nx  unrue,   für  groffem  ro()e,  ic^  bruEc,   ba§ 
mir  mein  tjer^  frad)t,  ac^jen,   mein  f)er^  trad)t,  ha-j  id)  t)eul.    Ille  dcnsus 
s.  ugeniitus  signiticatur  hie.   '.boAer' ein  fauffman.    „Sa-j  lie(^t"  3c.  fe^en  mic^  tion  20 

ferne   an,   intus  vexatus  a  conscientia,  foris  ab  amicis.    hieben  uoxia  [noci- 

25. 13 nientia] ,   Iric  fie  mir  fd^aben   [iDoüen]    tf)un.    'llavos'  f^aben  ti)un, 

iB.i2ung[nab  belneifen.    @tet)en  gegen  mir  unb  fc^auen  meine  plag.    Potuisset 

effugere,  hai  inolt  er  ()aben,  tnirb  aud)  ju  fd)affcn  machen  u|  ufern  d[oiiiinis  Epi» 

.<copis  ad  Misiniani,  Brandeb|ura'.  Unr  liioÜen  t)t)u  linbbcr  ]\i  fd^affen  madjen,  25 

«.  13  ,,gt)eu  alljeit  mit  falfd)cit  unib",  lianbcln  fbidjten]  mediinntnr  dolcis.  loie  fid) 

mid)  über  ha§  feit  loollen  merffen,   unb   treiben   falfd)c  fad)cn  unb  g^en 

85. 11  [t|ui>lidie]  mit  eitel  liften  umb.     '.sjout  surdns'   mnö   nid)t    l)iiren,   tinl 

SB.  1;.  mic^   nidjt  ju  tnorten  taffeu  fomen.     Straff rebe,  gegenrebc,  umbrcbe.    äL*enn 

45. 17.  18  ic^  fiele  [pes]  fo  icurben  fie  ^od^  triumpl)iren.    S3in  ju  ungl|ucf  geborn  So  30 

ü.  iftUiog  bie  tonigin  inm  liungern-   and)   tfot  fdjreien   Sorge,   „bin   forgfcltig". 

,^^d)  mu»  mid)  umb  meine  fad)C  beiffeu,  iu  pcccatis  et  penis  peccatorum  versm-, 

IM  ^5^1  'I"^'  ^""*  '"®''  ""^  unteritrurfcn.    „föro-i  i.  e.  finb  oiel."   Supra  ps^aimo:  iiabber 

mit  ben  l)abbcrern,  loolan  unfer  l)|err,  bu  muft  allein  t)elffen.    |*I.  27»]  ftreben, 

i8.2ife^en  fic^   loibber  mid).    3ft§   ber   Satan  i.e.  baä  id)  an  bem  guten  35 

zu  II2  quoll  vir  11011  iiiulier  creatiis:  couluiiielia  so.xus,  quasi  deus  uim  crearet  feiiiiiiam  r 
10  (foult)  StindEcn  13  Qt^t{n)  ir>  (fto)  bortcl  -'O  Soker]  nnb  =  rcijenbct  flouf', 

.§onbcl§mann ;  im  Psalm  V.  11  das  Pilpel:  iri~ljD  =  Ijcftig  ))o^cn  (öom  ^etjen)  zu  -Jlj-Jä 
XIII  ps.  cum  hoc  ps[;ilmo  habet,  credo,  ideiii  argumciituiii  )•  'J2  Ifavos]  nw  23  Stehen 
mit  Slricli  zu  ferne  X.  Jl  26  (bid^ten  doluiii)  ^nnbcln  2(i  Taniquaui  surdus  Vul;/. 

29  (roibbcr)  njUTbcn 

')  Die  Form  /«<  ron  .spondilion  oficr  spondylns  falucli  grhildet.  -)  Marie  1:  Ungarn 
s.  Unsre  Ausg.  lii,  rA2. 


^ialter  1531.  35 

f)alt,  siipra  ps.  34.  [ba§  id)   an   bcm   iiutcnl  Tintt.     Pro.*e(ini  iKmnin  ostiM.  ai.is 
significatio  coDstantiae.     Buijt  ftib  Ullb    tjalt   briibcr  j^r    patientiam,    tameii 
illic  credo   occa[sionera  esse   pacis  coutra  remedios.     „i^cilufifc"   fei)   11  i  d^  1 2^'- ä'-i 
ferne  öoii  mir,  ^err,  meine  {)ulft,  ^eil.    2)a§  ift  ber  monta^.' 

i  n-n^  quod  frequeiiti.ssimuiu  est,  .signifioat  proprie  id,  tjuod  graece  kakia:  *i.  38,  is 

lualitia  non  moris  sed  afflictionls  i.  e.  rualiciaui  passive,  quam  aliquis  patitiir 
et   indc   male   habet.     Et   afflictio  est   germaiiice    iibel,   lcl)b,   iDcI),   nnglucf, 
jc^aben,  6ofc§.    di  tt)ut  mir  öiel  leibe»,  6oics,  nnglnrf.     Sein  gefeit  nintt-äi.  i». uf. 
i)f)n  ijtx  iDur  finfter  unb  fd^Uiarlje  biete  ftolcfen,  barin  erüerbovgen 

10  toar,  äJom  glanli  für  l)l:)m  trenneten  fie^  bie  lüolden  mit  l)agcl  unb 
Bli^en.     „Sa  [C.  C]  fa[)e  man  Itiajfer  gofje",  bas  ticffe  gruben  t)nn  bie  erbe  ti  is,  le 
gerifjen  luorben.    Vel:  bie  t^rbe  |P.  M.]  jui'cljuttert  fid;. 

Ps.  WXIX. 

^ä)  fc^te  mir  für  „baö  ic^  ntd)t  loolt  funbigen  mit  meiner  junge",  Js 

li  est  versus  baran  ber  gelernet  dat  40  iar  in  deserto,  leduthuu,  nomiuo  Caii- 
toris,  ^d^  f)ab  mir  furge!"nomen]felü,  ic^  floil]  mid)  f)uten  baä  id;  nidjt«  2 
funbige  mit  maulforb,  v[ult  d|icere  ^d)  Inil  mein  munb  coliibere  lefi-oiiare, 
ein    l)alffter    an3iet)en,    gegen    mic^.      Argununtum  est   praecedentis  psialmi: 
scandalum    felicitatis    impiorum,    ba»    einer    für    l)f)m    fol    fe^en    felicitatem 

20  impiorum.  önb  foI  bennod)  [331.27'']  contra  deum  nid)t  murmurari,  Ego  fol 
ein  @ot  ^abcn  et  non  liabeo.  Eeontra  qui  nou  liabeut.  ben  t£)ut  er  als  gut», 
un§  al»  leibe,  ^ä)  toil  mein  munb  jeumen  [id§  inil  l)ni)alten],  meit 
[loennl  id§  [ije]  bie  ©otliofen  uor  mir,  umb  mic^,  fe^c:  florontibus  impüs 
me  spectaute.    Lotli  cruciabatur  iu  Sod|omis  'die  et  uocte' 'cruciabaut  auimam  s.  ^ctri  ■>,  s 

25  iusti'.    Est  ibi  magina  copia  verboruni.    „^d)  bin  ftit  luorben",  id)  rcbe  nidjtü.  3 
Don  Oiel  freuben  i^t,  c§  ift  iba?  Inerv]  mir  nidjt  (edjerlic^  \^sä)  lueio  ntd;t  Diet 
Don  freuben  fagen],  ic^  Inolt  gern  murren,  bas  bie  ()eibc  lachte*,  unb  bie  pefti= 
I[en^  fc^elten=  [Vid|e  S|anct  Veiten],  fan  nid)t  uicl  Don  freuben  reben.    -Von 
habeo  laeta,  quae  dicam.    Unb  freff»  ^n  mic^,  Unb  mu§  [mein  leib]  ^un 

30  mid^  f reffen,  rideri  intus,  morden  intus.    (Jr  ift  jornig,  copia:  mein  ^erlj« .« 

]  Proseqni  boimm]  sequebar  bonitatein  Vuly.         zu  1  ps.  34  r  5 — 12  andere  Schrift. 

Nachtraff  zu  Fs.  38  und  Ps.  18         zu  S  ps.  18  r         17  moulfotfi  wörtlich  nach  masorelhi^chem 

Text        zu  17  maul  r         32  jcumcn]  je en  tras  kaum  =  Jemen         28  über  fädelten  uteht 

»on  S.  selten  ap        30  (n^emen)  rideri 

')  Da  im  folgenden  mit  neuer  Schrift  ein  NadUrag  gegeben  wird,  werden  wir  an- 
nehmen müssen,  daß  hier  eine  Sitzuttg  zu  Ende  geht.  So?  ifi  bet  montag,  dies  hat  also  Wert 
für  die  Datierung.  -)  nin]  offenbar  ist  gemeint  Ps.  38,  13:  r''~  ^"S"!  =  fie  reben  [yteöel 
(xaxia  Z.  5).  ')  =  fit^  ')  ÜJJurren,  bal  bie  ^eibe  lotete.  Hierzu  aus  Luther:  fluchen 
il)m,  bofe  bie  liebe  ^eibe  ttiacfet  (matfelti  in  den  zwei  ersten  Au.igaben  der  Dietrichschen 
Hauspostille,  vgl.  P^rl.  Attsg.*  1,99  und  duzu  ebendort  S.  3.j7  die  Nachträge,  soic-ie  Unsre 
Ausg.  Bd.  18,  196,  21  Anm.  ')  möchte  bie  peflilcn^  j^elten  =  flud^en  igl.  DWtb.  s.  r. 

Pest  Nr.  2  Pest!  cds  Attsdruck  des  Argers,    >-gl.  Hot:  Veiten!   Botz  Vellenssitcht !  [0.  B.J 

3* 


36  SutljerS  5iact)bfiicriingeii  an  bct  bcutid)cii  4>i['el. 

6renb  in  meim  leib  (mui'uniratio  e.-t  iracmulia),  accensii.s  siim,  toolt,  baS^  \ä) 
tob  lueve,  ijuae  diciaii>:  lüetx  \d)  bran  bendc,  \0.  signiticat  se  porpctuo  halxTc 
«.sistam  meditationera.  Vnilt  d[icere:  i)txt,  iä)  6in  fein  mube,  gib  niiv  ein  gnebtge 
ftunb.  Qx  lüil  nic^t  l'c^elten  sed  ba»  l)eliliidje  feur  lolfcn  l)a6cn.  ^\ä)  rebc,  vel 
bete.  lam  sequitur  precatio,  duplicem  senteutiam  habet:  optantein  vel  depreca-  :. 
tivani,  quae  sunt  contrariae.  Oportet  sit  deprecativa.  Yertitur  ad  orationem. 
.S[un3ma  s|^unimaruni:  ^ä)  bin  in  g  roffcn  engften  unb  f)abe  giofie  plag  et 
non  satis  afflictissinio,  Sed  cogor  videre  inipios  florentis[sinios  e^^se  i.  e.  qnando 
desinam  ego,  e§  ^eift  vitae  tenipiis  a  desiueudo,  ha^  iä)  \vi\\e,  lüiinl  ein  cnbe 
'^^•j'"^;  j^ntit  mir  ^aben  toiib,  njenn  id^  Don  Irinnen  fot  i.  e.  ba  ein  gjnebig  ftnnblin  nie  lo 

SS- f' subito  [i^l.  28^]  rapiat  ex  improviso.  lam  prophetisat  et  revidet.  „SitlC  bu  t)Qft 
mein  tag"  [finb  bei)  biv  einer  ^anb  breite]  „mit  einer  fpanne  gemejfen", 
niea  vita  i[t  für  bir  lüie  einer  I)anb6reit,  4  finger  breit.  @§  ift  ein  fur|e§  leben, 
l'ieber  l)crr,  nimb  [mid;|  nid^t  ex  improviso  f)in.  Sroft  mic§  öor,  fpric^  mir 
freunblirf)  ^n.  -Dtein  alter,  bie  Icnge  mein»  leben»,  l't  signiticet  duratiunem:  u 
bie  jeit,  bie  ic^  lebe.  Quam  tota  vanitas,  brumb  nimb  mic^  nur  nid^t  loec! 
plo|tirf;,  ne  raff  mic^  cum  inipii<  terrae  nisi  priu.*.  (Sic  ba»  leben  l.nid;en. 
5lc^  ba»  bie  impü  linftcn,  toit  gar  nidjtc'  i)l)r  leben  ift  et  tarnen,  bie  fo  gelniä 
nnb  filier  leben  nnb  filmen,  bie  [bod)]  fo  fieser  finb  unb  leben  bod^  fo  fidler. 

S.  rAlludit  ad  impios.  'In  imagine'  i.e.  ip.se  ambulat  non  existeus,  ipsa  est  20 
^tbr.  10, inou  res  sed  imago  de  re,  ut  Eb|raeus:  'lex  est  iniago'.  äßen  bu  mid^ 
^olen  lüilb,  fo  l)ol  mid),  nur  fag  mir§  (la§  mic^  [5lber  ^err],  hat-  lernen,  ba-i 
ba§  [leben]  ein  [mal  ein]  enbe  ^at,  ue  impiis  similis  sim,  cpii  quaenmt.) 
äßeil  id)  fo  geengftet  mu§  tuerben,  Iq§  mic^  nic^t  üerbknbet  loerben  ut  ipsi 
sed.  Non  cogitant  [neque]  de  peccatis  neque  de  niorte  sed  de  boiii.s  prae-  k 
bendis.    !ompt   balb    bie  afTirmatio:    ^a,    id)   lt)ei»,    (juam    nihil    sit  vita    mea 

»••''bas  mein  leben  gemeffen  fet),  ein  3iel  Ijat  unb  [id)]  cnblid)  ba  oon  muc'. 

»■7©ie  gel)en  ba  l)er  »nie  ein  bilb  [fdjeme],  ift  ju  ftarf,  mie  ein  spiritus  gcl)ct, 
finb  eitel  lart)en.  Unb  betnmert,  madjt  l)l)m  öiel  unruge  unb  ift  bodj 
fein  nul.!,  nimbt  l}l)m  groffc  bing  für  (Caesar  loil  nod)  Partlms)'  tumultnatnr,  ,10 
tobet  unb  tjat  nicl  bing  fnr,  luil  oicl  bing  auüridjtcn.  "i^^aün  gelt  fanilcn, 
Alex|ander  vult  totum  mundum,  Pap|istae  restituere  et  |Sl.  28'']  Tjaben  üiel 
unnützer  forgen  [habent  vanos  Impetus  siq)ra],  tierlomc  mnl)e,   moliimtur  varia, 

iDoUcn  Diel  ju  tl)un  tjabcn,  mad)cn  l)t)n  ücrgeblic^  unrue.   Est  descriptio 
maledieti.    'Congregant'  non  sohmi  pec[uniam  sed  honores,  glorias  et  omnia  35 

5  optautem  mannigfach  corr  au«  optati  in  optatj  VJ  jjjane  corr  in  jd^rnir  14  (für) 
»Ot  IS  tarnen  mit  17  puii^cn  durch  Strich  verbunden  2-J  mitä  (nur)  24  luutata  senteutia 
Una  ex  7   veris^iinile  ps[^almo  r  i6  sed  am  Anfang  der  Zeile  mit  Strich  zurückgetciesen 

zu  22  laä  mtc^  boä  33  über  unnujjct  steht  ut  il^ux  (i^oorgius       »ertönte  rh         ö4  (finb 

Der)  mo(i^cn         zu  :J4  m  ^eift  in(|uiotuiii  esse  ut  aquae  tieiiunit  <■         .j'.i  l'ulg.:  Tliesaiui/.at: 
et  ignorat  cui  congregabit  ea 

')  Gemeint  iM  Julius  Cämr.  Ober  seine  Abnichl,  yepen  die  l'arther  sn  sielten: 
Siielon.  Caes.  44. 


<PinItet  1531.  37 

S)erl  aufftoften  toiib,  friegen.    9hi,   f)er,  Ire»  fol  id^  'Sofien,  toe§  fol   td^«  » 
mtd^   troftcn?     S;iimnja  .s|iuiimariini,   ic^  []ab  bein  verbnm,   ^t^  tt)et§,   baä 
td^  mid)  iiic^t  fol  tioften,   beö  )te'  mein  aclvcisaiii  tieften.    In  3.  praeceptt) 
est,  3it  ^f"-"  sabbatisuius:  S)a5  ift  mein  troftcv,  ^ette  tc^  nur  ein  gnebigen 

5   ©Ott,   noii  curairem  Pap[istas,  Venetof^,    ber  biuff  id^  nidf}t.     8a§  micf)  fui''^'-" 
ben  navrn  ntc^t  3U  fd^anbcn  ffpot]  luerbcn,  ba§  fic  mein  ipottcn.     Cofcn 
r^eilofcn]  leuten.  jol  contemptores  dei  f)etffen,  fic  nanen.   Xa  fompt  er  itibbcr. 
3(1^  mag  mit  ben  nnrien  nid^t  reben  [Uni  ftit  icfjuieigen  nnb  pnticn^  l)aben  i>- 1" 
iit  j^iipra],  init  nid^t  mit  l)l)n  ju  t^un  t)aben.    Xu  rt)ir[t-?  tiiol  madjen,  Juilufli- '••■'!■  37, s 

»"  bic^B  laffen  machen.     .,^\ä)  bin  oerfd^mad^t"  für  bem  fteuppen,  bin  gan^  mubc, «-n 
frofftlo-j,  bo»  mid^  bein  l)anb  fo  fd^ilt.    %ä)  lüie  gor  nic|t§  finb  boä)  alles?- 1- 
menfdfjen,  quaudo  redarguendo  aliquein  ic.     Ego  fui  flageilatus  tota  die,  ipsi 
florent  et  bene  habent  scaiidalum  fidei  et  1.  praecep|ti.     Regiere:   toenn   bu 
einen  jie'^cft,  3ud^tigeft,  ba§  feine  „fpennc".    Tu  frifft  ein  auff,  loieeinmot 

15  ein  fleib  auffrifft,  üerberbftu  feine  f(^onif)eit.    "3(c^,  ei  Inie  gar'  inil  nu  fdjier 

beffer  Inerben.    '^äj  bin  bein  „gaft"  unb  ^auSgeno?,  ic^  t)eibcrg  bei)  bir.    'Peio-'^/Jf'''''^ 
grinamur  a  deo\  finb  beine  Inalbruber,   ipse  deus  habet  nos   pro   peregrinis 
et  tarnen  siiimis  eins  peregrini :    servns  enini  uoii  Ijat  peregrinatiouem.     35tn 
bir  pitgrim  unb  bein   burger  in  coelis,  f)ie  auff  erben  bein  pitg[rim  et 

M  tarnen  'nostrnni    politeuma  est  in   celis'.     [931.29']    Sa»   id^   Qud^   Tobe,   Ia§ L^'/i '*' "° 
mtc§  aui)  ein  trenig  obem  boten,   bo»   id)   yi  mir  fefb«  tome.    6f)e  id)  ba 
"^in  fare  vel  „ge^e";  Ineil  ic^  hod)  ()ie  mu-3  in  dolorib|ii.s  fein  propter  pocca- 
tnni  et   poena?,  intus  et   foris   vexor,   da  mihi  coDsol|ationem   aliquam,   nc 
perpetuo  me  sie  afflig^as. 

PS.XXXX. 

„^u§  ber  gruben"  ubi  erat  perieiihim.  Si'cnii  einer  nerfinrfen  unb  ^U'H.i 
"boben  gl^en.  Supra  ifts  hominum  getoeft,  (pii  einen  uberfoUen,  hio  [tentatio 
ipsa]  ^nn  ein  ung[IudE  !omen,  ba^  eitter  brinn  berfindft.  3i"^  i"id)  au§  beut 
!ot  unb  f(^lam,  T,.\  hito  ooeni'  au§  bcm  fdjfam  vel  oul  bem  fottigen  fd}lnm, 
30  ou-j  ber  horribili  gruben.  53teinen  gong  i"Antith|esi,<]  oerfid^ert  unb  meinen 
trtt  gtt)i§  gben:  ^d)  ftiei»,  tno  ic^  I)in  tret.  3)er  fd)uttert  mid)  unb  fondE 
unter,  5tu  I)ab  id^  einen  giniffen  grunb  unb  gefie  geJril:  .■\ntitliesi,':.  „Unb»-* 
tiat  mid^  ein  neu  lieb"  lernen  fingen.  'Reverebuntnr  et  siierabunt':  „bos 
Irerben  Diel  fe^en",  ba  bon  fie  ben  f)errn  furchten  unb  ouff  l)()n  ^offen. 

11  W^S   "»JN    ^2    ^'!'?'^'?    masorethischer   Text   =  mcgcn   be§  §abet§  beincr  |)anb  = 
Luther:   ba§  mid^   b«in  §Qnb  fo   fd^itt  71/73  9ld^  bU   mcnidEien  unt  12  (arg)  alique 

14\^XMt\  ipinne  so  im  Psalter  lö24  und  1528;  später  rieht!;/:  ÜJlotte  (vgl.  oben  Z.  14  „mol"}. 
Die  Übersetzung  von  135  =  OTottc  mit  .©Jimnc'  ist  durch  LXX  und  Vulij.  veranlaßt.  Vuly. 
hat  an  dieser  Stelle  aranca  =  ©<)inne  zu  16  2.  Cor.  ö.  r  22  poenas]  pavores?  zu  26 
po:  conscientia  peccatuni  r  27  Supra  über  (hie)  29  de  luto  faecis  Vultf.  zu  30  Unb 
5at  meine  ttit  gcmil  gcmad^t  r  zu  32  dominus  autem  hoc  dat.  lonnen  r 


38  2iltf)ct-3  'üncijlH'iii'viiiigeii  nii  bcr  bciitid)eti  ^ibd. 

Sunt  allusiones  in  Elj[raC(i  tlivertentes  ad  inenioriam:  (fv  \vH  ctUmc-  fctttamS 
2!- 6  Jagen,  tliadit  longam  praefatioueni  in  iioc  p.s[alnio.     'Tu  facis  nnilta  niirahiilia', 

et  uos.  ©Ä  ^etft  jonft  nmlta  et  magna.  Seine  geb[ancEen  i[t  ol)^;cure  gerebt. 
[SPI. 29'']  ,s3eti,  %l^o^  ftnb  bein  anjc^lcgc  [gebandEen]  unb  Itjunbev  iifacv 
nn§.  Cog[itamus  ea  uova,  niori  et  pavere,  ipsc  cogitat  er  1v)il  sa|liiteni  bl'aU'3  •■> 
»ai- 3c!.  55,  s  inneren.  Sunt  fel^am  cogitatioues  domini,  ba§  fie  nidjt  gfjen  tuie  unfev  cogi- 
tationes  i.e.  tua  facta  et  consilia,  bte  bu  un§  bclunfjift,  ba§  fo  nudf)  gcbfiK^t 
Iniib,  quod  is  textus  clarns.  3}ic  anbcvn  ©ottev  laffcn  ein  ftccfcn  ut  Mani- 
chaeiis  et  opera.  T)ix  ift  nic^tä  glctcf).  „©agen"  vcl  prcbigen  Snperant  nnme- 
nun,  priiis:  gro§  unb  öicl,  finb  nic^t  3U  jeden,  ftnb  fo  biel,  baä  \ä)B  ntc^t  10 
cvfagcn  unb  erjelen  fan  unb  tuen  ic^  fc^on  bn  öon  pvebige,  fnn  iä)  nic^t 
auflagen  [(piia  sup[erat  concioneni  nieain,    ergo]  v[ult  ha  ÜOU  pvcbigen,    aber 

^•■'fie  [ftnb]  ittc^t  JU  jelcn.  Docet  abrogationem  legis:  fic  fterdfeu,  ut  translatio 
fe|et',  teuLtonice:  „bu  tiaft  mir  bie  oljrcn"  gctnaffc^cn,  gcricBen,  greiniget, 
anffgetnöpfiet.  6r  f)Qt  Silcns-  nfjrcn  vel  bide  ol)rcn.  6-3  ift  fein  .saerilicinni  u 
nitjer  benn  prcbigen  bein  verbum,  ift§  feer  fein  geben  Cmpus  optasti:  gtBt  auä) 
ein  fein  fentenli.  S[umma  ^[uniniaruni:  praedicatio  verbi  ift  sacrifieiuni  novi 
testa[nienti.     Prae  verbo  fol  ba^  Sacerdotium  unb  aüö  ni(f)t  fein.    Gerte  ein 

S5- p  ftarde  abrogatio.  'In  priucipio  li[bri':  ps.  1.  S)er  psalnuis  mu§  Christus 
$rt)t.  13^15 jgjj^^  tt)il  mein  opffer  a6tt)un  i.e.  banrf  auffridjten.  ' Voluntatem' :  sacerdotes  20 
sumus  onincs.  Voluit  c<ill[igere  in  voluntatem  seri|)tnrae.  'Sqjher^  .scriptuni 
i.e.  tl)u  ben  luillen  gern.  Seinen  luillen  ber  voluit  omnia  pet[ere  pro 
iiobis.  "  Hoc  est  voluntas  p|atris  mei,  barin  teit  [331.30"]  ])atris  voluntas,  ut 
sauctificemur  ipsius   sanguine.      Ali!    liabent    ouff    ber    jUUgen    non    in    corde. 

s8-iu6in  feiner  fprnd).  'Bisar/i'  Enangelisabo,  '•Ftcine  tippen  laffen  getroft  geljen,  so 
liberc  loquar,  e»  fol  mir  nietnanb  nid^t  »üef)ren.  „^(^  tfil  prebigen"  unb 
niemanb  nnfcfien,  qnia  seit,  quod  habet  resistentiam.  S)a§  foltu  fel)en,  l)err 
[l)err]  ba§  Incifftu.  Repetit  omnia  superiora,  quod  voluntatem  tnam  et  legem 
in  oorde  et  ]ib|enter  praedicarem  unb  Ia§  mir  anä)  nic^t  tüefircn  i.  e.  ic^ 
fa^re  eran§.     .\udaeem  esse  contra  persccutores.     @r  luirb  aucf)  nficrS  maul  :"' 

!'• » brutier  gefrf)Iagen,  (|uod  praedicare  vult,  'Veritatem'  (bo»  bu  ttiart)afftig  feift 
unb  f)i(fft)  sunt  I.  i.  e.  quod  tu  dicis  et  faci.s,  vera  sunt  promissa  et  solida 
facta:  i)romittis  salntem  et  das  salntcm.  S)a§  ift  eitel  sacrificium,  ba§  l)^m 
gefeüt.     60  fol   laudare   et   ]>raedicare  tjciffen.     Quis   credit,  quod    fid(>s  tarn 

::u  5/8  Exo.  14  popiuhis  putahnt  se  iiorileiulum,  iloiis  vnilt  coiitrariHni   loli.  :!.  'In  indi- 
cium'  IC,   sed    No.s   ecoiitra;    (loniiiius    mortificat.    ps.  4.  17  )•  "   licn)al)rft    ndrr   trlnetfcft 

SjO  Manicliaeua]  mUijlich  iöionc^crcl)  10  jeeten  (©o)  m    in  praevalnerunt  iriultitii(liiio  r 

11  ic^(ä)  ni^t         12  V  in  viilt  s/j         -^u  12  aliud  eiiim  est  crjctcn  r         18  (omn)  oHä         l'J  In 
c.ipite  libri  Vult/.  £u  20  El),  r  21  Sep/ier]  nep-ibj-aa  zu  23  asiiienos'  ßcrn  ;• 

25  ßisarti]  ■'n-i!Ea         2«  tuani  (servo)         31  quod]  cj         ::u  34  glaut),  Wov'^cit,  trctu  r 

')  Gemeint  ist  die  lateinische  Übersetzuw),  die  aures  autem  perfecisti  mihi  luil,  diis 


5PfaItet  1531.  39 

max[ima   res   sit,   qiiae   oinnia    impicat?     Ta   foiupt    teiitatio    propter    istaiii 
pracdicatioiifiu.    ßrgvtffcii,  gefangen,  bn§  xä)§  nid^t  ukriefjen  tan,  boäi'is 
irf)  nirfjtd  ba  fnv  fcficn  tau.   (vv  meint,  eS  jel)  finftcv  moiben,  tristicia  veiiit.  bQ§ 
eim  f)oien,   fetjen  unb  alle  f refften  Oergc^et,    ita  ut   prorsus  obscuret.    @in 
5   fetner   pfalm.     Supra  dixit,   quod  praecepita  domiiii,  et   iam  eoiiqueritiir  de 
poceatis  suis,    ^(i)  Ijüb  fein  f)evl!  tnfjer,  mein  {)ei-ii  ift  ba  Tjin,  mein  l^crt^  ift 
Ijersagt.    V|ult  d[icerc  de  vita,  f)a6  fein  troft  ni()er,  cgo  morlor.     „S)a,  ba."  s.ic 
'Enge':   propter',    retril)U[tio   eoruni    sit    foufusio   cum    visitatioue.     Vastareg.  n 
[significat  etiam]  fc^cnfUi^  fcljen,  ba§  einer  erfd;ritft  unb  fafjre  Ijnn  ein  anber. 
10   fSI.  30'']  'Coufusio"  lüolt  iä)   gern  passive  [iioii  aetive]   [f)aBcn] :    obstupescant 
in  [])ropter]  sua  ooufusione,  ba«  fie  baS  jn  lotjn  muffen  f)aticn,  „ba»  fie  muffen  i!.  u 
3u  fc^anben  tnerben"  unb  erfcfjretfen  [cntfeisen]  quam  meriti  suut:  mit  fdjanben 

beftetjen.    Terretiaut,  (juare?  (|uae  caiissa?  quia  sunt  CDuiusi.    CVlja,  euf)e,  eufje,  ?j.  ig 
bie  über  mid)  fcfjrien:  iä)  f)ab-S  lang  gefagt,  e§  luirb  ein  mal  alfo  gljen,  ba» 
15  man  bie  Cut^erifc^e  k.    /fragen  i.e.  bie  Vxä)  gern  fjaben  pro  me:  forgt  fürs. u. is 
mic^,    „beucft",   ift   significative.     Sunt    inerae   fidei   oxperientiae.   ba»  OuberS 
g^et  ben§  festen. 

ps.  XXXXI 

'S)a§  ift  ein  fein  liplit^  pfelmidjen.  Sßer  ligt,  bcr  liegt,  barnad)  fol 
20  man  fomen  unb  einen  mit  fuffen  ba  ,^u  ftoffen,  Sicut  Greci  f'ecerunt  [cum 
Hectore] :  ubi  occisus,  ini(>ceriint  onuios  in  cum  sua  iacula.  Exiiaustus, 
attcnuatus,  intelligit  „auniutpt".  ^l|ein  l)crr  ift  ilU  intelligeus  'sujier  pauperem', s. 2 
non  otfenditur  scand[alo  crucis.  Velieui  libeuter  intelligentem  ut  propheta, 
ba^  gi-"offc  fünft  fei).  'maskiJ':  (|ui  est  infoi'matus  et  habet  eruditum  cor 
2.S  super  j)auperes:  2ßer  umb  bie  armen  föei».  Totus  mimdus  non  sohuii  non 
curat  sed  etiam  ignorat  pauperes.  Ser  ps|almus  ift  öon  uu§  gerebt,  mir 
beiffen  'daV.  2Ber  \)l)n  nidfjt  lieb  Ijat,  ber  fan  ni(f)t  prebigen  auff  erben,  fe 
fiub   ftarde    promisisioncs.      Et    certc    Anginstac    iaiii    tecit.      Sie   folleu    l)t)U 

nid^t  ertpurgeu,  menu  fie  luaüeu  Inolteu,  e[)e  beun  laubgiraf.^    (Sr  teil  ba» 
3u  (Srcutj  tragen,  fo  fern  ut  ipsi  tuittragen.    'ß^rqnirfcn'  laben.     Su  eubcrft  i.e. 8. 4 
bu   f)ilfft  [Nos  dnoimns]  im  au»  [uon]   aller  frantfeit,  auff  feinem 
fiec^ebett,   loenn  er  francf  ift.    Tu  t)ilfft  l)f)m  oon  [au§]  aller  !ranc!= 
l^eit,  fto/3.    last.  31°]  Dixi,  ba»  ift  abenteurlicf)  gerebt,  mainm  contra  vel  de  mc«.  5 
dicunt,  de  nocendo,  Consultant  de  infcrciulo  nialo,  rebeu  ba>3  mir  mf)e  tbut,  ba»  s.  6 
ii  mir  nid)t  gefeit.    DJtein  feinb  rebeu  ein  bo»  ftucf  luibber  mid),  ba»  fie  mid)  gern 

Ij-S   praeparare,  ordinäre,  .ie.stimare,  comparare  am  Itande  >juer         H  Euge  Vulj.  fe'ye) 
jjropter]  super  Vtilr;.         xtt  8  aleket  r       Scliom:  (ilB«;'')  r         zu  16  cogjitat  r         24  maskil] 
b-'Bira  kebr.         27  da(]  in  hebr. 

')  Gemeint  ist,  wie  die  Randbemerkung  zeif/t,  npS'b?  =  propter.  Das  folgende 
Soljii  (Z.  11)  beweist,  daß  Luther  die  Grundbedcutum/  kennt.  ■)  Lutlier  redet  rori  .sich 
oder  seinem  Lande^herr)i:  Die  Gegner  sollen  ihn  nicht  erwürgen,  Gott  wird  helfen,  ehe 
des  Landgrafen  von  Hessen  irdisclie  Hilfe  auf  dem  Plan  ist.        ')  kol  =  (ia3Ci3")b3  hebr. 


40  i'utlictä  ^ind)lH'fii'VMiiiioii  nn  bft  bcutfcljcii  3?ibel. 

toolten  iimb  bringen:  „tucnn  Init  er  ftcvbcn".    Prosopopipia:  luen  luirb  er  benn 

ein  mal.     Subservat  dicta   et   facta  noi^tra  unb   i(^cppfcn    nidjt   brouö  (]iuuii 

eitel  gifft,  captaut  occa^siones  calumniaiuli  et  aceiisandi  et  si  (piid  lioni  ctiam 

in  nohis  videut.     Insidianttir  factis  et  verbis  lr)enn  luir  laä)t  effen,  iftö  nid)t 

a<  <  red^t   et   q[incquid    facinuis.     ©ic  tonten  unb  lauren,   ubservant  [explorant]     ■"> 

et   cor  eoruru    loquitur  vaiuini,  gef)en  mit  folfc^cn,    fc^enb|Iid)en   geb|anrfcn 

Urab.     ©ie  fomen  JU  un§,  ut  vid|caut  nos,  et  habent  ein  falfcf}  robt  et  nucn- 

paiitur  qtiae  caluninieiitiir.    ©ic  fomen,  ba^  fie  3ufe'^cn,  unS  bcfeficn,  Ingen, 

■Rotten  nuff  un§,  ba%  fie  ctUiaS  erfdjnappen,  mit  falfi^em  fiertien.     Sie  fteEen 

fic',  qI§  tüolten  fie  e-ä  nud)  lernen,  fet)cn  nn§  bing  an  nnb  erfiberen«',  lerncn'j  lo 

mit  folfdjem   Ijer^cn   nnb   liaben   lüde.     Sie  reben  frennblii^  nnb  meinen^ 

bo(^  fclfc^tii^  nnb  ift  l)l)r  Ijerije  nid)t,   fie  meinenl  nic^t.     Sie  fnc^en, 

hjie  fie  f(^enbcn  nnb  leftern  tonnen,  fnifjcn  nnr,  bo?  fie  [jn]  Icftern  [tonnen] 

tlQÖen,  bciv  fie  fifjenbcn  mngen  nnb  machen  fein  biel,  ba-3  fie  berteren  mngen, 

gef)en  aui  [mibber  t^in]  nnb  bringcnS  nntcr  [tragen^  au§]  bie  tent,  Indjen,  15 

jiffc^en,    [)a6cn  ein  l)eimlid)    practtitcn    mit  einnnber  nber  mid),    ftoffen   bie 

ss.stopff  jnfomen,  Verbum  Urlial  statiiiint  sil)i:  \va5  gittu,  gclt,  Inen  er,  es  fot 

?of). il;  18 rein  oufgerot  fein.    'Exinanite'  rein  ab,  Ut  Constnntiae  "^aben  bie  erben  ein 

Dill.  siPB.Mß^jj^j^    tieft    aufgraben,    ba    ^sotnann    ,^-)n»    gebraten'    ift    et     in    Rliennm. 

|3<l.  31'']  „93erlieä"  Dcrtrant:  ol)  ba-3  ift  ein  fdjenblid)  bing,   bem  id)  jneffen  20 
unb  t[rinden  gab,  ^at  l)f)n  in  meint  ()anu.    Clu-istus  ipse  sie  dicit  [quia  forte 
m.itif).  10.36  volebat    aflierre    sententiam    Indeoinini]:    Levavit    contra    ine    plantam,    iuuir 
audite,   ideo    sie  exponiimis.     Suscita    nie    [significat  se   in  morte  es.se]    Uiolt 

9}.  II  gern  ba  tjaben  resnrreetioneni,  Sed  est  [P.M.]  generalis  psalmiis  iste:  t)ilff 
mir  auff  [I).  M.]  ift  gleich  fo  bicl,  tompt  bennod)  ba  f)in,   ba§  resurrectio  25 

s.  12 braus  tnerb.  £)a3  bn  gefallen  an  mir  baft.  3ft  fein  eontra  coii|seieiiti:iin, 
(piae  dieit:  ift  mir  gram,  Ego  dei)co  sentire  peceatnni  et  eredere  nie  froui 
scntire   mortem    et    geb|enc£en    (inod   vivat,    Iiibiiare   Ijeia    l)eia.     T|ise  op|)onit 

as.iase  Ulis,  snam  eaiissain  ntub  meiner  fromiteit  tnitlcn.  Snpra  dixit:  tiiii 
peocavi,    tibi.      Tarn    dieil:    '])ropter    innoeentiain'    nieam,    left    [fur  bir]   micC)   ■"• 

bleiben,  fte lieft  mi(^. 

Ps.  XXXXIT. 

sz  „Sd)reit  naä)"    friffdjem  Uiaffer  nacf)    bcn   tuaffer    gnffen.   Inte   ein 

l}irff^  Oerlanget,   fel)net,  sealnriginis.    Intrare:  ipsi  intel[Iignnt  de  e|terna  v|ita, 

2  subservat  deutlicher  über  Siihs'u.it         zu  2  ctliiniiiin  Bctfcrunß  fc^abcn  /■         '>'  jcöcitb 
oder  Ic^ebilirtjeu  .::"  /"  iiUiralit.er  roildicUt  »•  z%i.  fj  \&)aut  r  ::,)i,  1-1  vim<^n'<:;ii  r  /::u.  toicl/ 

zu  IC)  btcitcnä  r  [zu  tragcnsy         21  ^ot  c  nun  Ratten        s»  2(i  ®ov  oii  tan  idf)  fcl)cn,  boä  bii 
liiic§  lieb  Iiaft  r        34  scaturigiiiis  zu  33  looffcr  mi7  Strich 

')  =  fic^        ^)  fftfibern  vieUeichl  sn:  bcn  pfeil,  bcn  bolicii  fibcrn  (fibbcrn)?    Nicht  hei 
Dielz,  s.  Thiele  Nr.  132  und  in   Tischreden.    fDan  cr=  irie  der  /.in^niiimenluuiij  laxseii  aber 
vainuten,   daß  das  Wort  synonym  :u  ctftfjimf'pon  /,.  :>  sei,  iro:ii.  schwci:.  videre  i=  'ciit=  . 
iDcnben'  passen  tmirdf..    O.  B.J        ')  Deutet  dies  (icbtotcii  darauf,  daß  Lutlver  die  Parallele 
^ui,  gong,  gebraten:  Snttjet,  Si^roan,  iingcbtatcn  sclwn  kannte? 


mahn  l.Wl.  11 

lücitti  loevb  icf)  ba[)in  !omcu  (ut  non  sitiam)  ba§  tdj  @|üttc3  aiujcfidjt»» 
fd)auc,   vide  supra.     Irasci  dicitur  deroliiujiii  a  dco,  carere  verbo,   bQ§  tf)Ut 
toe'^e.     lila  [quando]    reeordor   et  cffundo  super   me  aiiiniani  lueam    ((iuaiido«s 
egü  audio  istaB  voces:   „ubi  ift  bciii")  [Sv  tvcx  (\nn  in  bcn  tcm^jcl  t)tn  ein],«'« 

5  hJolt  gern  uinfere  friert  gLott»  lüort  lioi-eit,  verba  vitat'.    Exponit,  (piae  sit»-5 
f'acies  domiui.    ^c^  öevfte^e  e§  optative,  Sinb  eitel  futma.    'Effutido  aiiiuiam 
moam'  r6el)  mir  felfiä]   Effunditc    cDraiii    illo    conla  vestra,    fo   f)ct)e  ief)  crft 
redit  an  uinfern  t)Lerr  g|ott  ju  bitten.    ä>on  fjertjen  gljct  ba»  gebet  an,  fo  tuicijt 
baä  l)erl^  erau§  d[icimus  nos,  bo  6ric^t§  ein  mal  erau§.    Est  solns,  ncino 

10  adiuvat,  !an-3  niemanb  ftogcn  benn  Dfim  )elB3:  trenn  icf}  bcnn  folc^s  erfare, 
gebencfe,  ijnnen  Incrbe  (lüil  mir  mein  tjert}  6rcd;en)  Sod  est  precantis,  fo 
fd^ut  iäß  er  an«  Oon  fjer^en,  ba»  ift-S,  mein  I)erljUd)  beger  [331. 32»|  tpiasi 
veliiii  ipsuni  cor  gemendo  einitterc,  Cogitat  .«e  longo  positum  a  deo,  ideo 
lüolt  er  gern  beim  tianffen  fein,   S)a  man  @|otte§  toort  prebiget.    S|urania 

15  .s|umniaruin,  eö  (jeift  ulier()in  getien  'ahar\  Et  cum  ei.s  movere:  (Jr  hier 
gern  nnterm  tjanffcn,  gicng  gern  mit  l)t)n  i.e.  ba  man  rfjnmet,  prcbiget  In 
voce  (ivationis  et  coiife.ssionis    mit  frelnen   (froloden  [fd^al]    pr(i]iric  Ovare) 

unb  banden  unterm  t)auffen,  bie  ba  fcier.    6r  tjat  nu  aufgefc^nt,  lam 
erigit.se  et  con.solatur  jc.    'Quarc?'  facie.s:  prae.sentia  dei,  ubieunque  est  deus  «•  6 

20  i^ive  in  fide  sive  in  specie  [de  fide]  bic  magis :  pracdicatin,  noticia  tiia,  ubi  tu 
praedicaris  et  cogDosceri.s,  ba»  cr  mir  f)i[fft  mit  feinem  liekn  tnort,  er!cntni§, 
!(arf)eit  df^icimus  nos.  2)a§  unfer  .^lerr  g|ott  gefetien  Irerb,  ut  cognoscatur. 
^ä)  Uierbe  Ijm  no(^  banden,  bo§  er  mir  „burc^  ba§  tjeil  fcinS  angcfi(^t§", 
ha^  er  ftc^  erfennen  Icft.    Facies:  noticia  est  [et  praesentia]  noticia  est  verbuiu 

35  et    fides.      Alludit    ad    regna    Pa   inonte  modico']  Zion    regnura    est   parvum.  S.? 
Sd^reien  umB  ein  anber.     Sinb  feltiam  figur,   „Sin  tieffc  rufft"   (nennet)  »-s 
„bcr    anbern" ',    iä)   ltiil§    nidjt    fo   ^aBcn.     SBcnn  eine    auffgebort    f)at    ■\n 
fdjreien  .^tter,   fc^reict  bie  anber.     ©in  tieff  branfet  [faufetl  nmB  bie   fnad) 
ber]  anber.    V[ult  d[icere  confusio  aquarum,  ein  ftut,  barnad^  tnirb  ein  fe^e 

30  brau§  et  ]iostoa  fit  ein  faufen  ber  ftrom  raufft  Imn  l)bm  fclbs  unb  barnad) 
bie  tieff  loirb  eine  nac^  ber  nnbcr,  ba§  f)ic  ein  fumpt)  unb  bort  ein  fumpf) 
h)irb.  6r  meint,  ba^  bie  toaffcr  ft^ieffcn  unb  mad)en  groffe  inundationes  et. 
Ipse  loquitur  de  mole  aquarum  concurrentium,  ut  factum  cum  Pliara|one. 
Alludit   ad  mare  rubnini,    v[ult  d[icere  e§  gbct  mir  fester    »üie  bem  ^ßbarao: 

3h  auff  alle  feiten   finb  tnaffer  et  me  demergunt  ic.    [SBI. 32'']   „S^er  .{lerr  f)at§«'-> 

zu  61?  Effundere  animam  r  zu  SjO  fo  itid^tl  er  au§  Dom  ^et^en  r  15  movere] 

nichl  mauere         alar]  ibSN  hebr.  zu  19  Facies  dei  r  ^4  bol  er  bis  teft  r  zu  28 

raujfd^t  r        29  flut  fehlt  in  Hx.        32  »affer  c  aus  tooffd^er        S3  aquare       35  (voluiit)  me 

'i  Im  Psalter  1524  sowie  1528  lautet  in  der  Tat  die  Übersetzung:  „g^n  (Siiic)  tieffc 
tufft  bet  nnbetn,  über  bem  braiifen  be^ncr  flut."  Dazu,  Luther  1531:  „iäj  toil»  nid)t  fo 
tjdben"  (s.  oben  Z.  27).  In  den  Verhandlungen  Z.  26 — 35  sind  deutlich  die  Elemente  der 
iifuett  und  endf/iilfigen  l'hcrsdzung  zu  erkennen:  „Teilte  Jliil  railfc^cit  bo  ()cr,  bn?  l)ie  eine 
licffc  uiib  bo  eine  tieffe  btaufen". 


42  Sut^et?  5?nd)bcffcniniicii  nii  bcv  Citutfcfteu  4*il)cl. 

toge-S  kfolen  feine  gute"  ju  piciicit  'maudavit  (kimiims",  beö  narf)t»  fol  id) 
fingen,  bc§  tagc§  luil  er  mir  gnebig  fein,  quando  tempns  gratiae  est,  fo  ift 
er  mir  gnebig.    Qx  meint  illam  conflucntiam  aquarum  et  coiifusionem  in  mar!. 

s.  8'Ahissu.s'  i.e.  novum  testa|meutiim  expouit  vetiis,  Aiig[ustinus  f)Qt  l)ie  snas 
<1.!|.  147, 19 speculatLiones   de  divinitatc.^     In  die  raaudat,  infra  'mandas   saliites  Iacob\ 

SB. 9 'Miserieordiam'  i.e.  constituit  eam  [redditumj  [ber'^eif f enj.  S)e§  tag§  \mi 
er  f)elffen,  fo  fol  ii^  be«  na(^t§  fingen,  cataractae  nuint  cum  impctu  sicut  in 
mari  riibro,  et  feccrunt  niaxiinias  nioles.  (Sin  iglidjer  rcuter  t)at  fein  abyssiim 
gefunbcn,  Abvssiis  {)cifft  ein  ticff  Ivaffer.  Sßen«  bog  ift  i.e.  quando  sunt 
laeta,  hymber  abest  i.  e.  tempus  gratiae,  fompt  nu  nüer  ein  prosopopciu  Oro, 

ü.  10  seil,  ut  sequitur  hah  ift  baö  gebet,  dieo,  lam  fingt  er  unb  bettet,  „(S«  ift  (lU 

«.nein  morb  ijnn  meinen  Beinen",  lam  e.xpouit,  Joa§  eö  f)eift,  faeles  dei,  ba-J  er 
mein  ®ott  ift. 

l)s.  43. 

Qui  verbuiu  impugnant  et  tarnen  sanctissimi  esse  voiunt,  i.  e.  beinen 
troft  bein  verbum,  Isti  nihil  amplius  voluerunt  scire  quam  verbum  et  fideni 
iB.43um  bem  ©ott  ber  meine  freube  unb  monne  ift,  C?s  fifiet  eben  alsein- 
ps|almus  trere.  Est  idem  argumentum,  (?r  {)nt§  Inort  verloren,  Est  consolatio 
in  teutatione:  SBenn  einer  ba§  hsort  berloren  Ijat  et  fic^t  l)m  bcr©at|an  biv5 
t)er^  an,  Non  est  tentatio  externa,  ^ä)  bin  alt  tnorben  i.  o.  ubique  divexor, 
Oratio  pro  consolatione  in  tentatione,  6§  ift  ein  giro§  fing  brinnen. 

44.  ps. 

[SI.  .53"]  Sßie  gticts  ,^u,  bn§  bu  fo  ein  gncbiger  ftott  getrieft  bift,  too 
s.sbiftu  nu,  3?nb  nn§'  eingcfetit  toer  bcffer  getoeft,  'Mandas  sal|utciir,  ber  bu 
S).  bjjacob    t)ulff    Oertieiffcft,    [nob'iM    reddere    in  pvaeterito]  quam  transit  iam 

ad  se,  et  nos.  (5§  finb  ^Hiefter  ba§,  bie  !ein  anbreS  obffer  funnen,  benu  deo 
SB.  9  irratias,  gefeit  mir  tool.  Benedioamus  domino,  deo  gratias  seil,  diranius,  ^Tn  left 
!8. iiinnS  fd)Iacf)tcn  Inic  icf;aff ,  bu  left  un§  f reffen  Yendis  bu  üert'auffft  bein  Holet' 
».1.1  (gering,  an  gelt)  aljn  „tnolfeil",  licbertidö*,  umb  nidjt'3,  bu  Ocrtenffft?  unb 
!B.  i.'.nimpft  nidjtS  [umb  gro§],  brnmb,  ^^um  erempcl,  fprirOloorte,  „beDfpil"  ■■,  :^vft 

ein  gut  alt  tuort,  'eo|mmotio'  capitis  hah  bbcrmnu  \n\<-  f).)Ot,   sumus  exemplnm, 

!8.ice§  l)cift  f)ouifcf),  Sarkasmos,  i.e.  mein  antli^  ift  Hülfer  fdjaub,  fdiemet 

ft(3^  \ä)in  jU  tob,   [A   facie]  (fr  muS  ()Oreu,  duo  iiabet:    voeem  et    lacieni  ^d^ 

S  in  inari]  noüii-i  =  uDiiiiTi.'iri,  liovari  iniii/lich  II  |ieclilitiMii|  |lirvf)ciflcn|  ~u  cunstitiiit 
«am  rli  33  6r  c  aus  @§ 

')  Augustin:  de  trinit.  2, 18.  *)  Ein  Psalm,  zusammen  mit  dem  vorhergehenden. 
')  LittJier  meint,  der  Psalmist  Mtle  lieber  sagen  sollen:  du  hast  uns  (statt  'sie'')  eingesetzt. 
')  Siebcrlic^  =  geringfügig;  mundartlich:  'was  wenig  einbrifu/t'  z.  B.  scWest.sc/»;  eine  lieder- 
liche d.  h.  auf  zu  geringen  Zinsfuß  begebene  Hypothek.  ■')  Die.-'  Wort  ließ  Luther  also 
stellen  (V.  15).  Als  'Gerede  unter  dm  Tjculen  erscheint  es  seHen.  fOder  ahei-  einfach 
Übersetzung  von  'exempcV?     Wie  wir  sagen  'ein  lebendiges  licispieV?    O.  li.] 


^(Qltct  1.=.31.  43 

mn»  ^orcn  et  fcl)Cii,  baö  ic^  bic  fd^cnbci:  et  Icftcrcv  Ijorcn  nuiä  et  bcitäsn 
fcinb  et  rac^girtgcn  fet)eu,  Est  copia,  \schekcr]:  Mriglicf}  untrculid^, «  is 
2Bir  foHeit  ein  exem]iliim  et  opprobriuin  orbis  terraniiii  Sßer  iia3  verbuni  f)atieil 
loiv,  6»  l)cil"t  verbuti)  enieis  et  seauilali.   2Berg  nic^t  [)a5cn  lüil,  ber  la§,  «pii 

i   eeontra  geb  fid)  bvetn,  iiiagiiitiulo,  multitiido,  potentia,  .«auctitas  o[)poiuint  se  jc. 
@in   ibcrman   f)o(t3   gcf)et)   bvauy.     Omnia   %'isibilia  ftc^en   contra  et  tantuni 
habenuis  illum  invisihilem.     „?(m  Dvt  bcr  f($Iaiigcn"  '  P]zecli|ielis  i.  e.  in  locr>  |-,-?,a,  3 
tyraiinonini  ^L^ijog  ©[Covg  i[t  citicr,  5crb[inaiib.    „SBeiin  itiiv  Dcrgceffen"  3c.  ».21 
'Expandit.'     Sic  Mos[es  oravit.     'Si   obliti   fuissemus   nomen   dei'   fo   toerS  «•  3"oif  9,  as 

10  nid)t  iminbcr,  ba%  im»  lljnfev  f)[crr  CUiott  fo  ftraffte,  [afflietiones  facio],  ba§»-22 
motzte  ©Ott   fiitbett   ba»  tuir  unfdjulbig  finb   i|t    Oerborgcn  coram   [nie] 
mundo  et  aber  tt)et§  tool,  ioä)  !ent  er  ia  unfei  i)ix^.    [St- 33'']  i.e.  er 
trcia  unfcr  ^nb,  ba§  lüiffcn  fic  nic^t  sed  ignoraut,  Sic  meinen  nic^t  anbei§  c» 
fei)  üerbint  IraS  luir  leiben,  Xa  tompt  caussa.    Non  proptei'  uo.'^tras  ciilpa.s,3}-M 

1*  sed  propter  te,   quia    verbum   tuum    habemus,    E.xcitare,   2)a   lompt   nu  ein  3*»"'- »■  3g 
pfalm  ber  ift  autf)  fd^lner. 

ps.  45. 

6in  Bitl  pBraub]  lieb,  Amatorium  carmen,  Sßenn  man  nnr  fo  burfftss  1 
tcben:  Canticnm  dilectioiuiin.  Est  deserip[tio  s|)onsi  s])onJsae  [Est  de  aniore] 

20  [.4.mica]  ift  gar  ber  tan^,  Ijoff tager  et  totum  rcgmun,  cjula  Tudeus  ore  ftreit 
auc^.    Ebullire  prae  fervore,  '2Jiein  i)ix^  tirf)tef  et,  „h)a§  Qutl",  feinl.    3d^*-2 
n.iil  fingen  non  einem  !onig,  [ift  poema]  fingen,  id)  tinl  poetisare,  öineS 
fertigen  [frf)ret6er§]  i.e.  id)  bin  ein  guter  [V.  D.]  poct  unb  marf)e  gute  bcr§ 
[gefc^ic^ten]  ber  geruftet  ift,  bem»  rt)oI  oon  ftatt  gef)et,  bu  poet  bu  r()um6ft  bid) 

2s  feer.  propositio  ^äj  bin  ein  guter  poet.    Unter  ben  menfc^en,  i.  e.  bu  ()aft  ein  ®-  ^ 
feinen  munb  [gratiu.sum  incundum]  d|icinius  dos,  Idee  Ipsc  est  forniosus  i.e. 
[sinij)lieiter]  et  docet  pulchra  [)DlbfeIig  sed  persona,  non  nienibi-onira,  tteil  er 
from  ift  unb  teret  re(^t,  fo  g{)et3  oon  ftab.  qui  non  credit,  non  loquitur  bene, 
(pii  eeontra  credit,  loquitur  bene,  ein  ^ubf(^e§  maul,  Gratia  fluit  ex  labiis,  A 

30   verbis  gratiae  quae  procedcbant  de  ore  eins  Luc|ernae.  qui  bene  loqui  potest 

2  copia  {e§  ^eift  ajwstata,  ileficere.)  [sclieker]  Bettigtid^  fscAeier]]  i!3"i;;"i;"X51  /lel/r. 
3  exem(b)plum  4  toil]  loir  su  9  6§  ift   ein  murmuratii)  r  11  (ffeI6§I)  finbcn 

zu  lllV>  Am  Innenlümjarande  von  Bl,  33*  steht  zu,  dem  Stihwort  abyssus  aus  Pe.4'J: 
Abyssns  abyssum  ic.  alludit  ad  illam  tempestatera  et  vim  aquarum  in  inari  rubro  cum  Pharao 
cum  suo  exercitu  .■itibmergatur,  bo  ftunbE(n)  b(i§  ma^tx  auff  bciben  feiten  »ie  mauten  unb 
fielen,  giengen  p  famen.  Ehen.m  ste/il  dann:  Omnia  ossa  v'ives  (^ !'■■<.  42,  Itj.  14  rulp(p)as 
zu  Hilö  6§   ^eift  Wir  fotlen  ein  onbcr  (eben  ^aben   et  ^n  ba§  lajfen  Ifi  id^wet  (unb  bot§) 

19  Im  Text  steht:  sponsi  sae  27  fjolbl'ctig  bis  membroruin  rli  M  ein  tjubfdjeä  mout  zu 

26  feinen  munb  durch  Strich 

')  „Quoniam  humilia.sti  nos  in  loco  afflictionis"  ViiJ//.  n^'Sn  Dipia  «n'^sn  ■'- 
hebr.  =  2u  ^oft  unl  jcrmatmt  an  bcin  Ctte  bet  Schlangen,  Stachen  (so  die  neue  Überselzuny) 
oder  ©c^atole. 


44  8iit'^cv§  9Jnt^lH'ffcniii(icii  on  bot  bcuttdjcn  y3ibc(. 

[fein  munb]  No.-;  «liinms  er  f)Qt  ein  trcftlidje  Siii'flf-  fi»  liolbfelic^c  vebc  [Iclco 
bi'iie(l|icere:    g,i]Ü   Üon    ftatteil]    1)ü    tft    CV   ein    prac^dicatdr.      Ijandat    fuiu   ah 

»■^oi-e,  cur  iion  a  gladio.     'Accinga'  gurty  fc^loevb  utitb   linb  putje  bid)  Uiic  ein 
feiner  rentier  ftd)  pu^e  omnibus  insignüs  militaribns.    21nrc!en  füren  glad|ium 
in  liiiineris,  Iiidei  iit  nos,   iit   iiic  apparet.     (Ju  {jeift    [trojirio   latus   ut  infra:     :> 
latera  aquilouis 

s<-s  [3^1.34'*]   ^\it,    „fnr"   [,^enc^  ein  Iier]  „etnl)er",   Item  Turnus  bigis   in 

allji.s.    6§  muffe  bir  gelingen  K.  „mit  inarl^eit"  [ad  veritatom  promovondam]  et 
miperam  iusticiam  i.  c.  [hnniiliatam]  oppressam  iusticiam,  quae  est  contcnipta, 
(u  defendes,   boi  armnt  ber   ©erec^iten.     (Sr  rebt  ba§    er   fein    red)t    luirb  i» 
luunberlicf)    füren.     Nos   loijuitnr   de   insticia   floronto   scd  (juae  de]>ressa  est, 
ber  iDor'^eit  unb  ber  armnt  [elenben]  gered^:|ten  lustieia,  ^u  gut.   Non  liMpii- 
tnr  iiie   de  iiiansuetudine,   sed   de   effectu  verbi.     Et  prnpter  humile.s  iustos 
i.  e.  ad  iustificandnm  bumiles  ad  huniiiitatem  iustificandani  [tropter  humiliuni 
tristiciam,  iit  iustifieentur  promunientur  iusti  contra  o]i]iressores,  Imprecative,    n 
SBenn  bu  ba§   folt  tl)nn,   redjt  beliciltcn  nnb  bie  liiart)cit  fdjut^en,   fo  ftiirftn 
muffen  lüunberttrfj  mit  ber  fnd)  nmbgcfien,  i.  v.  nnb  [Uly]  bein  ^anh  lunnbcr 
erticigcn,  tietncifcu,  (vr  nuiy  Umnber  beloeifeu,  6»  mu-j,  v|ult  d[ieere,  lüunber= 
lt(^    JU    g^en    contra   potestatera    et   diabolnni    V[nlt   d|icere:    @r   Unrb    ftc^ 
[D.  M.]   felby   berUninbern  Cin-istns  pli|ansaei.i  inirb  ein  jibrasis  fein  doceat  -m 
te   ostendat,   ©ol    er   baö   befenbirn,    in(|uit,   fo  muy  Unmbcrlii^   ]n  ge£)en 

». 6 'Sagittae'  i.e.  Jucrbeu  fnr  bir  nibber  f ollen,  Ego  vclim  habere  ba§  bie 
.sagittae  bie  fad)  aufriditen,  lanffen  fnr  bir.  'mitten  unter".  In  cordc 
terrae  [sie  etiani],  niaris,  boy  ift  bcr  !ricger,  uub  ba  l)al)  lütr  bcu  t)elt.  3ift 
@.  ©eotg,    fiilfft  ber  armen  ^ungfiraln    au§,    Sed   facit   mirabiliter.     lam  25 

U!.?  ai'inatus   [describitnr]  et  logatns,  i.e.  ein  gleic^§  ftrarfy-  jepter,   Tnip|ietatcni: 

».  «'©otloä  tnefen,  über  beinc  gefeKen',  hactenus  ba§  gerieft,  lam  ob  er  (\\\ä) 
matter  fd)rcibct,   lam  brad)t  et  splendor,  domus  deseribitur. 

».9  ISI.  34'']  [9{icd)cn  öon  eitel  mljrrben]  i.e.  vcstcs  tuae  sunt  myrrhatae, 

finb  Dol  ml)rrl]en,  riedjen  ift  ^u  fc^luad)  Et  \k(i::i(i]  arabum,  illi  invencrunt,  :io 
Siiicani  yVegyptiaeani  '  Cfcj  uiuö  Uiol  ried)cn  et  etiam  virtuteni  conservandi  a 
verniibus  et  putredinibus,  sie  aloe:  l)elt  tleiber,  myrrlia  et  aloes  Ijclt  a 
putredine  Christi  vestcs  finb  insticia  aeterna,  lui|mana  insticia  ift  motten 
freffig.  V|ult  d|icerc  de  personis  numdatis,  insticia  isti  etiam  fVngranl.  odor 
iu.sticiae.  Iste  est  oi'natns  variis  donis  s|piritus  sancti  [e(]  iila  fragrant  (et  ss 
iis  conservatur  eccl(>siai  'J)iin  [an]  aUeu  beiuen  tteibern  ift  myrrlia,  alot' 
unb   kezia.     Spleudor   ift   toftli^   in   vestibus,    uub   eitel    palla|tia  hal)el  hon 


•^  Unb  tieibe  bic^  (cf)on  rgp  zu  13  (propter  liuiniilos)  )•  2:>  Vult/.  „Sagittae  tiinu 

acutae,  jioijuli  sub  te  cadeiit."       zu  Ä*  Vt  si  d^ieani:  est  totiis  aureus.  ?•      ilOlkelzia\\  n'iS''Sp 

')  Odrr  iitt  phiilipinis  ah  flazwischcn  redend  zu  denken?  *)  fttod?  jcptcr  iiber- 

sclzle  Lulher  später,  nahm  es  ahir  nicht  in  den  Psidlir  <iii/'.        ■■•)  Siliqua  Syria  ist  gemein/. 


hieltet  15:!1.  45 

f)c(ffen6cin,  bic  (iiftic^  iinjufefien  fein.  ^liiC'  bcii  ficlffcnticincn  ^lallaftcn, 
äüenti  bii  l)Cr  tiitö  eximiuni  pulolinmi  ve^timciitimi  uilb  mad)t  bil"  ein 
Ijerlicf)  anfeilen,  oniatus  totius  ecclesiae,  Ipsi  [ludei]  vocant  j^elffcnbein  loa§ 
luet«  ift,  golbcn  bing  rein  ^cv!omen  fan  unfct  tiicr  iinb  luein  in  !clier  md)t 

i   lein    tonten    fcjiiando  egrederis]   Sa    Pon  bu  ein   l)Cl{icf}    [fxolid),    letilicant  te] 
anfe^en  [jaft,   ein  fdfjone  btai^t.     Sie  [niitl   bxadjt  ftef)t  bir  fc^on  an,  loie uai. w.  141 
fc^on  i[t  biete  beinc  hxaäjt.    ^hi  tompt  bie  fonigin  [bvanb]  unb  fralucnj^imer, ».  lu 
bie  gaffen'  fernen  Ijevna^.     Sinb  bic  |"t)nn  beinern]  Ijoffinndfrancn  Coniiinx 
ibranb]  est   eontluiraüs,   6raub   t)itfft   bem  Üitel   unb  bem  pfiolni  ,jn  lamcii. 

10  @r  ^ot  ben  l)off  gc)cr)cn  unb  ein  Allegoria  brau§  gemalt:  Ibi  abrog|atio 
vet|eris  legis,  ba^i  fieift  vet[erem  legem  aBvogivt  simi^lic-iter.  Anri  oruatio, 
dominus:  ein  hefflic^er  locus  de  divinitate  Cliristi.  für  £)er  lo(|uitur  de 
iiumauitate  Christi,  @§  ift  ein  ftarcfer  Jejt,  bie  l^eiben  fomen  anc^  nn  ba  ju: 
Xie  ftab  ^OX.   1331.35"]  ^d)  [^alt,  ev]  meine  Tyrum  per  Aiitonomasiain,  3"i;si3 

IS   anbetten  esset  suhiectuiii.     i'"ilia  regis  universa,  gloriosa  'intus' im  püüaft  unb  i«.  14 
fd^Iol,   Ijm  francuiimei-  ge^tS  trefiflid),    i)nlid)   jn,    uhi   nou  videtur,   gibt 
eandem    senteutiaiu,    quod    externe    ec|eiesia    est    in    speciem    oppressa   sub 
peccatis:   !ein  unljuci^t,    eitel   juc^t,   mad^en  gnlben   borten,    fticfen  bcrlein. 
Ipsa   habet  etiam  ein  fd)loy  sod  sponsi  est  fortior.    (juia  de  ebore,   il)i  aber 

3c  al»  I)erlid).     ll)i  exponit  se.     Spangen  ab  intexendo.     Sic  ift  mit  gulbcn 
ftucfen  befleib,  bic  Wofe  fjeiffen  fpangcn,  ba  man  gutben  ftein  bran  fcl3t.     Si 
intelligeretur  Reetc,   ftunb»   njot,    nt  in  Marcln'a,    Ponierania.     (?r  ift  ]U  l)off 
getoeft,  ber.    Sa  fompt  ber  tan|.    Pedissequae  sunt  aucillae,  seil.    Gyueceon,s.  ir. 
bie  tanken  unb  tjelffcn  brangcn,  finb  bie  gcfpielcn  (l)rc  gcfpiele  apposjiivc) 

•-'&  fie  get)en  pnn  fpringen  ba  l)in  jum  ton^.     'DJian  fnret  fic  ]mn  taiilj  unb 
gelten  l)n  ba§  fonig  patlaft  unb  t)alten  ein  pantetir,  ift«  (e^t  i.e.  laeta,«. is 
fl[uoniani   remissis   peccatis.     „Sie  merbcn  gcbradjt  mit  freubcn   unb   Uninnc 
unb"  gcl)cn  ijnn  be§  tonigö  paltaft  jum  tanlj  Kst  abiectio  Indeurnni  ipii 
abrogatam  legem  iiolunt  fieri  pro  patribus,  Xa  ijobt  l)i)X  ben  ganzen  ^off,  fo 

30  öiel  frauen  t)aben,  mo  luit  man  mit  ben  finbern  f)in?  ift  bie  gan^e  Icelt. 
(jö  ift  ein   £)o^t)eit.   fie  machen  finber  ba,   2 er  psLalmus  ift  fc^[ed)t  gemadjtsü.n 
ex  pallatio.     Celebrabunt  te,  vides  quod  non  de  corporali  k.     ^ubcn  ȟcrbcn  s.  u 
amenas  ideas  machen  ex  isto  psLalmo,  quia  laut  fd^ier  al§  fei)  c»  ein  fol^e 
h)eltlid)e  bracht. 

3i  Psalmus  46. 

[Sl.  SS""]    'Alamos'  cliorus  muliercularura.    Abscondit  primaria.    Signi-j«.  1 
ficatio  inde  venit:    'e.leni',  'ahtui    aduJescentula,  quod  sit  abscondita  viro  vel 

1  ^ctffenbcin  c  am  ^elffcnftein         10  {%a)  6r       Ibi  c  aus  Ipsi         zu  15  P.  M.  'Intus' 
expositio  allegoriae  r  zu  22  Vides  antiquum  morem  curiaruni  26  bj  c  au^  bei  oder 

umgelchrt  zu  33134  Ipse  dominus  deus  et   indicat   non  loqui  etiam  de  c<)rpor:ili  lege  ?• 

36137  'Alamos  elem,  alma']  r,ial5i~i;  kehr.  (vgl.  S.  33  Anm,3;  S.  34  Z.  22). 

')  ä^ff'  =  Zofe.   Die  Lesumj  äciffc  ist  nach  den  Sdiriftzü^eii.  moylich. 


46  Siitfjet?  ^ndjticffeniiiflcit  nii  bcv  bcut|d)cn  Sibct. 

tlouii   ediicata,   abscomlita,   postea   iiideiint   in  ])nl)[lioiim.     Postea  per  meta- 

sB.2lep[.sin  luventus  'almufh":  '33on  bcr  Sugeixt.'    'llnfcr  troft  unb  ftevrfc  [mein 

ä5-3  3uücrfi(f)t].'     Etiam  i^i  mutetur  terra  „unb  bic  kvgc  mitten  in3  mccr  furen". 

as-4V[iilt  tlLicere:  lüen§  tnnb  gleich  üerfnnde  unb  bic  bcvg  in§  tuaffcr  fielen 

unb  ntc^t  m[)er  terra  et  nioiite.>^.     Em  }iiax[ima  coufidentia  tidei  im  licc^t.     Unb 

„gl  5jj  jg^2^ Uieun  bic  iBctt:   Unb  tüenn  bic  IrcU  gleid)  unter  gienge,   '31h-'  mutare, 

<|iii  iurat  proxiine.    SBen  bic  töclt  nl)mcv  roelt  iDl)cv  [nuitaiido  tcrrani],  bn§  ift 

ttierlic^  [tro^l  Allndit  ad  navcm  Xoali:  t)m  <liluvio  i[ty  fo  gaugcn,  ift  bic  lüeU 

unter  gangen  unb  bic  berg  üer)uncfcu.    @§  i[t§  diltivium.    Etiamsi  terra  et 

IB.  4  mare  commisceaiitur  ut  tempore  Noe  [tiebat],  uod^  Bliebe  er  er()alten.    6»  iDolt  ^ 

mir  t)T)m   Iei6    ITJaurf)]    Aquae   inaris:    baS    mc^r.      Superhia    maris,    nierent: 

niovereiititr     „fur    be§    fclbigen    ungcftljuni".      E^t    oraiuliltKjuentia,    tragicae 

SS.  sfignrae.    2)ennod)  toirbS  ein  fLcin  luftigä  ftattliu  fein  unb  fein  rtaffer  unb 

brunlin  £)aben  [tuirb]  bic  ftnb  @otte§  fein  luftig  fein  unb  fein  luaffcrbrun^ 

lein  f)aben  fol  bic  Stab  ©ottc-s  l)nu  freubcu  fc^tiicbeu  [luftig  frolid;  fein]  ein 

feine  ftab  fein,  bleiben  unb  t)f)re  brunlin  ijobm,  vel  mit  ij'^ren  brunlin  i.e. 

feciiuda  erit  prole  et  reim.';  noii  defieiat,  fol  nicl)t  Pcrficgct  bic  ftab.    D|iciimi,'^ 

nos,  Sßcun  fie  un§  fd)ün  alle  plogen  einlegen,    fol  bcnnod)  ein  brunlcin  unb 

ai-fiquel  bleiben,  unde  semi)er  alii  ȟac^ffcu  iuibbcr  ouff,  'fruc',   balb,  lam  appli- 

«.Tcat  ii;tas  tragica.-^  figuras.    „2)ic  l)cibcu  toben":  f'erdiinandu.<,  Dnix  Ci|eorgiiis. 

Sunt  voces  poeuae:    ©ollen  bic  ftab  perseqiii,   sed  et  [331.  3ü=']  Ijnn  ein  anber 

fallen   et   tamen   ju   fd)anbcu    ioerben,  Gentes  dissipantur  regna  ineliuaiitur, 

bic  Reiben  [ber^agen]  ftiel)en  [geben  bic  flud)t]  unb  !|onigrci(^  fallen 

l liegen  banibber  Incnn  er  [\ä)  Ijorcn  Icft,  äBenn  er  [crfc^rod'cnl  bonnert,  trenn 

er  bonnert  „.^crfc^mcUjt  ba-i^  crbreid)",  8trep|itum  dat  u^nfcr  !ö[nx  ©lott  ba-S 

Ulli.  2  .(fBii  19,36  bonner,    sie   etiam    eredo   semper    t'ecis.se.     Senherih    l)at    cr   mit  cim  bonucr 

». 8gefd)lagcn,  locun  cr  fid)  t^orcn  Icft  i.e.  bonnert.    '^ft  mit  unS',  ein  ftoll^cr 

3J.  lODcr«,  ber  ein  foldjcn  [IMiil.  M.]  Icrnicu  !an  madjcn.    Ten  .\lex| ander  Xer.xen 

Darium  @r  legt  frieg  nibbet,  eompe.scit  bella,  er  Icret  fic,  baä  fic  nuffborcu 

bic  2iii"der.    Xa  fclft  er  bcn  bonncr,  fo  gbct'J  tun  boncr.     Sie  Tnrca.    (*r 

fdjmcift  in  bcn  l)auffcn  mit  bliljcn  unb  boncr   l)in  ein,   ^x  x\ä)l  bic  trigcr 

l)in   6r   mad}t   ein   fcierabenb  mit  bcn   tricgcu,    G»  fol   impetum   auljcigen 

^' '^'' Sei  37  iv'^'-^'^'  laut  (luratioiiem  6r  fau  läcnaberib   leren  bay  er  mu§  anff   l)oreu  .^u 

Wegen  ba^  tl)ut  cr  tuen  er  mit  cim  lucttcr  über  fic  I)crfompt  fo  rumort  cr 

23. u loarlid).     Attendite  Inembt  eud)  bic  luort],  merrt  auff  meine  lucrd,  6d)loeigt 

unb  l)orct,  galtet   ftil   vel   fcib  ftil,  mad;t  nid)t  federa,   fcib  uid;t  in(|iiicii, 


3  furcn]  nicla  fielen         «  'Mir']  yns  ni-^-a  run  ni-a  =  lucrfjfclii         «  (ttofe^  |troö| 
J4  (ein)  fein  au  20  Vide  soquoiitia  r  J2  disaipatiir         incliiintiir  :?.5  äctfd^tmettjt 

33  'kHz']  nsp~ir:]'Sp1  v.  lO       et(§)  (ehemo  34  fl.j) 

')  Auf  (UcK  toalt  knm  Lutlicr,  iccil  er  die  neue   lJberset~unii  'wütete  und  walkte' 
ixnschlut). 


*l5|nltct  1581.  47 

^ä)  luil  cfiv  einlegen  unter  ben  lieiben  unb  anff  cvbcn  3^)  '"'f? 
olfo  nincf)en  bav  iman]  muö  fagen,  ic^  fei)  (Sott.  Saä  Dcvfidjen  luoUcu  Wix 
(\nä)  fingen.' 

Ps.  XXWVII. 

•■•  ^ä)  tnu?  pvebiganipt  nucfj  mliev  benn  ein  figuv  laffen  Tiatien.    'Sdjar».  2 

[siipra  p.s.  18.]   loiifft  bie   Icut  untei  niidj,  jUiingt.     Xn  psialnms  ift  gnt«i  i'<.47fi. 
pro  Iud[eis,  bo§  fte  tonige  toevben  aufi  erben  per  Antiplirasiu.    Plebcs  Hub 
poJibns  Eiiangelii  ©§  ift  fünft  ein  foftlic^  ()er(id)eit,  treu  einer  l)f]ni  ferfer 
ligt   et    fert    enieeiu  @tn    fcinc   Cataclire.sis,    (|Uiid    usi    pro    aseensione.      Est 

10   ps|aliiuis    Euaugelii    [331.  Sß*"]   'MaschkiV   mit   ernfte.     Eeeo   intulligit    [servu.s55. s 
iiieus]  g^ct  fein  tluglid),  mit  ernfte,  nimpt  fic^S  an,  ber  brauff  mcrctt,  odjt 
brauff  t)at.    Untertneifnng  in  Titulis,  I)at  l)l)my  angelegen  laffen  fein.    Sicut 
ipsi    eantant    in    ee[ele.'iia  Papistae,    sie  yeli[\veniieri   praedieaut.     @ä   ift   ein 
ftnrde  Autithesis  oppresso  nostro  E[uaiigelio  veniet  Arius.     SBenn  man  beni 

li  ^ilrtirfet   nadjbenden   tnil,    fo   feit   er  gcUnS,    quia  adeo  absurdus  et   extra 
rationell!   positus,  ideo  siiu[ilieiter  adhereiiduiii  verbo  sine  di8])utatione.     'Sicsj.  ni 
furften  unter  ben  Duldern,'  bie  laubafurften,  ba§  fie  finb  ©ottö  üold  luorbeu, 
lüen  bie  furften   from,   ift  unfer  l)er  @iott   l)od).     Reges  serviuni   ei  alibi, 
tum    praedieatur    verbuni,    i.  e.    bie    furfteu    finb    and)    (5l)riften,    er    muä 

20  furften  ^abcn,  qni  praedieaut  E[uangclium  •*,  fola  aud)  §ian5  [)|ert3og  unb 
f|Urft  Don  fad)fen.  Sie  inter  Romanos  (piidam,  lilii  Ciioar  lil)|entei'  de 
E[uaiigelio  et  reguo  Horenti  praedieat. 

Ps.  XXXXYIII. 

I.  c.  t)erlid}  get)retft.     ITas  borlein  ,]u  Hieruisalem  Bleibt  nod),  '^ni^^'-f'^^g'^s 
25  In  Esra:  büs  ^euuidjen,  item  bac'  neglidjen  an  ber  'manh  alibi,  Sie  liic.    (?-iu 
ftab  Inec^ft  burt  l)er,   tüte  ein  feines  surculus.    E.st  contempta  jc.     ®a»  ift 
meine  al5  ad  bel)be  /ion.  fdjoo,   affeetus  gaudii:  bes  fid)  troftet  [vliumet, sj. ?, 
trotzt]  ba»  giant;e  lanb.    '<lil  simrlia   bas  ift  gestus  letieiac,  barauff  fic^-a.  12 
tierleft   ba§   giantie  lanb,    locu   etttia§  furfelt.     Est  metropolis.     Eeclesiam 
30  sol[um    oceidentalcm    significat.      Signifieat    |P.  M.]    Paidi    cursum.      ""il    ia 
[D.  M.],   ^ä)  toolt  gern,  ba§  bliebe  aud)  in  vet|ere  Sion  baS  mit   ucl)me 
Reges  in  Regiium,  ubi  vid|erunt,  bas  fie  ein  foldjen  fd)utjl)crru  t)etten,  uuu- 
quam  crediderunt,  bi§  fie  e§  erfuren.    Sie  de  ccclesia  allein,  fo  mufts  oben 
^eiffen:  be§  fie*  troftet  alle  tüelt.     Non  est  nova  senteutia  sed  aeeonmindatio 
35  ad  regnum  dei.     lam  nou  eredunt  Ileges,  quod  tarn  fortem  fd^U^^erm  l)abcn, 

zu  1  Christianis  fliltS  r  9  Cat(h)eclirisis  10  ' MaachkiC]  b-'DaTS  hehr.  26  con- 
tempta JC.  könnte  auch  coutempla"  =  contemplatio  sein  28  GU]  njbsn  sivicha\  naii;^ 
33  ©ie]  Sic  möglich,  lies  Si 

')  Sinn:  Diesen  Vers,  seil.  r.  12,  wollen  vir  gegen  %insere  Feinde  auch  anwenden. 
')  Dieser  Gedanke  ivird  mit  lö31  Glosse  zu  dieser  Stelle.        ')  =  ftrf).  T)er  Nachdruck  liegt 

Uli/  'UV/r. 


48  8utf)etl  ^lat^bciferungcn  nn  bct  bciitid^cn  5?ibel. 

douec   ipsi   experiantur,    tum    tocrbcn   fic   fic^   DerUiiinbcrn.  \-^l  37"]     üt  iam 
(]ix[erniit  AugLUstae:  liabemus  Regem  Frauciae.^     Sic  ad  ine  dixit  Aug[iistae 
93. 7  Cardinalis :  putas,  qiiod  Rex  Sax[oiiiae  propter  te  siimet  arma,  iibi  maiiebis? 
s'-sSiib    coelo.2      5jß{Q    jjj^ll    jigj    gehurt    bns   ift   gav    allegoricum.    .-iimptiim    ab 
aventibus  ventis.     In  frangis   3exb[i;ic^ft  ^\t  bcv   huv  iDtnb.     3<^  meine,  CV    » 
meint  ben  feI6[igen  ventum  aquilonarem  mit,   ber  ]o  faucr^  nnb  bur  tiefet, 
5ipiV27,  ude  quo  Luc[as   in    Actis.     Parat   significat:    stabilit.     Non   est   solum  tiitela 
sed  q[uicquid  ad  potestatem  pertinet  [praesertim  in  pace]  politicani,  ministeria, 
proles,  opes,   fruges.     Tantum  esse,  Tarnen  .«ilet  laus   in  Zion.     2Bir   finb 
ftil    et    cog(itaraus    de    raisericordia    tiia,    non    nitimur    humanis    praesidiis.   lo 
Sei  30,  isLoquimini,   ps.  4.  et  silete.     Tn   silentio'   [Esa^ia].     S)n§  fclbiige  meinet  er 
s. loouc^.    6§  fol  [warten  in  ber  ftil]  ein  affectus  fein:  @ott,  luir  Ijalten  un§ 
*j.  4,  r,  an  beine  gute.     6§  finb  bie  ij:    'In  silentio  et  spe,'   'Loquimini  super  cubili 
et  silete,'  i.  e.  t)Qrt  boc^,   unb  toerb   boc^  getniflic^  fomen.     3ft  ju  "lal  ei" 
i>i.  ö,  sfei'^  fenten|,   Xon  in  arma,  non  in  equos.    'Ego  in  multitudine'  ps.  .").    ?)^rc   i* 
s8.i4fi)Ioffer:    ut   an   bau    l)aUen    [M.  Ph.]    laborent,    exer^ceant  verbnm,   A^'elim 
lib[enter,  ut  diccretur  de  aediticio  quam  admiratione.    V|nlt  significare  illam 
tliligientiam  conservandi  verbi:  mauer,  türm,  pallaft  habes  hie  N[os  dicimus 
gebeh). 

[ps.  49.]  jo 

IL.  ps.  e§  ift  ein   obscurus   psalnuis,   de  scaudalo  felieitatLs   impiorum 
3ef.  53,  »est   iste   psalinus.     Esa[ia   'sepelietur'  Esa.  53.     Volnit   timorem  dei   docere, 
SB.2^ebt   t)OC^    an   aetatem   tempus.     V[ult   etiam    rusticis   praedicare.     Populus: 
s.^plebs  et  magistratus.    Ibi  expouit  se:  '(ientes'  JC.,  sapieutiam,  med|itatio,  ba-i 
ia  ein  groffer  hiator  et  hiatus  seu  adverbialiter  tuibber  ba^  gioffe  seandaliim   2.-. 
löerbe,  er  meint  ba§  prcbigen.     i^iorc  boä)  auf  mit  ber  propositio.    I)ia(bolus 
sBiaite.i6,s6l)at   er  giulben   bnc^,   Matth.   t)at   l)u   rccf)t  gcbraudjt  [581.37"]  et  tarnen  est 
('atecliresis.     Yiult  loqui   et    tarnen   Vjult  audire,    tuol  tompt  cr  ba  ]U.     ^sd) 
iDolt,   baS  ieberman  bicfen  tcjt  an  nt)cm,   ba§  betliebe  unb  lic§  ein  gemein 
g!.  sfpruc^    fein.     Unb    dtvaä   nertedEs    [!unftlid^§,    ba§   fticre]    fingen    auff   ber  m 
t)arpffen.     Ipse  voeat  onmes  aures,  (piae  astaut  suas,  (juia  ipse  utitm-.     Est 

5  jert)  je6t  zu  7  Act.  28  r  IT  significare  zu  li!  fd^Iofler  mit  Stric/(  JO  ps.  49 
fehlt  Hs  21  IL]  L  irriy   in  Hs  30  u.  49,1   „Inclinabo   in  panibolam  .iniem    meam: 

siperiam  in  psalterio  propositioncni  meam"  Vuly.  Die  frühere  Übersetzung  war:  mcljn  re^el 
(vyl.  aeiiigmata  Z.  49,1)  für  legen;  dieser  Sinn  yeßel  auch  Luther  (vgl.  X.'dO  „[tutlftlidjä,  baä 
H>et§l";  gleichwolU  wird  die  Übersetzung  gebii^t  aufgenommen 

')  Auf  dem  Reichstag  zu  Auijsburii  1030  prahlte  hesoiuUrs  der  Ershincho/  von  Sah- 
Inirg:  wolle  der  Kaiser  die  Ketzer  nicht  aiiaroUen,  so  würde  da'  Papst  den  König  von 
Frankreidi  hierfür  gewinnen,  s.    Tischreden,   z.  B.  Cordat.   Ar.  .j3,  174  u.  u.  ^)  Für 

Luthers  spätere  tjrinnerungcn  an  seine  Verhandlang  mit  Cajetan  haben  ivir  hier  die  ttr- 
sprüngliche  Form,  von  den  Tischreden  (z.  B.  Cordat.  Nr.  S42;  Bindseil,  coli.  2,  .S'.  174 — 176) 
fdion  dadurch  abivcichend,  daß  der  Kardinal  einen  Re,e  f.'J  Saxoniae  nennt.  ^)  Saurer 
SÖinb  oft  hei  Luther,  s.  Thiele  Nr.2Sl. 


^faltet  Vm.  49 

(1oct|riiia  nivstica  de  scaiidalo  T'ocniata  f)cificn  fic  apiiiu;inata,  fjcbid^t.     Musa 
l)cift  ein  3ebid)t,  i.  o.  locnii  mirs  iibd  geljet  lueneralitor  tlicit],   ba§  cv  fil)ct 
scandaluni    iinb    Ijat»   ntdjt    fo   qiit    ut   divites.     lu    quibus    iiiimici    inoi  eon-a.  6 
ciiloaiit  MLc,  'calcaiieiis'  est  cuiiculoatis.     Sunt  diio  rej;iia:    regniim    fldei    tvit 

s   bell  teuffel,  regnuni  diaboli  oalcat  nostrarn  cariiem.   'Calcanei'  |)ro  coiiciilcaiitihiis 
per  Synechdiochen.      Iniquitas  ealoautium,   @§  f)ciffcil    feine   coiiciilcantes    iit 
anres  incae.    (iloria  Christi:  iDci-J  einer  nid)t,  ob  activc  vol  ]Kissivo,  sie  aures 
ineae:    meine  vel  i^ener.    (Jin  biinbcv  füu  eim  uid;t  t)elffen,  bei  bev  nedjft»-« 
jvcunb  ift  i.e.  quam  ego  do  ])r(>  alio  ['placationeui'].    Ipsi  öertaffcn  fic'  anff 

I«  guter,   tarnen  noii  peccata  iieqiie  per  viniiii   tieo  per  suhstaiitiani  icdiineiilnr, 
6§  geljort  mijtx  ha  ju.     Quare  ergo  luni  lil)|enter  arm  folt  fein.     (Xenn  c§«. 9 
gcI)ort  Diel  ba  3U,  eine  'fcele  juerlofen',  ber  birnber  'muS  laffen  anftel)en',  boö 
gelt  tt)u]t  and)  nid^t,   Unfer  [)crr  ®|ott   mn§  t()un,  seil,  dum   vivit.     Non 
sentinnt    iiiorteni    neqiie    eogiitant    de    ea    nt    ])ii,    sunt    seeuri.      ^ang    leben  ü.  10 

1.',   unb   l)Qt   ein   guten   mnt,    ha§   tftv   seandalnm.     Signifieat  aliquid  alind  esse 
spcranduni    a    deo   quam    res   temporales,      ©te   iDOÜen    tneife   leut    fein    unb 
fjjotteu   unfer,  quando  de  mort(>  d|icinuis,   sed  fie  feien  lueife  ober  narren,  jt.n 
muffen§  bod)  fterben.    öS  ift  ein  feer  fdjlnerer  (pfiatni.    ©ie  benrteu  alfo),  Sed 
volü    sie   habere,    qnod    ipse    inspieit   suani    panper[tateni    et  eeontra       Inter 

20   eos,    tneu  id)  unter    fie    fet)e,    apud  eos   sie  habet    res,    (piod    Monius  eorum',  ss.  »2 
gefd)(c(^t,   g^ut,   freunb  et    familiae  'sunt  aeternae",   erbt    fid;  Don    eim    auff§ 
anbei,    [Sl.  38*J    apud    nos    nihil    est    tale    ut    apud   eos   talia   fortnna.      Hie 
'donuis^   non  signifieat  tantnm   ac<lifieiiuu.     Unb    rljUUU'U    fie    auff   erben    i.  e. 

^aben  gut  unb  et)r  auff  erben,  gro»  frcunbfdjiaft,  giros  gut  unb  ef)r,  donms 

26  florentes,  opes  stabiles,  gloria  est  longa,  lata  et  magna,  bei)  l)£)nen  ftl)et§  vel 

get^ö  atfo:  l)^r  I^eufer  bleiben  für  unb  für,  domus  i.e.  filii  et  familia  [baö 

ift§],  leben  lang  tool  unb  locrben  l)oc^  gerl)umbt  vel  ()abcn  gros  el)r  auff 

erben,  man  rljumbt  „l]l)ren  uamen"-  auff  erben.    Homo  in  honore  non  dural, 

commoratur.  SDeuno^  muffen  fie  ba  üon.    V[ult  d|icere:  baä  gut  bleibet  bü, a  i:i 

30   aber.     ludjaei  d[icunt,  quod  Adam   non  durarit   per  noetem  in   paradiso  i.e. 

„hü'j  ftil  Jüorben  ift",  silificatum.    V^ult  d[ieere:  fie  leben  ut  oielje  unb  fterben 

qui    vivunt   tantum,   ut   edat   et   post    mortem    non    potest    sie  K.      Saruad) 

freffen    fie   nt)mer,    liegen    ba.     G§    ift  ein   fein   Tapinosis:    Seib  l)l)r  bod) 

menfd}en  i)nn  aller  t[euffel  nanten  et  tarnen  mori  ut  ba»  oiebe.    So  tt)orlid)  t».  u 

35  t^un  fie  unb  fold^e  norm  finb  fie,  ba^  fie  ba^  nid^t  bebenden,  hai  l)^r  loefen 

fo  eitel  tt)or!^eit.    Sed  ^ilfft  nic^t,  fie  crt)alten5  boc^,  plaeeut  sibi  'in  ore' 


1  (^eimlic^S)    PDCmata         Musa]    oh   verschriehen    für   ' Maechal'f  7  iiid^t  (f)  /■ 

8  (Fr  =  frater)  (Sin  13  Unfer  c  aux  ber  -J^  talia  vielkirht  alia  30  (ludei) 

Adam       noetem]  mortem  miiglich  31  ftil  tnoiben  ift  ^icil.  ba§  S8ic§  7iaclt  der  Uberaelzuni/ 

lö24jä'i       ift  iDorben  umgew.  mit  Ziffern         32  post  c  aus  postca         2«  34  Haec  via  r 

')  =  fie^        ■)  man  rf)umbt  i)l)tnt  iinmen  u-ortlieh  nadi  inasoreth.  Text  nrviara  iix-ip. 
iliil()ev.j  äOcrfc.     S8ibeUi6ctjeyini(j  '-i  4 


50  Siitf)cr#  9ind)bf?icriin3eit  an  bcr  bcutit^eii  Sibel. 

meinen,  c§  fct)  !oftlt(^  bing.     romplaeentiam  habeiv  in  ore  f)ctft  iü  „loBcn", 

«.  ijjücv  ein  [)eviiid)ev,  tvcffliidjei  man.  „Sie  (iegen  mit  tjauftcn  ijnn  bcr  ficUc 
hiie  fc^nff",  ber  tob  friffet  fie,  er  J)at  i)mmcr  bron  ju  freffen  unb  naget, 
„^vnc":  6alb  gar,  fcl;ier  beffer  fein  bcnn  fic.  ^ener  „l)ort,"  tro^  [nuiS  licr= 
Uiefen,  nergeljen,  junidjte  luerben]  ba  fie  fid)  brauff  Derlafjen,  i)t)r  fidueia  3nr  ^ 
Est  expositio  1.  praecep^ti  confidere  uinfern  %err  gtott,  i.  c.  l)nn  bcr  f)eUe 
mnifen  fie  6Iei6cn.     3lllc  monbcn  ein  netn  getncd;-:',  üiffd)  unb  tiogel,  bie 

K.  icmeifen  finb  bie  leljftcn.    "5lbcr':  Ibl  Antithesi.-;  et  Emplmsis:  ju  jic^  genomen, 
Beut  [P.  M.]  mir  bie  r)anb.    5iu  fompt  ein  f(^one  exhortatio:  Ideo  ne  mireris, 

«.  17 [i8L 38'']  laff  bid)-3  nid)t  luunbcrii,  lafj  bid)3  nic^t  Fju  I]art]  erfd)red"cn,  l]rren,  w 
!er  bic^  nidjt  bran.     Anres  meae   finb  bie  oljren,  bie  i)nn  ber  tird)en  finb. 
6r  ^at  f)ic  auff  erben,  quid  prodcst  homini,  Sa»  bu  cinl]er  tebft  inie  feine 

s.2oöetter,  bie  fein  liedjt  mt}er  fe^en,  ba»  l)ctt  er  für  haB  beft  i.e.  qui  .sunt 
BC])ulti,   sunt  privati  hac  lucc.    ®a  I)elt  er  Dou,  ba»  er  ()ie  gnug  Iiabe  unb 

SB.  19 prange.    @r  troftet  [ergebet,  erqiuidt]  fid)  biefe»  (eben,  er  fielt  üicl  bon  is 

tiefem   leben   unb   rfiumbft  ^oc^,    tuen  einer   nad)   el)r  unb   gut  trac^t  unb 

erlangt   et   liabent    pro  s[uninia  .sapientia:    vestrani  coiL-^olatidneni  hal)etis  ba 

Sut.  e,  32  t)in,  Cliri.stus  Luc.    äßollcbcu  signilicat  non  duratiouem  unb  lobt  biet)  brnnib, 

ba^  bu  bir  giutc  tage  fdjaffeft,  nad^  er  unb  gut  trac^t,   ba§  ift  ein  rechter 

SP. soindu.sti-ius  gefel,  rem  taciet.    Sie  farcn  ba  t)in  ju  l)l)ren  Detern,  gcljct  einer  20 
tüie   ber    anber.     (S§   ift   fouft   2.  per.-^onae:    Si  etiaui  tacies,  tarnen  nihil  ])ro- 
nioves  sed  fereft  Ijin  nad;.     Praecipuus   ver.'^us  ps|almi,   ut  puto.     S)ie  t)nn 
ber    gruben    liegen:    qui   .sej)ulti   sunt.     3ft    nu    ci"   Epiplmnema.     S|ununa 

<8. 2i.s[unimanun:  „6in  menf^,  ber  i)n  ber  ttnrb  ift"  unb  t)at  fein  öerftanb,  ber 
feret  ba  üon  loie  ein  öiefie.  sj 

rsalmus  L/ 

s.i  Siefer  ift  nid)t  fdjlocr,    aber   ftard  ift  er.     Sa   ftl)en   3  gottcr.-    (jr 

toilä  ^efftig  mad}en  2)er  .§err  rcbt  unb  rufft.    El  mil  id^  gar  l)intcn  fetten 

lii.steron  proteron.^     Ihi  exit  verbuin  dei:  ju  3erU[falcm  ()ebt'j  an:  'au§  [bon] 
«. 2 3ion' leuchtet,  brid;t  [an]  au».    V|ult  significare:  sieut  auroi-a  ex  Oriente,  sie   30 

/  „pcstea  in  ore  suo  conjplaceliuiit"  yitlg.  zu,  ,'>  über  juv  steht  auff  sp  J2ji:i  Sal 
Ins  je^cn  unt  13  fc^cit  durch   Strich    zu    i.  e.  qui    (/czoi/en  13',14  ba§  f)eU  durch  Strich 

zu.  2)a  £|elt  yezotjcn  V.V  SöuUebcn  dunh  Strich  zu  Ki  biejcm  leben  yezogcn  1S;19  Diese 

Übersetzunr/  ist  dann  fast  wurilich  in  die  ersten  Vollbibcln  von  1534  «/l  aufgenommen 
20  rem  aus  rein  22  ut  r  23J24  S[uiniiia  s^unimarum  hier  mit  der  Übersetzung  jlurj  in 
den  neuen    Text   aufgenommen  ohne   irgendeine  Deckung   durch  den  Urtext  24  \)n  bct 

tt)irb]  cum  in  bonore  esset  Vulg.  , 

')  Mit  Beginn  von  Ps.  50  setzt  eine  dunklere  Tinte  ein;  es  dürfte  also  ei)ie  sonst 
nicht  yiälier  diäicrte  neue  Sitzung  beginnen.  ')  Drei    Götter:    die  drei  Iwbraisdien 

Namen  für  'Gott':  rrirri  n^his  bx  hebr.  ^)  Luther  möchte  gern  den  Namen  'El',  der 
im  masorelhischen  Text  an  ei'ster  Stelle  stellt,  an  die  dritte  setzen;  so  1524:  der  Herr, 
der  mächtige  Gott. 


«Pfaltcv  1.531.  51 

Eiianf^eliimi  ex  Ilienisalem.    Xcx  fc^OllC,  t)cUc  gtanll,  perfedus 'Jocor' seil. 
verbi.     'Ignis'  v[ult   praedioare  hoc  [noraen  S|umnium]  toti  terrae.     ('3{icC)te')2J.  3.  4 
(E[uangeliiini  sub  omni  coelo.)    (9{cgicvfl  'lui  'celiim  snrsuin'.    @r  fdjreict,  ba§ 
]^l)mel  unb  erben  fol  ^oven,  (ix  loil  jcin  üolcf  ein  mai  famlen  vel  arguere  [M.  ;59"J»  •'> 

5  propter  impietatem.  Yiult  damnare  impius  et  iiistificare  j)io.s.  Est  utrumque. 
§ebt  an  Oon  ben  fromcn,  bcn  fo(  man  Inerlid)  ein  fcljcr  f)fifjcn.  'CongLregate'" 
per  verbuin  scilicet,  bOa  ift  bie  vocatio,  (|iii  jiliiris  facict  fulein  et  pecc^atum. 
Abrogj^atio  levitici  saeerdotii.  3l"t  t)ot)e  Qnge()oben  bn?  ftl)ctö  votiim.  [S)a»] 
1.  praeceptum  ba  gct)Oien  bie  vota  ^in.    Ego  deiis  t[iiii.s  et  tu  'pop|iiliis  ineiis',«T 

10  baB  finb   vota,   ba   lai-S   bei)   bleiben.     Emplia.sis  'Tniis\     raiili.<.   cdlis   i.  e. «. 9.  lo 
^ä)  [)ab  idjon  tt)icr  gnng  ijm  loalbc  [.sylvas].    ^ft  fein  poetifdf)  gemarf;t  bai 
btng.     ('Omnes')  proprie  universitas,  quae  niovetur   in  agris.     @»  ift  luerlid^ 
ein  ftardEcr  |)falm,  ba  fomen  bie  rechten  vota.    Xon  dielt:  vove,  sed:  reddo 
quod  iani  vovisti.     Xu  l)aft  gelebt,  mljcr  gelobt,  benn  bu  galten  fanft.     Sic 

Ift  toollen  ba§  ^eEifc§  feuer  t)aben,  tooHen  leren,  suut  itui)ii.    9)^re  gebantfen 
muffen  öor  g^en,   fein  mort   mu-j  fid)   biegen  laffen.    .^lanS  .<jernacf| '  mu§ 
U[nfer  Öiett  ©["tt    l)eiffen.     Xa§    finb    fVatres    saerilegi    furtum    animarum  s.  is 
meint  er  et  scortationem  [fornica[tioncm]  spiritualem.    In  Zacli[aria:  'Iiidieatureae*.  5. 3 
omnis   für  et  oninis  luraiis'  bie  ij  peeeata  lege,    credo,    3uf|amen.     S^aS  finb 

20   spiritiialia:  fures  adulterii  falsarii  criniiiiatorcs  sunt.    'Coneinnat^  treibt ,  übet,  <8. 1» 
[rottetl-    'Concin[nare',  ßopeln  fic^  infamen,   rotten  fid),   'Unb  ic^  fd)lDeige'sE.2i 
Sed   convenit  eum  in  praesenti.     Ipsi,   Sch[wermeri  putant  revelationeni  dei 
esse  ipsonim  errorcs,  ideo  iactant:  veritas  2C.     Ser  ÖcrS  ift  gilt,  Gernianicc: 
ba^  id;  ^tjm  jeig  ©otä  gnab.    [i8I.  BO*»!  Nihil  est  cum  oihtIIius  et  sacriticiis.sj.  23 

25  Crede  et  confitere.  S[umma  [Summarum  hnius  ps[ahiii  uh[imus  versus,  Est 
Epiphonenia:  gratias  age. 

Ps.  LI. 

Ego   semel   titulum   feci    huius    ps|aiiui:    de   toto    peccato-    Sed    ninipt 
occasionem  de  isto  peccato,  g!^et  bon  einer  funb  Ijnn  ber  anber:   lioc  et  h<ie 
3,j   fecit.     Ex  singulurib|us  fit  [universalis]   inductio:  ergo  nihil  boni   in  nie. 

(^r  gieng  ju  l)l)r  l)n  ein,   C^uid  feeerit  loö  luir  blieiben,  qnaui|uani:  erg  2 
Iic§  fte  ^olen.    'SBaffd^e'  |"£a§l  ift  fein,    'l't  iusLtificeris'  h)Q§  fagt  bod)  ha  cina-S"'".  n.« 
sap|iens   311,    ut  GrofinuiC'  ift.     V|ult:    nt  iustus  sis,    eä  ftljet  ncutraiiter:    utSRöm.  3,4 
iustifices.    ^(^  bin  ^nn  unreinirfeit  gebilbet  fgeloorben,   bereit].    In  pruritnis. 7 

2  [nö  <J  =  nomen  suum  oder  s^ummum]  zu  2  Col.  \.  r  7  tiiciet  durch  Corr. 

Iiergextellt  zu  8  votum  r  ISJM  vove  bis  vovisti  unl  20  adulterii  24  baS  61« 

flnab  unl         28  mypt^  =  incgpit  =  n^ptcr,  n^mpt  incepit         zu  30  liifra:  i.  e.  libcra  nie  de 
sangiuiiie  r       31  ^n  ein  c  ouj  ^^n  ein 

')  'Hans'  in  solchen  Verbindungen  —  hier  mit  einem  Adrerb  —  seJir  Mufif/. 
')  Nätnlidt  im  ' Betbüchlein  :  Don  ber  gnncjen  .  .  .  etbiunb,  ünsre  Ausg.  Bd.  10',  412,  wäh- 
rend die  jeUif/e  Überschrift  (V.  1  und  2  des  Psalms)  im  'Betbüchlein'  wie  Mich  in  den 
'Bußpsalmen  lölT  (Unsre  Ausg.  Bd.  1,  löö)  sowohl  wie  1525IG  (Unsre  Ausg.  Bd.  18,  499) 
nocti  giinüicli  fehlt. 

4* 


f,2  2ntf)et?  9}od)bcfjetinuieii  nu  bcv  beutidjeit  Sibcl. 

libklinis  concepit  nie,  inoalcscavit  ine.  Passive  intelligc,  nun  intellige  jiarentcni, 
i.  e.  id)  bin  au5  unrciiügcm ,  fiinblict)em,  jcfiulbigem  famcn  gebovn  i.  i'. 
iä)  Bin  Ijnn  ber  ltiuv|iel  berberbt,  bor  fame  ift  ntc^t  gut,  inde  gici^igc  bäum 
et  onniia  inemb|ra  arboris  niorbosa.  Vitium  segetis,  aua  gut  fameu  tit 
b|oniini  forn.  äßolt  geiu  rein  cn-igiiuale  peccatmii  rurcn.  Gi-  niuö  babcl)  '■> 
bleiben,  <]uoil  sit  tactns  et  natus.  Caro  [corrupta]  et  semen  oarnis  corrii|ituni. 
llnfer  l)Lerv  g[ott  utadjts  tovn  [(eft§  gleid)  tnol  Umffc^cnl',  (i^uaiKinam  scmen 

üj.iiiinaliuii  est.  'dmpfaugeu'  ba>>  laut  and)  aotivc  ["lue  est  sensus]  Unb  mein 
luutci-   t)at  mi(^  empfangen  einen  funbcr.     Mater  peccat  [sie  ludei]  gigneus, 

s«.  sbuv  mu»  icf)  iid]^m  tragen  i.  e.  ju  ber  iDorben  qnae  i)nn  Herbergen  ligt,  w 
1.  Sfor.  2, 7  loirfft  ha  auä)  ^in  lUecE,  oumes  instieias  uperiun.  "Praedieanuis  niysteriuni 
in  abscondito,'  1.  Cor.  2.  Ego  suni  talis  peccator,  coram  te  nemo  pnrns 
praeter  te.  Si  quis  fol  rein  tuerben,  mus  baju  tomen  sapientia,  quam  dens 
dat  per  fidem.  Hie  nihil  facit  liypo[critica  [331. 40"]  sanctitas.  E.st  iustieia 
ab.scondita  neu  tautiim  in  corde  sed  mnudo  abscoiidita,  quam  quaeruut  is 
i-*"-2jji*hypo[critae,  1.  Cor.  2.  I.  e.  'bu  left  mic^  lüiffen  oc|cnltani  sapientianr  i.  e. 
fidem.     Peccatifica  [expiabis]  me.     Coram  liorainibus  Inil   id)  leidjtlic^  iustus 

SS. 6 esse,  sed  'soli  tibi  peejoavi'.  'Coram  te'  bcftef)C  id)  mit  allem  jd^abcn.  Non 
iutres  in  k.  abfoltiir  midj,  fpric^  mic^  lofe,  entbinbe,  ba  man  fprengt  ba§ 
blut.     Abrogat  anti(||uum  fpreugcn   [aspersionem  sang[ninis  vitnlorum],  V|ult   so 

».9  aliud  habere,  non  est  cimtentus  veteri,  i>etit  alia,  le[t  gleic^lnol  'hysopuni'  [tt)en. 
älUl  aud)  anber  maifc^eu  Ijaben.    [P.  M.]     lam  simplieiter  dicit,  quod  prius 

3!.  11  figurate:  'Averte.'    Ibi   [D.M.]  deelarat  se,  ®ie  feinfteu  öerS.     „Sd^affe  [®ib 

»i^mir,  Ü)ott,  ein  rein  l)er^]"  Unb  gib  mir  ein  nemen  gelinffen  geift,  i.e. 

s.  isnovum  spiritum,  qui  sit  certus.    3  geift  mul  id)  ^aben:  ein  gcmiffcn  [pro  se],  2:, 

»■  i-i 'l)eiligen'  [pro  conscieutia]  unb  f  reibigen,  Sanctum  pro  sanetificatione  carnis, 
pro  e.xercitio  et  vita.  Liber  pro  praedicaiido,  bcr  freibig  fcV)  unb  barff-i 
fagen,  qui  .1.  sit  certus  in  corde,  2.  ut  from  fe^  in  vita,  3.  loquatur  libere, 
postea  iüirb  crux  lüol  f)erna(^  tonten  JC.  Da  mihi  leticiam,  ut  delecter  in  tua 
Salute  vel  ut  sentiani  me  iuvari  a  te.  [i.  e.]  ^Trofte  mic^  lüibber  bnrd)  [mit]   so 

•ß.  ubetn  l)ulffe.  Spiritus  nediva  [ueutjraliter  gcfiagt]  spontaueus,  liberalis,  volun- 
tarius.  Nadini:  priucipes,  Nedauos:  voluntaria.^  Voluntariorum:  UnHigen, 
freibtgen,  friffd^en,  bcrä  friffd)  barff  reben  unb  ba§  maul  auff  tl)uu,  bcun 

1  Passive  mit  Strich  :.u  dl,  .14  uiuciiiictfit  zu  .)  5luä  unvciiitr  lucji'ii  imitciicii  natiis, 
geäeugt  '<■  zu  16  1.  Cor.  2.  r  zu  /.S  ßin  t)crrn(^c  glossis,  iilco  seiiiiixi  r  l'.t  objolDir 
mit   Strick    zti    17    Pecc.itifica  zu    23    .3.    siiiritiis    r  21    nclocn   c    uux   meinen 

27  borffSj  bruffs  2'J  cnix]  X  31  iiediua]    ii^-'n:  32  Kedattus]  nian:  ryl.  S.  33, 

An7ti.  3       Volunfariorü  c  in   Volmilariü  oder  tuntjehchrt 

')  tDQffdjEU  /'.  H)iid)jfcil.  ^1  Niidim  es-  int  wohl  auch  gemcinl  das  Wort  a"^";!,  das 

eben  als  Adjchtic  itciluiüig  ivohiiitarius).  als  Substantiv  der  Edle.  Fürst  iprinceps)  heileutcf; 
Jjulher  Icoiiiml  wohl  durch  die  Vnly.  au/'  diesen  (Icdiwkemjdtuj:  Nadim:  priiicipfts:  Vulg.: 
.spiritu  principali  ronfirina  nie.'  Npdauos:  voinntaria:  „freiloiüifl"  id)erset-.t  er  auch 
J}u/Ipsalineii    I:',I7. 


^.ifattct  ir,31.  53 

c§  giltt  ia  bcn  flLVoffcn  linnfcn,  tüciiii  cv  vcbct  d  liii  volimt  os  ob|üirare:  <iiii 
noti  4uaerit  qiiae  siia  sunt  scd  tf)litö  gtril.  |!1<I.  40'>]  Non  soluni  (pii  aiulax 
[est]  sed  uon  quaerit  sna,  bev  ["„freier  flcift"]  firf)  llid^t  fllVl^t  nod)  sua  fudf^t. 
G§   tft    oBcr  am  meiften  jU  ttjlin,   ut   feiat.      Audi,   cm  volit  .spiritnin   illum? 

6  'Docebo',  Volo  confiteri.    Sol  id)  pvebit^cii,  fo  loerb  ic^  auffl  iitaiiT  (^efd()ln(\cn.  «•  is 
Barnim:    poeua    liomicidii.     ©§    biinrf    iiticf)   ba§   iiicfjt   vir   sangiiiniiiii    fein.»,  lü 
lam  factus  peccator  usque  ad   finem  Ipil  er  ba  öoit  rcben,    Don  bcn  fachen. 
'Tuas'  uon  Moysi   neque  leviticas.    ^cf)  ()Ct'3  a,n\\  illfo:    Volo  i)iacdicaic  sed 'J'.  n 
bo§  SLaucta  crux  ba§  fompt,  esset  scuteutia.    0>)ott,  ber  bn  mein  f)elffe  gott 

1"  Bift.    Sialutaris:    ge'^ilffcn,  ba§  t)erftef)cn  bie  '^whm  nnb  has,  lüertf  öolcf  gar 

ni(^t.     In  Mose:  'Neu  erunt  super  te  sanguinos.'    Ta  ftf)et  pro  reatu  sant;\iis, .'..  Wotoai,» 
SBerluar  bein  f)au§,   ne  sis.     Sangiuis  sangnineni  tetigit,  ininiuudavit.     ^Jlnff 
bcn  folgcnben  lier§  gtng§:    Non  vis  sacrificium.    Ego  lib[enter  '^et  td^§  ha 
()in,    ubi   incipit  praedicare,   incipit  crux  gravare,   qui  voluut  accedere.     Sed 

ij  in  ^efjneiiti  de  sacri|ficio:  ne  punias  nie  propter  reatuni,  iitnl6  bcr  [fnnbc] 
toiKen,  bie  ic^  berfdjulbigct  Ijalt.  Puto  cum  loqui  generalitor.  C^-r  kiil 
sacrificium  laudis  l^aben:  rf)um,  rtjmn,  laudciu.  3'(^  ^Q"  ^ii'  ^'■''ffj  "tff)t'3 
geben  für  bn§  damnura.  ^d)  h3olt  bir§  fonft  [nt  alii]  Uiol  gcBcn,  lüer  rcirf) 
gnug,  sed  jc.    'Dpffer',  quae  deo  iilaeent  scilieot  ha^  ift  n[nferm  l)|crr  gi ott '■i^'- ''•• 

2«  ein  Opffev.  Est  definitio:  Sacrificium,  quod  deo  placet  est  ut  fortior  sit  contra 
sacrificia  vetieris  testa|menti:  man  ineiS  tool,  bii§  llinfer  I)|err  ®|ott  nid)t 
opfferet.  SBetruBt  Tseiftl,  ctenb,  Jicnierfiti)  9cift-  <äi)  c«  ift  ein  feiner  foftlirfjer 
tjer§,  ba§  uinfer  "^lerr  ®|ott  an  einem  ein  gefaüen  I)at,  ber  fo  t)nn  ijfjm 
geengftct.     (S§  ift  ein  ftarcfer  öer§  et   magna  vita  in   eo:  [581.  41»]    ein 

:■•.  gecngfter  mut  Incr  beubfrf;.'  ?(d)  ein  feine  promissio,  lüenn  einer  in  actu 
ift  unb  toeifc  nid)t,  Uio  ein  unb  a\i^,  il)i  [adest  dcus  et]  consolatur  infirmos. 
Ego  literis  aureis  semel  scribam.  Ego  puto,  ho.^  ber  t)er§  manchen  erf)alten 
(lalBe  et  adhuc.    (?r  tnil  nftein  bie  groffen  f(^TnT)en  ?{ber  er  ma($t  bie  gi  roffcn 

tlein,  econtra:  'Lumen  fiiniigaus  non  cxtingnct'  i.  e.  bcneficia  tua,  quia  ainas  "■'■''''''"'■ '-''^'' 
;io  eam,   nad)   beiner   gnabe   non   [secundum]  merita  et  opera  nostra,   fo  ift  bie 
Autithesis  ftard.     Instieiae  (piando  tu   aedificasti  et  dedisti  ret^te  lentc,  tum 
nostra  confessio  iuerbcn  bir  angenf)cme  fdjoppljten.^    @r  loil  noi$  Bleiben  bei) 
ben  alten   Opffern    bleiben    sed    spiritiialiter.     Est  promissio  et  oratio  postea. 

zxi  ll2  tti  unuetjagt  r  3  freuet  gctft]  so  im  Bethfichlein  6  Damim]  D'^O^'S  hebr. 
7  lam  c  in  ^ä)  oder  tandem  8  leviticas]  leväs  oder  lercas         9  rnix]  X         zu  11  ludei 

de  reatu  r  14  incipit  c  in  meint  crux]  X  ir>  (j^ulb)   ffunbc]  20  contra]  q 

oder  ga  [also  quam  möylidt,  fortior  dann  statt  fortins  31  tum  c  ans  dum  zu  31  sacri- 
ficia  iusticiae   i.  e.   iustorum  r 

')  Ist  aber  nicht  aufgenommen,  (Seift  blieb.  '')  Sc^opp^fcn  ist  bei  der  vielgestaUigen 
Schreibuiu)  dieses  Wortes  wohl  ipie  oben  S.  32  Anm.  2  jd^oppfen  einfach  =  Schöpsen.  Das  t 
wird  rielleicht  an  falsche  Stelle,  geraten  sein.  An  niederd.  Diminutir  -fcn  ist  nicht  zu  denken. 
Luthers  Hausspradie,  die  er  hei  diesen  Sitzungen  sur  Geltung  bringt,  Icennt  in  Hörers  Feder 
nur  -djcii;  yägJichen.  Pselmichen,  Versichen  astp.  [Mundartliih  ist  j)  ]>  ^t  (lig^  .~.  IS.  sdiviib, 
nicltt  selten,  so  imirc  'jt^upp^t'  dann  Nebenform  zu  'jdjopcj'  =  Schöps,    ü.  B.J 


54  SutfjcrS  9Jad)()cfietuiigen  an  bcv  bfiitfd)cii  3?ibct. 

Ps.  LH. 

i.sam.2^8'i  3a  e§  ift  ein  Sßcvfi(^cn,  ba»  fot  Erasmus  anä)  toot  brin  fein.    Soeg 

^""'^"'ein  ücnfjctcr,  rlilator  I)at  ein  grocn  rorf'  bcrbint  311  -Ihunbicrg,  ein  s|uniiiia 

S[iiiiimaiiim  a  morcede,  Eipliordii  28.'-  ift   neces|sarimn    in  tanta  ropiublica. 

9i- 3  ipen  nur  einer  !ein  S)oeg  brau»  lüurbe.    „S)u  geftiaUigcr"  toeil  bu  fo  ein  giros    5 
Tiany  Bift,  bu  tljrann.     (Jr  ift  ^ornig  gelueft  bcr  Salnb:  quod  potes  nocere, 
rta»  troljtC'  bu  mit  fc^nben  tliun,  bu  tijvann.   Xou  gloHatiir :  et),  fie  mic^ 
beiinod)  furchten,  'oderint  dum  mctuant\  aiit  Antipeplicra  [P.  M.]  unb  unfer 

»•4f)icrr  g|ott  fjat»  norf)  nidit  ocrgcffcu,  bas  bu  bofc§  tfiun  fanft,  fcfjabcu  [tf)un 
fanftl  „ungluci"  anrict)ten.  Sa  öolgt  [D.  M.]  ein  tejt,  quem  uou  intelligo,  10 
quod  abutitur  beueficio  diviiio  [facile  votum  de!].  Non  est  patientia  hie  sed 
beneficio  habet  Vnill  atrociter.  araplificarem.  tu:  S5u  amed^tiger  tropff,  bu 
^aft  lanb,  leut  Don  unf[erm  t)ierr  @|0tt,  res  tibi  datas  vertis  in  nocentiam 
proximormn.    [39(.  41'']  Obscurum,  an  misericordia  dei  sit  referenda  ad  impium 

SS.  3  an  ad  eum,  qni  persec^utionem  patitur.    Quid  si  ei^set  Antithesis  i?a/ja?    Tu   15 
abuteri.«  beneficia   dei  Uniis  sensns,   rtien   uufcr  i)|err  g|Ott  fo  6ofe  tt>er  al§ 
bu,  fo  gingS  als  ]ü  fc^citeru,  abstractive  posuit  nullam  personain  includendo. 
Ego  velim  antithesin  gern  tjaben,    si  reddere  possem:  misericordia  dei  plena 

!B.3est  terra    ©0  boc^  ®|ott§  gut  uod^  tegtid^  incret.  ftic  ift,  deus  phis  est 
bonns   quam    tu    sis    malus,      ^faior    est   liionitas    divina    fjuatn    tua    niaiicia,   20 
foltu  gleich  jc.    i.  c.  bu   tauft  ciu   tag  vel   2   fd)abeu  tl]un   sed   misericordia 
divina  est  quotidiana  [misericordia  tarnen  dei]  durat.    ^''iaS  troht'3  bu  beuu, 
bu  2;i)ran,  ba»  bu  fanft  fd)abcn  t()un   [fo  bodö]  ©ottä  gute  [nod)] 

»•«tegltc^  [l)merbar]  tne^rct,  bcrtiaubcu  ift.    „Ungluc!"  [fdjaben  giöt?!  sed  in- 
telhgitur  passive:  ein  gcme^t,  fcfjarff.    „Sein  lugen  [P.  M.]  f(f)ucibcn  tnie  ein  25 
fc^arff  nicffer".     Ii)sa  iingua  facit  falsum     Unb  fd)neit   mit  lugen  inic 
ein  fc^arff  fdjcrmeffer.     Hoc  agunt  cahimniis,   ut  obrnentnr  oimnia  bona 
pionim  et  econtra.     Ulcus  tangit,  ]vo  e§  Ineic^  ift,  @r  ift  joruig  Inerlid^,  er 

s*-'' f)at  ii()m  aud)  tuet)  gcttian.   Xu  rebft  lieber  bo§  ben  gut  unb  lieber  falfd^ 

^•«benu  redjt,  bu  rebft  gern  [altec-  luaS]  tierberbt,  Inas  jum  Ocrberbeu  bint.  30 

2. '  S)u  beöleift  bid)  ift  significantins ',  bo§  ift  bie  correptio.    ©rumb,  boä  gleuben 
Midjtcre,  28fte  ttjerüc^  nid)t,  65  I)eift*   „abbred^en"   ut  Gedeon  destmxit  aras.    'Destrues' 

2  SBeiifc^e  oder  bctii^cn  /)//•  gcbctidjen  .5  Würbe  c  aus  toitb  A'  ITo/i/  Aiitepiphuia 
so  bei  Itujin:  de  ß;/.  nait.  et  ehe.  /.">  llalui]  nr~3  zu  23  noc^  fd^oben  i.  e.  {d^abcn  JU 

t^un  r         30  (btt§)  und  darüher  aUcS  Xoai  li       bint   (bu  Uct) 

')  Zu  dem  einen  grauen  rorf  lierbicnen  des  Scionckhiers  und  Angebers  s.  D  Wth.  S,  lO'.l? 
s.  r.  roct  und  Krl.  Ausi/.  37,  2'''>  'dan  svhiindliche  WM,  die  :n  Ilafc  den  ijrnuen  Hock  ver- 
dienen, die  Heuchler';  s.S.r)0,'J.  [Auch  (Inste  Auag.  Bd.34,J-IJ,  13.  K.D.J  ^)  Erphoidii  28. 
kann  kaum  auf  ein  Vorkommnis  in  Urfurt  1528  gedeutet  werden.  ]Vuhrscheinlich  sind  die 
28  Artikel  der  Erfurter  vom  9.  Mai  1525  gemeint,  die  Luther  am  2t.  September  begutachtete, 
vgl.  UnJire  Ausg.  Bd.  ift,  nsiff.  •)  befleißt  ist  aber  nicht  Te.vt  geu-orden.  *)  Er  meint 
yns  V.  7. 


!Pialtcr  1531.  55 

eos,  V|nlt  siiriiiticare  ilomuin  et  faniiliaiu  eins,  abbrechen  ut  ilonuim,  flav 
äcvftorcu  uilb  jcrjdjlagcit,  ,^ev)d)mcttcvn,  i.  e.  ne  habitcs  in  liabitaculo,  fott 
furl^umb  fein  luoiuing  i)dbm:  1.  siistulit  domum  et  fa|miliain,  2.  jcvftibt 
lj[)m  fein  gut,  3.  ne  habeat  focuni  manendi,  4.  left  tjijn  Qud)  l)tll  lanbc  nid^t 

6    bleiben,  auferet  ei  domnni,  tollit  eins  res  et  faeiiitates,  |3?t.  42"|  hn-i  CX  nid)t5 
bcf)elt    Quff  erben  3  uec  hospes  in  domo  et  habitatione   in   terra,   e»    fol  gai 
am  fein,  2Beib  unb  finb,  gut,  Ijcvbeig,   nnb  lanb  aV:-  fui  taufcnttcufel  l)iu 
löeg,  '^luf rotten,   aufreutten,  'furchten',  Inuubcrn  für   freubeu.    Xe  tinmeris ». s 
[furchte    bic^]   cum   factus   fuerit   homo.    'Yidebnnt  nuilti  et  timebunt'  supr;i. 

10  Expeetnus  jc.  illie  ift§  l)nn  einanber  geljogen,  ©i()e  [videndo]  ift  ba§  ber«  9 
man,  ber  got  fo  fdjenblid)  ücrad^t,  luü  ift  er  nu?.  Wo  ift  er  f)in?    G»  nui§ 
Quff  beul  Soeg  bleiben,  ponit  eum  in  exemplum  orbi  terrarum,  S)cr  nid)t  [»lui 
uon  posuit],  auff  ©Ott  tro^t,  S)cr  ©Ott  nic§t  für  feinen  troft,  fc^ulj  f)telt, 
praesidium  lieift  ein  troft,   f)at  nnc^  !ein  troft  ntficr,  i.  e.  \ä)  bin  guter  bing, 

15  Qx  fol  tool  brauff  ftec^cu  auffy  domnm  Abinielecb,  f)aft  mid;  l)nn  bcm  f)au§ 
berr^aten,  id^  toil  aber  bleiben,  Ipse  loqnitur  eben  aU  ifym  loer  gangen  al§ 

UUa,  nuuidu.s  manet  seni]ier  ideni,  personao  inntantnr,  i.  e.  Sn  lüciftS  [feuftS] 
lüol  machen  [tüie»   fein   fol]   bu  madjtä  red;t,   (|Uod  autea  greea  res  f'nit  iara 
Romana  jc.    „S)enn  er  ift"  liebltd^  „für  betnen  t)eiligen",  benn  fte  ^abcn  luft  ^- " 
20  boßu,  baben  frieben  unb  troft  bran. 

5lu  gel)et  ber  5Jlitlüod)  au.     Nocturuus  4. 

PSALMVS  Lm. 

Chohis    (et    infirmitasji,    infra   88.  [alternis  i)üb  iä)  tüollen  geben,    unb». i 
)t)il§]  bleiben  laffcn  seil,  'umbeinanbcr  ju  fingen'.     „?)nn  l)f)r  bofljeit",  ubcls.a 

2:,  hJcfcn  [snpra],  ^u  rud  getert,  retro  simul  „abgetoid)eu,  aU  öertert",  abgefallen, «.  i 
Supra,  unfer  t)ierr  ®|ott  ift  uid)t  abgefallen,  3"iiirf''  gc!ert,  loollen  benn  bie». s 
ubelt^etter  [feiner]  nid)t»  [lernen]  merrtcu,  InoÜen  fie  l)f)U  benn  uidjt  fagen 
laffcn,  finb  öold,  ha§  fie  fid^  neeren  „ba^  fie  nur  ju  effen  l)abcn",  ba>3 
fo  bofe   finb  für  ©ott,   nid)t  loiing  flug  »nerbeu  |y?l. 42'']  Serneu  ober  fagen 

30  laffen  ?  ^m  fagen  laffen  [redendnm  erat]  [sed  iam  excn.sura]  -  supra  psabnus.  14.  i-i.  h.  ' 

4  focum  scheint  c  in  locuni  manendi  (in  regione)  5  domuni  (5.)  eins  c  atis  eis 
uz  718  tiniebuiit  Kst  exemplum  bonorum  ut  discaiit  timerc  et  diligere  deum  r  10  Xß.n  ein 
cinanbet         17  (personae  manent)  21  ÜJlitWoc^  c  aus  mitttjocf)       Nucturnus]  Mercurius  [?] 

25  loefcn  (ift)  26127  SODotlen  benn  nid^tS  lernen]  Nonne  scient  Vulg.  29  Wi^ig  c  aus  Wi^it 
zu  30  ps.  14  r 

')  Er  meint,  nins  Icönne  hier  icie  Ps.  88, 1  zweierlei:  Chor  oder  SeJitcachheit  bedeuten. 
')  Eine  lwch.<!t  mehlige  Bemerkung  Luther.i  oder  üörer.i  über  den  Druck  de.'s  Psalters  7.5.?/. 
Luther  sieht,  daß  Ps.  14,4  und  .53,5  dasselbe  Wort  sirn^  steht.  Ps.  14  hatte  er  gesa/fl: 
'wollen  denn  nicht  erkennen  die  Übeltäter^.  Jetzt  meint  er,  es  hätte  übersetzt  werden  müssen 
(reddendum  erat)  'ivollen  denn  die  Übeltäter  ihnen  nicht  (=  sich  nichts)  sagen  lassen'. 
So  wäre  auch  Ps.  14,  4  einzusetzen  —  aber  der  Bogen  ist  sclmn  abf/edrtickt:  Das  war  um 
den  8.  Fehrtiar  schon  gefi-helten.  So  kam  die  nach  fiuthers  Geschmuck  zutreffendste  Wen- 
dung nur  Ps.  ö3  in  den  Psalter,  Ps.  14  blieb  die  alte  Übersetzung. 


56  l'iitf)otj  tUndjbciicniiigeii  oii  bot  bciit|cf)cii  ißibel. 

»  sXei   'ticibcv':    bcv  luaibct,    Eb^niica   phrasis.    bas    iiiilitia    fjcift    sorvire    tleo 
2.söii.i7,i6'militia  caeli',   t)eiibttnan.  Viele  Schülioii.'     Sunt  bic  loeibcl  [(icubtlciit]   baS 
Ivtgc-tioM  treiben.    S^eroc^tet  '[i^eilc^metjet]  fic\     Et  Jons  [utiiuunl   eü  \mU 
j)er  legem  nt($t  tl)iin,  Cu  miiy  ein  anbcr  nieiftcv  tl)iin. 

Ps.  LI  in. 

1'  a  Tia  lomen  auä)''  bcriTictev ,  bie  ft^ttiaviien  Sipliei.     rnter  Aegyiptum  et 

inare  ftnb  bic  Ismaelitap  f\cliicft,  ein  lunft  öo(c!\  !ricger  nnb  reiiber.  Tev 
tttcl  ift  fd^ier  gvoüer  beim  bcr  piaUn.    SaPib  ()at  fic^  bei;  unö  Ucvftectt,  'l)er= 

!P- 1 borgen',  llnb  gnug,  bie  I)oben  nuc^  ein  groen  rocE*  öerbinet.  „9)nn"  vcl 
bnrd),  „Sic^t"  im  mein  fncf),  fc^aff  mir  red)!,  ()ilff  mir  3U  redjt,  l)ilff 
meiner  facti,  iä)  bin  ,511  }cf)UHic(),   mein  name  gilt  nicf)t  X|iis  (l|icinm-,:    rette 

ä'-^Mnit^.    ^ä)  I}ettc  lieber  'Sadim  bk  ftoItien\  (§i-  laut  ad  rem:  .Siphei  hjarcn 

aiulaecs,  et  temerarii,  non  alieni''  nisi  per  nictnlcpsin.     (fr  rixeint  nicf)t  oflein 

bie  Sipheo.s  sed  etiam  Saul:  fe|en  mir  JU,  IroUen  an  mid^,  temoi-aiü  andaccs. 

'''"a"':"' 1'^"'^  tl^o^ige,  siipra  ps.  37.  Non  solnm  sunt  potentes  serl  etiam  [bucljen  brauff] 

».  emodjen  t)l)n§  nn^.  Significat  conim  affectnm  in  potentia.  llnfer  {)|Crr  g|Ott 
ift  and^  ein  man,  bcr  bflffc"  ^Q"-    S)|einc  gietualt:  tihi  sint  plmcs  viri,  (|ui 

s. Tpossnnt  iuvare.  @r  tuirb  bcn  fd^aben,  bofl)eit  meinen  fieinben  bemalen 
fburdt)   bcine]   treln,   Uiarl)eit,   quia   promisisti  esse   deus,   fo  ^alt  ba§  ein 

35.  sÖ5ot  fcift  unb  treln,  5Jlit  liift  [freuben]  iüil  icl)  bir  opffer  In  prompta  voinn- 
tate,  corde  i.  e.  id)  Uiil  bir  ein  »niÜigs,  hiftigö  l)er|!  opffci.  ^d)  li'oltci  gern 
tiabcn:  offeram  tibi  Ncdalxi:  ein  lad^en  vol  frcnbenopf f er  tl]un,  benii 
unfer  l)ierr  @|ott  leit§  gern,  ba§  man  fid)  fein  frene,  |»1.  43--'|  baö  er  „fo  gnt", 
trofttid;,  freubcnreid;  ift,  fo  frolidj  mad}t, 

PS.  55. 

5ht  geben  tuibbernmb  eitel  fdjluere  pfalm  an.  (?-3  ift,  baS  er  nid)t  gern 
[mcd^t]  bei)  bofen  bnbcn  [fein]  ift,  mui  feljcii  al«  flotl)  ^uf  ©ob|oma|  eitel 
fdjalrfcit,  toolt  gern  bei)  fromen  lenten  fein  Hier|osolynia  (sanda)  and|inntm' 
finb  bod)  eitel  buben  brinnen  getneft.  Xon  est  diflhrntia  intor  cos  (|ua('  ad 
^•Jies  cum  gentil>|ns.  „(intjcnd)  bid;  nid)t,"  l'erbirge  bic^  nidjt.  'I>amcii- 
tabor'  [tremam]  in  deprecatione  niea  rcb,  nt  discntias  Inguni,  luic  id)  ,^og 
unb  Ilag*'  [l)nn  meiner  rebe],  tiiie  id)  fo   „iemerlid}"  [Heglic^l  ^age  nnb 

2  l)Cit6tman  mil  Hlrii-Ii  zu  1  luaitel  2i  ycduhd]  n3'i:3  hcbr.  23  fveiic  c  MU.-i 

freitiib  zu  20  ps.  .55.  )■  zu  26  6.  ps.  r  27  S.'ott)  ju  (im  Jlimde  wiederhult  28  über 
\nn  ute/il  (unleserlich)  ttciBctl         32  [Kcgtic^l  (tin)  ,ianc 

')  Das  Scholion  ist  seit  ir,24  vorhanden.  =)  Vgl.  S.  :>t,  3.  ')  luüfl  bolct  = 

hiiiftcnüoltf.  »)  Zu  grauen  roct  s.  oben  S.  M,  A.  i.  '■)  ImIIhi-  mi<il  eine  Kritik  am. 
hebräischen  Text  und  will  für  c^7  .ie/:i-)i  Qi-ij  r.  nn.  Tati^iielilicli  ist  für  grcinbe  dann 
eint/esetzt  6toIjf.  «)  jag  uiib  fing.  Sahhe  Aushldmje  (if/l.  liegen,  ttiegen  unten  S.  67,16) 
sind  selten  in  den  deutschen  liibeltext  aufgenommen. 


!l]fa[tct  1531.  ...  57 

■^eulc,    'quouiam    volunt   super  lue  iniqnitatem',   tuollcil   llliv   cill  tut!  16c=i'  < 
tüeifcil  et  oilunint  nie  in  ira.    Vide.«  tUO  foit  CV  vcbt,   ()Orcft  Uni$  l)()m  fettet 
timor  mortis,  giaucii,  frfjvccEcii,  .yttevii,  (^v  liuilt  (\txn  am  bcm  liaiiifcii  jfiu,  Jo»-'' 
Cf  hjuft  .'C.    Lüiigificabo  niotione  ^ä)  Jüolt  cilcnb  entrinnen,  a  spiritu  eomnio-  s  » 
4  tionis  fmoveiite  in  tcmpesLlate]  a  turhine,  f  iir  beut  ft  uinUinnb  [beä  loettevs]  «• » 
itnb  toettev,  Et  nos  d[icimns  ein  loctter,   Quic^eiionien  bag  \mtö  nicf)t  »uiub 
nennen,  bo»  toetter  est  ipsa  affllctio.   @§  gfjet  [solemus  d|iccre]  ein  luettei"  ba 
l)er,  ift  f)in   über.     „3ettrenne"  i.e.  mad)§  unein§  Ipse  ailndit  ad  Ualn-s  'u 

loniam',  praeeipita,  perde,  confunde  eos  sient  in  babyilonia,  ntn(f}§  l)rr,   '^d) 

>u  meine  ba^  Bal)i[lünia  get)e  awä)  auff  bie  iS^mc^c,  beubfc^:  uneinige,  snnt  mirae 

figurae:  devorare  linguam,  absorbere,   absorbc  liuguas  eoruin  dividendo  eas. 

@r  tril  atfo  Tieiffen  n(§  \wn  einer  linn  ein  mtier  t}inn  ein  fett  unb  erfcufft  nt 

pharao,  Siciit  Fabri  <t  Eckii  et  Seh|\voi'nieri  veilem  diseordiis  ubsurbeaiitur, 
ba§  unter  giengen  [SI.  43'']  histeron  protheron:  loqnuntnr  iit  scribiinf'',  confer 

15  gennaiiicnni  cum  Ebraco,  'freöet',  ba§  |"©otd)§]  gfiet  ,yt  Rotten  ^  'l]nn  bcr  ftnb 
Sluff  ^t)ren  mauren',  apnd,  circa,  muros  Nos  d|iciniiis  ttegcn,  triegen  [dccep-^-"-  '- 
tio  et  dolus]  Nos  dicinius:  fte  tt)un  mir  \hauos]  an  ein  anber  fcfjabcn  [2eib  tict= 
brie§l  6itel  fc^abcn  tl)un§,  offcnsiones  6ofe  turfe,  befdicift  einer  ben  anbern, 
et  tarnen  referenduni  auff  fein  foc^e,  fie  ttteiffigen  fic*  fcf)aben  ,5U  tfinn,  ?cibe 

20  t()un  regirt  brin,  gf)et  brinnen  n|os  d|icimus  [t)Qt  udertjanb]  hinttet  brinnen, 
@§  ift  eitel  „Icibet^un  brinnen",  ^in  fettjont  pootica,  @§  ttint  mir  ni($t  ber^" 
feinb,  toen§  ber  tliet,  subintellisrendnm,  2öibber  mict)  rfiumbt  troljet  ma^i-nifioare, 
^Jiein  „freunbe",  öerlüonbter,  Aluphi  doctor  mens,  bog  gt)et  Tudam  an  bod  ift^-" 
certum,  2Bar  ber  ft^affner  [„pfteger",  procurator]  docebat  eum  in  tcmporalibus, 

•J5   Etiam  significat  discipnlnm,  fo  hier»  fein,  i.  e.  qni  erannis  familiäres  privatim, 
tnaren  gute  gefeiten  unter  un§,  l'docMimus]  ^u  '^auff,   giengen  mit  @| otte§ *'• '•'* 
hJort  um6  unb  Icaren   t)im  einem  cnltn.     Hactenus  qnerela,  iam  malediotio.  ^- '« 
Obniat,  opprimat,  boS  t)eift  geffurfjt  't)nn  bie  tietle"  i.  o.  fie  finb  ntt,ytmat  Bo?, 
„in  l)t)rer  tnonung"    Haas   active  in    concilüs,    cong|regatione,    nos    d|icimns 

:i»  „unter  t)t)n",  too  fie  fiel)  ein  anber  finb  vel  t)nn  [unter]  l)t)rem  tioufcn. 
@e^ct  nur  gt)en  ?lufpurg,  fo  »erftetjet  man§,  i.  c.  'er  erloft  mein  feel',  baä  t)t)r  ^-  ''■» 
Itol  g^et,  bog  gut§  f)at,  fc^afft  l)f)r  gut  tog,  bn§  fie  rüget,  (pioniam  mnlti  sunt 
(!ontra  nie,  benn  l)t)r  ift  tliet  contra  nie,  benu  l)t)r  ift  ein  groffer  t)auff 

2  über  f)OTt\t  sieht  .1.         3  Hher  timor  steht  .2.       St  '•  ann  3t  7  solemus   il|icere 

ist  dunVel  nachijelragen  70  ttuff(§)  11  eas  r  <ws  cini  tll  Stiiff  '•  ous  7)nn  77,/W  fPcib= 
(b'br)  t)ctbric§l  20  g^et  brtnncnl  g^et  brinnet  //s         zu  21  mon  tf)ut  Biel  ju  (cib  btinnen 

Scibet^un  ift§  tiefte  btinnen  r  2.9  »ctttionbtct  c  aus  fiefanntet  Aluphi]  "iBlbK  hebr.  zu  23 
ludas  r  dunllere  Tinte  26  docuimus  iilier  (bie  Wit  on)  2.9  liaos]  nW"<3  hebr.  ryl.  S.  33 
Anm.  3         32  mulfi]  multis 

')  Nämüch  an  die  Bainßonisdie  Sjrraclivenvirrurui.  ■)  varsgov  nQoiEQov:  loquun- 
tur  ut  scribunt.  Er  meint :  iric  die  Kbräer  von  rechts  nadi  links  selireibeii  und  .so  dem 
deutschen  Auge  das  spätere  Wort  als  das  frühere  erscheint,  so  sprechen  sie  auch  (zuweilen). 
'   JU  jottcn  ge^cn  s.  Unsre  Ausg.  Bd.  33,  386,  10  (Naditräge).        •)  =  fid). 


58  2ut{)er§  5loc^bcfieruiigc!i  an  bcr  beutfc^en  SBi6eI. 

s.äocontra  me.  'Senuitic^en',  opprimet:  „enbein  fi(^  ntd^t",  Inerben  nidjt  aubcic-, 

S. 2id[iciiiius   nos.     Quid,  si   es!?et:   poeuiteutiani   agite.     'Ccgcu  bic  I)cnb'  videte. 

fSBl. 44»]  Misit  de  impiis  non  deiis,  bie  gern  frib  lictten,  fromeii,  'frtb= 

fotnen',  qui  non  volunt  bcllare  sed  f)etten  gern  frib,   fie  fjabcn  nic^t  frib, 

a- 2-' [teilen   [ic^  ftcunblid)  et   tarnen  sc,    .Jtüeljfdjncibige  ic^tncrtcr,   anceps  gladius,    r, 

S3-23i.  e.  quicquid  tibi    obvenit.   unrul)e    „unfrib   lüffcn",    Est   temporis    jxitius: 

s-24bnru^e  personae,  „ijnn  bie  grub  be§  öerterfini»",  Dnn  bic  tieffte  grub,  finb 

ij  gruben   nacf)einanbcr  tibr  tfiun   ['dies  suos'],  bie  tag  bie  fie  (loben,   [ift] 

nocf)  Dmb   ,^Uicl)  iar  ^u  t£iun  fo  Ifil  ii$  etc.    Qu  auSpurg  mollcn   ttiir»  fo 

mad)en,  sed  f)aben§  no(^  bie  I)elfft  nit^t  !^ingebrad^t.    5Ju  nicrbcu  luir  ein  "^ 

fi^hiere  pfialm  ^oben  önb  !ur3,  Isti  psalmi  l^aben  gute  tejtid^en  sed  obncuri. 

Ps.  5ß 

ää- 1  Fig|ura  Eb|raica.    'fti™'"En   tnuben',   tft§  nid^t   felt?atn,    [est   in   actii] 

*•  ^(?rfauffen  m\ä},  licriencf  en.    Solei  ein  ^cdigefcl  If^nnph:  fouffen,  'iiausit'  etiam]. 
©ie  burfft  nid)t  prebigeu,  ift  tierbampt,  muft  ftil  bnlten,  trofeig,   hocf)  bcr  ex  is 
magna  praesumptione,  fie  meinen  fie  baben§  gelnic-,  bnS  ift  ein  fein  bery  qua 
die   timuero,    ein  fein    !ur|(   biuget^cn.     3ift   contritio    [poenitentia]   et    fides 
brinn.      Ec^cius    putab|at    fidem    i)raecedere    conh-itioni.      Ratio:    nemo  ter- 

35-6reretiir,    nisi    crederet    [dixit    ab    Ph|ilippo    Ang[nstae]  ^   esse    inferos.      ^ä) 
tüil  got  rbumcn  unb  Iril  fie  bod)  nid^t  fc[)cltcn.    ^ft  ein  f[ein  pfelmic^en  et  20 
diliffo.    Unb  trotit  fein  onff  Wott  i.e.  per  deum,  'SBoB  tan  [Inil]  mir  benn 

»•«ftcifc^  tf)un?'    föebeicn^  meine  tuort,  molestant.  fec^tcn-^  meine  vefha  an. 
Congregantur,   Aug|nstinus   [Acoedat   cor   huiiis]  ^at  biet   JU  f(i)idfen.     'Sie 

S'  ' balten   yi   bauff'.    (feinde  'observant'   i.e.   q|niequid   ego  rebe  unb   tbn,   bn§ 
gcbeien  fie.     Quaernnt  oceasioneni   in  verbo  et  opere.    0)ilt  nid)t'3.  q!nic(|uid   2.', 
loquimur  et   faciniiis.     [SI.  44*"]   ?)'^n  fan  man   präbenben  geben    unb   oben 
anfeten,  fie  fomen  niol  au§,    „man  biffft  libn  nmb  nbettbat   tinllen",   qnod 

SB.  »verbum    dei    bla.sphemant.     Evasio    eins    in    ira.     P]i[iHp}n(s.     Est    duple.x: 
Ipsi  propter  ininriam  aecip|iunt  bona,  2.  .si  etiam  aliqiiid  benovoli  facinnt,  fo 
ift§  fd^lcdjt§  nicf)t§.    Si  d|ootor  Ec|ciiis  glcid)  :(cbcnf)uubicvt  burtiuber  mad)t',  -m 
ift§  'evasio'.    So  bo§  tonnen  fie  c§  nicf)t  macficn.   Vcl:  ma-j  fie  bofe  [ubel§] 
f^un  [Sic  nos  d|icimns],  ha^  ift  ablaS*,   [ba§]  gebet   [l)bti]  al§  bin-     Gen|e- 

snt  72  ps.  .56.  r  zu  7.9  iDoücn  itiici^  auffftcfjcn,  »crfdölingcn  r  14  Isaaiilt]  ''3BX\2;'<3 
hebr.  19  ab]  ad  2.5  verho  c  aus  verba  ©itt(§)  zu  26 — .'.S'  Signa  sunt  (non  inonstra) 
seil,  temporea.  l'orro  eelypses  sunt  monstra  sicut  na[turales  monstnim  r  [  Tischrede]  2i>  in 
ira]  mira  oder  mora         2'J  accip  oder  accepierunt 

')  An  dixit  abibas  Phi^ilippo  mrd  nicht  zu  denken  sein.  Melanchtlmn  hatte  ron 
seinen  Verhandlungen  mit  Eck  hinterdrein  (jewiß  Luther  viel  erzählt.  ')   Über  gcl)cicii 

s.  Unsre  Ausy.  Ild.  33  Nachtr.  S.  (;S2  zu  S.  431,  32;  vfil  auch  unten  S.  7.'*,  7i*  und  tiO,  6  u.  ö. 
')  E^  war  nach  dieser  Seite  beriiditif/t,  es  gerade  in  Augsburg  scldimm  getrieben  zu  haben, 
Tisclireden :  Schhu/inh.  Nr.  455:  Cordat.  H51.  •)  20a?  fit  tl)uii,  bn?  ift  nblo?  wurde  Scliolion 
[aftlaä  =  erlaubte  Uandlung  s.  Unsre  Ausg.  Bd.  lü,  28,  3'J  und  163  Anm.  1.  O.  B.]. 


^faltet  1531.  59 

ralem  eam  puto  seiitcntiaiu.  Et  ein  fentcnlf:  Sie  tl)un,  inad^en§,  Unc  16o§ 
ftc  hiolten,  liitfft  cincv  bcm  anbcrn  au§:  ift  nirf)ty ,  [ift  fd^on]  Devflcbcn. 
Gr  mua  lociiig  frciinbc  Qcf)alit  fiatien.  (?v  ift  \oxma,  bn  TnUib:  an  ade 
gnobc  l)in  unter  \)n  aBc^runb  bcr  f)cllen.  5Jn  !omi.it  ein  anbei»;  '^ete^'o 
5  mcine^  ift  feer  «hscunim.  Eam  iMito  si'iiteiitiain  ft  lialicd:  Capilili  rnpitis 
vestri  niimcrati  .-^iint.  .r-)[ciT  macf>3  6alb  ein  eiibe.  3Umi  bicf;  bu  Ijfjrev  an,  w.'is,?"''^^ 
fitje  boä)  meine  tf)venen  an.  Vidc  hoä),  loic  offt  \ä)  mu§  deinen  nnb  luie 
offt  id}  nnio  flief)Cn.  Vjult  dicere:  non  obliviscaris  mei.  Non  .soluin  viele 
seil  etiani   ,^elc    [miiiicra]   i.e.  dilij:;entcr  vido.     ?)nn  bein  fa§:   laffs   fie  nid^t 

10  tierloren  fein.     3)ie  Icut   faffenS  ioerlirf)  nidjt,  laffen   umb  fonft   Uevt^offcn 
tcerben.     'Sicut  et   in    promissione  tua.'     Nuni  vultis    liabere   iinnieriim    iini-»io 
versalem  libriim?   sed  est:  Gerte  tu  numevas,  bu  toeift  an  Jiueiffcl,  toie  t)iel 
tr  ift.    D[icimiis  nos  germanice:  [331.45»]  an   jtoeiffel  bu  jeleft  fie,   bu*-» 
hJeift,  tnie  bicl  \]i)X  ift.    [Aurig.]  Non  loquitur  contra  sagittas  [sed  Sau!ita.s]. 

15  Colnmba  ift  Safib,  ein  nvmcy  tioqlin,  bo§  I)in  nnb  tribber  niu§  fliegen  et»« 
tarnen    non    barff   nuivvcn   contra  doniiiiuin   et  retjem  eins,    rügen.     Sani  est 
colnmba,  qnae  fugatnr  ab  accipitre.     ^n  ®"tf)  burfft  er  anä)  nid)t§  loibbcr 
©aul  reben.    (?r  ift  luerlic^  ein  artner  man  getoeft.    SBen  bu  hai-  tnirft  tf)iin, 
'tnnc  convertentnr'  i.e.  fo  erfar  id),  'benn  Inerbcn  fie '  jurud  fern',  Incnn  id)«.  lu 

20  ruf  f.    6r  tüiH  suos  hostes  mit  bem  getjet  fc^la^en.    Tarnen  deum  landabos.  u 
per  [cum]  verbnm  sed  esto,  promisit  se  fore  deum   niciini,  bai  lüort  Jnil  icf) 
räumen.     (?§  ift   bodf)   1.  praeceptnm  i.e.  tibi    facta   [debita],   Tu    vota.     3  d)  *■ '^ 

'ijai  bir  ©ott  gelobt,  ba§  i^  biä)  J)reifen,  banrfen  h)il,  bu  f]aft  mir  gelobt, 
bu  toolft  mein  ßot  fein,  fo  I)ab  irf)  bir  gelobt,  id)  Inil  bir  banden  [bandbor 
25  fein].  3ft  ^u  mal  ein  fein  pf|elmid)en,  i)ai>'<:  feer  lieb.  Exponit  vota  I.e.  prae- 
ceptnm ift  niininio  votuin,  vel  „ba§  iä)  iiä)  mit  (.UTifc  betiate".  Sacrificiuni 
laudis  est  vera  solntio  votorum,  i.  e.  'ba§  meine  fuffc  nid)t  gleitten'  in  verbo, «  h 
quod  est  lux  jc. 

Ps.  Lvn 

^  3ft  ou(^  ein  fein§  Pifelmic^en,  nt  et  seqnens,  ha^  er  nid)t  omb  !eme.  i'-' 

Est  alhisio  in  eb(reo,  ba§  er  iu  ein  tjcle  txoä)   unb  er  au§   ber  tjele    ein 
fd^aben   tüurbe.     ©ein   tetorband  [ift  ber  pfatitt]  ©er  mir  gut§,  h)ol  t:^ut.  =8-^ 
Retrib[uere  ^eift§  et  tamon   nic^t   aüer   bing.    boc    verbnm  non  potest  sijjni- 
ficare  JC,  est  afficere  bono  vel  malo  benefacere,   respondere  sive  b|ono  sive 

35   malo.     Si    cum   jiropono    a]|teri    benefacere.      'Gomer     consnmetur    neqnitia *f- '2,  i 
pec|catornni  et  ps.  12.  i.e.  ber  mir  auft)ilfft,   ber  nnfmad)t,   ber  mein  fad) 

aufrieft.     Consumare  f)eift§,  'consumati   sancti'.      12.  ps[almo:    consnmantem,  W- 12, 2 

5  obscuriim  (9iu  nui§  ic^  flehen)  Eam         6  ^\txx\  ./.  /2  also  unsicher  Ujt2  iiunie- 

rum   universalem]  -^^  v\         II  Aur'nj.]  Arg|umeiitum         ]l>  Paul  c  aus  .alaiida  20  \i\\a\)tn 

{^ä)  loil  bc§  §|crni  tnott  t^umcn)          35  Gomer]  -tm  hehr.          .?«  mit  c  anx  nii$  orler  mit 

')  fie  auch  hier  =  fic^. 


fiO  2iit()t't-:-  9Jadl)bci(ctimc!cii  au  her  bciitfrticii  ^tbct. 

fiiiiciitem  netrotium  menni.  ber  lucin?  inincrB  ein  ciibi'  iitn(T)t,  |aB(.  15'']  brv 
tneiiiö  ["ungiIiicE'3]   unfal'3  ein  ciib  mncf)t  (l|ioitur  sxormnnicr  bcvö  ein  cnb  mit 
mir  mn(J)t.    Intelligeretur  male:  ber  meinen  iamer  enbct.     ji)nn  ber  f)elc  ligt 
er  bo,  ber  nrm  fnec^t    3ft  ein  frfjluerer  berci. 
i- 7  'CiiphapV  [liancl]   ilepressit  gclDiS,   certuin,   ber   fan   nic^t   metjr  ttjun    •'' 

*''s!'n<l"<ini  canere.     Siipra:  <Bo   Ineit  ber  "^imel  tft  i.e.  ubiqiu'  est  misfricoiflia 
fiia,   fo   ircit    [P.  M.]    bic    inoldfen   ge{)en.     (5r   lüolt    ['Satiibl,    bn§    er 
s'- 12  allein  @ott  Incrc  n'Ber  nlle  Hielt. 

ps.  LVin 

s.  1  Tstp  ps|a1mns  tint  tiiel  gntcr  fentent;.    .'öat  )uot  .5.  siinilitiulines.    Da«  i" 

*'--'er  nic^t  nmfc!eme  ^ft  noc^  at§  lion  ber  f(nd)t  snh  Säule.  An  oerte  mnti, 
iiisticiani  'loijiiimini'  „iiiolt  lif)r"  ftiim  fein,  „nic{)t  ein  mal"  .'C.  Niimquid 
jierpetuc  iniiti  estis?  lum 'seni]ior  'Infniimini  iiisticiam?'  ^^ft§  [benn]  inar,  boS 
t)t)r  ftnm  feib  nnb  funb  nici)t  rcben.  Est  quaesitivuin:  ®eib  l)()r  benn 
2pr.4,'25ftum,  bic  toar'^eit  3n  reben?  '^/>/a' angmentiva  particula:  3a,  reddit.  'Oonli  i» 
tili,  siressus'  fin  proverh.]  lihcntcr  ftrnrfS  "[jin  an?.  Sic  \w  siriTiificarc  v|iiit 
temeritatem:  ftracfS  ^in  tüeg!  mad)en  [ie  l)f)r  bing  t)inaus,  farcn  ftracfS  fort. 
Vo.s  urgetis  inim-iam  manuum  vestrarum  tn§  u'6rtg  tncfen,  „treibt  t)l)r  [D.  M.] 
ben  frebel  erter  ticnbe".  'Et  in  terra  iniurias'  manuum  v|estrarum:  perrnmpitis 
iuiuriando  mit  bem  fopff  tiinburc^.  ©0  tnni  [T.  M.]  tüir  nirfjt  leiben,  fart  s" 
fort,  [reift  ftra!§]  f)in  burt^,  t)t)r  Hetbt  ftorrtg:  Vos  ininriam  nianunm 
vie.'itrarum  fortificatis,  fjbii  t)Lcnbe,  „gel)t  t)t)r  mit  nnrcd^t  nmli"  nnb  geltet  nicfjt 
bnrd)  JC.  Sic  vinlt  d|icere:  ba§  iibel,  ba§  t)tir  tl)nt,  haZ^  tfint  l)f)v  irf)Ied)t  mit 
Herftocften  f)er|ten  et  iiiiuria|ndo  violenta  manu  perrumpere,  Ijt^r  tf)nt'3  Hon 
corde,  „bon  f)ertien",  muttriniglic^.    Tpse  arguit  eos,  quod  unrcd^t  tf)un:  2:. 

»•2feib  t)r  benn  ftnm?  Epita^is  in  'mann'  et  'eorde'  fie  Tiatien  tnft  ba,^!  nnb 
feiern  ancf)  tncrlirf)  nidjt,  tt)un§  muttniniglid^  nnb  tnerlid)  niidj  ficiffig  nnb 
feiern  nid^t.    .C-jabt  Inft  baan.    Epita|.sis  [3?l.  46*]  ift  ein  regulativum  i.e.  gT)ct 

»••tftrarf-?  tiin  bnrdj   mit   enren  Tjenben  ;,n  freHeln.     S)a§  liier§.*     Peecat 
ex  malicia  non  ex   intirniitate.     Sic  d|ux  Gieorgius:  5toc^  Inil  id)§  f^un.    (*r   '" 
fc^ilt  fte  tnerlid)  nBel,  Ino  tjanb  nnb  Tinr  nir^t.^    31rt  left  t)on  ort  nid)t,  ber 

'•"■■' bot!  lenfft  au§  bem  garten  nidjt.^   „J^remBb",  tierfert  i.e.  nrren  Hon  mnter 

H  l^clc]  'i\     U  ■'>  Cophaph]  C1B3  hehr.  6   c.-inero  (Ex)        über  i.e.  steht  V|iil( 

(iLicere  Jl  muti  (estis)  13  noii  r         «  Aph]  OK  hehr.       augmciitafiva  ;"  (suj>) 

foten  7S  »BtigBcfen  sollte  wohl  c  in  »ticrWcfen  sein  -22  ■•})i)x\  7)^ii,  vielleicht  ;/anz  (je- 

strichen  24/25  bon  cordp]  jio  ci.rde  -."  S.'i  supcriov.a  fiiib  qat  falfd)  r  2.S  nid^t  c  ans 
ma^t        zu  .32  f^rcmtb  steht  finb  anbot  tcut  r 

')  ®Q?  hjerl  ist  Ansdrnel-  der  Bcfrir/lipunp  über  die  ouUich  qefundene  beste  Über- 
setzung, die  dann  auch  ßihelfext  wurde.  Drum  bemerkt  Jiiher  -'»  Z.  ■>■'>  r,  das  früher  K«r- 
gebrmhte  sei  falsch.  ')  Anfang  des  Sprichworts:  'Sffio  .fmut  inib  ü^aax  nid)t  gut  ift,  loitb 
lein  gutct  «Pelj  brnrou«'  Wander  s.  v.  Haut  z.  B.  Nr.  WO.  fO.  B.]  ')  Gewöhnlich:  'Art 
läßt  von  Art  nicht,  die  Katze  läßt  das  Mausen  nicht\  l)if,  hier  verioandte  Zeile  erinnert 
an  die  underc  Foiisetzun{):  'UnhraiU   mll  aus  dem  Garten  nicht';  s.  Thiele  unter  Nr.  I. 


l^aUex  ISai.  Ol 

Icit  nii  i.  0.  fic  i}abm§  Hon  nvt  a(fo,  (\d)(n  ein  nnbcr  Uu-g,  finb  nidjt  fliit 
[polten  nid;t],  rcdjtfc^affen  t-liicimus  nos  |C.  {'.].  Abalienaiit  se  ab  utero. 
"Furor':  tobcii  Uiutcii,  Sin  (jcfftiger,  flifftiger  30VU,  Christus:  'geuiniina  vipc- 


11) 


rarwnr.    8ic  finb  fo  gifftig,  ',ürntg,  fic  l)aOeu  fo  ein  gifftigcn  jovn.    2)ie  jenbevcr  «.  c 
i  finb  nii^t  rteit  Don  '•Jlcg|l)ptcn  gclucft.    3ft  bcc'  Saianao  alt  inftniment.    lam 
siiuiiituiliiu's  ge£)Cn  an  ck'  proniissioue:    1.  est  de  uijua:  quao  [a(|uac]  aiiihulaut 
sibi  contra  pro[missionem   se  ^in   favcn,   fd)Cuft   ju   f(i)tüüd),    gcl)ct  jnm  ,]iel 
nid^t.  nos  cl|icimiis:  er  fd^euft  in  bie  affd)en.    Alia  sententia:  iucnn  er  fdjicffea  i!- 8 
luil,  3crbrid)t  l)I)ni  ber  bogen,  dirigunt  sa<;ittas  suas  sed  fie  jcrbrcdjen,  finb 
10  lofe  Pfeil  im  fd)ieffen.    l.  c  fompt  ninier  an  bie  fonnen,  luoUö  gern   anff»  » 
ha§  abortivuui  niad)cn.    Ali!  auff  bie  impios.    Q-i  ift  bcibcö  red;t.    Q-i  lompt 
mit  t)l)rem  loefen  nid}t  ba  ju,  'haß  fie  bie  foiuie  fel)en'.     Xaseetur  ridieulus 
nius.i    gjg  ^Qfien  gro§  unb  tapffer  fnr  sed  tonipt,  ^J)^r  bing  toinpt  nid^t  an 
bie  fonnen  sicut  abortuui  uon  venit  jc.  i.  e.  eä  fotnpt  nidjt  ba  ()in,  ba  fie  e-s 
li   JnoUen,  ba^  ift  -.  similitudo.     llabui  haue  speeu]  latioucui:  bic  born,  bic  l)er  «■ 
loac^ffen  et  apiparet,  quod  feer  inollen  ftec^en  nnb  nicl  au»  richten,  lompt  ein 

fcencrlcin    bat)Cr.     Jude!   intel[ligunt  ollas  uon  spiuas,  spinani  'sicut  viveutes' 

[friffdje  Oleibtö  earo]  feucr  Derbrent,  e()er  benn  bie  topff  toarni  trerben,  n)il§ 

nid)t  tljnn.    Applieatio  nihil  valcret:  Saöib  toer  bas  fleifd)  in  topffcn,  ©aul 

20  ift  ber  topff.    [«l.  46'']  6t)c  bie  topff  be§  feuer§  ijnnen  Serben,  ift»  feucr  Uer= 

branb.^  'Ira'  tuer  nicl)t  anbcrS  benn  ignis,  uii|hi  altera  sententia  phieet.  öieut 
etiam  fit  in  agris:  Sßeun  man  .jeunen  fol,  teft  mauy  nidjt  bl)or  luerbcn.  ^sft 
5.  similitudo:  aquarum,  sagit[tarum,  testudinis,  abortiv!  et  .spinarnni.  Jpsi 
sunt  ignis,  juubcn  ba^  feucr  an.  Saul  cum  suis  est  ignis  et  spina,  ipsi 
■ii  suecendunt  iguem.  Nostra  sententia  est  eommodissima  et  ignis  pro  ira  loil 
fie  [e§]  nic^t  leiben.  6tn  ,]orn,  6in  ,prnig  belielen:  luirftv  t^nn.  Cruda  caro 
fol  siiiiilitudinem  geben  advci'sarioriMii  nnb  Xaliib,  ift  bod)  scciniduiii  rV.igliTi 
seutcntiam.     Ult[ima  ift  ein  promissio. 

Ps.  LIX. 

30  Sd^ulbudjltn,  ift  ein  feine  relhorica  et  Confit|emini.-' 

Älutgirig  blutl)unb,  „falutburftig",  „3d)  l)a6  nidjtä  gctljan  nod)  gefnn= «. 3 
biget",  on  mein  fd)ulb  nnb  Derbinft  [sed  in  bonam  partem].  'Sie  lanffen».  5 
on'  örfac^.    ©rtoad^  Ixvad)  auff]  önb  fom  mir  entgegen,  habet  significationem 

zu  4  ^itföoget,  Steiten  bac^  /■        8  a — ffd^ei  oder  oujftet         10  nimet]  immci:         /.}  *öl)t 

c  aus  Sic        20  bei  feuetä        -JJ  jcuneit]  fieuen  gut  möglich       Jfi  Seueten]  ficiietlin        27  !BoUib| 

zur  Not   bann  .?"  ©c^ulbu^Iin    bezieht  sich   wohl    irgendwie  auf  das  ari:T3  des   Textes 

wohl  zu  C'i>iirit[eniini  steht  Vide  Ulic  lociiin  r         zu  30131  (piocl  prudentiorib^us  (ipiis  li.iljot 

politia  honiinibiis  quam  eccle|^.sia  r 

')  =  Horaz  Ars  poet.  v.  139.  ')  Düse  Stelle  hat  Luther  dann  im  Eingang  von 
den  Summarien  über  die  Psalmen  (Fkl.  37, 2ö5J  ausführlich  ebenso  behandelt.  ')  Wieder 
meint  Luther  „das  schöne  Cnnfilemini",  den   IIS.  Psalm.    Jir  legt  ihn  lö3()  aus  und  nennt 


ffliattd.ia,  34 
SB.; 


62  Sutfierl  ^ladjbeHermigen  nit  bcv  bciiti(^cn  SSibcI. 

adiiivanti>:  hie,  in  gennanico  ailuersaiitis,  ünb  fil)e  bvcin,  l)ati  ein  ciiifcticil, 

B-cIegc  bid)  barjtoifjd^en,  'In  occursum'  cun-ere  I)eift§,  '2cl)  lüemaiib  öiicbig  bcv  fo 

$(.  25, 3|re(^   öbel   ^anbelt'.     'BogccV   contemptor,    25.ps.     In  liab[aciic  exposui  mm 

2.  ijjctris,  ssoluin  est  uegli[gere  sed  et  contenincre.    ^li)  '^alt,  büS  ftc  5pet|l'll§  ^ob  (^cnlci^t: 

cversores  conteniptores  religioiii.«.  praesumptio,  bila  fie  finb  ])c)pnilus  <lei  gelueft,     '■ 

ss-nüivb  fte,  bic  Su^icn  fo  cv()e6t  i)abm,  ha  tompt  nu  'Convertontui-  ad  ves[peram\ 
'J|^f;|ä;Jj'T(*.sY7i(;^)//\  'mulier  circumdal)it  viniiir  ftel)Ct'3  and),  siipra  ps.  12,  in  bei"  ftcib 
l^in  ünb  ^er,  »xiirb  l}in  Intb  luibber  am  man  fein.  Sa»  ift  propria  significatid, 
^sä)  {)Qlt,  el  fei)  de  Christo.  @§  laut  fonft  fein  auff  bic  3iuben.  (?§  ift 
a6en|teucv  mit  l)f)vcr  religion:  gel}cn  crumb  Imb  [iPt. -iT«!  Blafp^cmirn  fc^veien,  lo 
pellen,  t)eulen  et  tamen  uon  liabent  ba»  fie  fdjvcicn.  Convorsn.s  es,  vivi- 
ficasti  uos,  nos  d|icinuia:  bu  l)aft  önä  lüibbcr  Icknbtg  gcmad}t,  [Aurig.]  ipsi 
iituntnr  duobus  vcrbis,  ubi  uos  uuum,  Ut  hie  alteruui  expouimus  pro  ad- 
verbio  i.  e.  Ia§  f)unb  fein,  bic  l)n  ber  ftob  bellen,  Eece  raurnuira  loqiumtiir, 
@r  xcbt    nu   de  consiliis,   quae   habent   inter  se,   scilicet  ut   occidaut  nie,   fie  i-' 

«.  sftoffcn  bic  topff  önb  meulcr  3ufamen  ft)anbeln  mit  ein  anber]  „5Jlit  l)I)rcui 
munbe"  fel^am.  V[ult  signillcare  eonsusurrationem,  hie  non  aliter  h)(]unntnr 
ho^uiines  (|iiaui  ore,  oculis  etiam  jc.  @te  peücu,  fic  gebenden,  lüie  fie  liuiÜcn 
beiffen  unb  [f reffen]  Irnrgcn.  Hoc  v|ult  d[icere  sed  nou  intelligenduni  de 
caiiibiis.  Eructare,  ebulHre,  \vix  fagcn :  iDie  tan  bcr  fpcicn.  'Sc^lücvtcr  l)nn  2« 
l)^rcm  maul'  sequitur,  icbcu  ift  3U  fd)lDad;.  'Quis'  ift  proso|)op[eia:  ba  ift 
aiit.  12, 3 f [ein  got,  ber  i>a%  fif)ct,  inir  I)at)en§  getotg,  secnri  sunt.    'Quod  dixistis  iu 

ig.  lotenebris,  praedical)itur  super  tccta'.  „x^UX  fcincv."  äl^en  cv  mir  .yi  mcdjtig 
ift,  fo  fet)C  ii^  anff  bid).  D|ieiimis  nos:  „l'luff  bid)  luil  id;"  [fallen  1  mid;  jn 
bir  tjaltcn.    34)  "^ii'tf  ft-'i"  i""^"'  \^)^^'  "^n  '""oft  ')ctffcn,  fonft  iftu  öerlorcu.  2:. 

!8. II (Sott  erzeigt  ['praeveniet']  mir  rcidjtid)  feine  gute.    ^JJleine  luft  fcl)en 

aj.  isbo»  fol,  m[Uij  üon  bcn  3u^C"  gefügt  jciii-  ^^'"''^  profugns  et  vagus,  3er= 
ftreioe  fie.  (Sr  loirb  »unnbfdjcn,  haä  l)l)n  lüibberfar  qnod  Ulis  in  Bab^ylonia 
[perpetuani  poenani]  in  signuni  peri)etuae  igueae.  ^c^  fjalt  aud),  Cu  fcl)  l)()n 
tribberfa^rcn  ut  nunc  Indeis.  3ift  ei«  generaliis.  2^  iDciä  nid)t,  ob  er  m 
de  poena  vel  de  |>eecato  fügt.  3id)  ^olt,  bü§  er  de  [peocato  oris  ipsoruin] 
prcbigen,  „fagen",  postea  loirb  tomcn  de  poena,  'baä  fie  nidjtö  finb'.  [81. 47^'] 
^''''"?)l)re  leere  ift  eitel  funbc,  prcbigen  eitel  fludjen  unb  mibberfprcdjen, 

DerteugilCU.     De  peceuto  intelligo  uon  de  poeuu.    Labionun  ipsoruni   veibuni 


2  ftcc^  '■  nun  ftcl)  S  Boi/ed]  ^nsa-bs  hehr.  zu  4  desperat!  üetlBegeiie  et  appciiii;! 
gi-eee  2.1'et.  3.  r  10  ahm]  sicher,  abmi)  immilt/itrh,  aheniteuex  yut,  aber  Luther  sunal  ct)Cii= 
teuei  15  (J)  6r  IS  pcütn  (sed  an)  zu  26  Non  occidas  ooa  r  2S  iu  Bub  wieder- 
holt r        2i>  igiieao]  igiiomiuiae?        30  3[t  ein  goneral  unterstrichen 

ihn  in  der  Vwrede  „seinen  Psalm".  Dort  ist  (Er!.  41,  GT)  auch  von  einer  Kfieioriken- 
Kunst  yeredet.  Auch  Itörers  liaiidbaiierkuny  sielt  auf  diese  Auslei/Hng  Luthers,  am 
eliegten  auf  EH.  4o,  Kl  f. 


!ßfalter  1531.  63 

ift  l)v(erc,  rnuicquicl  lüq(iiitur,  os  eorum  i)t  eitel  fuiib,  l)l)v  muiib  Icret  eitel 
junb,  histcron  protheron:  sicut  scribuut^,  ita  constnuint  et  coniuiiiruiit.    Iteruiu 
accusatio:  Acciisat    nunc  iteruni    et  novum    peccatum:    burt  laurett  [ie,  blirt*-« 
plaubern  fie,  l)te  leren  fie  eitel  peccata.    Hiiic  cernitnr,  qu<xl  [P.  M.]  conton-äi  i3 

.-,  tiones  fiicnint  de  doctriiia,  fpiod  lex  non  iiistificat,  imb  lüirb  bei)  l)l)ti  ein  gil'O» 
mcdjtige  l)erefi§  getoeft  fein  [Quid,  si  ita  reddendum:]  ?)i-  rebcn,  Tum  esset 
generalis,  tum  ging»  nil^t  allein  auff  doetirinam  sed  et  oausas:  ©ie  vcbcn,  ut 
tantum  peceent  eoutra  me.  8ie  laffen  nic^t  ba  Oon  [Dcrljarvcn],  bleiben  auff 
t)i)Xim   ftorren   [tro^]   unb   ftol^.     6itel  maledicta  et  negatioues.     [Cousume]  a».  u 

10  9{enme  fie  trecf,  „tnac^e  fie  aU"  [üertilge  [fie]  ha?^  fie  nief;t§  feien]  i.e. 
on  alle  gnab,  (?»  laut  feev,  al§  fei)  e«  de  Christo.  Umb  il)encr  funbe  luiüen 
[Supra:  ne  occidas]  füllen  fie  juftreuet  Serben,  hio  alia  peccata.  'Consumatio' 
ift  ein  gro»  ttiort:  6in  enbe  niac^t.  Niliil  iam  habet  nee  regnum  mundi.  Iiidei 
sunt    bibliotheca  uostra,    bamit   bienen    fie   ©Ott,   quod   conservant   bibliani. 

15  6r  meint,  fla»  fie  ^in  unb]  vagi.  Pemoctari:  morari  per  noctem  l^eiftä  Ion 
singulis  niane  Autith[esis  inter  vespere  et  mane.  i^ompt  1.  praecep|tum 
i.  e.  ein  G)ott,  ber  mir  gnebig  ift,  bu  bift  mein  gnebigcr  @ott. 

Ps.  LX 

Sa  fompt  ein  ^jfalm,  ber  ein  groffen  titel  ^at,  <iuaiii  er  lang  ift:  de». i 
20  rosa  amuleti,  anuiletum  [locale]      Yda    t)at    trefflid)    Oicl  variationes.   ic^   bin 
fester  feinem  feinber.    Söirb  ein  rofen  gelneft  ift,  bic  man  angcl)angen  l)at. 
[SBl.  48^J   6»  tt)irb  uoraen  cautici  fein  gelueft  vel  populi  SaOib».    (ir  meint 
fic^  felb»,  L't  supra:  muta  columba,  Cerva  aurorae.    Ser  fjfialm  ift  ein  'fleinot"'''^2;f*''' 
für  fic^  et  docet  de  isto  amulet  (Don  [P.  M.]  bem  regno.)  ha^  S])ecieni  rosae 
2.',  '^at  get)abt,  folc^e  Itjerben  fie  getragen  Ijaben.    Uinfer  Ijicrröiott  l)at  ba§  reic^ 
am  ^al§  fangen,  ift  unfere  l)[err  ®[ott§  fpenglciu.    llnö  Icit  ^nn  bem  loortlin 
©in  gefpeng,  hie  ein  gcf)eng.    Zoba  regionis  notneu,  Syrophenitia  lDirb'3  fein,  s.  2 
Mesopotainia   ift  bie  fernefte  gelueft.     Sinb  .3.   Syriae  geloeft,   Ronuuii   non 
Syriam  vocarunt  seil,  mesopotamiam.     3ift  Ql"^   ^i"  ebeut^eurleiu  pfelmicl)Cn. 
30  '5Bru(^e\  iamer,  fc^aben  i.e.  bie  fo  [„juftoffen"  i.e.  3erfd)cnet]  barnibbcrtigt.  s«.  4 
6rl)ore  mid):    Coneiusio  orationis,  postea   prophetia.     2)u  belDcifeft  bciueut 
Oold,    ein   f)art»  [fauera]    ftutflin ,   duram  rem  postulasti.     'Sermo  durus'  In  1"!  '•■ ''» 
lohLanne,  [leiben  laffen]  ift  ju  mal  fd^föer,  t)aft  unB  ein  t)arten  biffcn  unb 


15  vagi  (bj  fie  fönten  Unb  sedet)  Ion]  toii  =  lor]  20  Yda]  geht  wohl  auf  mts 
des  Textes,  das  Luther  scheinbar  von  dem  Sinfftilar  TT^V  herleitet  21  zu.  äßitb  ist  20  anui- 
letum mit  Sirirh  gezogen  24  docet]  vanit  oder  danit  25  Uinfer  c  aus  (Sä  zu  25 
BuUa  fpang  r        zu  30  depressa,  inclinata  r         32  tiotd]  toä        zu  32  (Sin  jö^orffe  tittcn  r 

•)  Wieder  ixt  auf  das  Schreiben  des  Hebräisdien  von  rechts  nach  links  gezielt,  wie 
oben  S.  57.  Construeie  und  coniungere  sind  die  damaliyen  Schttlausdriicke  der  lateinisclien 
G-rammaiik. 


ß4  Sut^er?  9loc^6cfferungen  an  bet  beutjc^cn  SBibel. 

ein  füiiein  tvuncl.     *^nu  einen    fauev  apffct  beiffen',   ubcv  iuncf)t  tvindfcn- 

d|icimii>    nos.     Periplirasis    Sanctae    crueis.     Qx    meint:    <leclisti    iiobis    ein 

trund,  ba§  mx  finb  l)rr  troiben,  ba§  einer  nidjt  loei»,  tvo  er  bleibt.    Alil)i: 

3ci.  47, 10  omnip  sapientia  coriim  devorata,  Esa[ia  ^4&rt>-.  bu  f)aft  un§  „fletrendt"   [ein 

ttuncf  Ireine  geben"',  bn»  tnir  baumelten,  tremere.  vacillare  [verlniin  ^eift]    s 
Ainicl  eos   i[t  figura,  fuit  commnnip,  Esa[ias  fert  l)er  unb  madjt   eitel  fpeien 

s.  ebrau»  Ab  '3lber  ha  gegen  baftu  ein  siguum  geben':  nun  peuitus  desemisti. 
duricies  Inei'  l)ie  feiner  benn  veritas  (quod  rebellaiviit  a  facie  diiritiae  loibber 
ba^  felbige  l^arte  biflein,  i;^  bin  bem  nnbern  gar  feinb,  a  facie  veritatis  [nou] 
laut  a  facie  firmitndinis,  ha5  i{)cue  fo  ftardf  unb  feft  finb   i.  e.  contra  firiiii-   lo 
tiidineiu.    So  muftu*  öcrftel^en,   [331. 48'^]  v|iilt  d|iccre  ba§  er  l)^m  lere,  bog 

».  ?•  er  l'eins  bing§  gelni»  fet).  äöolt  gern ,  baB  ß^rifti  ftier  duricies ,  ut  supra : 
feciäti  'populo  tuo  dura',  fo  tDer§  l)[oua  sententia.  Si  servamus  istam  sen- 
teutiam,  fo  mu5  \mx§  fo  machen,  baä  iene  finb  gcloefen.  Firmita.s  populi  ift 
templuni,  barouff  man  fid)  modjt  rljumeu,  toenn  ba§  miphne  nic^t  ba.  toere,  v. 
dicit,  bas  fet)  siguiini  firiiuim  et  .'^olidimi,  ba'i  feft  l)alte  i.  e.  ba§  fie  bein 
gelüi'j  fein,  bes  fie  gcloiS  fein,  bü5  ba  feft  l)elt,  ftel)et,  quod  facit  eos  tirnios, 

!8.'c«rtos,  Sidier  [^elt]  mac^t  unb  fidjer  ift.    Sed  e,>t  per.sonarum,  bcine  lieben. 

s.  8'@o  ^ilfft'  ^ebt  nu  «ratio  an.    Ibi  fol  ein  anber  oer§  an  gel)cn.    3lu  gl)et 
prophetia  an.     '@ott'  ba§   tft§   erft:    1.  habet  luinirtteriuni  verbi,    .sacriticium.   -.'u 
Tpse   incipit  defiiiire  popnlum.    S}a§  ift  raax|iraa  lienedictio  iu  pap^atu,  quod 
liabeut  verbuni  dei,  be§  anberu  freuet  er  fid^  nid^t  fo  gro§  ut  bei.    Describit 

SB. 9totum  regnum.     6»  ift  fo  obscure  gerebt  JC.  i.e.  id)  rerfjc,   tüa»  \&j  für  üoltf 
i\ab  g[ratia   d[ei    i.  e.   robur   regni   i.  e.    baö   beft   UüldS    et    ma.\[iina    faniib'a 
i.anoieisluda  praeceptor  non  deficiet  nee  dux.    „Praeeeptor"   [praecipit]  doctor  legi.s-   2;. 

sc. lolator,  ber  bo  l)at  ju  hjaltcn  ju  regiern  i.e.  princeps  regni.  ['olla']  mein 
nntertl)ane,  fc^e  bie  fuffc  t)iu  ein  unb  babe  brinn.  6»  finb  ftarrfe  meta- 
phiorae.  PhilisLtaea  obedit  niilii  tl)eta  üon  ^er|en  gern,  5Jluftuä  nic^t  t^uu ? 
^on  vult  virtute  nostra  pugnare.   ,Spat  ein  fciu  clcufid)en '  ber  pfalm,  2^fiatten 

sBiibetoeifen  vel  erieigcn  (5tuff  bie  \m\  er  no(^  nidjt  trattjen),   dicit  igitur:  10er  30 
luit  mi^. 


1  moi^t]       OC^t  doch  haiim  =  iiorfjt  'J  ciucis]  X         4  Al)ao  miylicli         8  rebell;»- 

rciit  <■  Otts  repellarent,  kaum  vacillarciit  a  facie  viit  Stricli  zu  duricies  r.u  lo  Prover.  22 
ft^et§  aud^  ut  osteiiderem  til)i  firiiiitateni  r  16  (3'il^)  '•l"'^'*  «der  jc.  -'/  papiatu  oder 

jjopiulo  24  familia]  t'a*  oiler  tu»  f=  fundamenta,  das  aber  sonxt  In  — *y  26  ^ot  Jll 

ttoUen]   3o'   ä"   teattet  28  niilii]  miclii  zu  31  hinter  mid^   Ul  die  Zeile  leer,  dann 

beginnt  der  Nachtray  zu  Ps.  61 

')  3n   einen   ?aut  opffcl  bciffcn    Thiele  Nr.  308.  -)  übet  macl)t  Itincfen  Thiele 

Nr.  309  hat  nur  Siijcn  übet  inactjt  eijen.  Es  ist  auffällig,  daß  audi  in  Luthers  Sprich- 
U'örlersammluiig  beide  Sprichuörtcr  Cs.  die  rorheri/eJiende  Anm.)  susiimmeiuitehen.  ')  Dies 
cleufidjen  hitm  nur  die  Bedeutuiuj  ' Schlußsat:^  'Schlußf/edaiike' hahen,  Uiingt  also  icohl  mit 
' Klausel '  •usammeri.     Klause  =  Schluß  ist  aus  Luther  nicht  l>ekatint. 


«Pjalter  1531.  65 

|93I.  49»]  LXT ' 

'A   facie   terrae.'     Puto   esse   a   fjuodani   lopo  pariiculari,   siout    a   fiiieiK.  .1 
dierum  in.GencLsi:    post  aliquot  dies,   Et   a  iinibus  annoniiii  Moses.     \'el  a 
fine  ^ä)  fc^rc^  üon  fernc§  ^u  biv,  Pon  bcr  erben  t)inauff  jii  biv,  a  superficie 

•■>   terrae  i.  e.  ex  profuudo  loco  gegen  bcm  f)imel.     ^)ä)  Vm  auff  erben ,  bn  l)t)m 
^md,  finb  fern  Don   etnanbcr.    'In  petra  (|uae  est  exaltata'  looncn,  con- 
gregari.    „@rbe"  gctt  blt  left«  un6eIo[)net  nirf)t,  non  frustra  timetur  doiniiuis, '-i'- 1; 
bu  6clo^ncft§,  liereditas  significat  Iol)n.    Xu  gibft:  propter  peccata  populi  SJ- ' 
sunt  multi  principcs  3C.  retmlJt  fic^  mit  beni  fcl6igen  in  proverihüs.^     Scrip- 

10  t[ura  dicit,  c»  fclj  ni^t  gut,  ba»  bicl  fonigc  fein  i.  e.  cluigtic^.     i'uto  esse 
generaleni   ps[almum   de  suo   reguo    non    specialem    de   Christo.     „S3ci'citc" 
"^eift  nid^t  ein  bing  fd^offen  fonbern  barftetlen.   'IVaoparavit  domimis  pisfeni'^o«.  a,  i 
de  lona.     'Dedit   eis   dominus    manna    paratunr  ba    fie  Uon   JU    cffeu   l)nttcn.^'|(Ji/j'lc!4fj. 
^ur  l^anben  fteUen  significat.    „SSercitc"  i.e.  erjeige  \)i)m  gute  unb  trclu.«-« 

15  'S)Q§  ii)  meine  gchi6b':  dicit,  quae  sint  vera  vota. 

LXll 

'Auinia  mea':  murrt  nid^t,  poltert,  6laspf)emirt  nid)t,  rcdfjct  ficf)  nidjt,  «-2 
ift  nidjt  toü    unb  töricht,    „iiiol  bleibe"  luirb  nirfjt  ernibbcr  ligen.     Etiamsi 
tentat,  föirb  mid)  6el)uten  für  ein  groffeu  fall  Casus  vel  lapsu»  maguus  nonaj.  s 

2a  movebit  me,  6§  ift  fein  fall  fo  gro§  bcr  mid;  ftur|en  tücrbe,  'U.sqiue 
quo':  Argumentum  psalmi  est  in  liis  duobus  versibus.  Aetion :  tuammb  cr 
Unfern  l^crr  ©[ott  fo  ruffe,  Gr  gel)oret  auff  ben  Erasmura,  ille  videbat, 
hüv  ber  £utl)er  fallen  trolt,  ba  l^alff  er  üoHcnb  Ijin  ju,  jiel^et  ben  !opff  nn§ 
ber  fd)lingcn  unb  ift  »nibber  un»,  Gin  arm  man,   ber  öor  geplagt  ift,  ben 

25  plagen  fie  nod^  mcl)r,  ba  gelioret  ein  gute  Ijoffnnng  ju  in  deum  Gs  ift  ein 
fold^c  furia  in   ben  leuten,    non  cessant,    ideo  dicit:  '3i3ie  lang'?  sicut  Carl- 
stadius  „Sem  man"  nur  fahren  raufft  eins,  tnie  fan  ein§  fo  balb  fomen.ü.* 
Hie  est  Ebi-ais[mus.    'Grlnnrget',  baS  \)^x  pl)u  DoHenb  umbringet.     G»  finb 
I)elffer§  tjellfer,    douec  res  füll  plaiisibii|is  tatitisper  JC,    isti  applauscrc,   sed 

30  postquam    inelinari   incipit,   ftoffeu    fie   c3  uoUcnb  ju  boben.     „3{bcr   fie": 

zu  2  uon  aderam  r  11  specialem]  spälem  nicht  spüalom  /=  spiritualcniy  Iß  LXX  r 
21  duobus  =  2'  ITü         27  fo^ren  toiiffl  eins]  f5fa6ian  Taitffl  cin§  möglich 

')  Wie  das  non  aderam  am  Ttaiide  zeigt,  irar  Borer  in  der  Sitzung,  die  Ps.  61.  62 
bdiandeUc,  nicht  zugegen.  Er  hat  also  njjäfer  die  Bemerkungen  nacligäragen.  Woher  cr 
den  Stof}'  nahm,  vgl.  Einleitung  zu  diesem  Bande.  Die  Sdiriftzüge  zeigen,  daß  Börer  in 
guter  Ruhe  sdireibt;  Korrekturen  und  starke  Abkürzungen  fehlen.  Er  schrieb  zuruichst 
auf  Blatt  49»  und  sdiloß  diese  Seite  mit  halb  (s.  Z.27J,  dazu  am  Raiide  ein  A.  Dem 
entspricht  auf  dem  rorange}ienden  Blatt  4S^  ein  h  am  Bande  und  hier  kommt  die  Fort- 
setzung mit  fomcii.  -)  Nicht  die  Sprüche  Salomos,  sotulern  Sprichwörter  überhaupt 
gemeint:  Wie  der  Herr,  so  der  Knedit,  vgl.  Vnsre  Ausg.  Bd.  20, 180, 13:  Tale  est  regnuiii, 
ubi  tales  principes  et  rex. 

2ut^er§  aBette.  Sitetüterfe^ung  3  6 


CG  Suttjers  9!iid^bcijerungen  an  ber  beiitfcfjcn  SJibel. 

SB  iSic  gcbencfen  nur,  toic  fic  i)l)u  bcmpffcn.     Hie  tlixit  ad   Pliilip^piini: 
Tu  loqueris  ex  re.    dlüx  ba^  er  lüdjt  empoi  fome  3C.     fingen:  i)tr  caluinnias 
opprimunt  eum,  hoc  significat:  fie  ge^en  mit  Ingen  nmb. 
[SI.  49"]  (?r  Iint  fie  lool  gemalt  l)nn  bie)em  DCV'?. 

Sßteiffen  fidj  ["ber]  anfj  liegen,   „mit  bem  mnnb"   gcljen  fic  gute    5 
luoit  unb  meinet  t)t)m  ^er|cn  6ofe.   Augustae.i  @§  ift  Ijl)«!  Bang  gelreft.    ?)()r 

'^•'folt  ben  öevÄ  jn 'ÜlnfLBnvg  anc^  getont  t)aticn.    2a-J  id)  nidjt  geftoiijt  locrbe, 

-'•^'fallen   luerbe.     '33el)'  propter  Autithesin:  anber,  l)aben  l]l)ien  tvul)  bei)  ben 
meitfd)cn,  ^i)  l)ab  mein  tefitag  fein  bers  gefef)en,  qui  hab[eat  i)liis  fidiuciao. 
^•'''.'pilff,  G»  nui§  t)l)m  bang  fein  gelxicft.   '.S>ffet',  ferlaffeiet,  tragt  elin'  fad}  fnr.  m 

Sibca  „bolii"  adverbialLiter  :c.  i.  0.  o,  uou  adiectivc  [dicit]  Sieben,  elüer  not, 

S!.ioanfto§.    „@t)tel"  nid^tS,  finb  gar  nil^tS.    Confideudum  in  homine  v[iilt  d[icere 

[dicit  AurigLallus]  Ubique  vana  salus.     Gedeonis   tilii  3C.     Sa  gef)Ort  fides 

3U  '^arcn  divinam  siimii[itiidiiieni.    Nolite  confidere:  6-3  ift  cljtel  Ingen  mit  ben 

groffen  ^errn,  Unb  groffe  I^aÜen  nic^t.     Ne  aliquis  roferat  ad  substautiam,  15 

i.e.  fie  feilen  mir.     gaber  bauet  auff  ferbinanb:    Tn  toirb  l)t)m  feilen. ^ 

2.6ün.i8,2i'Aniudo  Aegyptia',  tilii  homiuum  siiut  mendaciiini.     Üie  groffen  l}anfen  finb 

no(§  biet  toeniger  nidjtc-.     No.s  d[iciimis:  ©roffen  Icuten  ift  nii^t  jn  tratoen, 

6§   l^oret   al§   auff    S)a§   fie   feilet   active   et   passive,    seil,  iu   doctrina.     Et 

postea   exponit   se:    Nolite   confidere,   divitiae   si   affluaut.     S[umma:   est   de   20 

äi.iobeonfidentia,  de  fide.    SBen  man  fie  loegcn  fol,  toegcn  fic  loeniger  benu 

[ntd)t§]  vanitas,  fo  nicl  1)1) r  ift,  ift  ein  gering  lobe  groffen  leuten.    Totus 

Sä. iiiuiindus  ift  contra,  quia  non  {)()test  videre  fineni  nialoriim.  Scriaft  end) 
nid)t  auff  f-^ed  non  habemus]  btc  calumuiam,  i.  e.  [auff  unrecht]  Ocrlaft  cud) 
nic^t  auff  bat-  bing,  ba^  mä)  feiletn  iuirb.  V[ult  d|icere:  toerb  nic^t  eitel.  21 
„©Inalt",  freöcl,  raub,  vis  gtirnlt  iutelligatnr  nc  t)erlaff  bid)  ba§  bu  ein 
g[roffer  fonig  bift,  I)alt  euc^  nid)t  an  ba§  „eitel"  bing,  nolite  vanas  [S8l.  50^J 
res  amare,  nolite  vanari.  Saft  cndj  ba§  nichtige  nid)t  fo  gar  anfcd)ten  unb 
^alt  nic^t  fo  auff»  nic()tige,  I)anget  il)engt]  nit^t  an  beut  nichtigen,  fallen  euc^ 

3su' guter  ju.    „2a§  i)ab  iä)  ein  mal  ober  jtuicr  geI)ort",  d|icimiis  nos.    ^"\c^  inolt  30 
gern  ba§  ert)oben,  bai!  ein  phra.-<is  toer.     In  dco  et-t  auxilium.    @r  I)at  ein 
pnniflin  gefagt,   l'num  quiddam  [ein  ftudElin]  locutus  est.    Sunt  insultantis 
vcrba.    ®ott  l)at  ein  loort  gerebt,  ba^i  l)ab  id)  etlid),  aud)  bie  ftottlofen 
3U  ftraffen  et  ipse  solus,  (jui  potest.    V[ult  d[icere:  man  fol  bic  mad;t  unb 

2  Tu]  aueh  tu  [=  tunieiiy  oder  tiTi  [^  tantumy  müylich  foiticl  oder  temc  3  oppri- 
munt] opperiuntur  möglich  5  ore  suo  Viäg.  zu  6  on§  cim  falfd^cn  t)Cv^cn  r  zu  11 
fff:  cor:  r  13  dicit  AurigLaUus]  vielleicht  einfach  dicit  scrip|tuia  aufzulösen  zu  16  uon 
active  sed  passive  inteUigo  r  zu  19  über  ^oxti  sieht  ge  also  gcl^otct  und  auff  ot?  mit  1.  2.  u 
zu  20  non  confidendvini   fliToffciI  tcillcit,  proceres  sunt  meudaces  r  'JO  taut)]   rapinas  Vul(/. 

zu  2f>  BEtlafj  biet)]  oder  »ciloft  cucf)  miujlich       vis  ftcuel  r 

')  Gemeint  sind  die  Ge<jncr  auf  dem  Reiehstntie  zu  Augshur;/  IXiO.  Luther  redet 
im  foh/enden  die  Fremulc  an,  also  mufi  neben  Mclanchthon  etwa  mich  Jonas  hei  der  Sitzung 
anwesend  sein.  *)  Wieder  kommt  Bischof  Fuber  von  Wien  Luther  smtäcJist  in  den  Sinn. 
Vuß  Ferdinand  Faber  vor  allen  beijünsligte,  hatte  Luther  o/t  gehört. 


IMallcr  1531.  67 

^utffc  fndjCll  bei)  bcm  f)Cll-,  ipse  solus  iK)tt'.st  Est  epipli[oiionui,  „baä  bc\)  ©ot" 
non   apiul   hoLinines    „i|t  bie   madjt",   bn§   allein  @ütt    mcdjtiq   [dei]  ift. 
llnb  bii  T)eir  bift  fliiebtg  unb  ein  ]cä)c  borgen  unb  bavnncfj  veblid)  Dcjalen/«  is 
Iileo  io(  nion  i)l)m  allein  bcvtvalucn  nnb  bauen. 

LXIII. 

Effo  niaiiicabo  te.     *Pop[iiliis  ad  eiim  manicabat'  In  Etiangolio  TjUC|ac, J'iij^,,  .i, 
fftnb  (lies  laudis,  Mane  nac^t?].     lu  terra  sileuti    et  lassa  i.  e.  ^m  Uniften, 
burren  lanb,    ba§  aiphs   t)ei[t-3    lassus.     In  nostra  terra  sitiunt   ho|mines   et 
bestiae,  illis  etiam  terris,  'bo  fein  luaficr  ift',  nbi  nee  nlla  aliqua  spes  aquarum 

10  i.e.  consolatioui,  \)a  !ein  lüaffer  3U  finben  ift.    (Postc|uani  invocavi  [Pjlii- 
lippus]  te,  vidi  te)  Mane  qnaeram  te :  vellet  lib[euter  in  templo  fein  corani 
deo  (vidi  te  non  appa[rentem)   Cogitiir  absens  adorare  deum.     '^d)  \\i]t  birf)*'.  3 
!^ie  nnb  tnolt  bid)  ficvn  bnrt  fef)en,  bu  'bift  lim  f)eilifltfiuni  unb  icf)  niuiä  bid) 
^ie  fcl)en  i)m  buvveu  lanb,  referenduni  ad  dcnni.    ^^^Ä)  law  nidjt  anber-j  fcl)cu 

J5  benn  §ie  in  ber  luuften  nnb  bn  bift  l)m  ()eilißtf)nnt ,  tempel  [cultns  qnia  ad 
aedifieatnni]  'Sein  ntad^t  unb  et)!;'  bein  cultuni.  '5Jiad)|t'  tnum  eultnni  et 
verbnni,  ift  obsciirum.  Absens  cogitnr:  ?tc^,  cog[itat  mane  snrgeus:  hci 
ftl)et  ber  tenipel,  hie  sum  in  deserto,  !an  nid^t  ju  l)^m  tomen  [SBI.  50'']  Senn 
lüolteBen,  iabia.    3id)  fi^"  nid)t  tnc()r  tf)un.    Sic:  [ba  fetbs],  ba§  loevc  [M.  P.]  sb. 5 

20  mein  leben  i.  e.  beten,  Sicut  adipe:  bas  loev  mein§  Ijerljien  [reid)e]  frcnbess 
unb  lounnc,  lüenn  [baS]  bic^  mein  munb  lobte  [fol  frolid)  loben],  nos  dLici- 
mus,  ift  gar  obscuruiu,  ba§  toer  mein§  !§|cr^cn  frenb  nnb  Inunnc,  Itenn 
\6)  hxi)  mit  frolid^cm  munb  loben  folt.     „So  l)ab  id;  bein  gefpred^  bons.j 
bir,   loenn  ic^  auff  mcim  lager  an  bid)  gebende",  8ive  donnio  sive  vigilo, 

25  loquor  de  te  i.  e.  äöcn  i^  im  bet  bin,   tüenn  irf)  micf;    [ju  bet]  lege, 
gcbenäe  \i)  an  bid).  Inen  id;  erlüad)c,  fo  rebe.    3d)  liege  ober  ftel)e  k. 
Est  precatio  peteutis,  ut  restituatur  iu  regnuni.     5Jiic^    JU   überfallen:  adaj.  10 
vanificandum  eam  [optitive]   3icf)  tüolt  "bo.^  fte  ^nn   btc  l)ctt  l)in  ein  faren 
folten  [Indicativc  ift  fenffter  benn  baä  er  flud^e],  hal  fie  ber  Sieuffel  lucg  k. 

30  '©ie  lüeiben  mit  bem  ft^lncrb  gefcllet  ioerbeu.  5i"i^K"''  '^^'^^  M'^  ^"'^  ti»;  eiusn 
poena?  Ees  ia  ein  betler,  ha-i  nmnl  luirb  bcn  lugncrn  oerftopfft  loerben.«.i2 
®enn  bie  lugenmeuler  follen.    3ft  ein  fein  pfialm. 

Ps.  LXIIII 

g^ur  meinem  greulichen  [graufamcu]  fciube,  et  tarnen  non  est'Atimores.s 

35  ininiiei',  i.e.  a  terribill  ininiico.    ä^erbirge,  fdjut^e  bor  bcr  famliing  JC.  anff§«.3 

l^efftigft»,  qui  iacnlantnr  amara  [gifftige]  verba  sicut  sagittas.    Nani  signilicatiß. 4 

.9  lldschr.:  ein  '  ein  jcd^c  ~.u  G  matutinabo  fru  rtad)  ii!^  311  bir  am  liande  quer  8  a'qili] 
qi^ri  hehr.  =  mübe,  tcii^aenb  9  illic  mürjlkli  terra  möylkh  r.u  19—29  Niiluiit  pcrire 
suariter  sed  fortitcr  ut  in  Sapiieiitia  am  Rande  ipier        zu  34  Supra  E  C  [=  Bl.  33]  r 

5* 


68  2utl)ct§  ^JadjbcfiiTimgcii  nti  bet  bi'iitjdjcii  a?ibel. 

rem  aut  verbum  'dahar^:  „mit  l)l)ren  pf eilen  fielen"  semper,  lucIdjeS  filib  giff= 
tige  iBOl't.  Sed  lingiia  germanica  noi)  leibt  Semper  tliiigentei-  perpeiide 
similitudines:    bev   p^tii    foitlpt    nii§    beim   fodjer    llidjt'   d|ieimus   otiani  ))feil 

SB.  slmiiisuiodi  verba  gifftige,   tjemifdj,  l)cimlid).    'Nou  fimont'  t)atien  fein  fd)elu, 

si. DQiinllc  frfjclii  d[icimiis  nos.    'Ncfjuam'  fie  Ijaben  [mad;en]  ein  liofeii  an)djlng    5 
vel  fortificaut,  audaces  sunt  l) Uli  l)()vem  bof eil  anfd)lag  ©iiib  hm,  biirftig, 
declarat,  h.ia-3  !iinT)eit  ift :  dciis  mm  vidut,  leer  U'irbä  getimr^  putant:  nullus 
dens  vidct.     Sujira:    iustiis  quid  fecit  jc.     Non  videbit  deiis  lacob.     Existi- 

Ui.  rmasti,  quia  tibi  similis?  descriptio  impiorum.  [331.51*]  '(frbidjtcu'  btl'S  ift 
l)l)e  teilfd;  gevebt.  Investigraut  fc^nldeit  ['ini(initatcs']  et  absconderimt  eam,  10 
„f}a(teiiö  |"bel)  fid)  felb§]  f]eimtid)"  bie  fetbige  fd^atfeit.  6l)  luie  [Epiph.]  ein 
boä  iieimifc^  fP.  M.]  biiig  i|t§  umb  ein  meuidjen.  Uiib  galten»  seil.  ba§ 
fetbige  gebidjt  l)eimlid;.  'Jltt  \}l)x  bing  ift,  hai'  fie  tudifd).  Sicut  Aug|ustae: 
gl)eit  311  vat  et  spec[iilaiitm'  uiib  gcb[endeit  ein  tiid  iiod;  ber  anbeni,  ^alten§ 
Ijcimlid;,  ut  nou  sciatur  et  tarnen  eitel  bubevcl}.  Contra  denm  sunt  audaces,  is 
contra  lio|mines  muffen  fie  ftc^  beuuod;  ein  luciüg  fd;eiiteu.  In  medium  viri, 
„nnter  l)l)U  felbS".  8|umma  s|ummarum:  e-3  fiub  eitel  fd;eld  (6§  ift  [P.  M.] 
ein  l)eiiulid;  boi  biug  umb  fold}cr  Icut  feiv.  Est  res  profunda  cordis  dolus.) 
©ic  erbenden  eitel  fd|[aldeit  et  q|uicquid  erbenden,  ücrbergen,  l)alten§  l)eimlid) 
unter  nauber.  Ego  vclim  lib[enter  neutraliter  l)abcii:  e§  fol  Ijeimlid)  fein  20 
uub  mnn  folS  uid^t  tuiffeu,  mcrd'en.  Student  [baö  laut  activc]  celare.  Sed 
gt)en  mit  fotdjen  b|ofcn  luden  umb  [crbid^teuu  gcfd;>innb],  baS  fie  e§  anf= 
ridjten,  el)e  Ca  einer  gUuir  Uiirb.  \'ae,  qui  estis  cordo  prof'undo,  Viri  aqua 
profunda,  homo  tectus.  Hoc  [practieam]  Inil  id)  an|al)eu  et  tum  sequetnr 
hoc  et  hoc  linb  fol  nic^t  feilen.  In  S[umma:  putant  ne(|ue  denm  videre  nee  25 
ho[mines  merden.  Sed  sequitur  versus  k.  ©ic  erb|id)ten  fd)al|deit  uub 
l)altcn'3  [felber]  l)cimlic^.  Sunt  homines  [„tieff  Ijertj"]  tecti  [et  astuti]  et 
mirab|ilia  excog|  itautes  et  praeticautes.  ©inb  Icut  [P.M.]  gebenden  lueit,  @§ 
finb  lent  [intimum  viri]  bie  miteinnnber  ju  famen  galten.    In  intime  viri  et 

SB.  ftcordis  profundi.     Nlos  d|icimus:    er  l)clt§  ticff  Verborgen.     !X)cr  pfeil   bleibt  :io 
l)auffen.  ficnt  eis  plagae,  „fie  Uierbcn  lüuub"  [vel]  ba«  l)l)n  luel)  tl)nit  loirb 

i8  »i.e.  haä   fie   e»   fulen   tnerben.     Lingua  cadificabit  eos.     Et  omnes   ho|mines, 
aj.ioqiii  videtit,   nairabuut :  Öjott  IjiitS  getl)an,  d|icinm,s  nos.    Unb  merdcn, 
a*.iiba»  fein  Juerd  fei),   freuen,   rliumeu   [bei   i.e.  illiu.s  feto  et  talium  e.\em- 
plorum].     lusti  gaudebunt  bcö  l)evrn.  3;, 

SB.  7  [a?i.  51'']   ©inb   lH'rfd)lagei  HC  leiil    [P.M.]    nnb    fjobeu    feliuime   rendc 

[gfdjlüinbc  griff].    In  mcdio  viri  i.  c.  unter  bcii  gruffeu  l)an)cu.    Äkiin  fid) 


4   ^cmijcf)]    fionnijrf)   miii/Urli              KI  cain    c   ans    nun  zu  i:i  .irtes   excogltatas  r 

24  Icetiis  (q(jh  lueife)        zu  27  gcljct  ,)ii  mit  .Stricli  zu  (jaltcnS  rli  30  |hitimü  (ucgaiil)  viri] 

')  In  })fcil  fomjjt  ait§  btiiii  fodjct  nit^t  s.  Uimrc  Anny.  Bd.  33,179,20  und  dazu 
den  Niichtrtui  S.  678. 


^Sinlt«  IÖ3I.  69 

ein  mtn^d)  bcmutiget  [vctus  trans[latio],  fo  mncfjt  cv  iiitici:  i][cu  ©[ott  gvoS. 
'Acfcdet  lio[iiio  ad  cor  altuni.'  ^ 

L\\. 

Tibi  silentium  laudis.     Tc  expectat  laus.     Sic  lib(eiitcr  vcUeiu  habere; 
4  2)ian  lobet  bid;  mit  gebutt.    'In  silcutio  et  spe.'   Tibi  rodditur  votuin:  gLi''i"l"2*'' 
tiaruin   actio.     Siguificatio  est  patieutiae:    @ott,    mon   lobt   bid)   Ijiui    bcx 
ftill,  Xjnn  gcbult.    Haec  est  senteutia:  Tu  es  auditor  fbaä  ift  fein  präbicat] 
oratiouum.    Ideo  venit  quisque  caro,   oEc  Itieilfc^en,  3"  '^i'^  l)"'l  ^C'l  tcmpels. 3 
l^in  ein.  'Verba  iniquitatum  praevaluerunt  super  me.'    Un)cr  flliib  trild  un§,  S8. 4 

10  Nos  iaceiuus  sub  peccato,  sunuis  oppressi  peccato,  Uiiicv  fiiiib  f)Ci"ld)CU  iibev 
un§,  trucfen  miä  t)avt,  diidmus:  unfcr  gcluificn.  ajeigcöen,  gncbig  fein. 
E.st  dep[recati|o.  lam  ge'^eu  bie  piopf)ecien  an.  Quando  erat,  mad^cn  fie  biel 
tooi't  unnni  at<|ue  alteruiii  versum,  postea  praedicant  iinb  fc^elteil.  Vjult 
d^icere:  lool  bem,  ber  ba  ^in  tan  tomen,  ba  U[nfer  ^lai  föiott  luotjnet,  cuisj.  s 

15  propinquuin  tibi  reddis.  Saturabitur:  replebitur,  abunde  ditabitur  hilarifi- 
cabitur.  V[ult  d[icere:  quando  verbum  dei  et  cultum  dci  liabet,  habet  gro» 
gut  unb  fveubc,  d^icimus  nos,  ba^  er  uinfern  .Söicvr  (S[ott  eigreifft,  divitias 
spirituales,  oicl  gut-3  ^abcn,  empfnt)cn,  ber  f)at  gut»  unb  freubcn  gnug,  reidjcn 
troft,  sed  ift  niet)r  ut  supra.    Unb  ferne  flneit]  am  meer  vel  ijun  ba»  mcf)r«.  g 

20  ^in  ein,  ia  littore  maris.  ^ä)  iDOlt»  gern  imperative:  deus  iust[iciae  \V.  M.] 
uostrae  responde  uobis  et  responde  in  iusticia  et  mirabiliter.  @ott,  uufer 
!^ilff,  Juir  finb  [supra]  funber,  f)ilff,  ba§  loir  rec^t  Inerbcn  unb  [)at  facis 
mirabiliter,  e§  gf)et  feltiam  JU.  Est  mirabilis  iusticia,  quod  nos  fol  frotu 
machen,  bie  luir  b[ofe  bubcu  finb.     Iusticia,  qua  tu  mirabiliter  uos  iustiiicas, 

25  ba§  ift  ia  sententia  sed  left  fid^  nid}t  geben  t)m  beubfd)-  i.  e.  per  [mirabilibiis] 
mirabilia  in  iusticia.  Xos  petinius  [Sic  esset  Antithesis]  audiri  ad  fliciendum 
mirabilia,  neu  illa  corporalia  ut  in  mari  rubro  sed  spiritualibus.  Mirifica 
misericordias  et  ps.  4.  Ebra^ica  phrasis  [St.  52*]  noc^  ber  gerec^iticteit,  bie 
tinmberbarlid)  ju  gf)et.     Est  miraculum,  quando  mihi  quando  aliis  onmibus 

30  liominibus:  (juod  deus  iustificat  peccatores  sine  operibus  i.  e.  in  iusticia  mira- 
bili,  mirifiea  misericordias:  ber  fe(|bige  fentenl^  ift».     I.  c.  hominum  e.xisten- 
tium   in  insulis  et  omnium  hominum  auff  erlien,  verbum  am,  quia  orancs, 
qui  etiam  in  insulis,  finb  am  meljr.     Stabiliens  moutes  in  vcritatc  sua:    ber  ig.  7 
bic  berg  ()e(t,  bai  fie  nid;t  nni6  falten.    Ideo  Ijalt  id},  er  ifab  bie  berge  ()ie  ju 

3s  iDioffer  ni($t  gemadjt,  quia  falten  umb:  feft  fe^t,  I)cllt,  mad^t.    Unb  t)at  ein 

Jä  jjtotJ^ccicn]  ))\:o{)cncn;  pto^cmicn  gemeint^  i5  tibi  c  in  sibi  aber  reddf  ohne  Curr 
löjlß  hilarilicabitur]  lilificabit'  19  toctt]  Weit        nicct]  mett  28  misericordias]    — q§ 

32  am]  das  hebräische  Wort  B''1  odtr  ,om'.'         zu  3J  Viä  aguut  sua  r         34  i)dt]  feit 

')  Offenbar  siml  diese  letzten  vier  Zeilen  ein  Nitchtrag.  Melanchtlwns  Vorschlag 
geht  mit  den  Worten  geid^toinbe  rciirfc  dann  in  den  neuen  Text  über.  ')  Luther  rersuclit 
es  d<inn  doch  iveiter  unten:  imd)  ber  aetcc^tigtcit,  bie  luuubctlid)  jugcljt. 


■  70  Siiltjci?  'JinJjtu'fieniiifieii  nit  ber  bciiljcljcii  a?ibi;t. 

4'.  stjarnifi^  an,  bev  tjcift  potcntia.    ©evuftct  mit  „gctimlt",  madji  Sag  tviiuicii 
1'.  9  [,sr/(o««]  tüüctcn,  ha-:  ftrf)  Unmbcrn,  cutfcljcn,  atlmirantur  istu  ><i,i!:na  divina. 
ßr  tan  bcn  Sieufel,  pab\t.  feiicv  nun  l)ovcn  fliegen,  bc§  HerUninbern  fid}  bcnu 
bie  Icut,  bie  an  ben  ovten  Kumen.     '^cidjcn':  videutes  illa  mirabilia.     Egres- 
i^iones  matutinas  et  serotiiias   [vespertinae]:  (J§  f)eift  sinipliciter:  Uien  Cl  fvib    s 
inad)t,  ba§  ftil  funncn  bie  Icut  „an§  ^t)m"  nnb  arbeiten  unb  jn  arbeit  [)eim= 
>;tj.  io4,23glicn.     Alibi:  'exit  homo  ad   opus  suiiui'.     Qnando  pax  est,   fo  crbeiten  fie 
mit  frenben,  gljenö   anS  nnb  ein  abenb  nnb  morgen.     Eun  lib|enter  vdini 
liabere,  büS  s[umma  .s[unimarum:  quaiid«  er  homines  fef^lucigt  inirabilitor,  fo 
>^(.u8S^et§  ha  ^in:  JDa§  ju  morgen  unb  abent  auSget^et.    Alludit  ad  psalmum  lo 
Confitemini.   Vespere  gcl)en  bic  tfjier  an»,  nimpt  nac^t  nnb  tag  mit.    E<;[re- 
diuntur   e   cubili.     Egre.s[siones   matutinas    pro   homiuibus,    vcspertiuas    pro 
bestiis.     Vide    infra  Confitemini.  2.  donas    pacem    et   douata   pace  letantur 
ho[miues  et  bestiae  unb  mit  pro  opere  et  fntter.     Est  laus  de  pace,   psal- 
mus  cantat  de  pace  locnn  er  bic  berge  nt(^t  fo  feft  fetit,   fiel,  bellaret  mun-  is 
dus   coutiuue,    sed   ipse   'ijdt    fcft    niontes   et   niare,    ut   ftil   muffen  l)aÜtcn. 
[SSI.  52>']    2Bebern,  I)anbeln,    etina»  tl)nn,  hoc  tantum  de  ho[minibus  intclli- 
geretur.     Est  deprecatio   contra   peccata  et   pro   pace,   ne   rcs|piciat   ]>cccata 
nostra  sed  det  paccm  nnb  erljalt,  i.  e.  fo  lued^ft  lorn,  lau  man  fid)  ernceren, 
-ü.  loift  anc^   beueficio  pacis.    UnferS  Ijerr  g[ott§  ^Brnnlin,  bcd)lin  gibt  [l)atl  -m 
luaffers  gnug.    Supra  fluminis  impctus  crigis.  bicTc,  bid)t  [Unidjfe  t)()r  gctrcit] 
biet  Uuid)fcn,   Icft  l)l)r  gctreit  luol  geraten,  ba-j  luaffer  ertrendtd   nidjt, 
ber  Ijagcl  erft^legts  nid^t,  bic  burvc,  bic  raupten  frcffen§  nic^t,  servas,  ba§  c§ 
nidjt  unter  gel)c,  bringt  auff,  ba§  ftet)et  nnb  Inol  ftel)ct.     Sinb  all»  comoda 
pacis,  quia  tu  bcluarft,  tu  stal>iiis   [sed  vidu  infra],  bn  bift  bcr  rcd)t  coloniis,    05 

er  iücrct  aÜcn  nujifcr,  baä  fein  bleibet.    Senn  ba  mit  erl)clftn  bao  lanb. 

^ä)  lil)Lenter  vollem   bie  liabitatores  l)a[)cn.    Visltasti  terrani,  mad;ft  fic  fccv 

xnä),  madjft,  ha^  tnol  ftcf)et  Ijm  lanbe  Eam  scilicet  et  scquKur  bn  baneft 

baä  lanb.    lüde  bauer  a  bauen  Inii)lcbis  cumulos,  ba§  anffgeiiunffcn  erbreidj, 

s.  i2sulcos  et  lyras,  :^at  eitel  figur  l)in  ein  gefegt,    '^tlle  monb  ['Coronas  k.']  l)at  30 

man  ein  neirc  fruc^t,  luna  ])arit  Ken)])or  novum.    Ycstigia  domiiii  im])inguant 

equum.i    S)er  Pf I  ahn  madjt  ui  ufern  l)|err  giott  jn  eim  bauern  fd)ted;t.    äBo 

bu  l)crr  gc^eft,  tüirt§  fet.    SB»  er  gljct,  ba  loedjft  [iftl  ®in  rcdjt  fein  pocma. 

'Irieffen'  i.  c.  finb  and)  fett,  frnd)tbar,  tricffeu  lumi  fetten,  finb  andj  fett,  ba§ 

s.  13  fic  tricffeu.    Amocna,  iMcnnda.    \Hnff  bell  ticrgcu  pflegt  nidjty   ]\i  Knid^ffen  35 

a.  14  sed  bife  berg  muffen  and)  tragen.    'iHugef  locus  eminentior  in  bcr  a\v,  baö 


2  Schoan]  -lixc  helir.  S  l)0tcilj  pcrc  l^  Ictaiiturl  ilitaiitiii-  mw/lich  11  unb 

niit|  /.    •  t         n  ^anbctn  mit  Strich  zu  hoc         20  benefioio]  bn«  /"=  bencdictio?/         21  bidfc  c 
um  bidEte         26  aüc  2!'  an  crbtcirf)  ist  ijehesscrl,  ob  ctbtriclj  dastand'!        zu  2<J  arcdaUBct  r 

zu  32  Bavari  paucvn  Do  Sauen  r        :S0  bijc  c  aus  bic 

')  Vgl.  Wancler  2,542  Nr.  160  'des  hcrrn  ftm  macht  daspferd  feist",  ähnlich  Nr.  110—61. 


X^iaUex  1531.  71 

mau   taiüit   iiiib   jiiigt   tempore  paeis.     ^l't  ein    U'in   pü'linicfjcii,   bn-j  ii]iifcv 
I)[crv  SLOtt  ift  ein  colonus. 

Ps.  LWI. 

Gratianiiii    actio    i.e.   rl)iiiuct   l)t)n    f)err(id).     Supra    IS.  'meiitiendirlij "'''■' 
s  iniinici  tili',  filii  alicui  mentiti  sunt.   Sic  ungcl)iniamc,  nbtriiimigc,  est  ati-otius:| -^ 
qni  deiim  negant  [331.  SS"]  loic  fic  c»  tool  Ijm  fl)nnc  t)a6cn.    Non  exaltabuutur 
i.  e.  tticit  Ctldiallcn,  (unaiKjuam  non  [tarn]  sinuuliloquenter  sonat  in  Eb|raeo.3i.  8 
Saft  f)Orct.     'Xcv  lllly  ficljm  Icktt  bc()Clt.'     lu   irrigationem,  abundantiam,  in «.  o 
bic    crcillicfung.      'A   ton-cnte    voluptatis    tnae\   supra.      Cali.x   mens    ineb|nats.  12 
10   linb  cvguicft.     Faeiam  saciificabo  liireis:    „yividjtcu"    üpffcvn.     Kece  votaS.  15 
(juae  solvnnt.    V[ult  illa  duo  habere:  'Invoea  nie'  et  'giorifi<'abis  ine' Votum  *i- so,  15 
invocandi  et  gratias  agendi.    Videre  unb  luft  ba  3U  fjafieu.    ©udjct:  Iitft  l)Ct 
imvi'd)t   ^It  tf)Un  i.e.  auff  mein   flcTjeit.     A   se  orationem  meani  et  miseri-S.  19 
cordiam  snani  a  nie.    Est  eertns  so  exaudituni,  CD  fpricf}t  ein  ftaid'Cy  v'Uucn.  B- -'» 

IN.  LXYir. 

Ostendat  uobis  vultnm  serennm,  fe^e  unS  gncbiglid)  an.  I"'st  valdes.  2 
eonunuuis  Iicrf;t:  fioIi(^  tioft  i.  e.  ba§  er  (jilfft  nnb  \va-i  t()nt.  li>sc  petit 
iHumiuaii  per  verbuni.  Cog^nitio  Christi  jol  ba-i  I)eil  fein,  ba§  (Jl"en|  bliu 
ift,  versus  in  3  persona,  hie  2  personae  i.  e.  ju  vec^t  [)ilfftS  i.  c.  sie  regit, 
•jo  ut  honiincs  fiant  iusti,  ut  non  sit  ein  pei'fonal  sed  cffcctuni,  caufal  i.  e.  bn 
bift  fcI6er  Ijerr.  Pop[uhis:  (fg  fol  fc^lerfjtS  ein  propiietia  fein:  giratias  a|gi(, 
quod  regit  iu  terra  et  regnantc  eo  terra  dat  f[ruetuni  snum,  gfjet  Ijtjm«-' 
fdjtuang. 

Ps.  LXVIIl. 

25  Totus   ps[almus  loquitur   de   Christo,    vide  Seliolion.'      (s>3   madje    fid) ».  2 

©Ott  auff.     Sieut  fumus  propellitur,  ita  propelle:   5ycrtrci6e  fie,   tntc  bcrs.  s 
fand)  Ocrtriebcn  tüirb.    Sie  est  clarius.  2,  similitudines.    Unb  fid)  getvoft«.* 
fvelDcn  f'delectentur  in  leticia']  Schis  proprio  gaudium  cordis,  bie  anbeic  finb 
gestus  Icticiac.     Unb  gut§   mnt»  [guter  bing]  fein.     Sic  d[icimus  nos  vel 

30  ]iä)  üon  f)cv^cn  frcloen.     Complanate  \Sollu]  viam,  Jüen  man  ben  Jüeg«. .i 
crl)0^et  unb  pflaftcrt    Gr  geljctö  fein  Cjcr:   Lo(iuitur  de  quodam,   qui  ineedit, 
qui  vehitur  in  suavitatibus.     V[nlt   d[ieere:    hact[enus   habuistis   exaete,   (jui 


zu  1  gulbcn  icidö  fc^on  Olu  r  zu  15  wiederholt  LXVII  r  zu  20  über  ut  (l.)  ixt 

sie  wiederholt  zu  31  Supra  tit[ulus   ein  \pafi  rofen  r  und   m  die  Zeile  hinein:  }o  ^eift§ 

ornatus,  quem  virgiines  ornant  28  Schit]  TJ''bi'l   hebr.       bic  c  aus  bj  29130  vel  oii 

ftö5  6on        30  \Sollu]]  ^h  hebr.        32  exacfe  nicht  cxact^ores 

')  Schon  im  Psalter  von  1534. 


cuä)  gcjiJDimgcn  iinb  gcbmigcu.'  laiu  halj|etis  nuigistruni,  qui  non  poltert 
a.  ui(Dici9,i6ff.  ut  Mose  sed  rcii|num  gratiae.  [4*1.53'']  Alludit  ad  tcmpestatem  illain,  quae 
w.atii).  11,30 fiebat,  cum  lex  ferretur:  stillabat  k.  lain  mitior  est  adventus.  'lugiini 
iiieum  suave.'  Non  volo  cum  l)[]m  Ijiinel  f}altcn,  sed  er  !oinpt,  i[t  aiiff 
erben,  ift  (5I)riftU'j,  ({uia  Iud[acl  expo^nunt  pro  supremo  coelo.  gcret  feilt 
breiigild) '-,  fonigifd),  fcifcrifd).  Est  [s[umma  s[ummarum]  reg[num  gratiae. 
Est  triumphale  Carmen.  In  domino:  uomen  eins.  6r  I)eil"t  Ijerr  reddidimns. 
Ipso  vcuit   in   nomine   domiui,    dulcis    erit   sonus   tuus,    in  Proverb.     (Va  ift 

!P.  7  gclualtig  unb  frei)  ['in  domo']  gniig  gegeben.  Sq>3  ging  aiiff  bic  llhind^,  boS 
fic  einerlei  Hcib  trugen.  In  eongruentiis  [bonitatibus]  naä)  [ju]  rcd^tcr 
seit,  „uod;  lonnbfd)"  i.  e.  lticn§  einem  am  aller  lietiften  ift.  ludicat  pro 
pauperibus  et  condcmnat  tyranuos  i.e.  bie  wnffcn  lierberbcn,  lies  amat,  illos 
deserit  [tigura].  Hacteuus  prohemium.  lam  digressioues  faciet  unb  tüirb 
i».  afpacirn  in  Aegyptum.  6r  fvim]  \mx  @ott  JU  Sinai.  Distingit  deum  (Sinai 
ab  alio,  quia  veniet  alius  deus  ijuam  dens  .Sinai.  Hie  facit  trausitionein, 
fompt  >v)ibber  Don  bem  bing.    3»  ber  seit  troffen  c^oelum  et  terra.    316 er  iljt 

s.  lugitiftn  ein  gnebigen  regen.  Allegoria  eins,  qnod  post  dicet  simpliciter: 
dominus  dabit.  Tu  dispensas  'pluviam  voluntariam'  i.  e.  largani  ,, liberalem", 
milben  regen.  Tanoph  ift  ju  mal  ein  fein  verbum:  spargere  l)in  unb  luibbcr. 
Dedisti  eis  verbum  et  promissiones  lam  imjiletac,  E|uangelium  est  exhibitum. 
Et  recreas  defessam  [affiictam]  he|reditatem  'Stabilis'  contirmas  supra  la§ 
löol  „geratten"  praeparatio  eins,  niadjty,  ba§  fein  bid  ftl)et.  Sie  hie,  das  iie|re- 
ditati  tuae  ein  biden  regen,  ba§  luol  geret.  fö»  ift  ein  lanb,  ba-j  ift  „mubc" 
[burr]  ba  gibftn  ein  gnebigen  regen,  baS  an§  ber  maffcn  Utol  geret  nnb  ftet 
nadj  aller  Infi,    ^sft  gar  ein  ^lllegioria,  erqnideft  (ift  ml)cr),  ha^j  eö  Uicdjft 

».  11  unb  lüol  geret.  „S)ein  t>icT)e"  [tl)ierid)en]:  non  solnm  est  luonen,  ha^  man  fidj 
brin  ernecren  tan,  finb  futter  brin  nnb  narung.  Postca  so  exponit  fortiter, 
hie  e.st  allegoria.  Ipse  hxiuitiir  de  lanb  regen,  ba  ti  liied)ft,  ha^i  baS  l'ielje 
,5n  effcn  fjat.  [331.54"]  S)a§  lanb  ift  bnrr,  ha?:,  erqnideftii,  baS  bo§  lanb  Uom 
regen  »nedjft  sie  ba§  Dietje  öom  futter,  ba§  fein  bid  fett  nnib,  ha?^  ift  sen- 

tentia  i.  e.  Ulit  guter  fpeiö,  tu  coufortas  cor  liominis  bono  pane  gibft  Ijljm 
ein  guten  piffcn  unb  trnnd,  ba3  fie  ftard  ba  liou  »uerben.  Saö  ift  ha^ 
i)Ctligc  (Suaingetion  luie  er  l)ernad)  k,    Saben  est  aegrotmn,  üerfuttcrft  fic 


HO 


1  gebungen]  nlclil  gcbrimgen  2;o  Alluillt  bis  julventus  ist  vbeu  Bl.  ö3^>  vor  lugiim 

cinijefii'jl  8  SDiuis  sbniis  ',)  domo]  do — o  /"=  (1omo?7  J.i  licvtctcn         Jö  (l'riiii) 

nie,  IT  gififtu  bis  tcgcn  über  (vcritat  Um)  J9   Tanoiih]  Cj-'Sn  bebt:  :>()  Dedisti  bis 

])romis8  vor  der  Zeile,  ioiie.s  in  der  Zeile  21'  bid]  fast  tief  Jt  ba  c  aus  bj         20  baS 

//./  c  aus  Sic  30  fett  c  aus  fcft  oder  unujekekrt.  zu,  30133  Tripos  bic  cepe  liegen  l)f)n 

nucf)  Ijiiu  bcv  UQJen  ideo  e.xpLoiiit  intor  ullas  je.  r 

')  ,'}li)iiigcii  unb  briiii^cn  ix!  hiivfitj  lici  Liilhrr  s.  DWib.  2, 1414.  Man  erwartet  auch 
hier:  gejtöiiingen  unb  gcbningen  (l)Qbcn).  Aber  biugfii  mbl  nach  einen  Sinn.  *)  bvengijd) 
=  imlyiyisch  (prangend),  das  lAithers  Freund  Linck  hat,  s.  JJ  IVtb.  7,2069. 


mann  1531.  73 

h)ol,  Ca  ift  r)te  liom  cffcn  gcicbt,  ftcvclft  vcl  taficft,  haotenus  allcjiioria  (am 
Simplex   seiij^us,    dumiiiiis    dut    [dahit]    verhmii    iinb    fl|VOä    (jauffotl    [fdjarcu]  S.  la 

©uangclifi^cr  prebtger.    lam  vocat  j^eeridjav,  fjolten  fid)   fvcnnblid^  jii  ciii= 
anbev.    3cf}  ^^it  nicf)t  IiaBcit  conmuniiter  exercitiis  sed  bcil  f)enil  Ivxercitiuim 

5  fiaben,  ut  supra.    Hub  bte  fjauä  ti}X.   [i.  e,  bic  fvalo]  f)au'jf)crb,   praodlcativ  i3 
victmn  diabolum,  victoriam  peccati  et  mortis,  teilet  fic^  in  bie  geiftUd}  fllltcv. 
Keges  apostoli  piaedicatores  ludaicac  allegoriae,  lucnn  l)l)r  (igt  (lin  unb  l)cr  ii.  n 
tüibber  jU  feit  succubueritis  iuter  limite.s,  ala  eoliimbae  obducta  est  agouto  et 
])rafonae  eins  in  flavore  auri  „jlöiidjcit  bell  greni^eit"   dabis  satis  occas[ioncm 

lu  calumuiatoribus.  Loquitur  de  reg[uo  exer|citiium,  iüO  (igt  er:  deseribit  eins 
loeum  et  eins  res  gestas.  Est  pompa  trimnplialis,  üiel  f)cr  finb  ba:  blilt 
ein  fjauffen,  f)ie  einer  et  istud  fein  gcnift  nnb  Ijarniirf;  glcifen  luic  ha^  filbcr, 
quando  et  ju  feit  ligt,  |o  gleiffen,  iuen  man  l)f)n  ein  ^er  ftf)et,  glcnljertä', 

iain  videtnr  lücis  K.     ^lontcs  siciit  lubniin  apiiariieriint:  bcr  fclOig  color  ift 

15  grunlidjt  unb  geel  unb  lucnn  man  ein  ruftung  ^n  fett  fil)ct,  fu  filjets  alfo, 
praesertim  quando  exercitus  vestes  rubeas  habet  unb  fjarnifd)  bruber.  Ec[clesia 
est  armata  et  bcne  instrueta  ut  in  Cant|ico  et  tarnen  vocat  ec[clesiani  colnm- Siofjct.  r,,  lo 
bam,  fo  fc^einet»  ioei-S  unb  rot  ut  aurum  et  argentum. 

|S8l.  54'']   So  fc^einct  eä  glei^  Inie  ber  taukn.    &olt  finb  bic  vottcn 

20  xoäc  im  f)arnifd)  unb  bie  fcntin.  Sunt  armati  et  c()luml)ae,  oppositum  in 
obiecto.  Estote  columbae  „tric  ber  tauben  goUfar6;ene  flugel",  exercitus  glenljt 
bon  filbcr  unb  golt  [ttien  l)r  ju  felb  ligt]  fo  glenljt  e§  alg  tauben  flugel 
„fittirfjen".  3fl  ^Ot  unb  tDei§.  Velim,  quod  columba  hie  uon  ftunb  solitndi- 
narie  sed  maueret  oppositum  in  obiecto.    ^ft  viror  auri,  bic  tüic  filber  uub 

25  golt  fc^intcrn,  tum  ferne  bie  flavedo  in  ba»  fd)imern  5)nn  pluraii  nnmero. 
bie  flugel  nisi  id}  all  bcibe  Colores :  significatur  fides  et  dona  s|piritus  sjancti. 
Alii  datn.s  serrao   1.  Cor.  12.  Varia  armatura,  (|ua  pugnatur  contra  diabohnn  i.Soc.  is,  s 
supra    ps.  46.   In    ro|bore    divinorum    luiiia   ecclesia   concordat   cum    alia   in 
ritibus.     'In  expandendo  altissimi':   tuen   ber   alnied)tigc   [in   isto  exercitu]  as.  i5 

20  l)in    unb   tüibbcr   [unter  fie]    fonig  fcljt   [breit]    Mose  expandit  mami.s, 

ba  l)ort  auff  mit  fdjncicu.    fe  finb  bie  fclbigcn  tonig.    2Bcn  er  gute  bifd)off  2.  TOüic9,33 
gibt,  fo  h)irty  fein  loetter,  tvo  e§  öor  bundel  \mx,  tnirb  gut  rcgimcut,  fo 
lt)irb»  ^ell  [tlar],  rto-3  bundel  hJar  [ift].    Affertnr  lux,  ba^  ift  propagatio 
verbi.     Apostoli  plautant,  Episcopi  ]iropagant,  hactcnus  verbnm,  lam  dona, 

35  Epiphonemata.    Volo  „fet",  e§  fte^t  tüol,  giroffe  berge,  groffc  fruc^t,  ba§  biel 'i'- ic 
montana  finb  biel  berg  liegen  an  ein  anber  ut  baB  6of|cmif(^  gcbirig,  bic 
ecclesiae  ein  gvo§  gebirg   unb  bcnnoc^  fet.     Xos  dicimus  ein  gebirg,  mons 

2  dat  und  darüber  bit  zu.  3  amicabuntur  fiigient  fugient  C'li.ilLdei  dispergentur  r 

13  gloijien  (jc^lt))         zu  17  Castrorum  acies  urdiuata  r  22  ^x]   möi/lick  ex^ercitus       (bic) 

touBen         23  fittic^e  dahinter  #  und  dazu  bleibt  auffen  r  25  tum  c  aus  dum         27  vari^ 

32  über  gut  steht  p  |  in 

')  glcn^ertä  ist  siclier  (nicht  gli^cttSj.  —  ' GJentzern'  nicht  hei  Dietz,  hei  Heyne  aus 
Hi.iisch  belegt,  bei  Dieffenbach-Wülcker  S.  626  'glänzern  corncscarc,  candere,  micare'.  [O.  B.] 


74  SiiKjftS  9Jnd)bciicvimncit  nii  bcr  bfiitjdjcii  !Hikt. 

collium,  colliculo^iis,  Tjat  tiicl  Qct'ivgS  fct  i.e.  ein  fdjmnlh  fjvuli,  bn  c3  aU 
Ijnn  tüol  lücc^ft  [man  t)atl  i.  f.  (jat  gut  fct  Innb  vcl  ift  gut  fct  laiib. 
Distiiii-iiit:  Gentes  ftnb  bie  folcrt  fievg,  ubi  nee  gra-j,  ba  gar  nidjty  bvouff 
Uicd)ft,  bcr  mons  ift  fl•ll^■ifer,  t)nt  ein  fct  lanb  unb  erben.  Antitliesis: 
|iBl.  .>5^'|  fni(^t6ar  ift  nitfit  ein  talcBcrg,  alioqui  fct,  juitant  Germani  tion  fped  s 
unb  fcf)incten  gcmaci)t.^    6in  gro»  unb  frud)t6nr  gcpirge.    Est  con-ectio 

95.  "fol»  nic^t  ein  berg  t)ciffen  scd  gebirg  nt  etiam  frucf)t6ar.  'Quid  sallatis', 
loaS  ftol|irt^  l)t)r  mit  euer  g^roffen  ticrgcn,  t)I)r  giroffcn  tontgcn,  sap[ientes 
iM.  20, 6et  religiosi?  ps.  29.  vitulus  Iccft  luic  Sarnou.  Ipsi  gloriantiir  in  suis  mon- 
tibn,s,  viribus  unb  pnä)m  brauff,  quid  gloriamini,  lria§  rf)um6t  l)t)r  bod),  lo 
dicercmns  nos.  Vos  gloriamini  in  montcs  in  viris  spcciosis,  g[roffcn  gcpirgc 
i.  e.  Ijanfcn.  Significat  conatum  et  inipossibilem  mit  beim  f)nliffcn  sunt  piii- 
lauti  et  eontemnunt  pios,  qui  sunt  apud  eos  tanquara  niliiium,  @ott  tDofjUCt 
licBer  [gern]  ouff  biefen  Bergen  unb  'I4ci6t  andj  bnfelti>5  l)mer  bar'  i.  c.  ift 
gern  ba.     lam  veniunt  bie  anbcr  gefctien  ernad},   ba  gcl)cn  fic  tmr  unb  nad§  n 

s.  isin  porapa  triumphali,  ba§  ift  nu  turba  fidelium.  Curruum  pluraliter  angeli 
dominus  in  eis,  'Sinai  in  sancto',  ba§  Incrffcn  tüir  Ijnn  einanber.  Srl/inan  ipsi 
pro  angelis  6r  ift  biet  taufcnt  mol  et  hoc  duplo,  niilia  duplicata  multa,  nos: 
öiel  liaufent  mal  taufcnt.    S)q  fom)3t  nu  ha^  l^aubt,  hactenus  ecclesia 

«.  19  deseripta:  ein  feine  ordinatio.  'Ascendisti'  pro  hominibus  i.  e.  das  et  ea  20 
distribues  inte.r  iiomincs  Etiam  iusuper  rebelles  mea  sententia  Accipit  poten- 
tiam  dandi  s[piritum  s[anctum  inter  Iiomincs,  quibus  fit,  iit  etiam  aedificet 
ec^clesiam  siiam  in  his  etiam  locis,  ubi  antea  fuernnt  impii  qui  se  oppo[sue- 
rant  Enangclio  postea  superantur  magnitudine  et  mnltitndinc  donornm  doiiiini. 
2.  sententia  FA'nun  Sorerim.  Etiamsi  non  credunt  quod  hie  liab|itet  dominus  25 
deus.  Invitis  portis  inferi  fo  gibt  er  dona,  luen  fic  ^Inä)  tcfiftirn,  leftcrit 
unb  f(^cuben  U|nfcrn  I)|err  giott,  fo  gcf)ct  er  glcidjUioI  fort,  sed  prior  sen- 
tentia ))hi('('t  magis.  |:i?l,  5.5''J  2)ay  meinen  Tudei  aly  in  imperative.  Exnrge, 
nt  supra  et  rapinas  dando  postea  o|muia  das,  f'ac,  ut  habitent  in  siccilate 
nt  Suju-a  1.  Ad  [M.  T).]  iniiabitainhim  dominum  deum  gefjort  311  famcn.  ■■■■(> 
2.  sententia  bona,  quod  scaudahun  vult  amovere,  (juod  non  credunt,  (juod 
iiic  dominus  liabitet.  1.  sententia:  tu  facis  ex  impiis  pios  i.  e.  ioquitur  de 
liabitare  dei  et  quod  Jüonc  intcr  inqiios  unb  fct)  ein  {)Crr,  ba§  laut  mir  ^U 
t)art  l)n  bcr  o^rcu.  Etiam  accepisti  bie  alitrunuigen,  „baS  (Sott  bcr  l)|crr  ba 
Icone"  2.  sententia,  quod  Ciiristus  liabitet  unb  bleibe  beuuod;  in  mcdio  im-  35 

zu  1  collis  r        3  talcnj  taii  udcr  Ulli        5  fnti35t6ar  vor  der  Zeile        12  5>'liff"<  c 
in  "^Upffcn  14  baletil  vor  der  Zeile         17  Si-Iiman]  'jXJa  hehr.         W  S)a  loltlpt  mit  Strich 

zu  20  Aseendisti         zu  20  Tom:  .31  fol.  117         23124  oppoisuenint]  appo         24  niiig"«  X  mag 
wohl  versehen  für  mag"»  A  mit'"'  25  Sorerim]  nin'lio  hehr.  29  0  das  oder  oimnium 

deuH        30  o  1       M.  D.  oder  N.  U  oder  M.  A  miiijlich       fönten  (Piito)  32  i.  e.  c  aus  2. 

')   Hierüber  redet  Lulfier  auch  i>i  der  Vorrede  zu  den  Summaricii,  Erl.  Auag.  37,  263. 
')  Auch  hiervon  handelt  Lnitlicr  a.  a.  0.  S.  25'J. 


'i'fnttcr  15:51.  75 

pioriini  unb  Icft  ftd)  fctcru  fein  et  ipse  fvngt  nidjts  baviinc^  Vi  dciis  li;il)ik( 
uon  iuter  rebellcs  .sed  iiiter  suos,  qiii  sunt  intcr  rcljollcs  'tlominaro  in  inedio 
iuiinicoiuni' :  in  sua  ecclesia  inter  rcbclles.  (5ic  lucvbcil  loffeit  Heikll  bell 
^nxn  unb  fol  t)n§  leib  fein,  Invitis  portis  iufcronim  2)a§  ift  itu  ein  gra- 

5   tiariun  actio.     9hl  tompt  l)ie  ein  pO§.^    lam  vcniiiiit  l'atlii.'^    Gl  bvncfct  lin§«-20 
lüot  t^cd  tamea  est  suave  onus.     Ouerat  ut)s  @ä  bvudt  unä  einev,  liibct  onff 
uni  sed  er  ^cifjt  deus  salutis.    Lex  est  iugum,  est  mortis  lex.    !•'<;()  libentur 
iiabcrem:   deus  salutis   nostrac.     Lex   et  Mose   onorat    uos,    vult   jiloriari  du 
abrog[atione  legis.    Habemus  alium  insessoreni,  (jui  nos  niffjt  leittct  ut  Mose. 

10  6i-  truÄet  un§,  afiei-  alfo,  ba»  er  niiS  f)nlffc,  ba3  er  9tcid)ioül  nnjer  l)eilnnb 
ift.  Nos  portanius  noniea  eins  coram  gcntibus,  ba§  ift  ber  scntentia.  äBir 
tragen  @ott  nnfcrn  fjcilanb,  Ipse  onerat  uos  et  est  tarnen  deus  salutis:  luir 
tragen  ein  @ott,  ber  nnfer  fjeilanb  ift.  @r  trabet  fanfft  auff  iin§.  ©ö  ift 
fdjluer,   CUjriftnm   .jn   prcbigcn,    foft   leib   unb    leben   bie   lutcrifd)   ).'fffi'-''i: 

ir>   Inopiam  unb  laft  tragen.    'Ostendam  ei  qiianta'  Act.  9.  ©ciuc  buvb  legt  crapii. »,  lo 
un»  auff  „6r  belabet  un§",  aber  aU  ein  „Sott  uufer«  Ijeitö",  alö  ein  f)eilanb. 
ßv  trudt  un§,  aber  e§  gefc£)ii^t  un§  nur  [»t.56^]  ju  I]ulff.    S)a  ift  adver- 
sativa  briu.    6r  labet  uu§  auff,  6r  legt  un§   [purbcn]  eine  laft   auff, 
"•Matti).  11.    äBer  prebigeu  h)il,  ber  Dcrfud)-?,  aber  er  l)ilfft  un§  aud).    Wottw.uKi.ii.M 

20  ift  un§  ein  ^elffe  @ott.     2äJir  l)aben  ein  Wott,   ber  ba   [f)ilfft]  Ijelff eu «■ -'i 
tan  unb  ben  l)erru  f)crrn,   ber  Hom  tob   errctt,   erlöft,  auf()ilfft,  anf= 
füret.    Sie  jlnci  pracbicat  finb  Ijunbcrttaufenb  fl.  luerb,   iiuod  dfus  sit  non 
mortis:  vitae.    lam  g[ratias  egit  et  praedicavit  deum.    Nunc  contra  eos,  (|ui 
non  credunt  unb  gilt  ben  bofen  bubcu.     Deus  couquassabit  caput  et  vertunt«-22 

25  capilli  iiiimicorum  amlnilantium  in  delictis  suis,  habet  fein  eigen  figuv,  figni= 
ficirt  iilam  splendidam  pompam  saeerdotibus,  destruet  eis  reg[num  et  sacer- 
dotium:  caput  et  comam.  6r  tcirb  ben  feiubeu  ben  top\]  3U  fdjmeiffeu, 
bie  fo  fc^on  l)ar  l)abcn,  gloriantur  in  suis  iustieiis  et  i)utant  impossibile,  baä 
fie^fol  jefdjmiffen  Uicrben,  bleiben  l)nn  l)()ren  funbeu,  fortgeljen,  proiieiunt 

30  in  impietate.  'Dominus  dixit':  ^d)  ^il  fie  l)olen,  luibberbriugen  au§  bem  fetten,  ».23 

reducam    undeeuncjue   ex  Basau    et    niari.     (S>i  ftcl)ct    lue  transitive   neutrum: 

ans  ben  fetten  i.  e.  g[roffen  ()aufeu.    Significat:   er  luolle  etlid^e  „betcvn"  ex 
profundis   malorum   et   etiam   ex   magnatibus,   v|ult    ubique  Christum   l)aben 
bei)  ben  reid;en  unb  elcnbcn,  ps.  22.,  ex  iis,  (jni  sunt  divites  in  tcrris,  fet,  etW.  22, 27ff. 
35  (jui  sunt  omuiuo  crfopfcn  Ijm  elenb,  s[umma  sjummarum:  arm  unb  reid). 

:.u  4  G§  ift  ttaj  ßnug  gctcbt  r'  z>t  7  ludLaei:  cunmlat  nos  salute  i.  e.  facit  niag- 
iiain  salutem.  Ipsi  ludei  semper  respi^ciuiit  auff  boä  legem  )•  lu  l'J  3  Mattli.  1 1  >•  20  (ift) 
^ilfft        24  caput  (mä  fo) 

')  po8  und  poilin  oß  so  bei  Luther.         *)  Pathi  =  .-lüäij.  =>)  g»  ift  tvnj  riima 

(jctcbt  s(i(jt  Luther,  um  die  lange  Erörterung  abzuschließen.  Die  Lesung  Ixa^  ist,  da  ttnn 
höclistens  noch  herauszubringen  teure,  nicht  aber  ttnilii,  kaum  zu  beanstanden.  Lutlicr 
gebraucht  in  seiner  Hausspraclie  hier  also  iratjd),  das  sich  neben  &dxät\d)  ja  noch 
erhallen  hat. 


76  ?itt{)ei:§  9I(id)l)C)ictun9cii  an  bcr  beiitfdjcn  Sibel. 

^ä)  ^a\t  l)l)a,  ©lanct  ^aul:  SJcnjamtn  :c.  ludei  expommt  istam  sen- 
tcntiam  de  liostibiis.  6§  ftnb  [D.  M.]  fcinbc  ba,  id)  tuciä  bcntiod)  itic^t,  bic 
fcinbc  fotnen  er  noc^.  Mea  s[ententia,  quod  deiis  coutriturus  Synag[ogani  et 
2  versus,  quod  liberaturus  tarn  ex  ruag|nis  [et  parvis],  ut  liberaret  pop[uhim 

°'--^de  lege.    'Ut  intingatnr':  [Aurog.]  e»  fompt  öom  fc^Iaf)cn  ficr,  has  blutet.    5 
Tu  quassabis  [D.  M.  L.]   pede  tuo  iu  sauguiae   per  linguani  caiuiin  tiiorum: 
bu  lüirft  fie  tvetten,  baö  fic  6hit  fpru^cn  unb  bie  Ijuub  baä  felbigc  Icdfen. 
'Ab  ipso',  seil,  pede  tuo,  uos  omittiinus. 

[SBl.  se"*]  'Eedimet'  puto  in  bonum  souare:  ic^  liiil  fie  cvaua  Jtcf)cn, 
quando  contrivero  Iud[aeos  et  S}niag[ogam ,  teil  i(^  mein  reliq[uias  crau§  "* 
Bringen,  ut  fie  3nfc^cittern  ge^en,  Ipsi  boni  liberabuntur  et  impii  contcmna- 
buutur  et  qui  maueiit.  Est  promissionis  verbum,  vult  fie  jejc^mettcru,  ut 
tantum  reliquiae  remaneant.  Servatis  reliquiis,  dominus  dicit,  vel  loco 
hostiura  adducam   aliquos  ex  gentibus.     Promissio,    quod    pop[ulus  suus  fol 

S5- 23 Bleiben   i.e.  adductionem  faciam.     Loco  illorum  ift§  Äsiph,   quod  significat:    is 
loco  illorum,  qui  sunt  destructi,  dicit,  fonipt  anbere  ^er.    Et  tarnen  fol  idem 
pop[ulus  fein.    3(|  rtil  an  tjijx  ftab  anbere  bringen:  pro  patribus  tuis  nati 
sunt  tibi  filii.     Est  pulcherrima  consolatio,    ne  pop[ulus   totus  ])ereat.     2Bcn 
iä)   bie   fc^on   gefc^lagcn  ijab,   ftit  icf)  nnber  ba  für   nemcn,    \an  tji)X  ftab 
bringen],  tüil  \d}  nid^t  an^  populo  fein,    ^i)  lüil  anber  ans  fold^en  Basan,  2" 
fetten  er  ju  bringen.     Perdis  homines  et  reducis  homines.     -.Jtnbcre  gib-j  sed 
3u  ftord  |i^on  ben]  fetten,  groffen  [f)anfen]  gelraltigen.    ßr  nteint  bie  gan| 
Synagogam,  quod  dicit  fett.    Ex  ventris  [reducam]  theologis,  qui  serviebant  deo 
propter  pinguia,  temporalia,  bie  meint  er  ut  semper  K.    Unter  ben  fetten, 
non  ber  fetten,  quia  muffen  nic^t  fet  bleiben,  ne  scilicet  totus  pereat.    V|ult  " 
d[icere:  ^«^  lüil  etli(^  t)olen  etiam  g|entes  et  lud^aeos,  et  ipsi  foEcn  bleiben 

s.  24  in  perpetua  conculcatione.  Ipsi  coneulcabnntur  pede  Christi,  Christiaiii  coii- 
culcaut  eos,  muffen  scrvi  fein  Christiauorum  et  quotidio  tingitur  per  nostcr 
et  lingua  toolt  iä)  gern  [anbers]  f)aben,  gef erbet  bleiben.  Lib[enter  velim 
habere  significationem  durationis,  ut  significet  eos  raortuos  non  resuscitaturos-,  m 
fo  gar  mortuos,  ut  canes  lingant  .sang[uinem,  quia  dominus  aliquot  V|ult 
salvos  facere  et  vivent,  ideo  perdet  istos,  quorum  sanguincm  tinget  pes. 

s.  .-ii  [St.  57"]  'Increpa  feram  calami,  congregationem  thaurorum  inter  vitulos': 

SB.  s4 'populos,  quae  urgent'  cum  opprimentibus  propter  argentum.     'Canes':  Ves- 


1  tjl^o]  oder  1)^?  zu  0  ani  Jtandc  von  IH.  SÖb  oben:  C.ipilli  saceidotes  sunt,  ps.  67. 
Kt  Esa.  .3.  Conitra  Catluariiuim  9  3  6  /oder  h]  16  A$iph]  n-iüX  hehr.  zu  16  ®a§  luct 
bcubj^  r  IT  )iijX  c  aus  bie  32  vivent)  vivat  oder  vincit  zu  33  am  Hände  A  womit 
Increpa  bU  34  argentum  ah  Kachtray  zu  33J77,  24  am  schmalen  Außenrande  tpier:  rozah 
voc  oppriini  [oder  opp'imo' =  opprimere/  jiropter  pecuniain  vel  largilionem  l.S.-im.  12.  Arnos 
4.  35.  fc  ausiiy  ps.  Inter  hypoicritas  qui  .sul)sannaut  tibi 

')  =  o^iic.        ^)  Für  resurrecturos  oder  versdhriehen  für  resuscitaturum. 


5PfQlfer  1531.  77 

pa|siaiuis    et    alii    IiKl[aeonuu    o|)pressorcs,    et   adluio   tliirat    ista   oppressio. 
^JJian   fi{)Ct  opera  tua.     Alliidit   ad   pompam   trium])l)aleni.     Totus   nuinduss.25 
videt,  Joie  bu  ba  [ein]  I)er  jcud^ft.    6in  fein  fpectafcl  iftS.    So  3ic()ct  er. 
jpaufamter  gclien  for:  finb  bie  pvebigcr,  qui  .1.  ingi-üdiinitur  fampt  beii  melicu, a.  26 
i   bie   i>a    baiicfcil.     AUnsit   ad   pompam.     Cum   ingrcd|orentnr  cum   Saul  'per-i.  snm.  18,7 
cussit  decem  milia'  i.e.  propter  fontem  Israel,  qui  derivatus  est  in  totuins. 27 
orbem  terrarum.     Fon.s  est  Israel,  110s  rivi:  Verbum  et  fidcm  acce})imu.s  ab 
Israel.     Ibi   iioii   solum   meint    ev   bie  ^ubcn.     Ccuigregationes:   populi    öervi 
i.  e.  origine  iiovi  populi.    Noviim  caput,  novns  populus  fompt  abci"  mit  fcim 

10  bcc^lein  ut  supi-a.    'Ibi  Bcnjiainiir,  bn§  ift  SiQnct  5pünt,  bcn   6c()nlt  mir, sj. 2s 
lom^jt   3lacobu-5  bofeS   ^nhaä,   ^4-^et|ruc-,    ^JtnbLica-3    [^JtQptl)[Qlil,   Spl)il|ivvng. 
Placet  a[utein  S[piritui  s^aucto,  quod  pracponat  omuibus  Apostolis.    P|aulus, 
puto,  hoc  .saepe  legit  et  intellc.xit  de  se.     Sinb  Qlid)  fcfjtcd^tc  fuvften,  £|onct 
5Peter  3C.     lam  Apostrophe   ad    Christum.      Sein    Öott    [)at    hix    üeiljciffen  -ü.  lio 

15  [praecepit]  i.  e.  ipse  dixit,  quod  debes  esse  fortis  rex  esse,  [i.  e.  ordinavit, 
instituit  hoc  reguura]  i.  e.  bcn  ©Ott,  büv  biv  ein  xeic^  tierljeiffen.  Stardt  lant 
in»  personale,  ut  vid|eamus  gloriani  et  tu  arclia  virtiitis  tuae  i.  e.  in  (juantiuii 
regnas:  {)at  biv  bie  mad)t  [i.e.  reguuui]  bcrfjcifien,  „liefolf)en".  @ott|T.  M.] 
l^at  haä  xeiä)  auffgeridEit,  ber  Itjirb»  [D.M.]  and;  lool  cft)alten.    Et  hoc 

20  durabit,  alia  iuteribunt.  iVompt  ha^  flcbet  bianff.  'Coufirma',  Cli)alt  ba? 
fclbig,  mncf)ö  gelualtig,  ftcrctc  nnö  haä  fclbig  [quam  fecisti],  l[ieber  föott, 
c»  ift  boc^  bein  tvexä,  nou  tecimus  nos,  benn  el  ift  bcin  toercf  ba§  felb 
Kegnum,  seil,  bas  muft  bn  tljnn,  e§  ift  bcin§  tf)uns,  nos  uon  possmnus. 
Ilatio  includitur:  quia  tu  cepisli,  ideo  debes  eonsummare  etiani.    [SBl.  57''J  Quaeis.^i 

25  poitenta  verborum!  'Increpa' m  vitulis,  qui  sunt  populi,  bie  bie  leut  xcgilll. 
Sinb  bie  falfd^en  (crer  mit  ijfjrem  fjanffen.  [Lcviathan]  qui  donuit  in  locis 
humentibus.  Sie  liegen  gern  ijn  bti  fc^onen  ato,  ba  e»  gern  Ujedjft:  non 
libeuter  ferunt  cruceni,  qui  transferunt  Chri.sti  graciam  in  lux[uriani,  quaerunt 
sna,  üijunvn  fid^  fein  ut  Cing[lius,  Buc|erus  am  rein,  ba  bie  fd;malli  gruben 

30  finb.^  Exponit  se:  qui  tantnm  (]uacruut  gelt  nnb  gut,  bie  bofltiid;t  finbö. 
Unter  ben  Icutcn  sui  cleri,  tird;  fpielS.  Ibi  vides,  qui  sint:  „bie  gern  gelt 
Ijabeii",  ba^  ift  sententia  quando  ba§  I[iebe  regnuni  angangcn  loerbcn  fie  finben, 
qui  doceant  ventrem  unb  gclt  fud;en,  „flieg"  nnb  tjert^enlcib  anriditeu  et  dis- 
sipabuut  ec[elesiam.    Gr  ift  bon  bcn  ^l'^'^l^  loegt.    Et  iam  loquitur  de  pseudo- 


-u  1  Esa.  X.r  zu  IjlO  am  Bande  qiier:  'lu  medio  luvenculiirum'  iC.     4  filiac  Plii- 

lipipi,  Hagncs,  Ag.itlia  ic.  Kespcxit  ililigenlisS|ime  in  pioplietiam  lacob,  (icn.  49  Et  deulc^- 
ronoraion  7  rivi  oder  rivus  11  tiojcä  c  aus  })oic§.  Oder  ^o\i^  ycmeintf  12  placet  a  ror 
der  Zeile  zu  12  Apostoli  r  zu  1GJ17  jis.  2.  Ego  coiistitui  i.  e.  dens  coiistituit  .seil,  vcrbo 
tuum  regnuni  r  zu  19  Sein  ©ott  »il  bcin  teiti^  l^altcn  r  31  sui  /•  aw;  tjni  ■'>:!  (jui 
c  aus  q         34l78,l  p/doctoribns 

')  Litther  denkt  an  die  fetten  Pfründen  längs  des  liheins,  der  'Pfa/feni/assc'.    Er 
hielt  Bucer  und  Zwingli  für  setir  gut  gestellt. 


78  Sutticr»  ^lad^Befictimgcn  on  bcr  bcutfdjcn  SPibct. 

(loctoribns.  Urgent  [vaccas].  bü»  fic  Jiuiffcn  gelt  bringen,  bic  fic  trndcn, 
ba§  fie  gclt  |c^lüi|cn  In  cupien[tibus  argentura  qni  instat  venter  eos,  scqnitur 
semper  cum  illis,  qni  cupiunt  argentum,  nolo,  ha^i  fic  bte  tm  tiutfcn  sed  qui 
instant  et  sunt  inter  cos,  qui  ]ib|euter  habent  argentum  Est  siniul  bie  XU^i. 
'Dispergit':  ha%  finb  bic  jcncfifi^cn  Ijabbcrcr,  'fcra  arundinis',  quae  urget,  est  5 
tieiOgirig,  ut  ps.  8.  'vadjgirig',  instat,  ift  I)cfftig  [treifit  ec[clesiani,  fjeHt]  inter 
cupientes  aurum  propter  voluntatcm  auri.  Jift  auajlogia  bn-3:  lila  bestia  est 
instanter,  '^äj  meine,  bic  vaccas  !^ie  für  fein  gute,  fcra  arundLinis  et  con- 
gregatio  thaurorum  ift  auä)  md§t  gut  et  isti  habent  suas  vaccas  i.  e.  „bic  luft 
^aben"  3u  !rtcgen.  S)a  fomen  bie  fetten  adhuc:  optimates,  jn-aelati,  bic  fnrften,  i» 
toirb  ber  femmercr  t)ic  fein  ex  Acgypto. 

f»l.  58»]   6§   iücre   benn   raze:   Sie  ftoffcn    fidf;  mitcinnnber   nnili  bie 

i-3«''i'|f'^2prc6enbcn  toic  Gfau  unb  ^acob  in  utero,  mmh  ftfict  aucf)  bn  felbs,  i.e.  l)ic 

nnb   bort.     Ipsi  vocat   c[oelum   orizoutem,   nos    suraus    in   alio    c[oolo   iinaiii 

«. 34irabi.    In  celis  es  i.e.  über  un§  es.    äßen  er  bonnern  luirb,  fo  toirb   ber  is 
blil}  er  nacf;  fd^Iagen,  'prcbigcn'  foEcn  Unr  nf)cmen,  tarnen  ift  ju  fditoadj.^ 
äi3en  er  fid)  f)orcn  left,  fo  tnirb»  ein  ftardcs  f)oren  fein.    6»  ift  verbum  et 
j)raedicatio.    E.st  in  coelis  coelorum  i.  c.  ubi((ue  sunt  ecclesiae,  ubi  praedicat, 

3?.35e.st  verbum  maiestatis,   nos   t)alten»  für  ein  geltjcffc^.     Sie  mad^t:   regnum, 
laft  \)\]n  lonig  fein,  laft  t)nn  nllcin  fjerr  fein.^    *Nubib|us':  quomodo?    (?r  -'o 
tan  nid)t-5  n[nfer  t)[err  O)|ott  benn  bonnern,  ift  prebigen,  bnS  ift  fein  trofft. 
3ift   ein  fein  ferfidjen,  virtus  dei  est  verbum  i.  e.  oll  fein  trofft  fttjet  in 

s'.  36Vcrbo,  est  regnum  verbale  i.e.  ?)nn  [Sanctuario]  feinen  {ird}Cn.    Gentes  non 
intelligunt   istam   potestatem    et   mirabilia,    saucti    eins    agiuoscuiit.      ''iltodjt 
i.e.  regnum,  frofft  i.e.  successum  regni.    SBie  tjobcn  bie  I|eut  bo  l'on  funnen  -js 
reben,   quasi  vidisscnt  ob   oc[ulos,   nos  vidiemus  }c.     Is   fuit    unus   ex  difti- 
cillimis  ps|aluiis. 

PS.  LXIX. 

35.2  (5§  loirb,  mein  id),  ad  ps|a]mum  referiert  rosa.    I.  c  bis  an§  ['animanr] 

leben  fon  ben  {)ol§l  i.  e.  bin  fdjicr  erf offen,  genuanice.    ^d)  ftid  ticff  l)l)ni  so 

!!'. -ilriaffcr,  ^ä)   ton  nid}t  grnnbeii,    ber  ftrom  reift  mid)  nnib,  medreift.     '^sd) 

si'-4[)ab  niid)   mube  gefdjrien.     '^\t  ha-i  bo§  porabii  ber  Ijeiligcn?    ^ft  gor 

ein    fein   ps[almus.     Est  querela,   deprecatio   et   prophetia.     Est  iinfcr   IjCrr 

6^riftu§,  ber  fd^rcict.    Est  caput  Martyrnm  cum  corpore,  martyribus  scilicet, 

1  (tp)  Vrgent        2  cos  (ICgo  sie:  Ipsi  sunt)  und  mit  .Strich  zu  in  cuplcn"'  3  tviicfcn] 

oder  treiben  3  bie  snil  aber  n  r.u  9  ludei  sie  legunt  r  11  Acgypto  «her  (.\ctliio) 

J2II3  C§  toctc  bis  felbS  mit  A  bezeichnet  am  Rande  raze;  razali]  qO^-iStia  bebr.  13  t^ joit 
über  (Esaia)         28  LXI.XJ  LI.\  aber  G9  )■  ntid  um  Außenrande  .9.  fcb.  i'!)  psialmiini] 

ps""  oder  p™  [=  praedic<itioneni7  31  «tuiibct         zu  31  (Kt  i.  e.)   fiit  [ein  flriiiib  iiid)t,  vcl 

bo  (ein  fttunb  ift  r 

')  Doch  vuvdc  dann  Ohnae:  SLoniict:  Seiner  ^vebigt,  ryl.Z.2l.  '^)  SWoc^t:  ®a? 
ift  bnl  9icif^,  Infjt  il)n  A^letr  fein  ivnrde.  Glosse, 


■$\Mcx  1531.  79 

mein  Qiiflcn  finb  lierjd}inad}t ,  !nn  niincv  fcljcii,  ha-j  gefielt  l)cvgc[)ct  miv 
„flu-  änofjcm  Ijiuvcn"  vel  ba-i  iä)  \o  lang  mnö  [)avvcn  auff  meinen  Sott. 

[iöl.  58'']  Ibi  argumentum:  'qui  mc  oderiuit'.     Ego  siim  uiiicus  et  uni-$.  & 
versus  popinlii.s  contra  mo,  finb  ftavcf,  med)ttg.    ^iä)  mnS  entgelten  boS  id) 

s  nidjt  gciiüffen  i)ab,  ba§  id;  nidjt  geftoleu  Ijab,  |);ititur  pro  peccutoribus  jn'oijter 
nos  peccatuni  factus  est.    ^ft  bev  ^en'  (£t)rtftu§,  bcv  loquitur  li[unc  ps|alnium 
am  (Fren^.    'Insip[ientiam^  @§  tütvb  einem  fanCV,  (|uo(l  credat  Cliristum  esse  sc 
.stultuni  et  pec[eatoreni.     Si  credo,   suin  salvus  factus   et  flOlU.     "Aguus  dei 
qni  toUit'  est  glossa  huius   versus.     Gr  Dctlct   gleidjluol  nod^   unb  ift  ein  Soo.  i,  vu 

10  fiinber,  i.e.  6in  ferfdjmcdjt.    'Quonianr:   id)  eifer  midj  fd)ier   \]n]  tobüio 
gennauice  ^ä)  eifev  midj  nmb  bcin  Ijanö  [grauo]  trancl  i.e.  proptor  vcrUum 
tuuni.     Ego  acceudor.    Zelus  cousuniit  nie  ber  eifer  Pilogel  mid),   leit  miv 
tag  nnb  nadjt  an  et  sie  cxhibuit  fosteudit  etiain]  fdjlng  umfc  fid;.    ^d)  lad) 
mid)  ju  tob^  ©r  fvifft  ftrindt]  fid}  jn  tob,  d[icinuis  uos.    'Et  opproihiia' 

li   'Clu'istus   nou   placuit  sibi'  habet  fbrtia  testimonia  is  ps[almus.     ^ä)  lüeinesfom.  u,  s 
unb  „meine  feele  faftet".    ^d)  ^ab  ein  ftjavtel  bittere  [fd)luere]  faften,  ut  sigui-äj.  u 
ficctur  passio  non  actio    [conatus,   studiuni|.     Luth[eraui  saecrdotes  ieiunant 
secunduQi    psLahuum,    Pap|istae    iu.xta    Esa.    c.  58.   iBitterlid;,    man   [)eltö  3^1  ss, s 
9e()ct)  nod)  brau§  ba  ju.    Factum  est,  seil,  ieiunium.    5Jtan  Inmert  fidj  nid)t 

2J   brnm,    Wa   mir§  fo   fauer   toirb,    (juare   nou    dcscris    istam    doctrinani?     ^dj'-ß-iä 
joge  ein  fact  an,  l^d)  f leibet  mid)  mit  eim  fodc,  ^sd)  bin  l)t)r  fpotHogel  [pas- 
sive], fpeljöogel  [active]^  Gracula:  bcr  alle  liogel  ft)Ottet.     Proverbiium:  unb 
mnä  l)l)r  narr  ffi^erlj]  ba  3u   fein,  fdjimpftevcu  mid}.     Sie  f)alten  mid)  für 
ein  narrn.    Sie  t)alten  bas  gcl)cl)  braus?,  Sie  mad}en  ein  geleckter  braus5,  faft 

«  id}  unb  Inein,  fo  fpotcn  fie  mein,  jielje  id^  ein  fad,   fo  bin  i^  l)^r  narr, »•  h/r- 
faf:    ba§  er    fid}   nid}t   gcfd}muc!t  l)at,   l)at    fid}  fleglic^   [loeinerlid}]  geftelt, 
iuccssit  in  atrata  veste.     [*t.  5ü*J  Parabola:  mua  ir  fpotlüort  fein,  luenn  fie 
ein  e.xeniplum  geben,  de  me  dant.    Sie  Ijabenö  ein  gel}el}:  loere  fein.     Sie 
treiben  [reddidit] ■''  ba§  gefpot  brau§  „Unb  bic  feuffcr  fingen  öon  mir"  iu«.ia 

30  conviviis.     5)tan  Hertrt  mid}   in  ernft   iu  conventu  et  conciliis,  iu  senatu  et 
postea  in   fd}impff,    Itjenn   fie  paudetiercn,   rcben  contemptu  de  me,  Sicut 
Festus    Portius    iu   Actis   jc.      Sd}ltieljcn    lcid}tfertig    liou   mir.      l^sd)    l)alt, '"vii.  2o,-j4 
SlbLraliam  fei}  getoeft  toie  ein  od}fcn  vcl   felo  trcibcr,  <iui  im  Uinb  l)iu  unb 

Sjl  uuiversus  über  diversus  10  (frenui)  fiüoj  :m  10  .1.  boä  mix-j  WcfjC  tl)lit  r 

11  grano  nicht  greme  zu  15  steht  Ko.  und  darunter  2.  (n.  Z.  10)  r  IS  Sittcvlirf)  mit 

Strich  zu  16  foftcn  ictvugti^  c  aicn  IjetruiIIid)  30  ctnft  über  (fd^impff)  coiicilii.sl  l.nnm 
coinitüs 

')  Über  fid)  ju  Jobc  lochen  s.  Thiele  Nr.  232.  =)  Die  Untmscheiduny  ron'Spott- 
royel'  =  der  verspoltet  wird,  und  'Speiroi/el'  =  der  rcrspottet,  sein  Gespeyd  raus  macht. 
'Gespei'  hat  Luther  oben  auch  anyejvendet,  das  Wort  Heiß  ihm  aber  ferner,  er  sayt  lieber 
gel)cq  u-ie  im  folgenden  S.  80,  Z.  6.  ')  Dies  reddidit  Icami  Hörer  nur  auf  Luther 

bezieJten:  Luther  yibt  jetzt  die  Zeile  in  dieser  Fassung.  Er  sah  ivohl,  wie  Ijutlier  sich 
den  Eintrag  selbst  macMe;  s.  u.  S.  80  Z.  15. 


80  £utl)et-5  9Jad)l)eiji'tiitigi;n  oit  ber  bcutjdjcn  Sibel. 

ijtx  [jte^eii]  '[jat  liicl  contemptum  et  contumeliam  imifjcn  Icibcn.  (?§  ift  fo 
ein  fd^lnere  narung  gctucft  mit  fo  l'iel  k.  Qx  tuivb  ctlid)  leut  crl)altcn  f)üt'cu 
iit  lob.  S|uinma  s|umnianim:  finb  arm  leut  getoefen,  gelt  l)o6en§  gel)abt, 
?l6er  K.  Et  cantilena  snm,  jpielen  Quff  ber  tjarffcn  lion  mir.  No.«  germani 
sumiis  fd^lcinmer,  Ijolicn  fein  vocabulum  bnS  groffc  l)anien  unb  leidjtfextigc  ■■ 
bnbcn  l)akn  fein  geljcl)  bon  mir,  ba§  g^et  per  totum  tempus  ecclesiae,  cepit 
ab  Abel  unb  glict  usque  ad  finein  mundi.  @ä  nuindi  tior  ein  groS  odiiiiu 
getoeft  in  Ü'ain,  c^e  er  \]f)n  erttnrgt  Ijat.    lam  snmus  nop,  Cliristus  fol  licr= 

SB.  H  fc^inct)et  fein.  Ego  oro  tempore  plaeito,  ic^  bette  nnb  l)off,  id)  treffe  bie 
reifte  3eit,  ic^  bette  it^t  in  gratia  v[erbi  d[iviiii.  Est  Antithesis  contra  iram.  lo 
©ie  finb  mir  feinb  nnb  Uejirn,  hu  bift  gonftig,  ideo  oro.  Coram  mundo  in 
nngnab,  coram  te  in  gnab.  Vclim  esse  E[)itlieton  uon  adiectivum.  ^ä) 
[aber]  bctt  et  scio,  bn»  angenem  ift,  ic^  bct  ein  nngcncm  gebett.  3  partes 
vel  o  memljra:  oro  'tempore  beneplacito'  [quaudo  soles  audire],  lä)  treffe 
red)te  jeit,  ft()et  mir  bei)  sed  bei}  t)t)m,  oro  ad  te  cum  „gnebig  [redditum]  bift".  i:' 

Bi'Ne  claudat  super  me  jmteus  es  suum.  [S8l.  59'']  'Misericordia'  tua  ift  tr6ft= 
lic^  [teffcr],  „liplic^".  G§  ift  cleglid)  gebet.  Yix  fortiorem  orationeni  vidi, 
lam  superat  ["Inimici  mei],  er  erf)cbt  fid^  lüibber  ein  mal.    Sie  fdjmacf)  ift 

!«.2imein  iamer,  frenöt,  „betrnbt"  mir  mein  Ijer^.    £cr  leibe  mit  mir  trngc. 

fS.2-i  Bosch  'in  mea  magna  siti'  ardenti.    l^mphatikos:   t)ctlig  fjnnb   qiiando  currit  20 

»  ssioenn  ic^  f)ellig  in  meim  groffen  burft.  Est  maledictio.  '^lensa':  Apostoli 
dil|igenter  legerunt  h|oc  v|ocal)nhmi:  capiautur  in  sua  mensa  muffen  ficlj 
felby  öerfnren  unb  bernarrcn,  ba»  fie  nijmcr  m'^er  jn  red^t  lomen,  baS  fie 
fol  troften  sit  ipsis  e.xitio,  ob  t\\ä):  frolic^.    Alludit   |"(v-5  finb]  ad  panes  pro- 

».  LI  positionis:  gur  treu  Qugen.    <iuod  doceaut  et  ipsi  meinen,  fie  lioben  inol  2', 
geleret,  fangen  fie  fiel)  felbö.    ^u  anfto§,  ergernis,  idj  l)et»  gern:  fallen  ui 
manf  faEe.    Enmbos  i.  e.  fo  luanrfen   l)eift,   ba>3   fie  niel  erbeiten  in    insti- 
lleatione  uub  l)abcn  bod}  fein  gelniffea,  est  a  portandis  oneribus,  Ijcift  gleid)= 
U'ol  lumbos,   ferantur  et   agitentur   suis    studiis   iuutiliter  nulla   cerla   opera, 

SS.  27  qi  uanquam  diligentis|sime  opcrentur.    'Vuliiera'  quae  tu  inflixisti.    (fr  uimpt   so 

Christus  |caput|  bie  Qnbcrn  aEjumal  mit.    So  get)en  fie  mit  beinen  umb, 

OTottö. 27,42 räumen,  ba§  bu  fista  est  sententia]  mid^  gefd/lagen  t)aft.    'Alles  salvos 

fecit'  lad;cn,  finb  fro,  ba§  bcine  gefdjingcnc  Ijnn  fdjnK'rljrn  fticfen,  ba§  bn  bie 

Sei.  r,3, 4  beinen  fo  übel  fc^tngt.     A  deo   dieunt  esse   maledictum,  Esa|ia:    Keputa- 

ffl. ssvimus  eum  percussum.    'rone  iuiquitatem':  „miffetl)at"  est  facti,  fnubc,  ba»   m 

Müm.  1, 24  ift  nnfbcrmaffen  ein  feiner  tej:t.    'Tradidit  eos  in  sensum  reprobum',  Ro.  1. 

„£a§  ljl)n",  Quando  lioc  ])|eccatum  volunt  ]icnifere  nnb  giro§  locvcf  tl)nn,  ut 

1  ^n  fehlt  also  ()in  [äietjen]  unb  ^nt  möi/tlch  ö  givoffe  l)aitjcii  m.igistivitas  r  10  \\\\\l 
dLicere  miytich  15  cum  über  (qu)  20  Jlosc/i]  IIJX"!  lio/cli  (t'el  ab)  25  ipsi]  quando 
miitjlich        27  (ba  mit)  lübos        37  Sn§  (fie) 

')  Sinn:  Wir  Deutsche  sind  nur  Schlemmer,  für  die  (spötlische)  Ihitcrhaltung  heim 
Gelage  haben  wir  kein  bezeichnendes  Wort. 


iPlalter  1531.  81 

illucl  opus  peius,  Vt  peuitentia  sit  peior  quam  peceatuiii.     Oratio  eoiiini   in 
peccato.    „^eil",  @ott  bcinc  ^ulffe  jd^u^e  luid).    Scharphor,  bei  fein a.  3u,32 
ftnvcf  unb  iunge  ift  i.e.  loivb  ein  fvolic^  l)cv|j  l)a6en.    2)q  gtjct  ev  f'vinctos'']«.  34 
luibbev  i]er.     Il)i  proplietia  Aeditjicationis. 

5  [»1.60»]  LXX.  rSALMVS. 

©olc^l  tt)ut,  bQ§  Xfyx  mein  ba  bei)  aebcnrft.    ©ebedjtniä  vooaimis  sul)-«.  i 
stantive    im   !opff    nos    [pap[i.stae]    bccjcngniv.      Is    versus    est    totus    supra 
ps.  30.    i.  e.  rursus    ooiifuuduiitur.      Quando    diio    verba   in  i^li|i'aoo,   s('iu|)er 
altenmr  adverbialiter  e.\])oui  dobct.     6>i  gcl)C  1)1)11  aud)  olfo,  bic  über  ini(!^5i.4 
1«  jo  fd^reien.    Supra:  t)elifev.  b.c 

LXXI. 

Anepigraplios   est,   i[t   bev   crft,   quem  invcnimus   sine   titulo,  et  liabet 
idein  arguuientuui  [cum  .9.].    Praeeepisti  i.  e.  t)ei;{)eift,  jufa^eft.    '5<^l^\  I)ort, ».  3 
'i)iuer\  tcfllid),  ba  idj  meinen  anffiit'  f)abc.     Mitsuda:  'burflf,  semjier  red- 

u  didimus,  §anb,  geloalt  f'do  manu]  iniqui' et  violfuti,  bc§  Cnidelis  tl)Vauucn. «.  4 
Super  te  inui.xus  suni:  auff  bid)  {)cü)  \'\6)  gcfuffet],  9(n  biv  ()ab  id)  gct)nnc\cn,i!.  i/o 
ut  significaret    non  solum,    boy    ev  un»   gel)olffen   scd   Udo   an   l)t)m  gcfk'bt. 
Gerinunice   bu  bift   mein    troft    [bex-lalfen]    gehjeft   Don   mutev   leib    on 
Supra  22.  'proiectus  sum'   q[uanquarn    eadeiii    scnteutia:    bu    bift   mein    lud- Jj' --"-'■ ' 

20  l^alter,   sed  Iib[enter  haberem  fidem,  boS    applieatio    fidel    'üa  iDCVC,   fonft   ift 
allein  obiectum  fidei  ba.    I.  c.  tc^  t^umc  bic^  t)mcr  bor,  [^nnl  tuenn  mein 
alter  fompt  i.e.  hjenn  ic^   frafftloS  tterbe,   „tuen  mein  ftcvd  abenimpt", 
I.e.  reben,  iDoffc^en  oon  mir  [eonira  nie],  lanern  [t)alten]  auff  mid)  unb»»» 
rabfd^lal)eu  contra  me,  'bie  auff  mein  feel  l)alten',  qui  insidiantur  vitae  meae. 

.25  Saüib  mag  gebultig  gelneft  fein,  aber  cc-  fc^einet  im  pfalter  ni(^t  3C.    I.e.  Hol 
fc^anb  unb  t)on  muffen  fie  lüerbcn,  obniantur,  '6nd)cn'  vel  bic  nad)  mctm|-}3 
unglnd  trachten,  loil  ie  ml)er  unb  mcl)r  vl)umcn.    3^  iiic^v  fie  truden,  l)^e 
m^cr  luil  er  loben  Siguificat  aug[mentum.    Aug^ustinns:  nolo  docerc  literam 


2  Scharphor  wohl   Schor  jjhar  ijemeini\  ~,E   ^i'i"';  hehr.  :'>    LXX]    LX  (».  Z.  II) 

6  zu  SoliJ^I  mit  Strich  In  C^na  am  Rande  oben^  61?  Substantive]  sb"?;  denn  in  der  alte» 
Vheraetzunij  steht  nicht  das  Substantiv,  sondern  der  Tnfinitir :  ju  crljnnctn  ait  8  Vide  ps.  30 
Regula  r  II  LXXI]  verbessert  aus  LXI.  r.u  11  Proplieta  loquitur  in  persona  Cliristi 

paticntis  et  in  sjumma  de  toto  corpore  ecclesiae  r  In  diesem  Psalm  sind  später  au  manchen 
Stellen  die  Buchslaben  naclujezogen  14  Melznda]  ■>rn"S-1   hebr.         zu  töj-JO  bll  iift  mein 

enthalt  r  23:24  Bon  mir  mit  Strich  zu  bic         28  siguificat]  servat  miiglich       aug  *"  (non 

durationem)  Äug 

')  aufftit  s.  D  Wib.  1,  712,  wo  auch  ein  Beispiel  aus  Luther.  »)  Es  ist  also  dies 
In  C'ijna  nicht  =  'über  Tisch',  heim  Alietulessen  in  Luthers  Hanse,  sondern  Hörer  hemirkt 
nur,  (laß  die  Worte  'Solches  tut  :u  meinem  Gcddclitnis'  bei  Einsetzung  des  lieiliyen 
Aheiuhwdtls  (in  coeua  domini)  gesprochen  seien. 

Sut^etä  SÖerfe.     Sibelüberfetung  3  6 


g2  Sutf)cr-ä  9(nct)befjoriingiMi  nn  kr  bcutjdjcn  f&iid. 

s8.  IG  sed  spiritiini.     luecclani   uon  virib|iis  mcis   scd    in  virtute   tua.     5)Icilt   Icbcrt 

fol  g()cn   iion   l)nn   meiner  fvafjt.     Ipsi  anib[ulant   in   siia  potentia,  Ego  iu 

.-..  a)i'oji-23, sinfirmitate   mca,   tainen    in   virtute  dei   |iSI.  00'']   'Ani|^monite.s   nou   intrabunt' 

i.  e.  iion  inccdnnt,  non  regnabunt,  bog  fclb  inccdcre  iftS:  ^ä)  trcttc  [luanbcle] 

i.-Vciri  1, 11  ba  [cinj    (jcr,    Uhc  in  bcincv  ["doniini]   f rafft.     lVf|rus:  tanquaui  in   virtute    o 

dei    i.  e.   id)    pvebige    [pvcife,    „c\cbenct"]    allein,    Loquitur    de   vita    ßdoi. 

®ai.  2, 20' Vivo  cgo'  Gal.  2.,  ha§  ift  bor  fcntcnlj,  opcra  et  iusticia  liu|niana  luibS  nid;t 

*ßi'tt)un  i.e.  bu  üift  mein  fdjntmeiftev   [non  Ph|ilippus]i  'Hon  inflcnt',   er  I)at 

ein  gvoBen  övifcl,   bev   fjeift   bny  tjcüig  cveulj,   fdjveibt  grot  33ud;ftat)   nnb 

3oi)  n,  if. f(^ltiar^   bni^n.     '3}n   l)aft  mirf)  gclevnct'  'omnes  doeti  a  deo''  loii.  G.  hiuc  10 

<iuadiant,    ideo   nihil    pracdico   quam   tnas  virtutcs.     '£)ciue'  non    hoininuni : 

Antithcsis.     Quando   quis  vult  praodicare,  utitur  Antith[esi.     Scv"   t)at   nod) 

^j^g'^Iuft    JU   prebigcn   i.e.  ^cvlic^,  'i)Oäj\      lustitia   tua   nsque   ad    CLoelnm   et    ad 

SB,  20/2.'nnbes,    supra.      „®cf)en"    CVfavcn,    Hcvfnc^cn.      Antitliepis    iani    veiiit:    l)nn 

^frncl,  er  nim;)t  uns  nUen,  ba§  er  Uni  Ijcilig  fein  i.e.  ic^  fing  bir  mit  15 
iß. 23(24  freubcn ,    „finb  fro",   frolic^.     "Sidjtcn'  non   ore  sed  animo    l)eiftj  in  gcr- 
luaDico. 

LXXIT. 

.fi'ompt  loibbcr  ein  trefflid^er  tonig,  bcr  lüirb  frolidj  fein.    Indiei  expo- 
nunt  de  Sal[omone,    Credo  Iiid|co,s   fccisse  titinluni.     ludci  nennen  C§   l)ene-   20 
«.  1/2  diotiones  auff  bell  Salomoneni,  Sinb  <luac  partes  ofBeii:   beine  ampt,  gcrid;t 
iinb  gcred)! titfeit  !)anbt)al)c  bcin  !onig,  ba-5  er  ftraffen  fnnne  iinb  frominad;en. 

3oi).  in,  s'Arguet  nuiiidum    de  j)|eccalo'  et  'salvabit  niiinduin^  bay   iftS.     Ordina  ciini, 
3oii.  5,22ut   iudicet  et   iustificet.     '(Imne   iiidicium    dcdit   filio.'     lam   exponit   se:    iit 

».  :!iudieet,   portent ,  aftcrant   niontcs,    la§   bie   ficrg   ben 'fricben   liringcn  2s 
unter   ba§  öolcf.     ©inb  bie  ?lpoftcl  et  Epi|seopi,  nt  [tnontes]   ubique  prac- 
dieetur    instieia.     Non    meinet   eor])[oralitcr    sed    occlesias:    l)in    unb    lOtbbcr 

aj.  4  eeelesias,  Apostolos  nnb  C^l)viften.  Tani  gl)en  propTjetien  nn.  (vr  Unrb  beni 
elenben  noW  fein  fnd;en  fnven,  311  red)t  l)elffcii,  bei;  redjt  tieljaUien,  ben 
Icfterer:    iniiuium,  'caliunniatorem'.     In  plurali  iionani''^,  alioqui  de  diabolo,  30 

18, 2 lierf crer :  l'erfert  ijfjm  fein  fad;,  nbel  beuten,  auflegen.  [2.  versus:  'bo§  er 
bein  üold"]  »Siqira:  'In  iusticia',  ba§  cr  feint  imlct'  .yiin  redjt  !§clff,  1.  e.st 
I)clffen,  2.  ftraffen,  contra  pauperes  für  nnrcd;t  fd)ntjc.  [S8l.  Ol"]  [2.  Versus] 
3)a§  cr  bein  1)oIcjE  bring  ^nr  gcred;tid'cit,  i.  e.  iustificet,  unb  bein 

)8.r,clenbc    fd)U^e,    rette,    i.e.    Cultus    tuus    ITimcbunt]    manebit,    religio    tua  :ir, 


SM  1  de  S.  Antimio  r  1 — 3  Jllit  dimhlerer    Tinte  diirrhkorrvjicrl  7  bcv  «1  bie 

zu  corr.  versucht  <J  ctculj]  X  Säuä)\tai  c  aus  piid^ftnt)  sh  dO  loli.  G  qui-a  loli  dit  in  pro- 
pbetis  r  13  tuft  über  (Ioiib)  tuas  IIs  15  ni^i{§)  IS  LXXII]  LXll  zu  23  loli.  5.  r 
zu  30  caliininiator  r        30131  ciiliiniuiatorcm  durch  Strich  si(  »cttcrcr        31  (nufteflcii)  nullcgcii 

')  Gott  ist   der  Sclmlmeistcr ,    niclil   ein  Mensch   und   wiire   es   auch    ein   Philipp 
(McliinchlhonJ.         ^)  Luther  hat  iiitch  fiir  'bfll  fctjfllbot"  li>3t  gesetzt  'bio  (fflcrct'. 


iPlalter  1531.  83 

dural)it  usque  ad  f'meiii  niuiuli,  baC'  fall  llid^t  de  Sal|oniiino  gcjili^t  UiClbeil, 
^ä)  ijüb  in  bcm  pfalm  fd)ir  mn  ftubivt  beim  in  feim  nidjt,  'f|o|  lang  Jon 
unb  nionb  lucrb',  bnö  ift  nidjt  SoliOmon,  «lui  ost  mortuu.s.  Onmcs  alluse- 
runt  ad  Cied^eoncm.'    Altera  pluobat  nocte  super  voUiis  et  uoii  .siii>or  iioctcm,  U;'*'''"'' •'' 

i  ccontra.    Sentcntia:  per  düctriiiam  et  verhiim  regnabit  Christus,  Cultiis  suus 
iiianebit   sie    iit    verbo    servetur   cultus   et    regnum    verbi.     2)fl   lüitb    nit   ein 
tvotj  töovt   tomen.     Is  rex    uon    habet   ah'am   sedeiu    iiiibis:   ba   reget  er   i)CX 
ab.    'A  niari'  baä  {)Qt  fein»  ©alonion.    Si  haec  non  possuiit  diei  de  co,  necss.  s 
postea  non  fcixt  cxab   nt   pluvia,   nisi   a]lcgo|rice.     5Jcnncn   fiiieni    de   arenis. 

10  'Terminos':    ä^om   ^i^li^ön   nn    biS    jum   enbe   ber   Jüclt,    qnando    hoe   liabiiit»  9 
Sal[oiuo?    Sidj  OudEcn,  neigen,  kngen  i.e.  adorabunt  erben.    Aihidit  ads. lo 
.serpeuteiu    in    Gen.    c.  3.    6r   meint    totam    Arabiara    diiplicom    pracscrtiiu 
Pctream.     'Seine   fetnb',   ba§   finb  Snben,   qui   eum  eriicifix[ernnt,   etini    ser-ss .9 
pcnte  edcnt   erben   et  rej)eiit  snpra  ventrcm   cum  ser])ciitc,   uunquam   erigent 

15   Caput.     'Onincs  Reges'  tOO  ift  ©oloOTO?  «juare  adorabunt  regem?  (piia  adiu-i<.  u 
val)it  2C.   il)i  est  alia  paupertas    (piani  gelt,    ariunt,   fdjreict    [JI)i  ern.x]  beri'-i--' 
in  notten  i[t.    Sa»  i[t  ein  feiner  tejt,  anjbermaffcn  fein  l'erfic^en  'VenitewnttiMi.-.'s 
ad  me  oruues',  est  rex,  qui  bcn  arm  unb  elenben  "^ilfft.    3ift  ein  fl|VO§  fd^one 
proniissio,    (jnod    in  hoc    fd()reien   clenb   Tjilffc    bn§   finb  nfücla   Christi.     6r 

20  tüirb   gncbig  fein  ben  armen    ["nic^t  ben  finanljcrn]-  bie  oflicia   ^et  iäjs.u 
gern.      Qnando    a    causa    efficiente    describitur    ift    er    3U    l^od^,    qnando    ab 
efl'ectu,  tune  patiperes  niendieis   [931.  61''J  lib|enter  aud|ient.     'Steuer.'    Vides, ».  u 
ba§   bcnnod)   blnt   !oftet.     Diabolus    est   mcndax    et   iio|inicida   i.e.  liberabit^^J",  44 
[a  niendaeio]   ab  errore   [seductione],  dolo  et   vi   iniuria.     'Vivet":    Sal[ouio 

25  mortuus   est,  Sepulchruni    eins    apud   de   David   Cliristus    opffcm,   fdjenden, ».  i-, 
fin  Eb.]  pro  eo:  ba  fomen  bie  äiuben,  'für  ^l)m',  gegen  l)t)m.    Pro  reg[no 
Ciiristi    scmper   oraiiduni,    ergo    etiam    pro    Christo    orannis:   'Sanctificefur', 
'Adveuiat'  JC.     Oportet  certe  orare  pro  regno  Christi.    Nam  tua  aninia  non 
est  doinini?     Erit   placentula   frumcnti   in  verticibus    [ca]iitibus]   saeerdotuni 

30  qnatn    niilii    hoc    ]ihicuit    olini.      Est    ])rophetia    de    regno:    (f§    )üirb    fein«,  jc 
frud}tl)ar     hierben.      Bar:     eleetnm,     ]iiirum,    miindum,    elegans,    „niblict)" 
a  nicffen:   Erit   lantimi  fmnicntnni  l*^st   una  vox  de  vo|cabtilis  amissis.     „(Sin" 
ebel  „gctrcit  fein    oben  anff    bcn  bergen":  In  eeclesiis  distribuetnr  verbnm  et 
Sacramenta.     'Abundantia'  lib[enter   habcrcm,    quia   seqiiitur  Libanon    ftf)Ct 


♦2/.3  ^ä)  5a6  his  inonb  unt        zu  3  et  mihi  placet  r         4  vcUus]  vellü      noctom]  iioctj 
7  reget]  reget  l'iir  regnet  [?)  s«  T  Loijiiitnr  de  perpctii.i   et   viva   person.i   sie  perpetuo 

cultii  r         13  reliMni         24  a  nieiulacio  r/i         2«  26  prae  me  ps.  3.  r         2G  Pro  reg  c  aus 
Nov  reg  zu  29  pticia  =  particula  r  ■niil  /Strich  zu  Erit  über  dem  (p)  ^=  Anfang  von 

p.irticulaj         31  Bar]  13       niblid^  c  m  nicbtid^ 

')  Wegen  des  'et  mihi  placet'  ('s.  Lesarten)  wurde  wohl  die  Glosse  gesetzt.        -)  Zu 
'finan^ern'  s.  die  Nadiueise  Unsre  Ausg.  Bd.  20, 179  Anm. 

6* 


84  Sutf)er§  Slndjkffermigfii  nit  bcr  beutfc^en  SBibel. 

bid  |"aib[oribus],  Sic  E[uaiigeliiiiu  luiib  rcirf)  fein  inter  ClinstiuiKis  uilb 
lüad;iien.  Nos  d[icimu.s:  l)in  iinb  \vihhn  Quff  ben  Bergen  toirb  ba^ 
gctreit  bitf  fte!)en,  treinet  sicut  fructus  libani.  Tbique  significat  abim- 
dantiam:  tüiib  fo  t)erlic^  fte'^en  ut  Libauus,  baS  man  fi^et,  tüte  bei"  berg 
JueDc.  luuutlantes  segetes:  toie  bie  fluctus  f)er  ge^et  I.  e.  de  filii«  in  fiiios  s 
S\  1"  praedicabitur,  nepotes,  postori.  rhinon  lib[enter  iiaberem  propagabitur  nomen 
eins  iion  sohnn  fiiiationem  niancbit  qnomodo?  sie:  douee  sol  manscrit,  pro- 
j)agabitin-  per  praedieatidncin  a  posteris  in  posteros  1.  fein  nonic,  2.  jo 
lange    bie    fonc    )uei)vet,    tnivb    fein    namen    auff    bic    nodjfonten 

*  i9veid)Cn,  propagabitur:   pi)storisal)itur  Vide  Scliolion,   [i.e.]    ©ein    f)CVlid)ev    lo 
na  nie.      '5tEe   lanb'   hoc    addideruut   ludaci.     '©ela^  ftfjetS    in    2   versil)us 
mitten. 

LXXIII.  PSALMVS. 

S)q  fomen  11  fdOlnere  pfohnen.    Asapli  credo  fuisse,  persianam  et  liora- 
tianain  dictionem  lial^ent.  a 

[581.02*]  Ps.    73. 

[Est   scandalnm].     Asaph    est   consolator    in    scandalis    et   jn-aedieator 

patientiae,  propbetias  ^at  er  fonberlit^  nic^t,   ^\xaci  ijüt  tiiel  gutö  an  ®ott, 

U)en   fc^on   bie  Tinoncs   fabri   i)abm   l){)rcn  IniHen,    tarnen   non   bai)et   (piod 

2. ßor. li, 9Tsrael.  ad  Pauluni:  'snflicit  tibi\    ,§ctt  id)  mir  bcn  gnebigen  6)ott   nnb  ha^  m 

35. 1  anbev  '^et  ba§  '^eüifd)  fencr.     ©ott  ift  3fi^cicl§  fctjatt.     Sfroel  l^at  bennodj 

norf)  ein  fdja^,  troft,  Inen  es  fid)  nnr  rein  an  fein  vcrbnm  fjclt.    3frael 

■^nt  benno(^  @ot  3unt  troft  nnb  fols  .simuma.  vel  ob  fie  unö  fdjon  gar 

freffcn,  i.  e.  si  he.serunt  verbo,  si  sunt  pure  corde.    Israel,  uon  omuibus  sed 

OTottt5,8fjui   dcnm    vidcnt    [in   verbo]   bie   fid)    an    fein    luort   (gölten.     'Beati   mundo   2;, 

mi9,9corde'  bic  \xä)  nic^t  bcrirn  laffen.     Cogitationes:  'hRidum,  illuminans  oeulos', 

siipra.    El)[raiee:  idj  t)ct  niid}  fdjier  gecrgcrt,   [tocr  fd)ir]  l)nn  ein  nngcbnlt 

«. 3 gefallen.     „Stollen"  snpra:   rljnmr^ctigen,  Thrasoncs.     Non  est  colligantia 

ss.4[in    niortuis   eornm]    i.  e.    non    sunt    l)nn    tobe»    ffl^V    d|icinius    nos   Sie 

leiben  lein  ferlicteit,  vpilt  d[icere  Et  stjant  rol)u.stnni  palialium   (Vy  Ijat  fein   :;o 

not  mit  ^^n,  Non  sunt  [©ie  finb  nid^t  in  be§  tobe»]  noten,  in  colliganiüs 

5ei.  28,  ir,  ad  nioricnduiii  '  feeinins  paetnnr  finb  fid)er,   (joBcn  ein  guten  nint ,  'ftljcn 

feft'   tuic    ein    fdyio»,    nemo    potesl    eos   coiitnrbare,    nee   pateientur,    sed    fie 

tnoLlen  ijberman  gefjcicn.     lusti  muffen  mit  bcm  tob  ringen,  dissimilis  est 


zu  7j2  (diffusiüiiüiii)  ot    oxteiissionoin   |l'ninu;iilil    iiielilige    pasas  augmciitatioiiem  </iter 
am  Rande  5  hiebe  c  aiix  iBCfle,  vielleicht  hJC^c  6  ehinon]  "j'iJ'J  heh:  8  a  über  (de) 

13  LXIII.  14  peisianam  c  uns  porsniiain  sn  IT  Luiiae  quao  erat  13.  feb:  Der  h'echnel 
der  Tinte  nach  scandalnm  weist  anrli  hiu  auf  ihn  Ikijinn  einer  neuen  Sitsuny  zu  'JO 
2.  Cor.  12.  r         z«  25  Mattli.  5  r         zu  2r,  ps.  18  r         zu  SO  Wit  bcm   tob  '■ 


^fallet  1531.  85 

vi(a  eorum  torqiient  cos:   figura,  alhulit  ad  Enakim  [Iiloo]  Edrniii  sii|K'rl)iaJ^™5'^''|^' äff- 
est gloriosa.     E.*t    A^apliica   figiiira,    viiilt   (]|icori':    ttia§   fic   fto(t3iqlid)    tfllllt^'*'"'-^" 
ha^  ift  l)od)  gcjJicifct,  Sic  tragen  fctcn  am  tjolä,  ba  mit  man  aiibcvc  biiibcii 
unb  ^enget.    Eorum  superbia  est  tain  speciosa  [torques  aureus]  ac  si  gereret 

i  auroos.  Eorum  iniuria  est  vestis  aurea.  @§  ift  f  oft  lief)  btttg,  ItCli  fic 
anredet  tt)un  unb  licrf)cin.  Oportet  supcrbia  eorum  ense  acceptam,  muv  bcn 
Icutcn  hjolgcfaticn,  mu5  eitel  fc^mnc!  fein  alä  l^ct»  got  getfian.  3t  l)offoi-t 
mu§  tt)olget[)an  fein  unb  iv  fiefel  „mu§  loolftljcn",  |2?I.  •>2''|  ut  souet 
active  neu  neutraliter.     Sn])iTbia  (jeift  opprimerc,   superarc,  viucere  huiuiles, 

lu  s|anctos,  bic  anbein  nbeilnclbigen  unb  obligen.    Srhit:  zoua  omatus.    ^\t 
eben,  al§  l)etten  fie  ein  golben  ftucf  an,  ba^j  r)ci|fen  f\a,ux.    'Transiit'  jc.  pro-s  ^ 
dire   oculum   est   ipsoruiu   larva  [i)ersüiia]   praceinincre  propter  suas  ipsorum 
divitias  et  pinguedinem,  ba§  ift  ein   [feiner]  fcnten^.    2.  fie  reben  (T.  M.] 
au§  eint  bottcn  beutcl  ^  i.  c.  q[nic(iuid  f urnemcn ,   ncmcn   fie  für  ex  mag[na 

15  secu|ritate,  coufisi  sumus  opibus.  Oculus  eorum  fauft  I)Cr  au§.  [D.  M.]  .2.  a 
similitudine  spectamus  facies  eorum  eminent,  ?)l)r  perfon  ge^cn  fnr,  iit 
ein  fetter  bruft  [ber  Inanft]  bruft  er  für  prac  ceteris  mcmbris,  „lnoKcn 
am  lied^t  fein",  in  e^ren  umb  t)l)r'3  giroffen  gut§  hjillcn,  jiersona  ipsorum 
eminct    propter    opes    et   poteutiam.      31(tskioi;:   intelligeutia,   observatrix    ut 

20  gallus  h[abet,  qui  novit  [aut  obser|vat],  qiiando  clamaudum  sit,  quod  iusti 
dicuut,  faciunt,  ift  brccf,  quod  ipsi  loiipuintur  ift  loftlicl)  bing  nnb  f[etn95.6 
golt  nnb  ebel  ftein  unb  \}i]X  lingua  gl)ct  burd;  bic  gan^  tolt.     Cogltatlones 
eorum  transeunt,  'Sie  t^un,  \va§  fie  nur  gebenden',  [h)a§  Xfyn]  einfcU,  fur=  i<  7 
nl)emen,  luoEcn.    Oculus  eorum  i)l)r  pcrfon,  t)l)r  anfcl)en  ift  baöor  [eminet] 

25  g^^et  Dor  an,  reiten  neben  bem  teifcr  l)er  ut  Episcopus  [Mogunt.  Et  Colou.] 
Velim  lib^euter,  ut  non  solum  gro§,   quia   intelligitur  de  corde,  sed   sedent 
oben  an  unb  falnttrn  iu  choro  [Matth  23]  et  acculiitus  praeeminens  jc.  active. 
2){)r  anfef)Cn  tl]nt  \\ä)  er  fnr.     Pii|ilip]nis  libenter  hab[eret  passive:   mundus8-3io 
^elt  Diel  üon  l)t)n,  l)f)r  toefen  [6rid)t  er  für]  ift  al3eit  oben  [öor]  an,  ij'^r 

30  perfon  t^ut  fitf)  crfur,  [bruftet  \xä)]  „barumb  ba§  fic  ffo]  fet  finb"  faciuut»- 

fetere  |vacui,  lein]    tal)cscere:    Nou    solum  contcmnunt   sed    etiaui   detrahuut. 

„Unb  reben  ftol^  Ijer."    2Ba§  ein  iustus  auffbringt,  mu§  ftindEcn  d^iciuius 


7 


1  figura(t)  2  (9c)ftot^tgticö  zu  3'4  Sa§  mu§  \)fin  toot  an  ft^Ett  r  .5  aurea] 

fast  auris         T  Wolgcfancn  (atS)         ;="   ^ß'.  Das  ITehriiiichc  hcißl  jrörtlicli:  »-^loffott  umgicfit 
fie  tote  ein  §ol§rjc)d^mcibG  (Schit)"  10  Sciut]  ni'i  hebr.         11  Transiit  =  l'rodiit  Vtil;].  v:/!. 

prodire  oculuai.    Hat  JJebrüUche  heißt:  ,au§  bcm  gelte  ifnwx  bringt  i^t  Sdlii'        13  jcnlcnö 
durch  Strich  zu  15116  a  similitudine         19  Mcukioit]  ri^SC«  hel/r.  20  aut  scheint  c  aus 

anteqLuam         zu  24  {[fyt  Wcfcn  ift)  oculus  eorum  prodit  r  25  ncl6cn  scheint  c  aus  nc'6ct 

27/28  active  durch  Strich  zu  passive  zu    >[)  liitumescere  a  mulieribus  r  30  fie  c  aus 

\\i)        32  unter  ftol^  steht  ^oä)  aber  mit  Strich  zu  86,2  sublimi 

')  'SIu?  einem  üollcn  beutcl  tcbcn'  =  mit  dem  Nadidruck  eines  reichen  Mannes  reden. 
Über  den  Gegtnmtz  'aus  einem  Ijo^tcn  lopfc  reben'  s.  Unsre  Ausg.  Bd.  28, 63  Anm.  1. 


86  Sutftet'ä  SJQdfjtcffEtuni^cn  an  bet  bciitiJjctt  3?ibcT. 

gernianice,  Laüue:  sortkt,  3ft  nid)t'3,  lrn|iiuiitiir  mala  caliimiiiae.  TJ  ein  T. 
saunb  1  i.e.  de  sublirai.'  „©tcHcu",  bo  fc^ct  tjfjV,  tDtC  I)Ocf)  fic  fitib,  taciiuit 
verba  .siia  ac  dei,  sie  lo(j[inintiir,  ac  si  deus  i[>.«i  essent.  Et  (jiii  in  terra 
est,  mu§  fic  f)orcn,  oI»  T)oret  ei  @ott  ]dbb.  [9?I.  63'''|  ©ie  tfjuii,  aU  \vcx  t)f)v 
maul  G)0tt'3  munb  Ijm  I)ttncl.  Ante  (unnia  niandamus  et  prafcipinnis  angelis.^  5 
Hac<;  dicunt,  dueutit,  volunt  siia  facta  et  vcrba  c^se  dci  verba  et  facta.  Si 
fa[ciuiit  omnes  ps[eudoprophetae.  'UluB':  h)a-5  fic  faflcn,  baä  miiä  Qcfagt 
fein,  baö  muffen  fcifcr  vel  p^rincipcs  aüc  cingcuomcn  '(juod  scripsi,  seripsi', 
5o().  19, 22inu'3    [fortgcljcn]   gelten   „im   lanb",    auff   erben,  tniando  lorj[inintiir,  fo 

muu   fein  al§   öom   l^imcl  [!^erab]   gcrcbt   unb   Ina»  fic  fagcn,  baä  10 

»■iomu§  [gcfngt  fein]  auff  erben  gelten  al3  IjetS  Sott  gerebt.  Sic  „jungen" 
tocrffcn  >üir  t)n3  fagcn.  Ideu  ijberman  l)cngt  fii^  an  fic,  feit  al3  ju, 
projiter  maguam  iliam  oi)inioncm  et  successiim.  5Pofcl:  mon  mu§  aber  bte 
furftcn  unter  bcn  (.lofcl  aut^  rci^nen.  .Aquae  I)eiffen  T)ic  populi:  feit  ju, 
loie  baS  »uaffer  3U  feit,  h)ie  e3  JU  fd}nciet.  Aquac  pleniludinis  expriinantnr,  15 
ba3  fie  ein  gut  prabenb  friegen,  „bcnn  fic  finbeit  tüoffcr  bie  fuUc  bei)  t}l)n". 
Sieut  aquae  affliiunt,  ita  magna  nuiltiludo  pop[tili  confiuit  ad  cos,  boa  fic 
fid)  Hol  laben,  tool  Bcgra§.  Refcctioncm  significat  aqua.  8icnt  iiotantnr 
l)ratu  et  sitiens  terra,  ut  ein  guten  trund  finben  et  pingucs  ])raebendas, 
i.e.  recreantur  ibi  copiose,  ba»  ftc  ^"^r  iool  gcnicffcn,  benn  fie  gcnieffcn  30 
l)l)r'3   toaffcr    tool.      (Sequitur  Excusatio   et  Aptilogia).     'Viilgiis   amicicias 

»•iintilitate  probat'  ha-i  ift3:  toaS  tocig  @ott  ba  tiou   [„tüic  lueiö  ©Ott"  brnmb] 
Si  istos  vexant,  cogitant,  fic  l^abcu  lein  ®ot,  utcinftu,  ba§  bcr  "^odjft  ctliiaS 
tion    ifieucn   luiffe.     Instns   ijnid    fecit,    quis   ostendit,    lua3   foücn    bie    efcl, 
tropffen  uufcr  l)ierr  @|ott  t)aben?    Hie:  JuaS  folt  bcr  l)0(ljft  Hon  l)f)ncn  ■.■,■, 
lüiffcu,  adjtcn.    Sßie  .<3|ersog  ©[corg  rebt,  fo  ift  ba§  gerebt.    2)a  gl)et  er  nu 

as.isiüibber  [)er.    'Ecce':   foldjc  gefellen  finb  bie  G)Otlofcu.     Sie  Ijaben  bas  glnd 
in  bcr  luelt,  finb  rcid),  luerbcn  reid).    ©3  l)eift  from  fein.    In  (pio  mun- 

S!  i3dabit  63  l)eift  rein  fein  ut  nos  d|icinuis,  sed  bie  Icut  finb  nidjt  fo  from  al3 
öor.  l'atrum  cessavit  [alibi]  puritas,  ^ä)  i)db  ba  l)in  gcftrcbt,  baS  lä)  ein  w 
rcdjtifd^affcn,  unftrefflid)  from3  l)crt;  modjtc  l)aben  k.  Sßo  mit  luil  er 
fein  luefen  from  niad}eu,  ba3  ein  rcdjt  leben  fei)?  In  vcrbo  tno.  |»l. (j3^|  'S)ai, 
significate  totam  vitam  nuitatam  et  iiovam  r|ationem,  ba§  id)  mid)  cntl)altc 
*i.  51, 6t)on  aEcm,  ba3  bofc   ift.     Supra:   instificeiis   [vincas]   unb  front  erfunben 


12  fie  c  aus  fid^  zu  14  Aquae  r  14  popiili  c  aus  Ijoimli  14ll6  Aquae]  das 

Hebräische  bedeutet  würtlicli:  „SIBaffct  bcr  glitte  luilb  »011  iljncn  gcjdölütft"   oder  nach  anderer 
Lesart  „fic  fiiibcn  ficfj"  15  über  plenitudis  steht  plciiitufliuis  zn  17  quia  finbc  bo  r 

IS  loicn  durch  Strich  zu  20  flciüeffcil  (1.)         23  Si  über  Od)  meine,  quud  deus)         zu  28  Nota 
Mattli.  XV  r         30  (bj)  3c()  zu  31  ps.  119  r         33  ratioiicm  unsicher  spem  =  speciom 

möglich         zu  34  ps.  51   r 

')  Sinn:  Es  gilt  als  sehr  erhaben  (de  sulilimi)  oder  tief,  ivcwi  ein  Stoho-  etwa  redet, 
daß  51  =  \j  und  I  sei.        ")  Ist  Nachahmung  des  Stils  eines  2>äpstlii:luin  Dekrets. 


'iSinUct  l.Wl.  87 

tocibcii  „vcin"  cifinbcit,  fiom,  icrfjtidfjnffcii,  iintnblid),  vol  :mcgklitos 
unftvclftid).  Ii>si  accusaiit,  iiuii<i:U  tiui  i.e.  biiö  man  bid}  iiidjt  ftvatfcn 
tan  unb  iiidjt  fleftvafft  Iticibcii  muc\e|"t,  inen  bit  gevid)!  luivft,  \mn  man  bid) 
nd)t.     AtiolL'.sccntu|los:   boü  cv  iiiifticnlid)   lebt,  bac^  cv  iiid)t  faii  gcftvofft*»"^ 

'■>  iDClbcn.  'Iniiucentia':  Abstillet iir  inanil)|iis  ah  omni  re  inala,  cor  purum. 
Dens  berjiel^ct  nid^t  mit  bcn  filüs  ut  cum  aliis,  er  ift  halb  ba,  fd^nip  fdjnip' 
T)inbiirc^.  Qx  ift  halb  ()iiibcr  l)()ii,  all  morgen  sin^ulis  manis.  ^ä)  inito 
l)altcn,  toic  fie  tu  I)attcn.  ''Jicill,  duplex  senteutia.  Inius|tus  iliicit  sie,  deus 
l)anperum  nihil  est.    ^ä)  tütlu  üuä)   \o  fagcn,  (piod  noii  deus.    Uinjcr  l^|err»i'> 

lu  6)|ott  ftclt  fid)  ^n  feinen  Icnten,  ac  non-  agnosceret  eos.  S)rnmb  f)ct  id) 
nuc^  fd)ter  alfo  gefagt  tuic  fic.  Exemplis  pafnim  solvo  argumenta, 
benn  c§  gl)et  aU  bcincn  finbcrn  alfo,  fo  l)ct  td)  mnffcn  bcrbamen  [„öcr= 
lücrffcn"  alle  beinc  finber]  geueralem  'filiorum  tuorum'.  Ihr:  generatio 
sucecssionis    a    progenie    in    progeuies,    alle,    bie   bcin    finb,    bie    l)l)C   bctnc 

'■'•  finber  vel  IjciUgcn,  bie  l)f)e  gettefeu   finb.    Consolatio  est,  ünbcr   laut 
fein,   quod  siut  eius  filii,   qui  sie  male  tractantur.     Sitte  ^  additum,   ba  troft 
er  fid)  exemplo.    3<5  !nnb-3  nid)t  bcgrciffcn,  Inic  gl)et>3  bod)  limcr  ,^u,  loiei'ic 
eö  311  gieng,  ba^j  uinfer  [)[err  C^jott  fo  l)anbclt.    3Ben  einer  mit  ber  ratio  bie 
fnd)  anfil)et,  iftS  tierlorn,  Inirb  jtD   fd^löcr,  donec  verbum  veniat  et  dlcat,«.  ig 

-"   fo  gl)et§.     Non  est   viucere  tentationem  extra  verbum.     C?»   ift  mir  ^U  fd)lDCr 
unb  tocn  id)  brau  gebende,  lucrb  iä)  ungcbultig :  bene  facit  [deus]  adver[sariis], 
nobis  male,  qui  U[nfer  !Q[tU  ®|ott  iDerd  nad^gebend,   opprimctur  a  gloria. 
'Dunec':  scripturam  sauetaui  i.  e.  donec  veuirem  illue,  ba  man  U|nferö  l)ierr»i7 
giott   tnort    rcbt.     Est  paraphra.sis   templi.     Non   est   remediura   nmrmurandi 

25    reontra  deural,   nisi  audiatur  eius  vox.     Observavit  eoruni  finem.     Dominus-^,  woicso  sf. 
)prid)t :  Ego  dominus  deus  tuus  taciens  miseneordiam,  Et  econtra.    |S[.  04*J 
laiii   fompt   er   unb   troft   fid^.     Sic  trerben   ^u   fd)cittern  gel)cn.     „3luff§  s.  is 
ungclüi'j",  lubricum.    jycft  [supra]  in  oi>inione  sua  eoram  mundo.    Sie  muffen 
fallen,  deiicis  eos  obruendo,  bu  ubcr  „felft"  [fturtjt]  fie  unb  fturt^t  fie, 

30  praeeipitas  eos,  ut  obruantur,  fturljft    fie  unb  3ul)rid)ft  fie,  ^u  toben,  'ad 
niliiluui  redigis',  'tuic  tuerben  fic  fo  balb  ju  nid)t\  batb  auffgcriebcn,   ©iei'-'s/so 
fiijcn  nid)t  fanfft  nibber,   supra  'fd)cmen'  feeimus,  '^u  nid)t',  l)erad)t  con-i'i. 39, 7 
temptam,  ba^  glcuben  fie  nii^t,  Sauib  est  Atticus,  Valde  suavis  et  elegans, 


1  anegklites  [=  dv8y!<).rjzog]         zu  5  iiil'ra  ps.  119  r  .5  Abst^et  und  (corde)  cor 

6  Deus  c  nns  6r        terjie^el  c  aus  öct3Cltd§ct  8  duplex]  2  X  zu  S  L.ivü  inuocentia 

maiius  mcas  r         10  ftcU('3)         13  geueralem  wühl  =  generationem      Dor]  "liT         zu  13  üor  r 
18  3^  JC-  olict  t»  ffiat  mir  ju  jc^ltier  rh 

')  fd^llip  [c^nip  z.  snippen  =  sdincUen.  Die  Bildung  ist  auffällig,  tceil  auch  Luther 
in  älmlichtn  Fällen  die  Vokale  i  und  a  verwendet,  also  'schnipp  schnapp'  zu,  erwarten 
wäre.  Vgl.  unten  S.  90  Z.  20  u.  Anm.  2:  tipstapä.  -)  ac  non  =  ac  si  nou.  '■')  JJ-  h. 
'Stile'  ist  über  den  liebr.  Text  hinaus  zugefügt. 


88  *,;utf)et4  ^indjbcjjctungcii  an  ber  bcutjdjcn  Sibel. 

s.2iA.-^ai)h   non  fuit  AtticusS  @§  gtict   mir   buvc^y  'ijcx^,   6-3   tl^ut   mir  l]m 

2. floc.  12, -l^cr^cn  \v'i}C,   Stimulus  carnis  meae   bcr  ift  ba,    utib  ^\iU[tuy  t)Qtö  gcltiflid^ 

er  au»  genomen.  Ergo  patior  acutiem  'in  renibus  lueis',  6§   tf)Ut   mir    llil)C 

l)m  f)cr|cn  ^ä)  Icibc  [in  cnnle]  c-i  lool,   atcr  toic  fanfft  cö  cim  tl)iit  baS 

s*. isfiilt  einer  lool,  fu^elt  miä)  in  bcr  nnfen,  Gy  lompt  ein  jaucr  an,  baö  einer    & 
fol  glauben,  er  mus  ein  nar  fein  unb  nid^ts  iuiifcn.    2)er  5lbam  ber 

»••-'siüolt  auc^  gern  9iabge6[er  fein  tmb  Iniffen.  Scnnod)  I)altc  lä)  mid)  ju  bir: 
tarnen  iugiter  'apud  te'  suni,  mauco,  fal  nic^t  üon  bir,  [)alt  lücnn  mir§ 
gleich  lülje  ti)ut,  fal  id^  bennod)  nid^t  ab,  tua  tarnen  magis  credo:  ic^  gleubc 

s-2«bir  bcnnod^  ml)er,  bcun  meinem  l)cr^cn  unb  nieren.    '3)einem'  nou  meinem,  lu 

I  24  rab,  iDort  jc.     3)cnn  bu  l)elft  mic^:  promissionis  vox.    3"  Ic|lft  oi§  Jool 

s.2bcin  trenig  lang  loirb,   aber  cnblid)   nimpft  mic^  mit  e'^ren.    2ßa§  frag 
tc^   na(^  bcm  t)imel,   »nenn   bu    nid)t   brinnen  bift.     „?luff  erben"    frag 
id)    nad)    nichts,    loenn    id)    nur    bid)  l)ab.     3c^  Itiolt  nid^t  t)l)m  t)imcl 
fein,   tuen  bu  nidjt  ba  Inercft  unb  tocum  toolt   id)  >ool  l)nn  ber  t)cll  fein,  15 
Inenn    ic^    nur   bid^    ija\)in   lan,    fo    frag   id^   nid^t  nad)  I)imcl   unb 

55. 2Gnod)  erben.  f53i.  <i4''|  f'oeluni  et  terra']  i.e.  naä)  gut  nod)  nad)  argem.  TOein 
l)crlj  riergel)et,  berl^ert,  leib  tuib  fcel  fc§]  öcrfd^mad^t  mir.  yi^nmma  s[inn- 
marum:  iricnn  mir  nbel   g()ct  f)alt  id)  mic§  an  bidE)   fo  btftu   mein  troft, 

iB. 27 ba»  ein  Epiph[onema  fei).    Sßeid^en:  Lo(]uitnr  de  non  accedentibus.    'Appro-   20 
3ar.4,  spinijuate  deo   et   appro|piii<|uabit  vobi.s.'     Ph[ilippus:    de  bis,  (pii   a]io|stata- 

a.  2s  verunt  propter  scandahim  sed  prior  sententia  est  vera.  2)u  bringft  nmb, 
ba^  ift  mein  troft  [beftes]  frcub.  Concbidit  ut  coepit.  Quoniam  bonus: 
opus  dei,  quod  duras  i.  e.  (|uicquid  nobis  agis  '^eift  nid^t  curare  iiic,  sed 
alludit  ad  dispositionem  [ordinatani],  ijuod  nialis  bene  est  et  bonis  male.  25 
Est  empbasis  brinnen.  Sein  gefd^cfft,  orbenung,  (juiccpiid  tu  disponis  fut 
annuncieni]   hjic  bu   Cö   mad)ft,    aufrid)tcft. 

Ps.  74. 

SP.,  'Sßcrfloft',  berieft.     Sein  nafen  fd)ncubt,  pfuu.     Is  i)s|almus  ift  bcr 

sj.oaUer  f^ioerftcr  einer.     Unb   bift  fo  grimmig  ,^ornig  d|icinnis  nos,   bie  .w 
bein  fJ)|icinnis   nos]   eigen   ift,  ' possedisti ',  gebend:  nn  bein  ImldE,   „bie  Hon 
1  TOoic 4, 1  altcr§  t)er"  bein  eigen  ift,  significat  acquircre,  'possedi  bominem'  id)  l)ab  bcn 


3  acutiem]  nicht  aculeuiii  zu  3  renes :  affectus,  cor,  consilia  r  5  fult  c  niijs  fiuU 
zu  6  ljucia|iiu8  obscurus  vir  contra  \nber  (apud)]  roligioiietn  ut  liudio  contra  Öoplnistas  r 
U  (^ntt,  nim  m\ä)  k  )  SJciin         17  argem  viellcichl  argcnliiun  l,S  mein  (tei6)         23  ftcub 

c  in  fvicb  21;    (Cacis    coulra)    briillieil  L".l   )iflut]    an    \n-Av    fuirorc   nicIW zn    deiden 

zu  31 — 89,  5  „%h  jum  ftrtteit"  im  der  neue  Text;  früher  „3ur  ruleti  bcljneä  erteä" ;  Uhcr- 
setzuni)  von:  ^P^ll?  I231i;  =  'deinen  ei;jentiimlichen  Slamni  oder:  'dein  dir  zu-;/cmexscncs  Eiijen- 
fum',  je  nachdem.  Ü3\23  mit  'Hiamm'  oder  mit  ' Meßatah,  Zugemestene»'  übersetzt  wird 

')   Über  die  Diktion  des  Asaph  hat  Luther  sciujn  üben  ija'ctkt. 


^fnllct  1531.  89 

man  Iricflcn,  a,ci]abt  tjaft,  erfriert  Tjaft,  cum  majino  ajroiic  cpilaminc  [ex 
ceteris  jrentib|iis]  et  difficiiltate,  '^^ä)  I)ab  bid)  tcilCV  cvamt  i.  f.  cvtailfft  l'lll 
bo§  teil  betne§  cr6e§,  mensuram,  an  betn  crbtcil.  2  sententiae:  1.  'rccor- 
tlare  virpip  licroditatis'',   2.  rocordare  ccclcsiao   tiiao,   ([nam  iiosscdisti,  (|iiaTii 

5  'roilemisti  in  virgaiir.     [Et]  placct,     llnb  bir  eilt  Cl'bteil  crloft  tjaft,  seil. 
'3ln  ben  bcrg  3ion'  etc.     Omnia   afflixit,  vcxavit,  ^ä)  ^alt  boa   ev  bom«-'' 
Antiochn  [Philip.]  fcl).     Tudoi  auf   bctl  Xal)iicli|0(1onosor   [sed  illi'  iioii  |iro- 
phanavit   templum].     Wan   fol   [iligcil:    Laiidato    d|eiim    de   c'()cl|is,    fo  fll)cni'  3 
unfcr  feinb  unb  bcstrn  uns.    Uiib  ^eitlen,  uiifcv  fcinb,  Da  man  bov  gcfunt^cnsi 

lu  unb  @[Ott  gelobt  l)at,  status  locus  certus,  tal)crna|ciilum  tedcris  f)at§  tian'j= 
ferivt  fecit  luinen  in  certa-s  statas  I^vationes.  Signa,  'brilllcn'  [sonat  insnl- 
tationem]  ad  insultandum.  Vult  d| leere  gentes  ingressi  gentes  iiostros. 
Ps|alnius  subsannat:  nt  Romae  iani,  statis  locis  et  diebus.  ©ic  tOClbcn  bic 
dies  obfcrbtit  !^abcn,  trenn  fic  tjoben  iboHcu  fintjcn. 

15  [9}[.  05»]  Sieut  hodie  canuiit  rnstici:  llnb  lUCU  bic  ttjclt  bol  pfaffeu  lucv, 

fo  füllen  fie  un«  nti^t  bringen,  fic  UioIIcn  reiff  Serben. ^  't'antate  nobis'  jc. ^i.  137, 3 
[Sieut  in  Bab|yIonia],  T)obt  l)T)f  nidjt  jU  fingen:  Beatns  vir.  I.ndibrinin  Joirb 
bvauö.  „?In  beincn  feicitagcn"  [utrnni(|iie  honum]  vel  in  beinern  tcmpcl. 
Hie  fiiit  3io'^ianni§  Inief.  ^Jtarfjcnö  im  tcmpcl,  Ibie  fic  tnonen:  3Bo  bov()in 
2u  ein  Iencf)tcr,  i>a  mus  ein  f)ainifd)  [statua]  ftef)en.  C'alignla.^  (Ss  laut  fecr 
lüol  ad  Rüni[ano.s  vel  Autiochiun.  Aurig.  ikhi  proplianaveninl  tenip|hini 
sed  spoliaverunt.  Nabuch[odono.sor  tantuni  «poliavit.  In  perplexitatibus 
[ligni]    arbonim  l^at  lein  sententiam  nid^t.     '5Ran   fifjet  bic  ejt'  v|ult  rems.s 


1  crtng(i)t  5  Et  «6er  (Sed  non)       bir  üher  (ju)  zu  13  Mued  r         zit  15  Am 

Bande  i'Oti  lil.60'' vben  sieht:  Qnerere  SUSI  et  victum  iiou  piuliibet,  alioqui  iiec  rem,  periis  aiil 
agrum  habere,  tueri,  cripere  lupo.  Sed  Cur^intliii  vindittae  studio  deiiide  coiifiindeiidi  fratris 
coram  gentilibus  iudicibius.  Sit  ergo  exemplum  Corintliiorum  glossa  liuius  loci,  ut  iioii 
libido,  vindicta,  Cupiditas  sed  iiecessitas  lusticia.  —  Fast  die  Hälfte  von  Blatt  65^  nimmt 
eiiie  Tischrede  ein,  die  vor  unsemi  Texte  schon  (quer  geschrieben)  dastand:  Cultus  autem 
dei  apud  t'hristiano(rum)s  non  est  illa  larva  monaclioruni,  qua  fatigant  sua  Cür])ora  ieiuniis, 
vigilils,  cantu,  quod  portant  cilicia  et  virgis  se[sel  caedunt.  De  hoc  cuitu  deus  nihil  novit 
neque  unqnam  (illnm)  a  nohis  exegit.  Sed  quando  [2.1  pure  |.1.1  diligenterque  (.3.]  verl)nni 
cius  tractatur,  tum  excoluntur  animae,  ut  sciant,  quid  et  quo  modo  credant,  docentur  etiam 
charitatem  erga  deum  et  proximum  (Cultus  dei  pietas  vel  religio  Christiana  est,  ut  uno  verho 
dicam:  credere  Christo).  Dies  findet  sich  Binds.  111,50  mit  Variante  tum  exeoluntnr]  ibi 
erudiuntur         10  fuit]  6at?       30^  oder  3(i^       Wicf]  luitft  ~u  '20  Ijilbct  gofecn  r       llbiquo 

posuerunt  statuas,  fallen  nid^t  \ii\\.\.  unb  ^clm  gehabt  sed  tantuni  staluas  am  Bande  </iier 
zu  21  fiilbct,  go^en  r         23  sententiam]  vielleicht  roem  =  rationem 

')  Offenbar  haben  also  die  Bauern  vom  Ltitherliede  „(Sin  fcftc  bürg  ift  Ulifct  öoH" 
zu  V.  3  «llnb  lucnn  bic  hjcü  öoU  iciifel  >Dät',  llnb  hjotlt  nnä  gat  öcrfdjlingcn"  diese  Vurixlir 
gesungen.  Damit  Mehl  fest,  daß  daa  Lied  schon  einige  Zeit  bekannt  nur.  Die  Bemerkung  „fic 
iDottcn  reif  Wctbcn"  beurteilt  diese  Bauern,  lieif  werden,  niimlich  zum  Untergang;  vgl.  auch 
unten  S.  'Jl,  8.  -)  Gemeint  ist  der  Versuch  des  Kaisers  Caligula,  sein  Standbild  im  Tempel 
zu  Jerusalem  aufstellen  zu  lassen:  loseph.  h.  lud.  2,  10.  Antiqu.  18,8  (vgl.  2.  Tliessal.  2,  4). 


90  Silurs  9inii)l)fijfnmgcit  «ii  bei  bciitfdjtn  iBibct. 

ob  ociilos  ponere,  vitk'iiui.s  vibratas  et  vihrautes  sccurcs  iinb  IjaUiCU  T)iu  ein 
is. 6ut  ijnn  ein  gcBufdjc  iiiib  tualt,  @ott  flcB,  fie  treffeu  attnv  ober  tafcl,  ut  in 
sedLitione  rustica  demolientcs  ceuobia  Eisenachii  inonumenta  ^  jc.     Simil^iter 
»•'atle.    '©nttncitjcn',  bcvbcv'&cn  [i.  e.] :  Sic  ticrBrenncn  beineu  tcmpcl,  propicia- 
SB. sturium  et  ciiltum.    Soy  unä  ganii  [reinj  an§plunbcvn  [vciffcu  cinj  [iM.  tis'']    & 
»•9'2IIt  ftct',  ba  ©Ott  fein  tiiDÜ  Icft  prebigcn,  qG§  finb  fdjulen.    'Un[cv  ^eii^icn' 
i.e.  propiciatoritim,    tcinpluiu,    pvüptieten  habueniut    sed  officiiini    ift   nibber= 
gelegt  gclDcft,  man  lift  nic()t  ni()cv,  Ut  .sl  bic  Colilegi^ium  tcniphim  jcrtrod^en, 
<liceretiir,   c§  tft  fein  dootor  nicl)r,   iiuia  man   lieft  nitfit  jc.  tifd),   golbcii 
leudjtcv  [mensa  3C.],  in  qiiibns  siguis  colitur  deus.     Deindc  fo  prcbigt  man   '" 
nidjt    nx'^er.     Pi-opheftae  sunt  (juo  ad  personam  sed  i\uo  ad  ot'tirium.     JPtr 
Ijoten   lein   prebigcr,    doetores  vcl   lectores   mf)er.     Vasa  toin])li    finb   l)t)r 
pdjen,  advers|arii  l)a'6en  anbcr  jcte^cn  f)in  ein  geieljt  11  nb  lein  lercv  Icret 
[lieict]  mlKV,  prcbigt  nn§  mlicv,   J^liter  3C.    Templum  unb  pvcbigftucl  ift 
»  '"geftuiljt    bflä  (Hinbliicrcl    ligt   bnrnibber.     Notificans:    bev   bic  leut  levet,   fo  is 
®- "  ftfjcnblid)  Hcvlcftein.     'Sinus':  Temphim,  collegit  temphim  [pop[ulus  in]  sicnt 
nnilier  in  sinn,  quae  ubi  liabet  in  sinn,   lactat.     Si  deus  in  suo  sinn  vcrbo. 
Est  locus,  ubi  C'ongregatnr  jiopulus,  nt  filius  in  siiiu  niatris.    ^n  bin  avmcn 
lüolt  id)  gern  tiabcn  In  simi,  luie  bic  nuitei-  ha§  Iinb  nimpt,  quando  vult 
Jactare,    Sie   deus   aniplcctitur    suum    |)op|uluni,    lerct    ftC    unh    tl'oflct    fie    et    -'n 
amplectitur.     lani  sunnis   ex   brachiis   geloorffcn,   iani   anqilitis   nun    solamur. 
SBic  lanftu  ioä)  t)mn  mT)cv  bcn  loeum  ticrlaffcn.     Templum  est  sinus,  quia 
ibi  colligit  po]nilum.     Germauus  uon  iiabet  Bofcn  sed  indutus  veste   l)cift  er 
boS  bofcn,  qudd  inter  vestem  et  cutcm.     SBir  Ijeiffenö  ein  liruft.     lam   venit 
et  sei|)sum  solatur.    Ex  isto  versu  ostenditur,  quod  Hicru|salein  sit  in  niedio   ^is 
s.  12  terrae,    sie   constanter    prac|dicatum:    „bcr    l)ilffe    tl)Ut    auff    cvbcn".      V|ult 
d|ieei'e:    illc    est    sohis    salvator    t|olius    orlips    ter[rae    ei    l)ilfft    nllcin    bcm 
gion^cn  crbboben  ©i  ift  bei  Ijelffcr.    6§  ift  jumal  ein  fein  fentenij.    (yö  gl)ct 
Quff  erben  S[umma  s[ummarum  fo  jlü,  ba§  eitel  ntorb   i-ipSrapä-  ift,   fiift 
einer  beii  anbern,  (|uod  non  quotidpe  sang|uis   tluit  unb  lueib  unb  t|iub  an   'u 
untciIcK'    unter   gc()et    et   snunma   s|umniarum    quic(]uid    [Ixmi]    manel,    lioe 
ipsuni    quod   spiramus,    non  debetur   terrae    sed    salvatori   in   terra,   (|nae  est 

diabdli.  [IM.  w]  i.e.  bei'  crljclt  oHeS  nuff  erben,  ber  Tjilfft  allem  bing  auff 
erben.  3ft  fecr  absolute  gevebt.  Gr  Ijilfft  in  aVicn  fad^eu,  [er]  ift  ber  gene- 
nil|is  salvator.    Ubicunque  alicpiid  salvatur,  ba  ift  bcr  l)cr,  ben  ©atan   lieö  ss 

o — 4  in  (leiisam  arlioro  in  tuis  iloiiiilius  tol:i  llierus^.-ilciii  unb  jcljcu  otlcill^aticil  iu 
lociB  omnibua  sua  idola:  {o  ^ct  idjs  flcvu  'moed'  r  zu  l  Sic  sequitur  Ulli  sigiia  Dei  sunt 
synagogae  r  6   oII?  c  in   aUc  'JllO  Hfdj  fehl)  tcurfjtct  11  hinlcr   seil   feMlt  nun 

17  mulier]  mr  [matcr]         ;«  22  .Sinns  (iicniiuni  r         zu  34135  tiuneralis  salvator  r 

■)  Gleichseitige  Berichte  über  die  Gewalllalen  in  Eiscmtch  (rom  21.  April,  25.  und 
30.  April,  1.  Mai  ir,2.'>  s.  hei  Fi/rstcmann ,  Nettes  Urkundf.nbuch  1S12  S.  261.  265.  276. 
')  Vgl.  oben  S.  87  Z.  6  u.  Anm.  1. 


*l.Mallcr  1S31.  91 

fcrnft  iiid)t-5  litcitn-ii  i.  c  bfv  aiiä  ntlcr  not  liilfft  aiiff  erben  [vd]  bev  nUe 
l)iilffc  tl)iit  aiiff  cvbcii,  bcv  olle  l)ulffc  tt)iit,  \o  oiiff  eibcit  tft,  gefdjidjt. 
S)a»  ift  icdjt.  Nuiif  probat  per  exeinpla:  qiii  Iiivurit  Iiidaeos.  In  pracscnli 
la-j  id}y  Weiten,  «inod  adlmc  norit  foccre,  seil,  niare  jc.    ^äj  meine,  er  meine 

■■'   Pliaraonein    [' ilracoiiem'].     Gr   meint    botf)    bcn   ^()nivno.      Kzecli.   'draco    in  ^icjct.vs,  3 
niari  magno  \icor  est  flnvins  et]   Ijeift  t)f)n  'feci  nicnK'li[)snnr,    finb    nod)  olS 
bic  fclfiigen  flnalfifd)],  nennet  fic  dominantes  ii\  Ikh;  mmulo.    6§  ift  meta-*'-' 
]>liiira,  ein  eitel  nictapliora,   Vfult  diccro:    (|iiando  niat;ni   priiicipcs    vciff  finb 
lüov'ben,  fd;icfct  nnfer  .s;i|evv  ®|ott  ein  liotd  nnter  fie,  bie  fieffen  fie  anff,  bn 

10  öon  fitf)  nid^t  tuiffen  bic  eö  tl)Un  follen.     In  desortis:  ([ui  sunt  fcroces.     Ipsi 
mancnt   in  rogno  sno,    doncc   liabent   rciinuni    et   siil)iecti  muffen   leiben,    hai 
postea   venit  gens,  Vt   Gotti   et  Vandali    [Iluiini]    |{(>niailf)s.      I'er    i)opnlos 
barbaricos  alienos  et  inspcratos.     Tu  seindis:  ^ä)  l)nlt,   bnä  bnä   aud)   nod) »  '■> 
fei)  metapi^liora,  gljet  ad  regna  et  C'ivitates   i.e.  lidjteft  ein    ftab  nn,   ut  sit 

15   eulta    et    econtra   ubi    est,    i.  e.   bauet   lanb    unb    leut    unb    Deiftovet    etiam. 
'©tortf':  potentes  nt  Cartiiaginem.    VLuIt  d[icere:  distribuis  politia^  in  variis 
locis  et  econtra  3evftvel)eft    [dispergis].     ©inb  al>3  exemi)ia  iiiiiiis  :    i]isi'  solus«  ig 
in    terris    iuvas.     'log   unb':    Tu    coufirmas,    boä    gcluiu    flel)et.      I11    (jnltö 
flcloiö,   bu  madjft,  bai  bie  „fon  nnbä  licdjt"  geiuify  geljct,   bu  mad)ft,  ba>3 

2u  bic  fonnc  nidjt  feilet,   nid)t  t)irc  flehet:    baß  lüir  morgen  gloiS  bein   togcn 
l)altcn.     Gerte  dirigis    fest  transitivuni],    tu  eertificas,   fiicis    eos   corto   cnrsu 
ire,  ceito  lueere  et  certo  currcre.     [Sl.  6ö''|    Lumen:    ^d)  ^^''1^  l»onb  tuadjcn. 
Praeparas  cibum  illos,  supra  62.-    S)u  Baueft  ba§  lanb,  ilii«'  fecimus,  sed  txsn 
mag   bie  anbern  groffen  luminaria  aü^n  mal   mit    meinen.     Ideo   reddam: 

2J  [aEl   ftern.    'Tu'  k.    Sft  and)  fein.     (?r  mnd)t  beut  Snrden  fein  tanb  fo»-'o 
tueit,  er  teil  non  ut  Tnrea,  er  fetjt  igltd^ent  Regi  et  pop[ulo,  tüie  toeit  ein«.'? 
lanb  fein  fol,  3m  (^ptjob:  In  finibus  Epiiod.?   @§  !an  niemanb  mcitcr  regirn, 
benn  ijtjm  (Sott  befoUjen  f)at,  lüic  SPiauluS  in  Actis  exponit.    Est  exposiliosivii".«« 
illius:  tu  salvator  oniuis   terrae  3c.     Sju  gibft   allen  l)errfd)afftcn,    lüic   lücit 

3«  fiel)'  rcid)en  follen.     5Piaulu§  Ijat  fein  oratio  barau§  genomcn,   nimpt  baä 

lanb  cum  legibus:  unicui(jui'  reip[ublicae  dat  suos  terminos.  Uii[manuni 
imp[erium  fam  bic-  gl)en  ^erfien.  '©onicr'  quis  iioc  putasset?  ^tan  meint, 
c§  fom  nngefcr  l)cr.  Hactenus,  quod  est  salvator  '©0  bcndc":  Nahal  eina-is 
lofc  Öold,  Naijal  ein  lofcr  menfd),  ])0])|uhis  sine  sapicntia.  Plus  est  voea- 
35  bulum  affectus  quam  intellectus :  bie  nid)t§  ad)tcn,  iueu  fic  fd)on  tlng  finb, 
ut  D[ux  G[eorgius,   Marcliio.     'Non  des':   ift  fein  t()icr.     Opponit  l;estiamai9 


zu  ö  ps.  43  r  9  frctjcn  fi^  c  in  fic  /•/  li^tcft  c  aus  tid^tcii  18  ^att6  c  in 

Vjcitö  zu  PJ  Tuus  est  dies  ic.  r  20  motgcii  oder  iiiuacn  22/23  nionb  durch  Strich 

zu  sed  «  mog  zu  23  Ps.  62  r         2.5  3ft  oud^  fein  rh         zu  28  Act.  17  r         33  Kabul] 

hzi  Itebr.         34I3Ö  lofc  zu  bic  nid^tä  gezoijen        30  Noii  des]  Ne  tradas  Vuly. 

')  =  fie 


92  Sul'^ct»  -JJndjbeffctungeit  an  bct  bciitfd^en  Sibel. 

S- 20 bestiae.  ©ebcncJe  bcs  bunb»:  Plena  est  terra.  V[ult  d^icere:  lutueu  Greci 
[ut  latiiii  (licunl],  Corinthus  domus  iniuriae:  (jiiae  sunt  passae  iuiuriam  btc 
3errif  fenen  "^eiffen,  terra  est  plena  deformatis  locis  et  riiinis.  Lumen  Greciae 
est  extinctum,  extant  domus  vastatae  et  passae  vim.  Sicut  politae  urbes 
possunt  lumina  terrae,  Sic  vastatae  obseuritates  terrae ^  Sicut  supra  dixit  s 
jerbrec^en  ben  tcmpcl,  lam  ft^et  man  t)nn  boS  lonb  »nie  ijnn  ein  öerbrannb 
borff,  „C'5  ftf)ct"  fc^Cllilic^.  Ego  semel  cxposui  [active]  de  mouasteriis:  @§ 
finb  rcubfc^Ioffcr  :c.,  sed  quemlatur  vastatam  terram:  „ba»  lanb  ft^et" 
[f)cflid^l  bot  serrtffener  itnb  bcrftortcr  I)eu)ev.  Est  deformatio  terrae  et 
vis  facta  domibus.  S;ic  Q)X)it}  finb-3,  »HO  ttiQa  fcinS  im  (aiib  ift  gchJcfen,  ba§  lo 
^äbcn  gav  öcrnic^t  uitb  ücitjcrct.  ßeiium  secnm  aÖert  omues  calamitates. 
3. 2i[!8I.  67=»!  3|"t  ein  fein  fentcn|  sequens:  '£a§  btejen  gcvingcn  uic^t'  mit 
fc^anben  ba  öon  ^ic^^en,  ge^en.  Sic  feieren  tl)un§  lueilid)  nid^t.  [Empha- 
S5. 22(23 si.s]  Sic  i'^umcn  beinen  uamen.  J^oven  [P.M.]:  Antioclio.  „Sttjm": 
gcf(f)rcl)e§,  geplev»,  bc»  inu|en§  [ba§  fol  ein  gcncral  fein],  be»  trium^f)iren5.  i^ 
pud^en  [1)01)01  ba  ijab  totr  l)^n,  too  i[t  bctn  gott?  Sa§  bir  bein  6f)i-iftiim 
'^clffcn.  Sas  poltern,  f(^avrcn  finb  subsanuationes,  sunt  voces  inimicorum 
et  illi  non  t[)nniorn  sed  fcfjcltcn,  blaspliemaiit.  Inimicus  insultat:  Bis  capti 
OTattf).27,43p}ii-iges.     'Speravit   in  cum,   salvet,  si  vult.'     2Öcr  ligt,   bcr  ligt,   hah  eine 

gcT)cien,   l)oncn,   lachen.     Epinikia  et  vcxationes:  tner  ben  fe^nben  I)at,  barff  m 
für-  jc.     Xcr  iurcE  fan»  anä)  aufbermaffen   Inol  fagcn:   Vao  victis.     I.e. 
toed^ft,  hjtrb  groffcr  „gctitmcl":  iibcvfaUcn,  fc^arren,  bodjen,  toBcn.    SBcnn 
dominus  uic^t  bicin  fil)ct,    fo  „nemen  ftdt)^  toerlid^  ,yt",  Tur[ea.     ^\t   fein 
üoldE,  baä  fo  flogt  ut  pius,  Vidc  C'Lanticum  Canticorum. 


35 


PS.  75. 

2)a§  er  nid)t  DerberBt  lourbe,  nid)t  nmbfeme.    Nomen  tuum  est  prope 

i.  e.   beneficum,   non    est    nobis    nomen    ioiige.      Nomen    tuum    ]M'ope    est    in 

$j.  uä,'i6eon|cilio  sanctorum.    6§  fol  l>eneficii  fein.    '9Jal)c':  jirope  est  omnil)us  invo- 

eantib|us  te:    Esse  auxiliatorem.     Nomen  de!   propiu(]uum,   quia  nomen  eins 

facit   mirab[ilia.    51al)C:   sabitare,  ubcr  un»  ift  i.  e.  (piod  nos  habennis  verbmn   30 

»•snoticiam    sonaret  non    auxiiii   nomen.      Sa   fompt    nu   pcrfon   dei.     Tempus 

S. sstatntum    [loca  supra]    liic,    supra   domus.     'Cum   accepero'   stato   tempore. 

3ft  in  persona  dei  dictum  ba§,  mutatio  ])ersouae  rcfcrtrt  ftd)  ba§  bcnn  (piod 


5  possunt]  pt  also  polest  m!i;/lich  10  über  vis  sieht  2  16  püä)tn]  zuerst  bto^cn? 
l'J  (Krip)  Speravit  -21  (a9cn(§)  i'  piope  «icr  (sanctum)  .In»  Innenramh  von  Bl.fiT'- 
quer:  Is  ps^almus  (ür.nt)  minatur  Iiidijis  piapscrtim  «iptiniatibiis,  f|iii  tiimebaiit  iusticia  legis 
et  de  regiio  et  sacerdutio  a  deo  acceptu  et  quod  esseiil  pupiulus  dei,  ideo  impossibile  esset, 
quod  quicquam  inali  eis  accidere  posset 

')  V/rgäme:  heißen.  ')  Ergänze:  den  Spott  nidit  sorgen.  Belege  für  dies  Spridi. 
wort:  Tliiele  Nr.  245.        ')  =  fie. 


5PfQ[ter  1531.  93 

abiecimus.     Comminatio   contra   intonio?   liostcs.     3u  fciucr  ^cit  tiicvb  ein 
mal  richten  loa»  rcc^t  ift.    äßeib  icf)  ridjtcn  bac  rcdjt  fol  gcvidjt  I)ciiieu  .3. 
versus  i.e.  hüa  lanb  ift  Öer3a9t,   crfc^iodEcn.     Duplex  sententia:  an  loiiuatiir s.'. 4 
de   impii.s  vel  püs.     'Coliimnas  ciiis^  ift  de  piis.     Ipsi  territi  sed  ego  'coii- 

0  firmo  eos'  et  postea  incipit  bo»  Qiibcr  teil.    [S8I.  67'>]  '^dj  loerb  rcd)t  ridjtLen'«- s 
qui  sunt  territi,  confirmabo:  ftcvcfcn,  econtra  impios  [induratos]  tcrrebo.    S)ie 
im   lanb    ücriagt    [finb]    nesoio   an    de    impiis   vel    püs    loc|iiatiir.     Sq-S  lanb«  •< 
bebet,  ift  Detjagt,  t)eift  nid^t  allein  erfc^iecfen  sed  illam  contumeliam  passiouis, 
terroris:  bo§  lanb  jittcvt.   'Col[unnia.s'  l)t)l"  bein.   Est  [eolu|uiua]  mctaph|ora 

1"  „Seule"  i.  e.  .stabiliani,  hjil  matten,  ia^  fcft  ftcl)C,  bn§  iiid^t  iimbfallc.    SaS 
finb  bie  fromcn,  qui  terrentui-  iudic'io  dei,  impii  rident.    (iloria  tibi,  doniine, 

quod  nos  iuvas,  bie  impii  fragen  bod)  nic^t  bavnad^.    9{^umbt  nit^t  alfo, 35.5/6 
tiiump^irt  nid^t  alfo.     „Äopff  aufffe|en"  S  iustruere  se  ad  bellum,  ad  pug- 
naudum:   bu(|t    [tro|t]    nid)t    ouff   CUCt   mad^t,    Tunc  pauper  .si|bi  coinii 

15  sumit.     lactant    lingua,   iactant  manu,  sapientia,  vi  vel  potentia.     iKl)limbt 
nid^t    unb    bud^t    nid}t    olfo    auff    euer    mac^t.     6in   feer   obscurus 
p-sialmu.«:  bud^t  nid^t   auff  euer  „f)orner",   gctontt,  „f)cbt  eur"  madjt,«.« 
gclnalt  „nid^t  ju  l)ody'  [feer]  inibbcr  ©ott,  üerlaft  cudj  nidjt  gu  fcei-'  o»ft 
eur  getoclt.    'Quoniam  nee  ab':  Ista  sententia  'feeimns  eura  infei-uo  pactum,  |\'.^^  ^^ 

-■n  unde  veuiet  nobi.s  malum?'  ut  sit  Miniesis.     Yrrn  esti.s  nimium  seeuri:  qm's 
faciet  nobi.s?     ^d^  f^flC  CUC^:   @ott   lüirb»  tl)Un.     Ip.se  'est  iudex',  qui  teiTets.  s 
istos  supcrbos  et  induratos  homincs  'JHebet  nidjt  l}alftarrig\  quomodo?  hoc,  s'.c? 
ut   dicatis:    e§   f)at   nid^t   not,    quis  faciet  nobis,   sumus   nos    populus  doi. 
Fidunt,   quod   sunt  populus   dei  et  liabent  promissiones  regni  Ipse  est  gan^ 

■.'.'.   nafjenb  vobis,   ipsi  srjoriantur,   quod  habent  ein  regnum,  ein  cornu.     33erlaft 
cud^  nid)t  auff  euer  9Jeid).    Sa§  cornu  '^ette  iä)  gern  brinnen  gel)abt.    5Jod^ 
Don  beut  gcpurge  l)nn  bcr  louften  i.e.  a  meridie.    £cnn  65ott  |ld)  fages.s 
eud)]:   (Sott  ridjtet,    brevefactos  'e.xaltat',  duratos  'bumiliat\     Xev  l)err  Ijats.» 
„ein  feld)"  in  ber  l)anb,  ^at  fid)  öiel  muffen  leiben  bcr  öer»:  Cantatus  de 

30   Apostolis    proptcr   lioe  'confirniavi  col[uinnas  eins'.     |*.Bl.  »JS"]  Turbidum:  ba§a5.  •• 
t)eift  er  'ftavden  tnein',  ber  ein  rtol  fan  bvuncfcn  mad)en,  ut  nesdat,  \m  fein 
hJeif^eit  bleibt  et  potentia.    gr  gibt  eim  trunden,  i.e.  fie  muffen  bie  neige '-».9 
auffauffen.     „^[rinden,  brau  fangen."     y[ult  d[icere,  i>aä  fie  i)mer  „bronc. n 
fangen",  unb  bie  „l)efen"  [I*.  M.]  baju.    'Omnia  coqnua':  alle  gclualt. 


3  duplex]  2  X  11  fromcr  JJ/72  Gloria  iis  iama(^  unl  21  nobis  c  aus 

ferroribius       iudex  zu  Ipse  est  Z.  24  durch  >Slrü:h  zii  29  itäfn  r  :it  34  unter  ^efcn 

[über  Valde  94, 2]  steht  P.  M. 

')  'Äopf  auffegen"  s.  Tliiek  Nr.  351.     Früher  hatte  iMther  an  unserer   Psalmstelle 
das  ihn  geläufigere  'Hörner  aufsetsen'  s.  Thiele  Nr.  352.  ')  Die  'Wiqe'  =  der  Hest 

im  Beclier,  Glase,  ist  luxJi   in  vielen  Mundarten  gebrüiichlich.    Luther  hat  sonst:  liefen 
und  hehilt  dies  Wort  an  jinserer  Psalmstelle  bei. 


94  Sut^^cr»  9tad)l>cjictungcn  nn  bei  beutfcijen  SSibel. 

s.  4  Valde    communia    sunt    qnae    in    ])S[almi.s    Asapli.      '£)tc    ^fetl'    bcr 

»  .'•  fd)ul!cn.     'Senn  bic  vauticbcvge^   prac  monfibus.     Omno  imporimn  est  latro- 

ciniuni:    Auginstiniis ',    quia    sunt    longa    iinperia    qnasi    latrocinia.     Quao- 

ffi  fritnr,  an  sit  ctiam  seditiosus.   Sie  ftoll^cn  „Tticdjtigcn",  bie  rauber  muffen    :. 

»cii.Sfl. 3:!,  1  bcraiidt  liicvbcn  [seil  est  tcnnitcr  gcvebt].   Nonne  qui  praodaris,  Esa[ia,  3cr= 

viffcn  löCl'bcn  sicnit  leo  rapit,  i.  e.  ipsi  occidentnr,  rapicntnr  de  liac  vita.    Nos: 

»oirb  l)'^n  ein  xoä  ouf^ictjen,  fdjleljet  unter  ben  tiauffcn  et  rapit  cos  de  vita, 

nt  fecit  Sennacheiril)  et  Piia[rao.  @v  fi()ct  Quff  bilö  niCCV  unb ''^>l)nivno,  eanit 
de  niari  rnbro.  g'3  fol  louttcn  atrociter-  ein  inub,  bn  ciui  unfev  I)cr  Ü)ott  m 
ben  fopiff,  ba§  Itjcbber,  snpi-a:  eiid)  fol.  Ii)si  rauben  ]iop[nliim  dei  econtra  dei, 
i[t  tcnuiter  gcrebt  de  reb(ns  magnis.  Ujufcr  l<0[CXX  ©[ott  t)at  fic  cingcfuntien 
ut  puella  piornm  sod  fein  cinfnug  lieb  luar  boS  lirnffcr  tunufen  in  mari  i.  c. 
ä!  iq[uanqiiani  diu  joruig  finb  Piiarao  et  alii,  furdjt  id)  gleidj  fo  l)art  für  Ijtjn 
qI§  für  beut,  ber  fd;Iefft.    Qö  3ft  M^b  gefpottct.    Ipsi  ineipinnt,  fic  muffenS  i;> 

aber  laffcn  6I[eibcn,  animo  cffieiunt  quod  ceptant,  t)aucn  bo  ^er,  sed  (piando 
dominus,  fo  cutfclt  l)t)n  ba§  fdjlücrb  ex  manu,  noii  inveniunt  i.  c.  non  trifft, 
er  feilt  [i.  c]  6r  mu»  ba§  fd)liierb  loffen  fallen  d[icimus  nos,   minantnr   sed 

SB.  c  non  ofliciunt.  Sie  jurfen  h(i5  fdjlucrb  sed  non  effi[eiunt  Ut:  lam  C'esar, 
Ferd[inaudus,  ®corg  finb  ftollj  sed  muffcn  bic  1)0 nb   laffcn   finden  20 

i!.9[SBl.  OSi-J  'Sinb':  ^ft  al§  contra  impios  gcrcbt  baä.  ["'l'^'r«  JC.']  3ft  al§ 
t)oin  toettcr  unb  bonncr  gcrebt.  äÖcn  bii  hac'  urteil  fprid;ft  i.e.  dum 
tonas.  '©tir  feessat  l)ellare],  fo  laffcuö  l)l)r  fricgcn  anfteljcn,  Umllcn  nl)mmcr 
friegen,  belia  eessant,  lücn  er  brcin  liegint  ,^u  fdjmciffcn.  Piiarao  nnift  auff= 
l)0rcn,  ipiaudo  dominus.    2.  pars  iudieii  Uom  t)elffcn.    (Si  l)cngt  OU  ein  aiibcr,   25 

SS.  iißö  gcl)Ort  jufaincn.  'Et  reliquiae':  bau  ift,  ubi  7  iiorac  aut  ut  reeolligat, 
si  quid  amiscrit.  Ira:  duplex  sentcntia:  hominis:  confitetur  tibi,  Reliquiae 
piornm  ruftct  fid^  JU  IjOrcu,  liominis  passive:  impii  premuntur  ira  aceincta, 
liacc  est  .1.,  2.  est,  «piod  ira  Pharaonis  [active]  est  oecasio  confessionis  i.  e. 
fccit,  ut  nos  Cantaromus.  Cautemus  domiuo  gloriose,  ^ä)  l)et§  lieber  pas-  ;io 
sivc:  Ira  Pharaonis  eoufessa  est  tibi  i.  e.  fecit,  te  celebremns.  Ostcndam 
jiotcntiam  meam  in  te.  Ira  hominis  i.e.  ira  in  horainem,  nt  sit  ira  dei  in 
liominem.  Passive:  Ira  hominis  i.  e.  qiuuido  cum  corripis,  Ira  in  homineni, 
qnandr)   cum    eo  ,5urneft    et  bonnm,   alias   jieriret.     Aliter    irascitnr  8(anctiis 


zu  3 — 7.3  Is  pr.acdicit  t.yraniuis  et  spuliatciroa  populi  iloi,  niiscri'  delciulos  u.  am  Itmcn- 
rande  gurr  12  tomiitor  r  aus  donuiter  13  pioruni]  oder  pueruni?  2.3  ])c1laro 

21  (fäjla)  (djmcijjcii  25  6§  mit  Strich  zu  Stil  Z.  2.3         ■  2H  311  fjorcii]  juiti  ,iorii  uiüi/licli 

32  i.  e.  (((ui.i) 

')  Augustinus  de  cipit.  Dei  XIV,  4.  7.8.  ^)  AtiocittT  cnh^mchl  dem  '  ti'iuiitor 

gctcbf  Z.  12. 


$falter  1531.  95 

aliis  impiis,  aliter  aguoscunt  pii.  ha  tiia  |ift  glcidj  lüol  mit  activc]  in 
liominem  ooufitctur  te:  tüCtt  bu  bcu  mcilfdjCU  [Icut]  ftiaffft,  „ba§  fol 
man  biv  banden".  'Felix,  quem  faciunt',  tueni?  ba-i  fclbig  luere.  '80  Icvet 
man  bid}  pieifcn  pJlbcv  bn]  rnfteft  bid)  t^tcidjmol,  ba§  bn  mljcr  jnrncft  mit 

1  xxdjtcn  3orn,  bn  bift  gernft  nori)  ml)cv  „]n  ,}nrncn"  ]n  fti äffen,  llnb 
ba§  i>n  geruft  fe^ft  (ad:  bo§  ift  fein)  auä)  anbcr  ju  ft raffen,  ftoffcn  fid) 
bie  lent  bian,  quando  tu  increpas  liomiiios,  fo  ftoffcn  fid)  lucl  anbevc  bvan, 
baö  ift  bev  seuteutia.  Tali  exeiuplo  teircntur  multi  alii.  fo  nuiv  man  bidj 
befcnncn.    Xex  öci'§  toivb  l)eut  jnm  cvftcn  mal  gebet  ijn  beni  fentenlj.' 

10  'Vovete^  imperative  tantuin :  Ilhul  est  praeceptum  nemOt  ninfein  f)|evi' g|Ott  i'  12 
fuv  ein  ©ott  an.     Est  .1.  praeceptum.     Est   veibum  iiacti  vcllo  eum  habere 
pro  deo.    „S)em  tnunbevbaiiic^en":  S)a  !ompt  hjibbev  pcstis,  hazar  vindc- 
miarc,  i.e.  e§  ftofft  fte  jn  boben,  er  leret  fie  mores.    Si  verum  esset,  (juod«.  13 
liie.      [S8l.  G9"|     Et     nostris    temporibus    [domiuus]    indicavit:    l\«x    fpapa] 

15  franciao,  [iumgariae]  daniae  K.  Et  iiic  est  scriptum,  bo»  e§  l)t)n  befdjevt  fei). 
'Maudas  salutes  [lacob]':  bn  loilt  gct)olffen  t)aben.  *'-''^' 

Ps.  LXXYIT. 

3j(^  fdjvet),  Epitasis  i.e.  ijnn  meiner   not  fndje  idj  d|i(imns  ik)s,<s.s3 
bie  Joer  gern  gctroft  nnb  'tvH  fid)  bodj  nidjt  troften  Iaffcn\    '^d;  bend'e  an«  1 

'-'"  Sott'  baC'  id)  ert^ittere  \ba  fol  man  nid;t  yttcrn  scd],  De  soaudalo,  (|iiih1 
deus  non  iuvet,  2.  scntentiae:  .1.  protlicron  iiiste[ron:  '^(^  bcnd  an  ©Ott' nnb 
iliud  sit  efBcieus,  raoveor,  vcl  histeron  proitlicron:  quando  mens  Spiritus 
angitur,  tunc  loquor  et  cum  conturbor,  suui  memor  dei.  ^li)  i)ah^  nidjt 
gern,  quando   an   dcum   gebende   ut  terreatm-  scd  eeontra.     2:ein  i.  e.  verbi 

25  dei,  in  quo  cousolatio,  ©cf^et  \W]apij  ut  ego  Pliilip.]  mit  gcbandcn  umb,  ba§ 
bie  leut  nid)t  f romer  tuerbcn:  fiorent  impii  fba§  Incr  ber  crft,  \mn  id)  an 
©Ott  gebende],  hoc  mc  oonlristat,  Sed  eeontra.  ©cift,  t)Crl3,  men  mein 
l)crlj  in  engften  ift,  „amcdjtig  mirb",  fo  rebe  id)  mit  l)t)m.  3ft  nod)  aUi 
memoria  dei   et  verbum.    6§  fol  ia  nid)t  bof>3  fein,   iuenn  einer  an  nnfcvn 

so  t)|err  giott  gcbcndt.     Iiomrdari  dol  molnrt  mid).    laä  ift  fecr  gnt.    "JJicins.s 
äugen  l)eltftn,  ba»  fie  niadjen',  ^d)  bin  crfdjlagen  [delirium  animi  passus], 
^ä)  bin  fo  amed^tig,   [lefig]  ba§  id)  nidjt   fba§  id)  manel]  rebcn  tan.n.c 
\^ä)  bende  ber  jcit]  SBenn  iä)  mxä)  trofte  scilicet,  i.  e.  'ber  Hörigen  jeit' 


i  aliis  impiis]  aliter  impius?      ignoscant  gemeint'?        J/ pactj  c  au«  pactum        12  bazar] 
ISn"'  hel>r.  14  iiidica*   oder   iiidica'  zti  Iß  Mandas   salutes  Incol)  r  zu  ISjld  In 

Lavacro  est  magna  diligentia  non  nimia  r  zu  29130  3dj  gebende  an  bie  liorreuda  iudicia 
Scd  r  {vor  Rccordarl)  30  moöirt]  oder  monitt  zu  33  Aug[ustinus  Cassi|^odorus  Turiic 
cre^mata  Bruno  paleatia  Lyra  Stapul|^eusis,  Arnobius  (Pau)  r 

')  Luther  mü  den  Vers  beten  nach  dem  Sinn,  wie  er  ihn  dann  in  dem  Woi-tlant 
gefaßt  hat:  'Und  icenn  sie  noch  mehr  irülcn,  Inst  du  auch  noch  gerüstet'. 


96  Suttjet?  ^Jac^beijctiingen  an  bet  beutic^en  58ibel. 

«7:.  e.  hjie  ®ot  mit   bcn  öctern  geljunbclt  ijat  fquaeremus,   docemiis]  ^i)  tl)U§ 

». sau^.  5Jictn  geift  miiö  bifputicvcn,  scilicet:  'SäJiib  jc.'?  [So  bev  l^crr]  Ex 
isto  loco  probatiir  damnatio  acLterna  et  dia[boli  salvatiouetu  per  Orig|inem. 
Unb  nicf)t  raet)!-  gnob  erjcigen?  „Sßolgefallen"  ift  311  fc^trad^.  Verhum, 
promissio    ' aniar^    proprie    est    promissiouis,    v[iilt    d[iccre    qiiod    desicrit,    5 

SB  9desist[it,  ue  promissio?  §att  bcn  11  ©Ott  ücrgcffen,  gnebig  ju  jctn? 
V|iilt  d[iccre:  cingctf)an,  gar  cingc^abl^ogen.  (Nota  v.  S  'ncrfd^Iofjen') 
ju^altcn,  uou  effiuidit,  i)nnt)Qlten,  einttjun,   bie  l)anb  jutljun.     P^go  autem 

*  "3[t    obsc[uriis    versus,    dLxi    fvoncteit    non    „fcf;Umdjcit"    i.  e.    factiis    siiin 
moiiachus,  (Sott  iiüv  ein   anbcvn  rotf  ange|ogen.    [»[.  09'^]   ©olcf;e  eog[ita-  lo 
tioiies   {)Qb  xä)  bei)  inix,    ober   niliil    cgo  etlicio  quam  quod  me  excrucio.     Si 
ego   excuterem,    Xi\v\tX   ^[Crr    giott    anbcr«  \o.     lam   convcrtitur,    toivb    ein 
onber,   man  nut§   anber§  Oon  fad^cn    reben   et   non   folgen   cogiitaliouibus. 
?lbcr  Iticnn  i(^  in  nadjging,  fome  id)  nirgenb  ba  öon.    Sed  in  mediis  cog[i- 
tatiiMiibus  ccpi  rcfleetore  lueipsum  et  deus  dedit  ab'as  cog[itationes,  I)at  einer   1;. 
ba§  ^ertilcib  baOon.   V[ult  d[icere:  2i(^  gt)e  mit  gcb[nndEen  umb  et  dei  oblitus 
et  video,    qui   quomodo    in    mundo   jugcl^e  et   me  eareero  sed  quando  deimi 
inspicio    ot   reeordor  eins,   tum  melius  liabeo,    ut    supra  dixi.     Tam  redit  et 
mutat   cogLitationes  Mea   infir[mitate,   „ba   lucrb  xä)  frond  öon".     Est  corri- 
gentis:  (?l)  tt)a§  ift?  benn,  hjcn  xä)  fd;on  lang  brnnit  befunimcrt ,  bac-  finb  -'o 
beine  gebanden,  dei  seilieet.    @ott  gibt  mir  ein  nnbcrä  ein,  Wx  gab  mir  Sott 
ein  anberS  ein.     l'rius,   quod    per  crueem  affligit  et  cousolatur  uon  est  sen- 
tcntia.      Non    dicit    elare,    quam    tenta[tionem    habeat.      "^ä)    fprad):    fold^e 
gcbianden  frendcn  mid).    Inter  eogitandum  taiia,  eorrigentis  est,  fprad;  3n 
mir  felbS:  lt)a§  biftn   für  ein  nar.     ?lbcr  bennoc^  bac^t   [fprad^]  id):   ^6)  -.-& 
!rende|ft  bid)  ba  mit]  mid;  fclber.    S)ie  rechte  fjanb  be§  f)o()eften  mn§ 
[tan  ba§  alte»]  enbern.     Domini  est  salus,    Cogita|tionem  mntationes  eins 

sunt  dei:  luen  id)  mici^  ,3itiii  tob  martert,  niliil  effieio,  ©0  loerft  ein  fein 
berfidjien:  tna§  ge()eieft  bic^  fclber,  nnfer  l)ierr  O^iott   bcr  mne  t()un   unb 

«. nmadjen,  Srumb  ift  nn  ein  anber  man  li'orben.    65ott  bein  toeg  ift  t)eilig  30 
nodj    ift»   bennod)   nidjt    redjt.     Non  est  in  prophano  i.  e.  q|ui('(juid  tu  facis, 
sie  facis,  ut  modo  vidcatur:    affligis  uos  et  tamen  tua  gratia  adest.     Secuu- 

S5.  lidnm    earncm  ift  mors  ba ,    seeundnm    s])iritum    vi(a.     Mirifieas  sanetos  fuos, 

i.e.  bu  gcljeft  unter  unö  umb  [iJ*!.  70^J  [persane|te]  (jeiliglid),   t)cimlid),   bu 

agis  nobiscuni,   ut  uon  vidcanuis,   hjeng  ungLlucE   am  grofften,    tum    iortLuia.   3i 

Sie  agis  nobiscuni,   ut    nemo  videat  nisi  s[anetus  et  iustus,   oeuli  carnalium 

5.  IC  17  obsc[urautur.    Hoc  in  Aeg[ ypto  osteudisti  iu  mari  rubro  sie  egisti  ut  Israel 


1  t^u(n)l         ü  aviur  über  .luiios         7  v.  8]  müylich  \y\i\l  diiccro  U'i  gfjc  felilt  IU 

19  Aiitipepliora  r  22  p  X  //»  =  Jicr  crucom  24  (Söenn)  Intcr         -JO  ixtnde  über  der 

Zeile  eryiinzl  zu  trendeft  27, J8  Salus  zu  el'tici«  i/ezuijen  zu  30  via  r  32  adest  (et 

tarnen)         34  [psanc]  oder  Jjunc  JIs  36  uculi  oder  oculuin  37  obscurantur  unsicher 


unten    lag,    Aoiriyptü    oben.     Evaginabo  prladium    nioiiin    sed    ubi    iniitati<i 
(Ifxtrae  ex,  gint^ä  anbeiS.     "Qiiit;  ileiis?'    äBo  ift  fo  ein  groffcv  fl)cilid)cr] «• " 
©Ott    alä    hu    bift.      '/^V    f)cift    fvnfit,    scd    hie   deus.      Siqnidcni    ilii    Mint 
niiilti    scd   iioii    possmit    iiivarc    iit    ipsc.      ]):ii-l)jara ,    Pf)viftopl],    c^I    ina};ims 

5  dcns.  (yrjcigt,  belocifct.  1a  fomcu  bie  eiemvcl:  'Jn  bradiio',  gclunUig=sj: jß 
lid;.  'Viderunt'.  ^jt  m'^'f-  riibnnii,  bo  bonncrt-S,  bitljt,  lonr  ioaffcv,  d|ici-».  n 
miis:  äBoklcnbriift  [Auroir.]  fielen  cvnb  äBetterftraleii,  Jvax  nm  iiinben"  »■  is 
in  caold'.  vox  ii>iiit[rui  tui,  e5  l)at  gcvcgct,  alu  guije  man  mit  molben,  llnb»-»» 
gieng  glcidjlüol  ba§  feuev  fo  vott   brnnter  unb  lefdjte  feinS  ba»  onber.     Sie 

lu  tactiiin  im  rotten   mcl)v.     y)m  l)imct   in   aioo,  'vecft   fid^',   crfdjntteit.    Xa 
fompft,  loa§  seniitae  fjeift:   'bein  lueg  ift'  nu  loeg.    (iv  gl]et,  U[nfcr  l)[Cvgot si'  s" 
unb  [man]  'fpurt  t)l)n  nic^t',  er  get)et  fba5  ifty]  feer  leifc.    Tna  via  in  sancto, 
supra.     3!^}  i^icne  uinferm   l)[evv  g|Ott    [et    ipsc  reiuaneret  occnlte]    t)cimlid), 
dpcit  illc.    Sriebft  fie. 


.4 


'8. 


Est  clciiia  pro  pnuri.«.    3)a§  ift  bei'  tcrt,  <|ncMn  yjlatt^l än§  l)nt,  ift  fonft !Bt,uiii.i:i,3£, 
aud)  mol  oHcgivt.    ä>on  alten  Ijenbeln,  gcfd)id)tc,  bie  ctlim-j  bebeuteii,  voca-io.-.. 
ruiit  Aeuigmata.     Est  poeticns  ps[alnius,   ^ebt  fein  poetifd)  an,   propnnit  jc. 
Patres  f)aben   nn-S  gcfagt  ut  et  ipsis  dicanms  'Unb  Herfiünbigcn ':   fil)et  auffsB.  s 

20  bie  antiipios.   'SBunbei':  feine  madjt,  ^u  leren:  Unffen  folteu.    ^eriietcn:«. i/e 
Öcbt  a  .1.  praecep|to  fein  an,   S|umma  gcliogcn   ex  tota  lege,  histnria  doeet 
lidcni  >|nMnr.a  s|umnianiui.     [581.70'']    'Sorcr  more\  iinfcr  fon  ift  'abt|runnigs.  s 
unb  nngel)orfam'.     Qnae  non   parabat  cor  snuni,   „unb  beä  geift  nidjt  red)t= 
fdjoffcn"    [feft   fi|leibt,    trelülid)    ^ielt]    „tuar  an  ®ott".     Sunt    iiistoriae, 

•-'■.   tractaiit  de  tide  et  1.  praecep[to  ba§  ift  eitel  [figurae,  Alleg|oriae]  metai)|Iiorae. 
'Die  belli",  dies  tentationis,  Neu  opposuistis  vos  nuirum  i.  e.  Cap[tivitas  loev 
regniim:    bie   ba  folten   bienen  ad  credendum   finb   .1.  defectores,   feit    ah, 
liistoria  patmra,  fo  t^ut  ba-j  Gpl)ra|im.    SBenS  not  ift,  ba«  man  glauben  fola».  9 
fallen»  ab,  se^quitnr  expositio:  'l)iclten  ben  bunb  uid)t'.    'föcf)arnafd)t\  iftsio 

30  Allog|oria  mera  belli  i.  e.  in  tentatione.^     Suchten  [ein]  anber.     öotter,   Sie 

PevgaffenS  balb  unb  d^ixernnt:   hi   sunt  dii  tui.    ^JJHt  einer  ioolden,  f »v  j'\j,'„,^. ,.,  ^ 
l)t)ren    baud^    [fccl].      Sunt    recitata    verba    a    ludaeis,    (||uancjuani    liabeanins^- }* 
aquani,  (piomodo  dabit  paiiem  et  carnes?  quia  'cntbraub'  se(juitur.  SB.  ai 

.->  lirachio  (mit)  7  nai]  crt  und  a  darüber  S  getCflEnt         Unb  '•  nus  brciii 

]l  tompft  scheint  c  in  tont))!        16  ^at]  oder  suniit      Mattli.  lli.  r        21  lege(iii)         22  Sorrr 
■more]  TVi'Z'i  "i^'ic  36  Cap  oder  Cep  oder  lex  oder  Ep[liraini        tuet  oder  hjor  zu  2S 

filii   Ephraim  r  31  9)lit   c   aus   mit  33  enttjtnnb   se'    mit   Strich    zu  rccitala  Z.  :12 

zu  33  panis  caro  r 

')  '9tm  fltimbcn'  der  seitherigen  Übersetiting  wurde  entsjyrcchend  in  caelo;  im 
Himmel.  -)  Baß  belli  alkyorisch  =  tentationo  nt  nehmen  sei,  hiilt  Luther  im  Sclwlion 
fest:  Stvfit  fjfißt  ^ic  ^liiferfjtung,  fn()r  inib  not. 

öutfjcrä  SBeilc.     Sifictüdcrfctjung  :i  7 


98  Sull)cr?  ^Jac^bfffcningcii  nii  het  bcutfd^on  Sibcl. 

a?. 2^  '©ngelbrob',  Aliir   nonien   tlei,    Panis  Aliirhn:   bQ§  bie  cngcl    gegcku 

»•24^aBen,  i)Qt§  er  ob  laffen  xxgen  per  iiiiuisteriam  Angelonim.    '%ü  Don  ajjeii', 

SB.  3oba  bie  fpcife  nod)  l)t)nu  l)l)vcm  maul  luare.    „S)tc  beften":  a\\  bcn  am  meiften 

Sä. 31  gelegen    ift.     „Scmntigct":    opiiressit,    fd^Iug    crnibbcv.     „9)f)v  tag  alle", 

s*.  33  6ic  ^aben  t)l)i-  ^t\i  fc^cnblidj  jubradjt,  CH'  lieg  fie  \){)x   3fit   l'o    jdjcnblid) 

jnbiingen.     Alia  senteutia:   6r  {)at§   aljo   paulatim   laffen   f)in   fterbcn, 

fiiiivit    edniiii   aniios    in    vaiiitate,   baä    fie    finb   I)in   unb   luibbcv   umB  3ogen, 

iinb  nic^t-5  oiifgeiid;t,   (Jv  biadjt  fie  umb,    buy  fie  nidjto    aufvidjtctcn,  (i-v 

lie§  fie  loa,  ha  l)in  fterbcn,  loie  fie  Inaren,  erant  vani  sine  fide  et  eogni- 

tione  dei.    Vani.s|siina  gens,  fo  fturbeil  fie  nnc^.    Alia  seiiteiitia  fst  superior, 

si   inteliigas   de   vexationibiis    morae  iu  duseito.     [331.71*]   *J)nn  ^l)rem  lofeu, 

eitelem    Joefeu,  Vanitas:    nou    sunt  assecuti  proniis[sioues  faetas  ipsis.     Pro- 

baliii:   sidjitinu,   belienb.     Duplex   sententia:   Phil|ippus:  C^r  l)at  fie  erimugt 

[gerict)t],  qnod  niliil  adsecuti  de  promis.sionihns:   finb  umB  fouft  ex  Acgiypto 

gebogen  unb  über  ha^  t)l)r  leben  lang  toul  geplagt.  luratus:  fecit  exitns 
et  nou  ini{)leta  proniis[sio  in  terram  sauctani.  Placet  ista:  fnistra  fuerunt 
egre.s.si  ex  Acgiypto,  privat!  .sunt  fructu  egressiouis.  No.s  ger|niaiiie(>  d[iei- 
nuis:  umb  fonft  aufgewogen.  Unb  plagt»  l)l)r  leben  lang  tnol.  „3ar": 
ba3U  plog  gnug  auff  legt  et  tarnen  nihil  mit  mereri.  Qui  dondno  non  v[ult 
niereri  et  v(iilt  unfcrm  lierrn  entlanffcn,  be§  SenffelS  M|ini.s(ri  leiben  ml)er 
ben  unferu  l)ierr  ©ott  et  tamon  niiiil  asscijiiuntur.    (Jo  »nirb  cim  l)cvttcr,  bie 

a<-34^eU  ju  üerbiencn  bcnn  ben  l)imel.  äl^enn  er  fie  [Aurog|allus]  plagt,  Uiolten 
fie  front  »ocrbcn.     Ch'  >oer  Inol  barmljcrliig  geiucft  sed  ift  redjt,  Uien  er  fd;on 

«■3«!  mal  Hergab,  fanien  fie  toibbcr  unb  uiadjten  [richteten]  ein  neloy.  '  Krat 
niisericors'  i.  e.  l)iclt  fi(|  al§  ein  barm()erl^igcr  et  remissor,  Uergebcr,  ut  nen- 
traliter  i.e.  er  reib  fie  nid;t  auff,  bertiiget:  'Unb  lic§  offt  bon  feinem  ,iovn'. 

s.  39Siniilitii(]o:  ba§  li'ir  ein  'luinb'  l)eiffeu,  fal)renbc  l)abe.    Exaspcrarc  iftä,  mt)er 

iB.4ubenn  „ungetjorfani":  erjurneten,  entrnfteten,  befumerteu,   „madjtcn  i)l)n 

unluftig"  [uniniEig],  fc^ellig  d|ieinuis  uos:  qui  Immeritis  paiiem  dat.    Tactus 

OTüjc  3,  if.  dolore    intrinseeus.    multiplicati    -sunt   dolores    eoruni.     'Tu    dolore    parie,'*'. 

a.  4ilteruin  atque  iterum  tentabant  cum  ad  sigua  acdenda  [Iud|aei  sie  expouunt], 
provocaveruiit  eum.     Cirourascribere   Nata   supra   62  .3.    versu,   fteKet    l)l)r 

S8.4jcinem   nad),    si   etiam,   fo   l)eift'3  'reiben',     ^einb:   Plmraone,    a  tribulaforc, 

»•4:.  nent    gencraliter.     1 931.  71'']   Tum  oniiiia    postea  recenset  ^tuifalter.      Orii/ili  ^ 


1 — 11  Von  ßngelbrob  l/is  desorto  sind  die  Schriftzüye  anders;  das  Stück  sielit  mis  wie 
f.in  Kachtray  Hörers  zu  1  paiiis  aiigelorum  r;  n'^t'^ax  DO^  liclir.  4  — 10  'Unb  \ji]X  iai' 
i^t    fjobcn  fie  ba,   itjt   bort   ein  yc^tcdten  cni()fanflcn  ?■  7  üimos]  .inimas  mHytlrli  11  si 

oihr  sie  IH  IJiijjlfx]   2  X  /■'  foeit   udrr  liiit  '20  M]  cur  Not  tit  si(  20J22  3ft 

niic^  liistcioii  |)ir)ilicrc)M  boc§  loollcn  Wir-j  bleiben  Injfen  r       •j:i  bnrmljeitig        2.')  bovml^ertigev 
•Jii  ofjt  Bon  iilirr  (nni{))  r.n  31  2  vcrija  .nltciuiu  advcibiascit  r  34  ncnt  iniiylirli  unch 

nciit^rulitcr 

')  Oraph  ist  verschrieben  für  Aroph  m  nhy. 


unjifev,  sie  ohsorvavi ',  etiani  niixtio  nuiscariim  fdjlangen,  f  roten  keiioinia. 
Disputatio,  dum  inveiiLs  tliool|Ogornin  coinnimiis  imisca.  Rst  gonerale 
nonien:  frotcii  iiiib  „frofd^en".  ?)nn  h)elif(f)Innb  lucvs  ein  fein  getneft,  er 
!)et  fo  üicl  nic^t   regen  lojicn:   fie  I)etten   l)[)r  m()cr  gcfreffen.-    Jyi'ofc^  Der--«« 

5    bcrben   nidfjt»   uberal.     Sycomoro.s  est  propria   Aegiypto  i.  o.  ^^r  [„erbcit"] 
frud^te,    jaot,    „IvaB   fie  lobortrt  l^atten",   finb    erfroren.     Svca:   ein  tioiis 
Aogiyptia,  Bora  fiiliriir:  'iiriieis  sagittis'  siipra  ps.  77.     ^urnet   unb   brauet, *•"■  »s 
ba  er  unter  fie  fanb  'bofe  enget',   fo  ift^  historon  prutlierou :   ijun  [feinem]«  « 
grimmigen   ^orn.     Sr  meint  bie  teuffei,  qui  primogenita  ^aben  gefdjlogen. 

lu  3)er    ift   mc£)r    gelneft  (|imin   nnns.     ^Medici    dixcnint  pe.<tem,    tractuiii    vitiu.siü.  so 
aeri.s,    sed   hie  vides:    per    immissioiies  uialoruni  aiig[eloniiii  unb  t)n(t,  cpiod 
ctiam  puris[simuni   aerem    anheiitu  suo  possit  inficere,  et  iiiiiil  t'aeiiint  fjiiam 
lii>e.     Et  [de]  Saga  dicitur,   qiiod  non  pot[iierit  quiesceie,   iiisi    tf)et   fdjoben. 
5){aum  tie»  [irae  .>^uae]  i.  e.  pergebat  unb  ^iett  an,  buri^bringen,  fort  gef)cn 

li  [Quid  si  sunieremiis  effen?]'     Pro.sopLopeia :  boö  bie  peftitenlj  fei)  ein  groffc 
frato,  bie  bie  finbcr  nnff  friffet.    5ln  ber  peftilent^,  an  ben  brufcn  fterbcn, 
brus   unb   peil*    ift  ;)eftil|cn^,  auiiua  iuimaua  et  alia.     „2)ie  erftling  l)f)rer 
!rafft",    laeol)   ad  lliiben:    primus    nieiLs,   fortitudo   mea    [tu    virtus   inea]  et J; '■^',''''' ■"*■ - 
priiuitiae   for|titudinis    ift  eadeui  %'ox.     Et  detite[ronon]io  21.     Ben  oni  ^eift'..snoif  ii,i7 

20  dolor  et  virtus,  iiic  virtus.  Hie  debetur  mU'3:  Odiosae  et  amatae,  neoes|saria 
lex:  qnando  cpiis  uxoreni  habet  et  vir  est  bos  erft  t|inb  ift  fein  erft  gut, 
hie  filius  §ierr  est,  prima  fortitudo  mea  i.  e.  mea  .1.  res,  ha^  '\6)  erjeugt 
l^ob,  ba  tnil  ein  '^ecr  auf  loerben,  id^  l)ab  \S)on  angefangen,  .1.  est  virtutis 
sivc  ber  anber  secundus.     |a?l.  72^]  In  Gen|eratione  ifts  fein  gcmad^t:   nierb 

2ü  ic^  ein  pfaff,  fo  biftu  ber  ^4-^abft,  si  ein  Rex,  bu  Äe^fer.  [In  deute[ronomi(>] 
3ft  ber  erft  fon  l)nn  meim  f)au§.  Erit  caput  generationis  meae,  fol  ic^  ein 
Qcfctjlec^t  friegcn,  fo  muis  mein  1.  fon  fein  caput  facultatis  meae,  trofft, 
oapita  generationuin  unb  ^at  haä  fortcil:  sive  sacerdos  sive  Hex.  (^rbe, 
„frafft"    bleibt    auffcn.''     Cham    habet    pulchcrrimiun    reg(nuui.     Maledietioi.OToj«  s.s: 

30  Cham   impletur  a  tempore  Mahometh.     Nos:  'In  laphet'.     58ebccEt,  erfenfft ». i3M 


2  dum]  oh  =  tum  niusca  und  darunter  koenomia  fxoivo/iviaj  5  propria  <•  aits 
proprJe         6  faat  (bie  fte)         23  f)ttx]  kaum  ^crc       2.  Gen.  49  r         -J'J  reg  (vcl  rcgiii) 

')  I/iither  bezeicJinet  hier  seihst  seine  Methode,  hinter  die  Bedeutung  helträischer  IPw/e 
zu  kommen:  ob.servavi,  d.  h.  ir  verglich  alle  Stellen,  uo  ein  Wort  vorkam,  miteinnnder 
■uiul  kam  so  auf  die  ungefähre  lieulung.  Auch  bei  z~y  fand  er  sieh  mit  'Ungeziefer' 
nicht  idtel  al>.  ')  Halte   (!ott  in  M'ehcldund  statt  in  Ägypten  Friischc  regnen  lasiscn, 

wiire  es  keine   Plage  getcesen.    Daß  in   Italien   Froschschenkel   versjieisl  wurden,    luittc 
LuUier   wohl   auf  der    Itomreise   beoba<:JUet.  ')    Luther   denkt  daran,    den  Worten 

V.  öO  'er   maclde  Weg  für  seinen  Zorn'  den  Sinn  su  gden:  'Er  ließ  seinen  Zorn  sie 
fressen'.     Der   Gedanke   ist   alter  dann  fallen  gelassen.  *)   flfl'enhar  muß  peil   eine 

Krankheit  bedeuten.  ')  'lUe  Erstlinge  ihrer  Kraft'  1524,  nunmehr  olme  'Kraft':  'die 

ersten  Erben'. 


100  ßutficv?  'DiQc^bcijcriingfii  nii  bcr  bciitjdjeii  Sibel. 

poesi.>;.     Ip.siiin:   corporis  spatii,  ipsum:  totiim  ooipus.     Xos  dicinuis  'gvctll',' 

))5j  74, 2  tantiiui    liiiiitcm   sed    niausit,   supia:    'ijuam   pos.sedisti   al>   initio';  74.     Hub 

fe^tc  "bie  ftem  ^^lad  l)nn  it)encr  {juttcu'.    '.'pielten  fein   [jeiigniy]'  ciiilbcii 

s.  56/r.i;  f leinot ,  'nic^f.     iV/«/  ein  SogeljalSS  bcv  qE  biiig  ticradjt.     Omiu's  amioi 

a.  i7('iiis  .speraverunt  Tliee[. . . .  Aha  rc-geiii  Bab[yloniae  vocat  Bo(jctl.  supra:  :■ 
'4i[- ii.  2  Nationcm  fil[iorum  tuorura  est  secura  despectio  25  ps.  'coufuiidatur'.  5)}(in 
prebigt  man  t)f)n  IncI,  gibt  l)()n  manua,  educuntiir  ex  Aegiypti),  (äffen  l)I)n- 
gut»  tljUU  et  taiiK'ii  contciiiptores  .sunt.  @§  (jalff  [troffen,  3Ci(^cn  miscii- 
cordiae  promissio.  Unb  Ijiclten  luie  ein  loy  avmbvoft,  nee  alliciuutur  iini- 
mi.ssis  beneficiis  iiec  inisericonlii.>^.  Si('  liodic  uostri  Episcopi  direete  licxjcdim.  ") 
Cuiusniodi  siinilitiido?  (finb  mngefeict):  llahcch:  boy  nntevft  jn  ntcift  t)cv= 
fort.  Vel:  declinare,  siipra:  tempore  belli.  @§  ift  ein  feit  bogen,  iu  S[)e('ieiu 
ift  iit  si  (juis  v[iih  f(^icffen  unb  ber  bogen  ift  Inm.  Ipsi  habeut  nomen, 
.speciein,  !j;]oriam,  (piod  dei  j)op]ulu.s,  edueuutur  ex  Aeg[ypto,  sed  qiiando 
3nm  treffen  gl)et,  finbö  ftvof)aim,  done'c  benefacit,  sunt  onnies  diseip|nli,  ü 
qiiaudo  tentatio,  ftoft  nn§  ein  ftroI)a(ni  uinb.  Soffen  \\\\ä.)  feiten  Inic  einen 
nntudjitigen  bogen.  [y?t.  72''|  ?)nn  ber  Ijonb  lonreny  nnbcr:  äiHMin  icfjv  in  bie 
l)iinb  namc,  luareiiy  anbcrä.  (?r  l)ctt  luie  ein  toy  .'C.  i.  e.  man  tan  tein 
getuiffen  fdjuu  mit  tf)un.  (i-ä  fanb  fid)  anber§  k.  3)a§  verbum  l)eift:  cou- 
trariuni   f'acere.     V|ult  dicere:    iiiveiiitur   uon   arciis.     ^dj  ergreiff  ein  bogen,   s" 

».Min   .spcciem   est,    sed  in   usu  t)at  er  fid)  Oertert,  I.e.  madjteii  l)l)n  eioern, 

«.  cineibig.     „6terde"   i.e.  bie  labe,  l)^ren  fdjnll.     Ardia  fortitndinis  tuae:  snpra. 

»•03  Ut  videreni  bein  modjt  i.e.  (SottS  S)icnft.  /A(c7/«/' iuventus,  /)rteÄ/V  eleetns, 
":)J(anfd)afft'  per  Antithesin.  Laudatae  [nupserunt]  aliqni^bus:  5Jian  f)at  fein 
^o^t)eit  get)abt,  lag  aE  freub  barnibber,  fd)lng  nid;t  anff  ber  tonten,  ba§  20 
nuptiale  genns  honiinuni:  iunge  gefeüen  nnb  meljen.  6r  babet  sponsas  ex 
Ulis  specio.sas.  V|nU  d|ieere:  man  erUuirget  bie  ^ii'iöfivancn,  ha?^  fic  nidjt 
l)od)3eit-'  .'c.,  eö  ift  bcibe  man  nnb  ;3nngfiranen  Ootd  ans  bem  lanb  gefnrt. 
'  S)a  loarcn  bie  botjeit  an^  nnb  bie  virg[ines  giengen  nic^t  ^nr  f)od|)eit,   nun 

'  duccbantnr  a  luvenibus  ad   inip|tias  et  co[her]eebantni'.    .S|nnnna  s|nnnnarnni    :iu 

»•'■li.  e.  deleeerunt   nnptianini  gaudia.     '  Non  ficverunt'  i.e.  nun  erant   viduac, 

»io^(|ua(t  jilorarent.    I'anper  cormia  suniit,  fdjledjt  umb  ftd^,  Iwcnn  einer  ein 


1  poesis]  möi/lich  |)Oi'Siis  für  pror.sus       gvniltj  miitjlirh  zu  2  7-1  ps.  r  1  Jlor/eil] 

!n32^1  hebr,         zu  4  liogod  cciiitoniiLere  r  11   lldbcrli]  ISBllJ  hehr,    llahcch  utatt  //oixch 

vim  -^Dn        JS  namc(n)      Io§  oder  to§        21',  (Jr|  gj 

')  Söogcljal^   ist  oß'enhar  mi/cn  (ks  Aiiklanya  an  das  liebräischc  lioged  (icset:i  = 
Waf/cliuls.     Der  Wechsel  von  h  und  w  ist  in  Willcnher</  hüiipf/  zu  heobacMen.  ^)  l)l)ti 

=  eum  oder  sibi.  ■'')  Fridierer  Text:  'tuiitbeii   iiidjt  grflngt';   die  [/emihnlichc  Lesart 

iilsbn  run  bbii  hedcntet  'fic  tuuvbcn  inri)f  gcpricftn'  seil,  durch  Hoch:citslie.der  (aram.  Nb'^n 
JHnch-eitslicd) :  daher  wohl  in  der  iwueii  Uhersctznvfi  1031  frei  iiherlraijen :  jic  iiillftcii 
iiiififfrcit  tilcibcn  (ohen:  ÜJinii  l)ot  foiii  ()otj()cit  getjal'U. 


^Pinlter  1531.  \{)\ 

guten  XQuffd)  fjot  tjnlb  unb  fjalb,  fdjlcdjt  cv  biein.    @v  h)il  bie  uates  tjnbcii : ' 
ßob  in  bic  fiftclii  unb  feilten  \]n  bi'u  nvä,  licnbns  ponnssit.    I.e.  ha  n  cjcrn-'-cs 
ift:   '(iiii'in  (lilc.xir,  'Imuct  fein  ()ciUl)um'  \vk  ein  I)üd;  |d;Uiy,  Sicnf  tcnjim«'» 
fiindatam,    „boy   ein   ctnigcn   grunb   i)at",  bau  eloiglid)  fcft  ftct)cn    fol. 

i    9.!on  vcl  oUy  tucibcn:  ad  commonL'fiu-icndos  inafr|istios,  iit  sciaiit  st' |)astor('si'- '" 
popiilonim  non  niaftatores.     'Et  pavit'  i.e.  er  iuetbet  ftc  mit  aller  trcll)*'- 
uub   fobbci'tc   fie  mit   fleiS.     Nou   solum  leges  recte  coudebat  sed   cliain 
fiiloliter  cxeqiiebatur  i.  e.  summa  fidc  et  summa  dilJLii'ntia  propric,  non  i|ii;ir- 
rit  (juae  sua,  uon   cupidus    avari(Mae  et  commodi  nub  ()c(t  aud)  an.     Intcl- 

">  lectus  mauuuiu  iste  et  apprensioiie.s  maiuuuu. 

LXXTX. 

[St.  73=»]  '5)nn  bcin  cvk"  finb  \-)m  lanb  gefallen,  praevcnia)  n<is  miscri--'.  i 
cordia,  si  priusquam  pcicaniiis,  fümpftu  nid)t  Imlb,  \o  ifty  mit  unci  aiic-.-^' 
'S)enn   lnir  finb':  6f)C  »uiv  ju   fd}eittcin   getjen.    'Äinbev  bcö  tob'i':  bic  beö*-" 

•s    tobey   finb.      'S^ctjalt'    [»itins   i|iiam   cv()a(t,    l't    sitinificcl   ivliipiias  scrvaiM,  bic 

man  tobten  mit,  l)nn  l)l)ren  tofcn,  l^ä)  luil  Ijniy  luibbei  l)nn  bofcn  fdjicbcn. »■  «^ 

Ps.  lAXX. 

Idem  titulus  est  psialmus  60. 

Svuftvofen,  gnibeniofen,   (Sa5  bid)  fet)cn  ein  mal,  S^vid)  Tievfnr)  Cur|.  2 
»I   iiominat   istas  .:!.  trihus?-     In    uuineii  .2.,    (pmd   in   owidentali    parte  leben, 
sie  ego   intelligo.     Xon    sunt   nomina   personarum    sed   gentis.     Contra  oi'a- 
tioneni,  vel:  'u6ev'.     Sd)nan6cft  vo]   frcnias.    Xa§  ift  ein  fel|am  tnob  i.  c.  »•  .v« 
'[mit]  t^venen'.     SchaUs:  XrciUng  .■>.   ftnbidjcn.     Fecisti   nos   vcxati<inem8. 7 
vicinis  uostris:  fanftu  bQ§  ünb  nid)t  nngc^cit  laffcn.     SBic  l^oncft  bu   mit 
-■-  f]oncn.     ^Aberman  \mi  fencr  fiel)  nn§  f)oIen\  uns  geljcicn  et  si  vident,  baö 
tuiva  tion  einem  leiben,  fol  >iiii-§  tion  jeljen  leiben,  ba§  uu§  unfcr  uadjtlnnn 
3anfen,  jlnactcn  berucEen,  renffen.    S)n  left  [gefd}c^en,  ba§]  un»  unfcr  nad)- 
Baru  reuffen,  t\i  facis,  quod  no.s  diripinnt. 

Qu!    volet   tecum    contcndere  3C.,    contra   fidem   earualem  Apostolonnn 
30  et  Iud[eorum,  qui    reguum  Christi   temporale   sperabant.     Non    (iu(£uit)    tale 


10  iste]  oder  ifti        apprensiones  scheint  c  uns  applausiones  13  pereamiis  c  ««» 

praeveniamus  19  (lucola)  laä  (Iiieba)  taä  zu  10 — J:i  Kbiraica  sunt  llaimibal,  Uido, 
Hasdrubal  Alexander,  liamilkar  regius,  luba  lub,  Hanna  (jui  unnius  gentes  cuniungis  [oder 
grates  contiugis?]  am  Innenrande.  Das  tnird  die  urspriini/licltslc  Form  der  'J'iscliredc  nein, 
die  dann  auch  in  Veit  Dietrichs  C'oUofßi.  Bl.  llfi'^  und  bei  Hchlatjinhaufcn  AV.  263  steht 
20  Ititn]  oder  tabor  oder  liabit[ant]  24  lingc5ci(c§)t,   miylich  aber  auch  unflCjcrt  c  aus 

ungcjeTd^t        27  fiEtudcn  oder  bruden 

')  Luther  uilt  eine  Plage  verstehen,  ivie  1.  Saut.  5, 12.  ')  Ephraim,  Benjamin, 

Manasse.        ')  gcuct  l)oleu  s.  lliiele  Ar.  ITU. 


102  Siit^eV'S  yfndjbeiii'viiiuii'it  an  ber  beutfdjcn  3?ibE(. 

regiium:  erit  verhnin  et  iiuviiiii,  seil  cuiitni  omnia  lüversa:  Non  geretis 
glailiurn,  iioii  criti^  |)niK'i|)es,  hillatoivs.  nun  iiuliffs,  nun  «iiiicijiiam  aliiul. 
3-  '1  |33l.  73'']  'Cedrus  dumini'  lücmaub  luait  bcr  fclbigcu  (luani  dcii.s  allein.  Ksl 
Allegoria:  rigat  plautat  sed  de  caclo.  Nemo  nisi  pü,  ba  nemo  siisccpisset 
gentium.  Non  (luicquam  aliud  de  muiidi  niagistratu,  qualia  ludei  sonniiant  5 
S.  1  nil)i  deberi  (Vides,  (juae  sit  fpanvofcn  i.e.  regnuni)'  tamciuani  instis  et 
«olis.  Contra:  xä)  tril  ciid)  lernen  from  fein  unb  fcli(\  Uicvben  iinb  nicl)t 
ein  ncft)  ^jolitcl)  anfallen.  Quare  sie  vocat  vos  Vetus  magistratus,  servile, 
si  bellanduni  est,  l>ellatc  sul)  ipsis  di.stinguet  igitur:  ([uatenus  Cliristianns 
es  et  non  politicus,  patiaris  onniia.  In  hac  divisione  situm  est  totum.  lu 
Christianus  autem  es,  quatenus  nulla  relatione  tangeris  jiolitiae,  Ut  vicinns 
crga  vicinum,  Civis  erga  cives,  aecpialis  erga  aequalem.     Exempluni: 

8i  vicinus  me  laedit,  feram,  <|uantum  ad  me  pcrtinet  sed  (piia  inialiis 
2)inttö.i»,3isum,  magistratui  debeo  iudicare  laesani  obedientiam  et  legem,  nun  vindictae 

studi(3    sed  pacis  amore.     Sicut  scrvi  reiuniciant  doniino  siio  nialinn  aiterins    n 
1.  moic37,uKervi    ipsi    nihil   laedentes    rursus   sed   tristati   rebus    succurruut    sie    loseph 
patri  suo  detulit  omnia. 

Sic  'nolite  thesaurizare'.     Non    jirohibet  hoc   [magistratui]   potentib|us 
sed     ne     putent     hoc    esse     reguum     Christi     habere    thcsaurum.      Aliocpii 

<Abi-aham 
David        Monet  cum  [filium]  promissionis:  roborasti  tibi  i.  e.  tu  futu-  w 
loseph 
lum    constituisti,  proposuisti   decre\'isti  tibi.     Monefacit  cum   onuiium  i)ro- 
niiss[ionum,    (|uod   ilhun    popiuluni    velit    firmiter    habere    pro    suo    popiilo. 
s.  i7  2)ev  bvanb  unb  fdjaben  fagen  mx  |ü?[.  74*|  fd)ilt  bu  brein,  baö  bvanb  unb 
fdjabcn  oujff)ore,   el)  ba^i  beö   fd}abcn§   [rciffcn§l    unb   tircuucnö   ein 

cnbc  lueve  [auff()Ore]   ut  signifit'ct  o|)us,  dedeeus  non  solum  ])ersonani.     'Ab   is 
iucrep[atione':  ©il)e  brciu  unb  ftrnff,  fdjilt  fic. 


;  verlium  et  novuni]  mHyUch  vestrum  et  nieuni  314  Est  Alleguria  c  ans  AW'},".  = 

Allegorice  [ice  ist  nicht  f/estrirkm];  Kst  r  8  sie]   udcr  si  10  nirsu«  iihcr  (.•iniplius) 

zu  •:>(>  am  Bande  quer:  Sfficit  bu  fcft  ,Hi9efaflt  liaft,  bttä  er  bcin  (eilt  fol.    3)ic  bu  biv  fcft  otluctct 

^aft.     Est  promissiu.     AUmlit  ;ul  paetiiiii,  iurainentiini   K.         zu  2(>j'JI   l>cr  Text  ist  hier  nur 

auf  einem  Drittel  der  Seite  frerkts)  fortyesetzt ;  zu'ci  Drittel  nimmt  (Unis)  eine  schon  früher 

hierher  notierte   Tischrede  ein: 

Omne  opus  dei  vexatur,  I.  mulier  ilillieilis 

sie  coniugiuin  2.  discordia  mutua 

i.  vicimiruiii  iimlitia 

Mis  aucessit  Papae  vexatio  ,    ■  ,       ■        ^-  aloiitli 

'  1.  labor  ipse  <  ,. 

duplex  quod  iKileliat,  2.  leßil)us.  ^  regeiidi. 

23  (Iiice)   bcr  bronb  -u  -iH  581.  74"  steht  iiucr,  aber    vom  I'rutulcoUtext   überschrieben: 

enact  ein  ^citoub  ba  baftu  bcu  r)civu  meinet  iilcube  irfj 

')  Gelegentliche  Bemerkicng  su  V.  I. 


«PfoUet  1531.  103 

LXXXI. 

^ä)  f)aU  bcnnodj'  cö  fei)  ein  fcittcnfpiel  flctoeft  e(  ikh)  liahnit  a  Gatha.i 
[Aliroj?.],  'ftcvct'  fidiiciam  luistram,  laiitnilftc  liuli-i  diciiiil  Iiiclioandiim  |;^ 
nnntin)    al)    ('<|iiiM(ictio    aiitiimiiali    luoro    Asiaiioruin.      Imlei    lialiciit     I    initia 

*    anni  '^erbft  nennet  föott  fin|ein  anjiii,  Maiciiim  jn-incipium,  btn  Uiintcr  vcd)cn 
liiilci  nidjt,  postea  itenim  a  sol.stitio  aestivo.     'vStatiittim'  ein  lunndj,  Uu'ife,^-* 
„fitten",  i.V.  ili'  «lentc  harhara,    dicas   linnc  fiirore  i.e.  ein  frcmbbe  fpindi'^'-s 
i^cl)Olt    f)at.     ;!^ft   l\od}   nlä   prolojju.s.     6v   Iril  diiccre:   ipse  f)Qt  servitiilcm 
l)inbcn  laffcn  unb   fie  er  au^  evloft.  'dorsnm"  cos  serviontcs,  pars  pro  toto. 'i'-' 

1»  Tuifftcn  lli(f)t  nte()r  !iic^cn:  a  Servitute  doni«>stica ,  et  scrvi  fein.  2ß(l'3  fic 
flccibcitct  l)nben  in  feit  nnb  ,yi  l)an§  in  sorviliilc,  baS  fic  foris  nid)t  niefici 
bniffcn  arbeiten  nt  in  atrro,  donu  lUensilia:  ntdjt  bic  fdjnffel  lüafl'cfjen,  fiiib 
banc'fnedjt  t^etueft,  topffcn,  bic  [ie  Hinfid)en  mnften,  Iinfirn  nid)t  allein  laiircs 
qctnadjt    sed   etiam   ollas  k.     Xa   c\l]ct   ber  pfalm  an,    baj  »uil  er  finden. 

'■•    1.  j>raeceptuni    \ml   n  ^xti>ic[cn.     Kst   (niacdani    obtcstatio   i.e.  t)Ut    bitf)    fniäi  »o 
cim  fvembben  P5ott.    'Xcii  to'd  ev  I)aben,  de  me  tantum  ds  tumn  loi|iieiiir. 
Ep>  suin   p]e|nitudo  oris  tili:  man  gebcndt  nn  fvcffcn  nnb  fanffen.    'Kgo»  u 
dominus'   proniissio   ])er  sc.     2.  Co(|nere  de  nie,    anff   ein  faiinc  lueiltä,  lar- 
gitcr  invoca  et  praediea    me,   ic^    löil  ba   fein,   Aml)igua   ba§  promissio  et 

20   mandatum    est.      Sit    ple|iiitiido    oris    fiii,    mandatum.      (lemina    seiifeiitia: 


'bnnrter  meifter  ttn9l[inä  oppiimieven,  bcinpffcn,  siipra  ps.  C..'').    6ö  \mxhl 


».  13 


Pfeilen']  i.e.  quod  contra  te  furnctnen,  loiib  t)I)n  feilen.     Topuli  dies  l)^rc»'6 
,1cit  ahcx,  ift  ju-oposilio  Iiypothetica. 

[581.74'']  ps.  110 

25  Popiilus    tinis    est    populns    saerificioruni    spontaiiconim    otl'eret    til)i*-3 

volimtarie  v[ult  significare  aliquein  eultmii.  Poi)Hiliis  tuiis  colet  [ofl'erct] 
sine  lege  hilariter  'in  die  exercitus  tili'.  'Ex  matrice  anrorae'  [i.  e.]  Nascetur 
tibi  generatio  tiia  sient  mane  ros  nascitnr.  Non  lo(|iiitiir  de  partiali  na[ti- 
vitate    Christi    sed    tiliornm   eins,    (pii    naseimtiir   ei.      Mieli^a:    Sicnt   ros   a  ""itf)"  s. « 

30  domino,   genorantur  tili  filii,   divina    nativitas   tanqiiam  res  sine  manu  cadit. 
Sic  hie:  bein  öoIdE  nascetur.     Simpliciter  de  reguo  K.     Si  de  |)artiali,   quod 


3  fiducia  louBtuftc(n)          Iiiclioamiant    '■   in  luclioaiKMiciuni              üi  8  ubi  audieiis 

respoiideat  jc.  r  zu  10  V[ult  loqui,  ut  non   iiitelligaUir  r           zu,  IT  et  largiter  te  cxau- 

diam:  promissio  r       18  auff  mit  Strick  zu  flebcndt  if.  17      zu  21  steht  65.  r       24  PS.  1(0)10 

28  partiali]  p''  30  maiiuü 

')  Frühere  Überaetzumj  lautete  nämlich:  „Übet  bct  Rtün  Ijod)  ju  fingen",  ifohl 
durch  LXX  urul  Vulg.  veranlaßt;  die  neue  Ubersetiuntß  faßt  imch  dem  masorethischcn 
'Text  Tf^Fii  als  Haitcnspiel. 


JQ4  *^iitf)cr-j  '•JJiirtiticjjt'iuTifleii  uii  bev  bt'iitjdjen  3?iüt'I. 

ipse   esset   anroia   sine   viiili    seinino    iiatiis   ux  viit^iiie  M:i|ria,  i.  e.  patictiir. 
«■7S|iiiiima    S[nminanim:    siinpliciter   Ei>i])li[oiit'tiia   i[tä   (Xi;   lüilb    ein    ticndliu 
T)tC  tf)lUi.     Postea  'exaltabit  oapiit'. 

.8^.  i)S[almiis. 

3i.M  'Dens  stetit  in  syuagoga':  'lnic  Ianc\  luolt  \]\]X  imrcdjt'  lutcif  fprctfjcit    s 

».aii.  e.  fc(;affc  fe(^t  bcn  linbium.    lusti  muffen  für  nevurteilt  loerben,  posica 
«. :.  ailnioiiet,  iit  eos  iuveut.     Iilco  ift§  nidjt :  l^nltö  bei  vcdjt.    '5ie  meinen':  ipsi 
iiou  curaiit  nee  gebenden,  „fie  nenieng  nicfjt  loar"  'nee  ad;tcn§',  laffcn  l)l)n 
nid;t  fagcn,   nolmit   doeeri.     @ite(   fuv^   ftnd    et    magna.     Sie    fami  fort 
[gel)Cn    l)mcrl)in]     in    teneb|ris.      Siguifieat    pergentes.      D|ieimus    6ä    i" 
fbarumB]  miffen  aucO  alle   l'nndamenta  orbis  fallen,  barnibbcr  ligen 
i.  e.  omnes  priucipes  et  potestates   [potentatus],  cS  gljct  nber  bie  uiag|istratus, 
bie  gentes  bleiben,  nt  apud  Bab|ylonios.    ^ä)  Ijab:   id)  l]ah  eud)  l)in  gefeljt. 
«•n'3u  grunb,  boben,  trummern  gl)en.   ^m  man  lang  rcgivt,  fo  mu§  er  boä) 
»•*'ber  leljft  i.e.  bu  bift   bod;  ber  red;t  regcnt,  e§  regirt  fonft  niemnnb  ben  er  i^ 
fclba,   ideo  niad)tu  |bid}]  fclb»  ans  rcgimcut.     Coustituam    fanti(piiius]   ut 
jirius.     Ipse   est  dissipator  et   constitutor  regnoruni,   uisi  ipse  dederit  bono.s 
regentes  jc.     Xu  bift  ein  .^|crr  über  ntl  Tieiben.    Sie  intelligatur. 

fs8i  75^]  Lxxxni. 

i<-2  (gott  fd^lteigc  nid)t  l)n  beiner  fac^e.     Tibi  [sed  nihil]  in  re  tua,  non  20 

sit  tibi  [silere  tibi]  silentiuui.  .Sunt  3  verba  taeendi  et  i|uieseendi,  il)i  nus 
tantuiii  unum  iiabeinus.  @ott,  „tjolt  nic^t  l)nnen",  t|uia  apiparet  deus  taeere. 
3i)f.  5,31'Et  (juievit  terra  40  annis\  In  losua,  ()Ctft  proprie  frieb,  intra  iu  ps^ahno: 
Cessavit,  (piievit  terra  jjracliis,  ablaffcn,  sed  siguifieat  euui  esse  iu  opere. 
Con(|iieritnr,  bo»  unftr  I)|Crr  @|Ott  gar  jn  ftil  ift,  ideo  eonqueritur,  quare  sie  25 
s!.  staceat:  fne  laceas]  benden  nnber§,  e§  fei)  ficin  G)ott  nid)t  bie.  Cessator,  ein 
fauler  Sfel.    '.feeben  ba§  ()cubt  empor',  finb  ftot^,  geloaltig,  bofe  pradtüen. 

Videtnr  ex  hoc  ioeo,  qni   sint  al)SConditi.     .Adversarii  sunt  etiani  ai)se()iiditi. 

>m\\   hvpoeritae.     Pii    sunt    impii,    Inqiii    sunt   \m.    utrinique  sunt  absconditi. 

Ilic  pii,  deus  eeontra:  fni-js  ])eecatoi'es,  stulti,  mortui,  intus  eei)ntra.    Contra   ao 
äJ.  ifiub  fie  bort.    Extirimbimus  eum,  aufrotten,  er  fi()et  auff  cogitationes  eorum: 

Exina[ni]te,  rein  ab.    öie  Ujoncten  ein  loeil  lutcrifd}c.    S)o§  man  nidjt  mt)cr 
ä». otüiffe  ,}u   fügen  tion  3irael.     „Xenn  fie  baben  eintredjtiglidj  berabfdjiadjt  l)m 

f)er^en",  blut,   taub ,   Icut   unb  gut  brau  feljen  i.  e.  gerottet  loibber  bid;,  ein 

12  Potentaten  möijlich  zu  16  üsa.  r  IS  §icn;  oder  ^^citanb         30  sed  nihil] 

vcl  iiobis  mii'jlich         21  iius  c  aus  mos         zu  21  piopter  piiplirases  [peiipliiasesl  Tialtv  maut 
5alt  ftil  r        23  in  ps.  rli        32  Kxiii;i|uilte        33  3iiic'  (Sinb  mit) 


5|?falta-  1531.    _  105 

bunbidjiic  9cfcllct\   'cicfc^lacicu'  i.e.  tjelffcn  an  ein  anbcv  facti  bracliimn  iinbi'. » 
()aticii  geftcvrtt  bic  f[lcinc  t'ott  auxiliaics  copias.    lljad)»  mit  l)()u  ut  Mi<lii-'-ß- lu-u 
aiiitis.    „Sreif " :  fie  luurben  erben,  lanb,  tvecE,  redacti  .sunt  in  pulvere  terrae 
[Aurog.],   finb   toorben   af§,    bo»   [ic  geftuncfen   I^afien    „anff   bem   Innb".«-'- 

■■   Salinuna  'ifdbm  Bib[a:  lupis  et  eorvis,  bcibe  nid^t  C^ntc  nomiua,  die  corvinos 
et  lupiuotf.    'Qui  diciint':  er  tneintS   oljnmal.     Kotam:   'lüie  [ein]  mirbcraJ-i» 
siciit  stipiüatu,  ba»  tft  turbe,  maä)3  \)l)x,   ut  nee  rat  nod;  t)ulff  tüiffe,  nt 
eoiitiirit  etiam   Aeg^-ptiis   'ftoppeC,    (|uae   est   excitata,  bie  ber  tninb  lüirfft. 4>n 
Uinfer  ^[Crt  @[Ott  fol  ba^  feuer  fein.    'Montes',  seil,  sylvestres,  sunt   mmites«  r. 

10  .sylvest[res,   nic^t   fo   culta  ut  in  regionibiis  nostris-,   mit  ^agel  unb  blt^,    ut  s  ig-is 
ipsi  pudctiaut,  alioqui  uon  (juaeruiit  dnininum,  ut  se((uitur  aüoipii  uou  ijuae- 
runt  deum,  uisi  faciat,  baS  fie  fid^  i)f)n  l)t)r  tjerij  fc^cmcn.    [St.  75')  'imer 
mcf)x  unb  m!^er',   ie  lenger  ie  mf)cr.     'Nouiiue  tuo':  quod  tu,  ipieui  nos».  i» 
cülimus  et  metuimus.  sis  deus. 

Ps.  84. 

Filii  Corah  finb  feine  [laeti]  poeten  getoeft.    Hiero|nyinus  etiam  ohser-aj.  i 
vavit,    nihil    vidi   in   filiis   Chora   quam   eantare   et    letari.     I.  e.    ubieunqiien.  2 
docetur  verbuni.    Tabernacnla'  in  plurali,  ]^of  üom  f)cbi reifd^en  hobd  14.  (»eii[e-*;,j,^.^jj.,,  ,j 
sip.2     Anima   mea   defecit,   dcsiderantis  est.     ^\t  ein   feine   Allegoria.     Sa»,  a 

2«  tnu»  man  ]^ou§  aud^  ein  neft  laffen  ^eiffcn.    Zippor:  flein  bogel.    S)a  fie«  < 
iunge  "^edEcn,  5eugen,  l)nn  ber  fird^.    ^Jtan  fifjet,  bn-3  fie  offt  öerftort  (uorben 
in  niinisterio,   quando  acquisierunt  loeum  paci«,    ba  rf)umcn  fie  K.     'i'obcn's.s.  c 
i.  e.  prebigcn  bid^  rei^t.    S)er  biä)  für  fein  ftcrdE  !^ellt.    6§  fol  fides  fein, 
ber  auff  bid^  leret  tro|en,  bem  b;n  ein  fterdE  bift  Inorben.    Est  fidei  verbum, 

25  et  cuius  seraitae  .sunt  in  te:  tücld^c  üon  f)cr|en  h)anbel[n  nac^  bir. 
Conversatio  [eorum]  ex  animo  couversatur  in  te.  Sanctus  quod  facit,  potost, 
patitur,  facit  snbministrante  virtute  dei  ut  Pet|rus,  ba§  aü»  got-3  duuuni 
fcl)  (||uicquid  facit  non  viribus  suis.  Xon  tantum  v[ult  dicere  de  affectu 
tidei  sed  opere  et  admiiiistratione  etiam:  ([uorum  virtus  et  via  cordis  euruni 

30  etiam  in  te,  Ut  significetur  deus  non  posse  liaberi  nisi  per  verbum  i.  e.  (jui  s.  7 
in   tuo   verbo    bleiben.    2)a   fompt  boy  T)eilig  creul;:   intus  gaudium,   fbris 
tristicia.     'Sßrunnen'   valle   fletus.     In    Iud|icuin   et  Samuel,   |)()stca    voeatur|"'|'„'[jJ/;^-^^^ 
vallis  phrasim,  2.  Sa[muelis  5.     .\quae  viorc,  ba  ßl)riftu§  über  gefd^ifft  [)at, 


1  gefettet  oder  geftcUct          .5  die]  bie  möglich         6  toie  scheint  c  aus  (Ott  10  culta] 

calia         13  Noie  tuo  rh         zu  15  C'orali  r         16  unter  ))oeten  steht  Propheten  19  defecit 

(ift)         zu  24  ftctdt  trofe  Jtoft  r         25  te]  t?       bir]  bid^          29  etiam  (foris)  33  phrtisim] 

C^S"iE"3533  hehr.       more]  m"^         zu  33  Aquae  vioreh  r 

')  ein  bunb  f(^ue  gefettet  /^äejtettetiy,  gefc^tagcii.    Gineii  Suiibft^ul)  flellen  icüre  das 
NiichMUegende.  -)  Fs  ist  nicht  ersichtlich,  wie  Luther  auf  Hoba  (1.  Mose  14,  15)  und 

zur  Etymologie:  Ilof  von  Hoba  kommt. 


106  l^utl^ets  Ülad^bejlctungen  an  bet  beutfrf)en  Sibel. 

mare  Geuezareth.  Unb  maäjt  ein  fdjoucu  tnituiictt  brau».  'Sie  ge^cn':  qni 
crediiiil  in  deiim  et  vivunt  sefuiiiltnii  (Iciini,  |intiiiiilur  imillnm  sod  Ijnltnt 
bic  tliuft,  (iiKxl  i)0.s,><unt  Iristiciain  vortoiu  in  naudiiini.  tillUlCU  ein  bllllllU'll 
braus,  tum  esset  propagatio  verbi.  Ubi  non  sunt  aijuae,  bn  juad)cii  jic 
Inuillicn,  tum  non  esset  niea  sententia  de  eruee.  (?l  luil'b  anipliilxilia  r. 
lilribcit.  Est  dictum:  ubi  nomen  est  dietum,  ubi  est  toI,  ba  Co  icuiCliid) 
fi£)Ct,  il)i  spargunt  verbum  et  propag.ant  verljum.  |2<t.  70'']  6inö  ift  sim](li'N, 
2.  Aliegorieum.  „^Jltit  rcgcit  crf[UlIct":  ift  abcx  ampliibolon,  doetor  l'oolt  id) 
gcvtt  IjaltCll',  fo  tOCl'u  expdsitio  praeecdentis.  Propagatur  verbnni  in  loeis 
aridis  et  dens  dat  iucrenientum  doctorum.  Ecclesiae  implentur  ))luviis  trcvS  lo 
fotlft.  Et  l>eneficüs  indnet  doetor.  ©CQCll  i.  e.  galu'll.  Ego  doetor  propter 
vallein  flefus,  [Sed]  '^a'l"'^^'^^'  '^'^''  anditorib[us  non  pracdicanli,  (|ui  non 
audiveiant.  2al,  bc  cS  iaWKX  Ullb  liot  ift  i.  e.  ubi  verbum  non  est,  ii)i 
aff'eruut.     Non  solum  Ijeati   vere  sed  spargent   latius  et   multos  k.      N'eibuni 

»•«et  friK'lus  verbi:  ©ic  tl)im   ein  tf)nt   uticr  ein   anbei',   .S^ieut  ein   vicloinam,  i.i 
eras,   ift    vietoria   verbi   i-cvertentib]us    jidelis,    tarnen    dat  dciis    h'.     Sie    ei^ 
tjaltcn  einen  ficj^  über  [nad)]  bcni  anbern.    Chaii  opus  e.\|ei'ci|tus,  sicut 
hi<'  loi|nitur  de  ei'fleaeia  verbi.     TjoS  man  ©ott  (^veiffen  nuiö,    ba-j  er  fei)  ,yi 

»."'Silin,  ba§  man  fc()cn  mn»,  ba^  redjt  ©ott  ju  Sinn  fclj.    'töott,  nnfei 
fdjilb,  Si()e  an':   res])iee  r(\gnum,   crf)alt   ba»  regninii.     Petit  pevseverantiam,  2u 
respice  tincni  i.  e.  dispdsitiimem  istius  regni.    Sif)e  bod)  brein,  ll'olt  id)  gern 
()abcn,  baö  fo  moc^t  Bleiben,    f^at  l)mcr  forg,  er  fat  luibbcr  umb.    Ne  aveetas 

J'-'-lueem  i.e.  tollas  regunni:  Ip.suiii  reruni  seiiema.  'Sou'  i.e.  docet  i]ise  vi 
etiam  defendit.  3ft  ctu  feiu  nietaj)bora.  (?•§  leit  nidjt  bran,  dI'  m\i  bie 
iuelt  feinb  ift,  fd)Cnbt  nnb  teftert,  contra  nuuiibuu  al|ium  et  vim  et  contiueii-  ;:, 
ii,-is  iiaiieniiis:  bie  gnab  <lei,  bei  ift  nn»  IjiUb  unb  el)rt  nnS,  ip.sc  mundus  feinb 
nnb  Icftert  nn-3,  i.  e.  bcn  fvomcn  [mangeln,  gcl6red)en|  i.  e.  fein  frcnb, 
fein  tvoft,  gut  ift  ]\\  \ä)\mä)-  i.  e.  bie  ba  from  finb,  locr  nnr  froni  ift. 
i'4iipii[ouema. 

PS.  LXXXV. 

:io 

8.2  3)u  t)aft  bein  lanh  Unbber  lieb  gelnonticn  [sie  lib|en(cr  liaberemj  post 

iram,  tift  lüibbcv  ,^1  fribcn  mit  beinern  lanb.    Postea  jn-oponit  promis|siouem 
et  ex  tali  insubinte.xit  oralit)nem.     Tn  ',]  primis  captat  beno|volcntiam:  tu  es 

zu  7  Am  Aiißcnrandc  von  Bl.T'i^  ijuci-  steht:  Ante  vcrlmin  sunt  coniscieiitiue  iiicerlao 
nt  vag.io  avii-iilae  siipra  13  II  fouft  (mit  (cgcn)  17  Chail]  birra         2/  (i.  c.)  respico 

23  ipsiini  '■  aus  ipsani  'Jö  Icftcit  c  (ins  Icftcril  oder  nur  Icftcr  26  c^vtl  cvfreut  ntHijüili 

zu  30  l.XXXV  r 

')  Alis  der  alten  Ü hersetzring:  'Teklie  werden  mit  lleijeH  erfüllet'  miichic  huther 
inHchen:  '  IHc  Lehrer  ivcrden  mit  viel  Segen  geschmückt'.  W<trtlich  bedeutet  V.  T^: 
'  uiul  mit  Segen  bedeckt  es  der  Vrühregen' ;  niiis  (Frühregcn)  i.it  im  Text  ah  'Lehrer' 
gefußt  irohl  nach  IiXX:  miioOfTtöv ;  der  früheiv  Text  „fcirfjc"  ist  durch  Verwechselung 
entstanden.  »)  'Guts''  blieb  aber  im  Psalter  von  1531. 


^lallet  1531.  107 

ille,  qui  sie  soles  facere,  ftnb  citcl  praecoiiia.  Qni  ])roruisisti  bii  luilft  iitiu 
»oibber  licim  fiircii.  fSl.  70'']  jDcr  bii  ()n[t  beim  Iniib  .^iigffnflt  Ijnft,  sinebic^ 
\\l  feilt,  iit  argiiitur  a  prioribiis  o.\L'ni])lis,  si  adikrrtiir  sau])c  [seil  lurtis 
aildilio]  i.  e.  tu  fuisti  propiliiur.  lam  eiiim  est  in  im  (Tu  (kmiiiu'  solcs  k.). 
s  Iji)(|iiitiir  hie  de  rc  i.e.  rap|tivi(a|(t'    tioii   porsonis,    .suj)ra   II-  p>-|almci:  ^j  ■*,,  , 

bic  cjefaiigcn  ciioft.    Sluffiaffcn  i.e.  Ijoft  bcii  jorn  offt  gar  aiiffgcvniiij, 
iit    fein   'iu   innoiceiitibiis',   id  est:   peiiitus  fiiisti    iiuioceiis.     Knas  interdiim 
bctvubt    fein:    Contristatus    David  ^.    cum    audiisset     filios    R|egi.s    occiso.s. 2.S(im.i3..-i 
Jinpatientein    osso   siL'^nificat  i.e.     ,^-)0V    ailff    mit    UUö    yt  3l"-'ncil-      Ullb    cm=«-W6 

«u  'galten  mit  'bctucm  jorn  fiiv  itnb  fur\    SBiÜ  bu  iiii-ü  bcn  iiidjt  Uiibbcr»-? 
["eiquiäcnl,   „jum  leben  ()elffen",  ba^i  ficf)  bein  öolct  nber  bir  freuen 
möge,    Causaliter.      „@utc",    gnnbe:   unb   f.'i.]   l)ilff   [bn]   nuö.     (5r,^cig»8 
UUä    [.!.]    gnab,    d|icinius   nos.      Empliasis    in    'bein'    salutare.     Oplaiilis:  !U  9 
Utinam   audirem,  ba§  id)   ein   mal  ein  gute  gcfdjrcl)  !unb  ^oreu  i.  e.  cou- 

15  solationcm.     Sfu   ift   bennod)  ein  pmiuissio   {)ic:   'iii),  bau  id)   T)oren  fult 
fnon  eaiisaliter] ,  Irenn   [cum]   er  rebct  vcl   [btta  er]  ut  lo(|Ucretui-.     'Paccm', 

ba^  toibber  gut  rtnrbe  unb  ba§  ungilnd  auff  tjorct,  ba»  ®ott  tuibbcrumB 
rebct,  bn§  man  [toir]  fein  hjort  »nibbcr  T)orct  i.e.  ba§  ®|Dtt  bcr  f)ierr 
fein   loort   [s|mma   s|umiuarum]   Joibber   gebe   unb   üerr)ieu    ffaget    '^u]   l)I)n 

2«  iteruni  frib  suo  pop[ulo  et  Sanctis.    I.e.  uc  f'racti  iuipatientia  blaspiiemcnt'-: 
Ne  propter  iniquitateui  jc.  in  proxiino  ps|almo,  ruffen  nid^t  ein  anbern  ©ott 
an.    Il)i  !om^t  promissio.    'Verumtanieu':  ut  morctur  gloria  in  terra  nostra,2'io 
ITt  filorificetur  terra  et  deus  iu  terra,  utrinKjne,   boa  nid)t  fo  icmerlid)  unb 
confufe  ftl)e  ut  antea,   ne  sinui.s  opprobriuui  vicinis  nostris  ut  antea,    .sed  nt 

25  cultu.s  stet  et  Misericordia.   terra  est  plena  iustieia.  ü,loria  est  si  fit  in  terra 
misericordia   et   [veritas]   iu.sticia    et    pax    unb    ba§    bie   ful,    fo  ftf)Cta  tnol, '-'•" 
ecoutra  sanguis    sanguinem   totum.     Quando   d[eus  loquitur,    fP.  M.]  fo  iftä 
al§  ool  iusticia,  too  man  {)tn  ft()et:   ba§  l)nn   unferm  lanb  "^errlid)  ,5ugef)e, '•"■ '" 
gloria  'hjonc'    [ftel)e,    si    nos   d|icinins],    ut   Üoreat   reliir|io   et  politia.     25a  § 

30  gute  unb  treh),  causaliter,  v|u]t  d|icere:  tuen  id)  ein  barm|()crt)ideit  cr= 
geiget,  ecoutra  ipse  gratus,  quando  quis  guta  tf)ut  unb  finb  !ein  trelü,  iftö 
nid^t  fein,    '.^uffen'  i.  e.  mutuo  henefaeiant  T'aa  trclii  [auff  erben]  Uind)fe:*-'- '^ 
V|ult  diieere,  baä  bie  erben  Pol  trctu  fei)  'unb  bie  gered)|tidcit'  fo  tocit  bcr 
celuru  ift  i.e.  allentfjalbcu,   ttjo  er  l)in  fi()ct,  baS  er  fe()c  loar^eit  vel  trelu 


4  tu  (semper)  zu  4  ein  vel  Bor  unter  sppe  [X.  Sj  :.u  diesem  viit  Slrich,  und  ^ic 

Bor  r  zu  5/7  luter  medios  cleros.     8tudere  in  imvo  lestiaiiienti)  et  vct|ere,  Aiig^nstiims  r 

7  Kaas]  Raaa  Ha  zu  9  Unb   beincn  jorn  galten,  lockren,   [gc^cnllaffcn   coMtiiicre 

iram,  reddit  r  30  impatia  zu  21123  P^hilippus  M[eIaiiclithon  bo§  fic  nidjt  oiiff  ein 

tot'^eit  geraten  <•  cu  23  Veritas  de  terra:  de  beata  Virg[iiie  r        25  Misericordia  =  Mra' 

zu  32  (extern)  roaä)]t        33  Bot  o  aus  fol 

')  Aber  hier  ist  er;  nicht  verwendet.         •)  Dieser  Gedanke  wurde  zu  einer  Glosse 
geformt,  aber  auch  in  die  Sinnmarien  aufyenommen. 


108  yiittjcv--  *Jindjtiii|i'vuiiflci!  mt  bct  bt'utidjcii  i^lbcl. 

gclündifcn,  fte'^cn.  Contra  luuic  scntcntiain  velim  osso  claraiii  scnlcnliani. 
1*^1.  77-''|  De  coelo  i.e.  iibique.  SßcunS  fo  3i'9Cf)Ct,  fo  iftö  fein.  [Ilactciins 
i-L'lifriü.]    6r  toirb  [politia]  auä)  ha^u  jcitlid}  gut  gititg  gcBcii,  tocii  \vh  fioiit 

i'- '-Mein,    florcat  relig[io  et  ]iolitia.     „Dominus  tJabit.  giiiib,   ha§  luedjft"  bnä  luiv 
cffcit  iinb  tjoten   unb  bcnnod}  fvom  bleiben.     [Snimnia  s[iiinnianim]  Ihib  biv5    '■> 
aud)  baä  lanb  fein  getreibc  bring  buvd^  bie  gnob  [giinft]  ©ots,  fo  Diel  i[tu 

-'!' getagt.  Sic  est  histeron  protheron,  vcl:  ba§  un§  auä)  bcr  I)eir  [gnebig  jel)] 
Uiol  tl)UC.  Corani  co  deo  ift  Eb|raismii,s,  ba§  gcrcd)|  tief  cit  fnv  t)t)ni 
bleibe,  ne  incrassati  rccaleitrent,  luie  bein  bouev,  ut  gutv  gnug  Ijiiben, 
bleiben  ha  neben  fvom,  bnä  ift  diffizile,  (inando  dominus  dat  Iwnedictioncm,  10 
fo  folgt:  Inceassatns:  ne  satnrati  cvoniant,  ne  cum  saturatns  i'ucris,  ol>livis- 
earis  jc.  [@a  muffcu]  ftaicEc  bein  fein  JC.'  Coram  eu:  Tabcruaculo  tempore 
praeseutc. 

Ps.  LXXXVI. 

'Sa  lompt  ein  leicht  bfcltnid;en,  gcbetlein,  supra  12.    (?l),  biv5  bid)  Wott   !■• 
■^^"'''«.' 4  rt)V,  'Ijenedic  et  nioivre'.    Coram  doo  sum  sanctus,  coram   nnindo  contrarius. 

5-'i-25.  i'(?vfraie',  tvofte.     Supra  25.  nnd)  bir  ncrlnngct  mid),  fef)nct.     Tcrram  ad 

ti.  7  quam  Icvavcruiit  animani  suam  jc.     (?§   l)eift  Mivcs  in  omnes,  qui  iiivocant 

i'"te'.     ^yft   ein   fcev  fein  pfelmid^en  i.e.  pnn  ber  not  invoco  tc.    „®ebc" 

[lonnbel],    lebe   non    in    meis   ojiinionibns    sed   in    tuo    vcrbo,    fünft  lUllVibe   -" 

fein  gang  ber  töarl)eit  brau§,  trad|itio  hn|mana  tf)ut§  ia  nid;t.     Vivas:  cor 

3c.  s3,  i;  j„g„„j  i   p_  behalt    niid)    auff   einer   ban,    ne    divaricer.      Unusqnisque  ambiu- 

lavit  in  sua  via  ijnter  netu  toege.    6rf)alt  mein  fiertj  einig  vel  bei  einem 
^'"'- '"■  ^'•^  fverbum,  certit|udo  vcrl)i]  jc.     Cln-istus:  'Maria  unum  elegit^  i.e.  ut  timcain 

nomen    tuum  Ut   meum    cor  in   uno  illo  vcrl«)  anib|ulct.     Qnando  ex  vcrl)o   -•'' 
lonipt,    fo    fiub   variac   et  innnnicrac.    Unb  fonft  niemanb  überall   i.e.  bu 

^'- '•■' er.^eigft    mir  lud  nub  grov  gnt.     I.e.  „an§  [unter]  ber  Ijelle",  djicimus  nos. 

^■'<„Uub  bie  rott  ber  tljranneu",  unb  bie  tl)rannen  mit  l)anffen.  [i'cben] 
i.e.  'fcele',  ha§  ift  .^iiertjog  ©leorg  reim.    3^)  oäjt  fein  nidjt.    .^labeu  bid) 

«•''■-nidjt  für  angcn.    ©tcrcEc  beinen  !ned;t.     lictiuum  stabiiis  vd  res  servi  m 

s. ntni.  l'uto  cum  locpii  de  regiio.  'ÜH'lueife  ein  gut  .^-^eidjen '  fba»  ba  gnt  fcli] 
an  mir.  Ad  bonitatem  vel  ba-3  bn  mir  guebig  fcift,  ba§  id)  bir  angenel)m 
fei),  non  in  malum  sed  in  bomun:  mir  jU  gut.  |5öl.  77''|  Fac  signuni  [mir 
ju  gut,  []u  gnabj  ha5  id)  tool  bran  fei),   ba§  id)§  gut  l)abc],   bai  mir§ 

iüOl  gct)e.     Unb  las  mir»  lool  gcr)Cn.     Viult  d|iccrc:  Inimiei  videbunt,  ba«   ^'5 


zu  1  Contra  steht  Cliristus  natus  do  virgino  et  iusticia  i.  o.  deus  rh  7  est  (pro) 

liigterou  zu  9  ne  saturati  recnlcilrcut  r  VJ  tempore]  tpe  oder  ipe  =  ijise  [statt  ipso] 

£u  14  steht  86  r        32  i^]  l)^r  Ifs        -'13  Hinter  malum  steht  noch  hs  ut  Coiu  /'tj 

')  (iemcinl   int  rlna  Sjn-ichwort   „(f-3   imiijcn   flatfc   iBi'iii    fein,   bif   nute  ini.ic    tinflcii 
jollcil".     Jivleye  aus  Luilmr  s.  bei  Thiele  unter  iV'r.  3:iJ. 


ipfoltcr  V<M.  109 

mir-j  bei)  bir  luol  fll)ct  imb  graciusmu  (Icuui  liabon,  )o  lUOLlcil  tül  liilb 
tortdjt  fein,  (iä  fol  auff  bic  impio.s  gctjcu,  bic  Juerbcit  feljcii,  bov  fic  üev= 
brciift,  iieiii|)f  iiiiüd  tu  milii  ])ro])icius,  ut  scipsuni  i'.\|)()iiat.  ß»  tf)Ut  lll|iv 
in  bcu  ai:f}en  \vi\c.    Sic  moltcn,  bn-3  )üir  fiiv  1000  teufet  Uicixii. 

LXXXVII 

^d)   tüit   bic   giiinb   fcft  M)Qlten.     ^J)[)v  gvunbicft  fitib   l)ciliftc  krgc. «.  i 
Sie  ift  fcft  gcfininbct   auff  ftarrfe  Ijcrg,   Ijciligcit  berge.     Anmustimis 
iiK'ijtit  siiiiin  liln-mii  de  civitalo  dei.    'Do  tc'  [  Proiiiissioiics  sunt  ]  |  IMiil.  M.]:  S!.  3 

3i(^  tüil  f)a6en:  in  te.    ludfi  lüoKcn  §iei;ii[fQlem  compaiirn  «•um  oinnibus 

lö  gontil[ibiis.     In    nicmoiiaiii  rcvocabo.     'Ecce':   Aetli|ioi)Cs   ipsi   nati  sunt  ibi.  J' -i 

@»  ift  fo  ein  feinev  pfialm  ut  in  ps|alnns.  .'pieru[faleiu  fol  fo  gioa  fein  ut 
onines  istae  regiones,  foUett  bliu  fein  et  tarnen  in  patrii.s  .«ui.s.  De  in\iil- 
gutiono  Elnange'iii.  ^i)  luil  laffen  prcbigen  311  ?let()[iopicu  iinb  33ab[l)(oii, 
'ba§  fte  tnid)  foÜcii  tcnneii'  Icvueii  i.  e.  id;  tüit  „benrfeii"  [picbigcnl  laffen 

IS  i.  e.   volo    praedicare.     Est   totus   ps[a]uuis    öoill   prcbigcn.     I^ü   ))iciah   i.  e. 
*^leg|l)ptcn   nnb   ffiabel.     'Nati'  i.e.  eriint  cives   nati    non    facticii.     S)q§   ift».  & 
universalis.     A  Tvr«:  singularibu.s  procedit  ad  universalem  s[ummam  K|um- 
marum:  „bicfcv  unb  i^cucr"  i.e.  ibemian,  sie  d[icimus  uos.  et  tanien  jumnt 
sed   omniuin   gentium   homines.     Natum  esse  ift  aufbcrmaffcn  fein:   bie  sub- 

2u  stautia  nuiS  gcenbcvt  U'crben,  ba§  anbei"  ift  üt§  faeticius  iK>p[uIus.  6§  ioivb 
ein  felljam  ftab  fein,  allerlei;  teut  in  ea  uascentur  et  tarnen  manebunt 
in  suis  locis.  Kenan:  ftardE  unb  bic£  de  frumentu:  oninia,  quae  ad  Civi- 
tatem  gcljort  ut  sit  instiucta  et  excuita  civitas,  sit  instructis[sima  et  cultisi- 
sima:   borii,  itiüucr,  türm.    Lipsia  ift  ein  fein  ftab,  ift  nidjt  allein  ber  bau 

i!.  sed  frei)n§,  civitas  munita,  xeiä)  unb  feft,  baä  fie  \ba\  ftl)et  luie  ein  todlein. 
Ut  ipse   solus   aedificet   dcus,   nemo  alius,    [fie|  ift  unfcrö  l)[Crr  g|ott»  bau. 
'Dominus   narrabit':    „bei"  f)crr  lüirb   prcbigcu  laffen  in  bcu   fprad;eu  aller u:.g 
Dolder".     In  scriijendo  ])opulos,    vel   per  seripturas  ])0])uloruni.     'Sa  fclbö': 
ju  3icrufülem.    |m78^]  S)q§  ber  etlidjc  [f eibigen  ctlidjcl  and)  ha  [bort] 

30  felbä  geporn  finb  [loerben],  seil,  in  3'"^.    'Unb  bie  Senger  luie  am  rcigen'>e.7 
i.  e.  alternis  canent,  a  respondendo.    lloldlm  [trepidantes]  (jui  duuunt  eboreas 
[canentes  til)iis]  omnes  respondentes  sibi  in  te,  mon  fagt  ba§  verbuni.     Prat- 
dieator  ift   ber   Scngcr:    jiraedieator    praedieat   et    acei|)itin-  verbuni  ali  aiuli- 
toribus.    Ego  praecino  ipsi,  post.    'llmb  baö  anbcr':  Gu  lüirb  ein  groS  ftab 

3i  fein,  ba^  ^ort  ^^r  tool.    ^d)  toil  nid)t  'de  tc'  sed  'in  te'.' 


1  graciosuin  unsicher         it  cum  über  (ju)         12  patriis]  priis         16  Est  c  aus  bj  ift 
zu  2TI-JS  t)nn  oUettcl)  jptoc^cn  r  zu  31  ©inßctanlj  l'uit   apud   HomcLrum,    reiße    tantj   r 

34  (einet  anb)  Umb 

')  Luther  bleibt  am  ScMusse  noch  einmal  bä  seiner  Auffassimg  von  V.  3  'in  dir', 
nicht  'von  dir'  (if.  o.  Z.  Sj'J). 


wo  Sut!)er§  9Jad)bcfferiingcn  nii  bet  bcut(d)cn  Sibet. 

PS.  LXXXVllI. 

„(if)Ol":   reigeii,    nos   pro  loco.     6t)or  [chorea,  Graeonni]  rcic\cn.     ^ä) 

l)alt,  ba§   fic   in  orbom  [P.M.]  getankt  i)ahm  nt  am  ftiiflc  tanli.     Et  bic 

alten  tan^  ift  ein  tincic  sed  e§  reimt  firf}  ni(f)t.    ®cv  reifte  ift  gar  alicnu 

^;^Don  bem  pfatm.    ä^on  bcr  fd)luac[)eit  [francfl)eit]  beS  elenben.    .Sperr  (So t    ■■ 

l-i'nicin  ^elffcr,  l^eilanb.     „Glag":  gel'djrcl).    .Spaöen  ennsolationpin  Oor  an: 

*;g(]cus  saliitis  iiostrae.    5^01  ianierä,  (*in  ^itfftoier  man,  (fin  lievlaffen  man. 

Miim.  f.,  is'Inter  niort[uos':  Est  figura  Ro.  G.  liber.'C.  (luod  [(jnis]  sit  lilwr  et  tanion  sorviis. 

Est  rateeliiesis  liberi.  iusticia  bie   medjtC'  ba  mit  3n  ttinn  fialicn.     Doscituni 

[derelictum]  se  conqueritiir  potius  (juaiu  imiiulsum.    2c\t  mid}  nntcr  ben  tob.    '" 

V[ult  d[icere:  ^d^  bin  unter  bie  toben  fomen.    Invenior  intcr  mortiuis  et 

sie   inventus,   deseris    nie.     Inter    cadavera,   (jiiae   cibiis    sunt    volucrihus    et 

l)e.stiis  3c.     Est   appositio    seinper.     Sein   grim    [trudtl    „tjclt    an   über" 

»•»tiiid)   et   affligis    f'brengeft'],   opprimis   ine.     SBie  ein  tlagen   ift   boi^   ha?-. 

«. io„Ociilus    mens":    mein   ge[talt,    angefidjt.      Oljsenra   est    ista    intemigatio.  ir. 

«iiNon  est  in  morte,  ps.  6.    Sßittii  t)elifcn,   fo  l)ilft  ben  lebenbigen,  bie  tobten 

»••^tT)un§  nic^t.    5)m  lonb,  bn  al§  öergeffen  ift:  Periplirasjs  regni  mortis,  vel: 

*-'<ba    al§    öergeffen    hJirb.     Maue    praevenire    Ebraismus    Ab|rahani    delicicns 

«<•  "'nKirtuus  est,  porto  terrores  tnos  et  trepido  unb  Uni  l)mer  licr,5agcn,  boS  id) 

fd)ier  üerjage.  (fr  muS  nid)t  bcnnodj  Hcrjagcn.  Zsi)  HJ''  ^wcx  fallen.  t^-J  -'" 
*''l)eift  exeussionem  et  luventuteni  volia.  Elongasti  a  nie  aniiciim  projiter 
istas  teneb|ras.  Infortuniimi  i.e.  fie  flicl)cn  flneidjen]  Oor  mir  iimb  meiner 
betrubni»  Uiillen  3)n  madjft,  has  me|ine  frcunbe  Hon  mir  locidjen 
\]\6)  ferne  oon  mir  t()un]  nmb  meinet  betrnbniö  [loettery,  finfterniö| 
inillen.  [5*1. 7.^''|  &x  left-J  alfo  bleiben,  fct)e  id)  »noI.  Ille  sapiens  popinlus  :;■. 
t)at  Diel  gnt»  getjabt,  «inae  deieric.ra  sunt,  ba  feit  man  p.  Et  cv  muv  Diel 
troftlic^S  bing  getrabt  t)aben.  li)si  ioeuti  de  Cliristo,  ba^  redete  gebunden 
■sunt  geluefen. 

rs.  LXXXYIIII. 

iß.  1  2;er  ift  gciuefcn  ein  indigena,  c§  mu§  ein  cantor  fein  gcUiefien.    (5§  -m 

iß  2,nl)eift  ond)  iinliileni.  ^sft  ein  feiner  pfalm.  Unb  fnge  alfo  [Uiil  alfo  fagen|. 
(Jl<uii  est  iKinien  tantnni  teniporis  iion  rei.  7V;/«/  iiiundns.  I'iaulus  nennet 
Qud)  gratiaiii  et  veritateni,  ad   Ro|inano.s.     Impos.siiiile,   ut    per   rationeni 

s5-2i.sta   voeabula    intelliganiur   (vioig   befteljcn   bleiben,     ^sä)   Uni    Hon    einer 
gnab  fingen,  bie  einig  fol  bleiben  |noii  ut  aliae,  ijuae  desivennii|,  fie  fol  35 
fein   et   perpetuo   in  iisu  fein,    boS   ift  Argumentum  totins  ps|aiini.     Aginuis 


■:ii  2— r  Riipr.a  Exurg.it  dens  Princlpcs  in  incdio  iuvpncul.inim  c.aiitoics  ?:.  K?  fol 
ein  ftciiben  jpit  jein  in  bcr  fittfjcn.  S.ulin,  sie  siipra  ps.  (!7.  iiititi  tili  bcv  /■  IJ  (nlii)  411.10 
zu  13  iirgot  r         23  (fid)>  nie  fvfiinbc         -''/  Wetter?  rer/ils  ohi-n  finfteriii-j  tinlen 


qjfnllet  1531.  111 

de  quaclam  g[ratiu  in  aetcrmim  cfticace,  frcfftig.     Sic  uiihi.    l'araliis  3^id)Cn: 
statuam    regiuim   Celeste   et    iioii   terreuiiiii   unb    haä   fol   Ijeiffcn   g(ratia  i.  e. 
r^emissio   p|eecatorum    sive   fiele,    et    verila^;,    largitio   iKinoriiiu    spiritiialiim). 
Aeteriia  misericordia  aetlilieabitur,  fo  Uiolt  ic^§  gcvil  ()at)Cii;  aiiügcvidjt  Uiflbcu  *  » 
■■■  [an  ge^en,  auff  fomen],  geftifft  tüerben,  ba§  ift§,  beim   c«  ift  ha^  testa- 

ineiitiim  [an]  gebonct  lUClben:  exereebitm-  et  eolitiir,  illa  gratia  erit  o])erosa 
llüCnä  ba  ltd)et  ut  doimis],  nou  taututu  qiiac  sit  .spectaculo,  tjuac  iiidies 
totam  C'liristiauitatem  crl)alt  et  efficiat  quotidie  graciaiii,  r|eniissioneni 
p[eccatonuii.    Unb  bu  iütift  [bcfcftigcu]  bcinc  luair)cit  [ijm]  'f)imc(,  qnod 

10  reguimi  hoc  est  Celeste,  feft  jcl^en  Igclüiö]  müd)cn,  juiidjtcn  i.e.  facics  pm- 
niissa  in  reg[uo  spiritiiali,   quod   sit    diffeieutia   regni   spi|ritiiaii.s  a  tcrrestri. 
Christus    vocat    regnuni    cocloruni.      In    eis:    in   coelis  i.  e.  veritateui    illani, 
quam  implet,  facit  esse  efficacem  sicut  graciam,   boS  l)m  fdjlnang  gef)C  et  «nii.f  i  m.h 
erideiieliia  aud)  bü  fcl).      in  jtraediealiis  r^emissioueui  p[eccatonnn  et  illani  veri- 

15  tatem  praescribis,    ha   mit    iftS   nod)   nic^t  geben,     (iiatia  promittit,   veritas 
implet.    Non  soluni  est  gratia  sed  usus  giatiae,  nun  sdlnni  inipletio  veritatis 
sed  et  efficacia  veritatis  bei n  tuartjcit  (afjen  gctroft  gf)cn  operosam,  plenani, 
certani.    Sie  leut  t)Q6eu  in  bie  pnMiiis[siones  nu^  gemocht  unb  öicl  bn  Uoni'  s 
gerebt  nnb  aufgeftridjen.    Xa  !ümpt  baä  'bauen'  loibbcv.    (Srljalten  non  satis,  «>.  ?,  u 

20   fertigen,  fobbcrn,  suj)ra:  diriges  iustieiaiu,  ps.  7  [^1.  Tu '|  'S3auen':  nieliorare 
semper  beffevn.     Non  solnm  er^^alten,  ba^  ntd)t  unter  g^e  sed  ut  angescat, 
gf)C    fort    unb    fort    sicut    frumeutum    in    agro.      S^ron:    bein    f onigreid).  ®- ' 
'toonien':   'tinber'.     Lnn  exponit  so,    quid  supra  voearit  coelos,  ut  sit  difle- 
rentia  regni.    'Aequabitur'  i.  e.  Jrer  ift  [t)nn]  bcn  lüolden,  qui  sit  i.  e.  Christus 

25  est  primogenitus.  Vult  bie  perfon  malen.  Regnum  nubimu,  coeloruni,  Christi. 
Iste  vir  praesnpponit,  quod  totus  nmndus  noverit,  quid  significet  pernubes: 
filios  honiinuni  i.  e.  in  ceelesia  novi  regni.  Inter  Stellas  minores  k.,  fo  foI 
Christus  au^  fein  inter  filios  divinos.  Fortcs  adiective  non  Substantive  i.  e. 
inter  dcos,   filios   deorum.     Mortui   sunt    dii  omnes  JC.     9)m  I)auffen  [„rat",!«. 8 

nn  .senatu]   ber   t)eiligen.     l'otens,    gcloaltig,    non    „erfdjrcrflid;",   su[)ra  Arik 
exposuimus '  tyranunm.    'Umb  bid)  ^er'  i.  e.  eS  g()et,  mic  bu  gcfagt  ^aft  unb 
bu  bift  aui)  ha  bei).     2So  Gliriftuö  ift,   ha   fiub   omnes  pnnnis[siones  dei  ina  ffor.  1,20 
CO  nae.    öS  ift  fjebreifd)  gerebt.     Xa  !ompt  er  ^in  au§  in  egiptcn  lanb  unb 
h)il  ein  mal  befcrifaiern  ic.    Über  ba§  ungeftum  mecr,   proeellas  suas  in«. lu 

35  elevando  coniprimis  [luenu  fic  einen  überfallen  Inollen].  I'crenssisd.  baS  ift 
Aegj-ptus,  Pharao.    Sßie  ein  tobten,  fdjemcu  i.  e.  hai  er  fttrbt.    Tliahor  \.  e. 

zu  4  Aeternit.ns  misericonliac  saeculum  gr.iciac  et  codi  veritatis  r  zu   lü  fii-.icla 

verit.is  r  zu  19  unter  ßr^attcn  sieht  loot  24  (be)  iBoIdfcil       (Kst)  i.  e.  27  in(te) 

eccliä  also  vielleicht  in  </anz  (/cstrichai  und  ccclcsiam  gemeint  zu  2r  Lumina  r  31  bic^] 
bie  321-33  in  oo  n.ic]  vgl.  2.  Kor.  1,  20:  iv  avzü)  rö  val  34  mtex  c  aus  tne^re  zu  35 
am  Bande  Ityi 

')  Oben  in  Ps.  37,35  (S.33,12). 


112  i.'iitl)cr?  ".'(ndjlH'ifermuicii  nii  bfv  bciitjrfifn  S^ibd. 

s.  isflorens.    Q3  ftl)ct  im  flontjcn  kiib,   bic  Iwxa,  fingen  imb  pfetfifcn  in  Ehiraea 

a.  islingua,  e§  [t()ct  \\Vo\],    ba§    nlä  ladjct.     In^ticia  et  indiciiiin  ift  beiu  gctliif)CV 
ftncl  vel  9ei-edf|[titfcit  uub  gerief)!  ift  bcin§  ftuelS    feftiing.     äÖenn 
mr.n  rcd[)t  fjelt  im  lanb,  fo  ttcitift  lanb,  ccontra.    ©nimd  mu<-  benbfd)  lonb 
nntergctjcn.    Num  de  regno  Christi  vol  Davidis  Ifjrone'^     :^sd)  Ijalt  [P.  M.],    ■'• 
e-3   9et)e   qI§  auff§  Kegmim  Christi,     gg  ift    de  Christo  [D.  M.]    ba§  'Benins 

üi.  16  |)(i|)|uliis'  i.e.  hai^  ba-S  frolicf)  Inort  ©otty  l)at,  scrone  favente  Chi'isto  vivenl. 

\}ciö  ift  in  6f)riftu§  alljnmnl    SBie  lucnn  bnö  obcn^  ^lEcgioria  Uievc?    Per- 

cns.sit   ibi   mortem    et   potestatem    diaboli.     Et  tarnen  lih[entcr  liaberem,   büy 

anibigue    ftcf)et.      Ecelesiae    reguum    ftcl)et    feft.     Qnare?    (|uia    Umrfjcit    [i-l    i" 

gj,„„ij  J^J/lgiusticiaJ  bi'innen.     Ideo  'portae   inferi\     |S3[.  79'']   'Exaltabuntiir'  bac-  ift  ein 

ai.isfciner  tejt  [^OC^,  gvo-o,  tjerxiid^  fein],  magni  erunt  et  omati  tua  iustieia. 
'*^I)ltr'  mac^t,  'ftercE',  vetd^§  i.  e.  in  te  sunt  ])0tentes.  Gloriantur  sc  in  sua 
iiifirniitate,  sua  virtute  valere,  'qui  gloriatur,  in  dc>inino\  omncs  potentes  in 
Christo.    '§orn':  uufer  reidf),  getoalt  tjcniid}  mndfjen,  citjeben,  'ci1)ol)en\  '<|"ia  i^' 

K.  19  dominus',  ba§   ift   fein   gerebt  et  clare:   Christus  deus.     äBie  f)nben  bie  Icnt 

s. -.'ojn  rcbcn  gelouft  (Rex  uoster  fCruC|iger]^  est  dominus).  lam  fompt  er  nnff 
bcn  [foedus]  David  et  est  de  David  seeundnm  suum  semen.  Siipra  di' 
Christo:  In  paLtibu|io.  'Posui  adiutorium':  ^d)  ^clt,  Co  fei)  [revoeatio]  de 
Christo.  lam  allegat  proniis[sione8  Davidi  faetas  de  Ciu'isto.  ^ä)  I)ab  :•' 
ein  |l)nlffe]  r)elt  auffgeric^t,  ber  ba  l)clffen  fol.  Statui  potenti,  bcr  ba 
l^elffen  fol,  ift  al§  de  Christo,  quia  sequitur:  Ipse  erit   milii   in  filinm.    Ibi 

»,21  "David"  est  proprium  nomen  Christi.  S)a§  fjiiben  fic  1)1)11  nnli  gemadjt. 
'Oleo':  non  est  historia,  quia  in  prac^terito  non  in  futuro.     'lUeinc  l)anb  fül 

«.  22t)t)n  „fobbern",  6rl)alten,  quod  crescat  et  incrementum  liaixal,  l'.  n(  deien-   ■■ 
datiu':    er    fol    bleiben    et    contra    adversa[rios    stabil  k.     Supra  55.     'Non 

». 2:iopprimat',  destrnere  Schm  Don  Ndsrhci  iiberloelbigen,  nberpoltern,  uber= 
podjcii,  iiberfaEen.     Sie  loerben  fie''  lüol  bran  mnd)en  inimiei.    Sed  loil  ein 

*;;^J_pflodEen  ba  für  ftccfen  l'ftfjlatjen']  @r  fol  gcUiinncn.    lieguabit  fein  gclimlt 

s.i7'f)anb'.    (5r  toirb  mid)  nennen,  3ii  m'i-'  fpi^crfjf"'  ^""■''  d|i(inuis:  {?t  luivb    ,( 
mid)  bater  l)eiffcn  [Unb]  @ott  ber  mir  t)ilfft,  fol  l)t)m  geloiv  fein,  bleiben, 

^'■|^@ä  fol  [l)m]  treulid)  [ge]()alten  mcrben.  !^ä)  h)il  l)l)m  elüigl[ic[;  famen 
geben,  i.  e.  fo  lang  ber  l)imcl  Uu'ljret.     -I'uetifd)  sicut  (Hcs  cocW.    Dcx 

as.  32man  l)at  fein  perspicue  gerebt.  (Vrcmcmias  „faljnngc",  orbnung.  Est 
vcrbnm   eeremoniarnm.     ^3Jlcin   ceremonias,   bie   lä)  georbnet   ifobe.     "^JJHt  ber   y. 

|-i!p)hitl)en'  ift  poetifd^  bay,  "feiten  laffen',  nnffl)cben,   loenn  fie  glcid)  bofloid)t 

3  geiid^t  iiher  gcgcccfjt  10  ntiler  Kcclesiae  slclu  ad  su|ieriiirem  vcrsuin  r.n   l<i 

I.IIientls|Kiinc  alluduiit  ad  Aog[yiitiiiii  ;•         'Jl  tjcU]  hanm  Ijatt       .Statui |  Satiij  '27  firli(:<i\ 

j<i-i-_i-S<i  hehr.         31  Unb  liOcr  (OJicin) 

')  Niimlicli  in  V.  II  (IciKigtc.  '')  Die  Anwesenheil   ('ruciffcrx  i.tt  »(imit  niclirr. 


$fa(tet  1531.  113 

finb  lüil  i(f)  fltcicfjlüol  fvom  fein,  ift  ein  fcinev  psialmus.    |iBl.  80»!  2Bie  ber 
3eu(5  in  iHihilms  ccrtiis  est,  Iris  scilicet.    Sa  lomcn  aEc  tenffel  t)in  eins-as 
unb   bev  2!nict'.     Tu  hoc   dixisti   sed  nunc   aliiim   to   ostciulis.     ^n   liobens^o 
diadema,    simm  insiiuTritiidincm,    I)on,    'fpot'.     S)n§   ift   lucrlic^   lunv,    (jiiod«.« 

5  seqiiitur,  ift  nod)  cvi]cv  nnb  evgcvUd)  frafft  ben  nad)bvucfe   unb   left   l)t)n»-<i 
nidjt  fiegen  Ijiu  ftreit.    Sa»  t)cift  SfllliTmeS  §"§  et  alii,  qui  opprcssi  et 
in-ostrati.    Vcritas  in  ]ilatcis,  Ijatcu  fic  uidjt  funncu  crt)alten,  f)a6cn  muffen 
ju  boben  9l)cn.    '3n  bobcn':  bciy  finb  flveulicfje  Uunt,  bie  (■cclcsia  mnft  gavs-«» 
JU  frue  ^in  \VtC[.     !^sd)  fovge,    quod  sio  futm-nm  cnni  nostia  eocl|esia.     Hac- 

i'i   tenns    qiierola.      lani    vonit    nostrnm    tenipns    [secnliiin].     '.S'lCVV':    <'niusni<>di 
oog|itatioiies    liahuit,   cuiu    ista   locutus?     Est  ina.\|iina   cofiiitatio.     ^d)  tiCV^'i'-" 
lüunbei  mid^  offt,   quod  tanta  saliis  et  misericordia  fol  fü  öiel  leuten  feiten, 
fol   (dfiiin    iiapatum   et  Turciam   l^in   fd}lenbein.     Supplicatio:  'fd^Oa'  Ijevljen. «  ■>! 


Ps.  90. 

15  '3nftud;t',   bn   bie  itxc\  nnfieuiyn  ,yi  fein.     Empliasis  est  in  'pnitnnro''s.  2 

et  nasd,  bcii?  nnfcv  l)|evv  051  ott    ift    fein  jinievnian  ift,    bev  ex    praclaccnti 
maiteria  ctUiQ§  nindje.     Duplex  sontclitia  ex  iisdoni  pin'sonis  ol   di\crsis,  bn«  a 
vidjft  bie  lio|niiuos  nnb  nindjft  bavnndj  anberc.    Amosck:  bie  alten  barnad) 
tonten.     Alirig|alius:    dixi:    custodiani   [|)s|aliuus]  jc.,  quod  nemo  cogitt't  de 

20  inorte.    2)u  loivffft  alte  Icnte  tta  l)in  unb  luadjft  anbete.    Creatos  lionnnes 
rursnm    Icft    ftcvficu,    baö    rursum    "ta    ftunbc    et   dieis:    fompt    tuibbev 
tnenfc^cn  tinber.     Croasti  eos  et  rursum  dissipas  eos.     Sic  in   lol):  ^nhito  j,i„J''^'j  .,u 
et  ruisuui  eonversus,  ftelt  fic,  ol'j  fol  ber  uienfd)  elüifl  IcBen,  sed  el)e  tnan 
fid).     Germauus  d|iecret:   ber  bu   bie  menfdjcn  left  fterficn  nnb  brint^ty 

25  tuibber  anbcve  bnrd;  bein  luort.     |*^l.  80''|   l'erluctnas  eos:   „bu   reift   fie  ba 
f)in"  luie  ein  flut  et  sicut  sonums,  la§  fie  ha  [)in  reiffd;eu,  l)in  faren  [niits. 5 
t)anffcn]  inie   ein  l)anffcn  loaffer  im  ftrom  l)in  ftcnft,   l)ie  ftct§  neutraliter. 
lmat;(i  poimii  pcrcuntis,  bas  f)eift  bem  ledcn  ['luie  ein  fdjlaff]  nerlid)  i^erebt: 
fdjtaff.    öin  nicnfd)  tompt  ju   feint  enbe,   tuie  er  jnni  morgen  fonipt.    t^lje 

30  er  fidjä  Uerfil)et  et  ncsclt,  ift§  tag  [iDorbenl.  Tempora  lahuutur  et  tameu 
liomo  fol»  nid)t  mevrfen.  Nos  vol[umus  deum  et  aefer|nas  res  seutire  et 
ipsas  res,  in  ipiilius  sumus,  non  scntimus.  S)a'3  ift  siinilitudo.  SBic  fid) 
ein  gra§  „bcrluanbelt",  sicut  ein  gro§  IJnlb  Dcrluetd.  Ebjraeis  graö  nnb 
„l)cn"  ein  bing.    Antitli|esis:   frue  ift§  grnn,   dbent»  bur|r,  ideo  servaudumsB.  e 

35  Mane.  ^JJJorgenö  Wuetv  nnb  balb  barnad;  Ucrtueldts,  quando  fonn  branff 
ftic^t  [quando  ros  branff   feit]  et  pustea  a6l)anet.    'ü'erborret'  ift  gradatio: 


zu   1  Uo.  ;!.     Niini  iniinim  r            3  aliü  r  aus  alitcr             zu  20  longa  cdiicatio,  sero 

sapinnt   r            24  brillflt'j  (jif  r.  aus  \iä))             21!  sicut  c  aus  sunt  rciffd^cn  scheint  c  aus 

taufjc^cu         zu  2'J  ])netae  r         30  nescit  oder  vestit         zu  32  ®inb  siniilitudiiies  r 

i;utf)cr§  Sfflcrte.     iBibelüfierfctung  3  8 


114  £iil^ct§  9?n(]^6cfferuiigcn  nn  bct  bcutfdjcn  SBibel. 

lt)ic  man  JU  I)Ctö  fompt.  Sirnt  femim  arcsciliile  ift  propria  pa?5io.  Iiivcntus 
ift  |o:  qiiando  virilis  aetas  fompt  haZ^  Ifclcfcn  an.  Plnl[ippiis,  loiias^  ift 
gra».    Jonas  et  Phil[ippii.-  im  PcrtreldEcn,  Eoo  bin  im  atif)auen.    Soninus, 

a?.  7  iliivins,  lieii>a  ift  bie  similitiulo.  „(Flfdj[VCc!cn"  V[iilt  d[icere:  nemo  seit,  ha^ 
CV  fo  in  ©ottä  30X'n  t)in  gl)e.  Patinmr  in  morte,  cum  primus  est  terror,  f. 
inde,  quia  dominus  peccatum  sie  punit:  qnod  fic  bcrgel^en  ift  bcill  30vn, 
grim.  Causam  peecati  pliilosoplii  d|icunt  esse  natura,  [de]  .Seneetute 
Cicjero.-  Multa  scripta  de  contemptu  mortis,  mors,  v[ult  d|icere,  est  poena 
peecati.  Unb  muffen  evf($rcÄen.  Soli  pii  [f)ct  id^§  gern]  intellignnt  iianc 
sententiam,  pii  putant  se  sine  ira  dei  esse,  geI)Cn  bo  ^in  et  in  puncto  sunt  lo 
in  inferno,  non  intellignnt,  qnod  sit  ira  dei  isla  niorientes  fomen  i>a  Don, 
impii  non  sentiunt  sese  mori  vel  iram  dei,  pii  sentiunt  illam  iram  inflictani 

«snobis,    ideo    timeut.      @§    fompt    hoc    nod^   et   esponit   sc:    'quia   peccatum 
nostrum'.     [931.81»]   'Unfcrfunb',   ha?^   ttiiffcn   bie   impii   auä)  nic()t.     SBir 
mcvcfcn,   hai-  bein  3orn  ift,   bn-5  inir  fo  ftcvticn  muffen,  unb  bo-S  bvein  gvim  i-' 
ift,  ba^  U)ir  ^nn  f(|recten  fo  fcfjnel  :c.    Tua  ira  est  causa,  quare  consumimnr, 

S5  7et  peccatum  nostrum  est  causa,  cur  irasccris,  ia^  mnc^t  [ift]  bcilt  ^orn, 
bo»  lüir  fo  t)eigcf)en  muffen,  unb  bein  grim,  ba-S  Inir  fo  ploljling  ba 
t)in  muffen. 

»•■<  1   [Unfcve  miffctat]  faft  bu  [„felitt",    ftclleftj   für  bicf):   bn§  mnd;t,  2.. 

bu  fit)cft  ujnfer  funbe  an,  e»  ift  unfcr  funb  fc^ulb,  bie  bu  fil)cft.  „.S>im= 
lid^",  EmphasLs,  quia  totus  mundus  ignorat,  boS  iüir  uidjt  für  fnnbc  lialtcn. 
Poenam  sentimus  et  peccatum  non  sentimus  i.  e.  unfer  funbe,  bie  niemanb 
tnei»  vel  unfer  untefante  unb  tierborgeue  funbe.  Uncrfante,  ba  luir  uidjt 
öon  luiffen.  3i^ir  tuiffcu  nicfjt,  Joaruuib  Uiir  ftevt'en  unb  fragen  nid}t  bar  ->;• 
nad),  ba%  h)ir  fterben,  sicut  ille'  d|icebat:  e§  ift  uuib  ein  bofc-?  ftunblin  3n 

SP. 9t!)un.    'Sarumt'^  [ideo  aiMidi.  ut]  siguificcfur  jicccatum  esse  causam  mortis: 

i8.7ba5  madjt  bein  jorn. 

^    6in   gebid)t,    faM  [quae  agitur],   merlin.     Comparatnr  vita  nostra 

s.  locim  merlin:  cljc  man  aufrcbt.    Unfer  leben  Uicret  70  iar  'unb  luen-5  l)od)  .10 

fompt,  finb»  8u'.    äßenu   gleidj    [D.  M.  non]   fonig   medjtig  unb  gelualtig 

finb,    tamen   ift  eitel  molestia  [miseria].     IMiiliipiMis  voluit,   nt  referatur  ad 

extenuandum    totum    cursnm    vitae    ad    peccatum    vitae    temjius    ultra    SO. 


2(1  4  Consuniimur  Jeficimn.'!  in  ira  tii.a  r  ch  S  C'ic :  de  sciiect:  r  71  mor'ps 

7.5  (bcn)  ntcräcn  IT  irasceris  iilicr  (imninmi)  21  bu  fif)cft  «!/r  einmal,  aher  mit  filrirk 
zu  bie  SU  29  utehl  am  liande  ipicr:  SBic  ein  fabel.  Kt  veliit  cniissuni  seniel  irienici.nliilc 
verbnm'*         32  {'int)  Pliil         .9.3  da-t  SO.  s'ulil  trie  lioinio  ans 

')  Auch  diese  Anführung  madit  es  wahrsdmnlich ,  daß  Jonas  den  Sitzungen  bei- 
wohnte. ')  Cicero  in  Cato  maior  jle  senect.  ')  Sicut  ille  dicebat  konnte  allgnneine 
Anführungsformel  sein.  *)  Nach  Horat.  epist.  1,18,71:  "Et  semel  emissum  volat  irre- 
vocabile  verbum'. 


IMnlter  1531.  115 

llnb  tücn?  foftlicf)  t^cincfcn  ift,  fo  ift?  miifu'  iiiib  crl'cit  f\c1ricfcn. 
Tondctiir:  ev  ift  fliiff  bciit  l)Cii:  „c-ö  [fevctl"  ift  luilb  „ba  l)iu"  „iiiib  Unr 
fliegen"  [Emphaticos]  „baüon".  Non  iimis  sod  volamus:  alS  fl6ge|n  lüitü.  u 
bn  öon.  Ibi  !otllptu  Unbbcvuiuli :  qnaiido  nmlta  sunt  facioiula  et  qni  paiici 
'■>  1)1)11:5  laffen  fagcn  ?  Adust  peocalum,  mors,  terror.  2Bo  ftubö  Icibci",  ipii 
ci-ediint,  'iia^  bu  fo  feer  itnb  ernftlid;  ginnet,  et  te  timent,  ha^  bu  fo 

grimmig  fcift,  diicimus  fjpi-manico  q|iiasi  d|icat:  nulliis,  mnil  Icbt  fo  scoiiro 
ha  l)in  ut  K.  |»l.  Sl""]  vel  qiiis  credit,  bnS  folc^Cu  bcin  gvoffev  30V11  fei)? 
Secure   vivimt.     Tmpü   sunt   seciiri.      Cognitio   peccati   ift   nud)    ein   domim. 

10  Supra  dix|erat:  ciistodiain  vias  meas,  in  eo  est  versus,  qui  liinc  desumptns i^j. :'.9, r. 
est.     S)CV  fol  Bringen  afiecfus.     Ne  sinas  nns  esse  in  isto  numero,  qtii  con- 
lemnunt   iram   tuam,  boy  nnfcr  (ckn  ge.jctt  ift,    docc  sie  nos,    ut  eredaiiius,«.  li 
quod  unfer  tag  jelt  ift,  gejalen  finb.     Jnipii  vivimt,  (piasi  liaberent  inllnitos 
dies,  non  oog[itaiit  esse  in  numeradi.     ^'aS    ift   mcditatio  mortis  sapienfinm. 

li  'Juitium  saiiiientiae  tlmor  domini'.    äiu'nn  man  ninfcrn  f)ierr  G3|0tt  begint~^'i  "'•'" 
3n  fnrd)tcn  nnb  crfd)rccfen  fnr  im,   fo  gl)ct  bie  s:q>|ifn(ia  an.     Docc  n o s, w  -c •■ 
ut  sciamus  [credamus],  ba-?  nnfi'r  (eben  ein  cnbc  mn3  TiaOcu  nnb  bac?  luir 
"ta  t)on  muffen,  [bebenden,  Unc  unfer]  leben  fein  30!  l)at,  gefeit  ift,  ein  cnbc 
l)akn  mu§,  ha^j  Inir  fterben  muffen  d|icimus  nos.    So-S  Jnir  lernen  tüeif= 

-'0  lid^  leben,  [auff]  'ba^j  Inir  incife  |£lugl  luerbcn.  Ilacc  est  jiropric  IMatonis 
sentciitia. 

Inifinm    [s|umma   s|nnmiarmn]    sapientiae    timor    domini.     lam    lüirbS  ^j 'j'|j_  ,y 
gut  i.  e.  jurnc  bod^  nidjt  fo,  apparet,  quod  nos  trad|iti  morti,  csto  consola- 
bilis   super  servos   tiuos.     Non   soluni    vult    habere   meditationem   mortis    ut 

25  Plato  sed  etiam  spem  vitae,  (piam  l'lato  non  iiab|uit.  Il)i  pctit  vitain 
contra  iram  illam.  Ibi  res|urrcctio  niortuorum  ftard:  fct)  nn§  gnebig,  nuid) 
ung  fetig.  6ic  Vtien-j  gOunft.  Petit  vitam.  Mors,  ira,  peccafiun.  l'ecca- 
tuni  provocabat  iram,  ira  mortem.  Jan)  petit  remis|sioneni  peccati,  tum 
cessat  ira  et  mors,  ba§  ift»  gar.    'Grfreuc^  Icüfiea  nos  secuudum  dies  luuni-  s  u 

:io  litatis  nostrae.    ."paftu  nn  gnng  geplagt,  Unr  finb  lang  gnng  geplagt,  erfreue 
un§  nu.     Histeron  protiieron.    Uccidisti,  etiam   vivilica.     ^^.Uagcft  [in  prac- 
senti]   de   prae.senti   peccato  et  morte.     'Opu.s'  vocat  oa,   quae  non  sunt,    ut «.  i? 
sint.    Ex  uiliilo  nilii!  faccre  "txxS,  ift  opus  i.  c.  crjcig  tnis,  lt)a§  bu  tl)un  touft. 
Deeorem  „fd)mnd".    ®tl)et  unferm  öierr  @|ott  tool  an,  quo.l  vivificat.   i^i) 

35  ^ah  ben  Her»  anfbermaffen  |'i<l.  82^]  gern  inmc  versmn.    'Nolo  mortem'  ba§ 

ift  im  jein  c:^r  nnb  ftfiet  int  mol  an.    .3ft  ml)er  beim  gnebig,  freuubIid).M.t.  33,  n 
suavis.     Olimpo   o   olimpo:    Anadiplosis,    Adductio,    repetitur    vcrlnnn    scd 


2 — 5  inulti  qui  qiiietani  vitam  liabcnt  et  tarnen  ex  levil>iis  roljiis  faiiiiiit  silii  iii.ig|^n;is 
tenlaitiones  r  8  vel  quis  credit  vor  der  Zeile  zu  VJ  ba3  unjcr  leben  fo  furl^  ift  r 

IS  30I  nicht  jiet  zu  20  llug  ailnioiiitum  sigiiificat  r  37  Adductio)  nicht  adduplicatiu 

oder  additio 

8* 


WQ  8iit()ft-3  *)Jo(^liciieritngfii  an  bcr  bcutfdjen  Sibcl. 

minori  cmphasi,  nt  affectus  sit  maior  iinb  ha-i  ift  vice  Amen,  f^obbev  ia 
bos  Uiei'cf.  Caiiis  Cesar  interfectus  est,  interfectus  est  C  Caesar.  Kom- 
mata vide  siipra.  Misericordias  domiui:  Eeguum  et  saeerdotium,  bn§  toir 
für  TiaBen.  St>oIteti  gern  ein  reo|mim  et  saeerdotium  {jn6en,  ba  l)ilif.  Söcnii 
lüiv  bie  ^aäjtn  hjoücii  Qujridjten,  gtjetö  ben  fvcb-5  cjang. 


ps.  91. 

*  »  „Sßonet",  bleibet.  (?v  finb  biel  mutationes  personae  et  parentheses 
»•^ibrinncn.  Harofh  uoxium,  parabo  vobis  liavoth,  unde  non  excutietis  eollnm 
a?-4Esa[ia.     'SeSf^'-  »oglev  [iiasta  et  parma].     3Barl)eit   „trc)u"   finb   promis- 

sioues.     Sßa-j   finb    bie   4    bing? '      Sunt    eitel    teuffei    sed    incarnati.     Saez   w 
vanam   gloriam ,    Ber|iiardus:   sunt  4   partes:    1.  adversitatis,   simpliciter:    e§ 

*  -'fan  ni(^t  übel  gl)cn,    si  etiam.     'Volans':    quando   adversarii   Opponent    vel 

fdjabcn   tliun    [insidiae   et   aperti   hostes]    fnv    fbcv   gvaiifanicn    nncfjt]    bent 

gcfpcuft  in  bev  nac^t.    3.  Sopli[lstae-,  bie  poltevgciftcv.    4.  potentiu  mnndi, 

finb  advei-sitates  [et  t«nta[tione.s]  privatae  et  pnblicae  unb  publice  vabfc^la'^en   n 

omnes   impii   contra   pios.     ß§   finb   nl-j   qnae   ad  doetrinani  and)  gc()0ic,  ut 

s.  7sint  adversarii  spirituales  et  eorporales.    JJBcn  iiüv  ung^lud  nÜ  U'Clt  ticibcvbt, 

tarnen   tu  folt  bleiben.     (5^>3   cvfdjrerfct   ein,    (juando  videt  iinglnd,    ut  eum 

»  cL<jth  Sod[omis.    Sed    tamen    e§    fot  biv  nidjt   fdjaben,    bic  peftiilcnl;  Unvb 

s-Tonbev  umbbiingen  sed  toirb  bid)   nidjt  treffen,  ruren,   f„nn  bid)  nidjt]  %< 

»•'■langen",    3U  biv   [nidjtl    fomcn.     Unb    fdjaluen,   Jnic   bic  Üiottlofen  behalt 

»•siuerben,  »nie  c»  ben  ©ottlofen  vergolten  Unvb.     Est  multitudo  ibi:    [tu 

es    3nberfi(^t]    ]iersona    et    t)at    ein    parentltesis   ba    JU.     Tosuisti"  nuni   ad 

deuni,  Num  ad  liumiuem?    Ego  puto:   Tu  posuisti  deum  altis|siiuum  tuum, 

bah  Elion    nomeu    dei  fet).^     6§   fol    ninnen    dei    fein   et  e.st.     |3<I.  82''J    Tu   25 

abex:  fonipt  Uiibbcv  anff  ben  iustum.     S)ev  Ijevv  ift  fein  ,yaicrfid)t  vel  ift 

|;j','bein   3uner)id)t.     \'iihnn|us  I)ie  cnbevn:   'inirb  jn   beiner    l)nten   fonicn'.^ 

I;  Ji*' Angel is':  bQ§  ift  ein  feiner  t)ev§.    'Slvettcn',  ftampffen.     ibi  itfium  muiatio 

personae.     'Quoniam  me  eonoup|ivit':  Sunt   verl)a  promissioni.s  respondentis 


au  1  Alii:  ut  iiciducaimis  cnr  s.npienti.ie  r  c:n  3  Ut  iioljis  sit  prophcta,  qni  li;ili|o.it 
sapientiam,  libera  e.\  C'aptiivit.ito  r  10  S.icz  ß]  11  Ber:  (Timor  iioct:)  r.u  13  Coii- 
silia  occulti  ituli,  meridiamim :  (leiiioiiiiin  r  19  biv  r  ans  bitf)  25  J'^lion]  'jrts'  hebr. 

ZH  26  am  liande  oben:  O  finx  bll  iift   (mein  3lll)Ct[id)t) 

')  Die  Deutung  ihr  vier  Plaiirn  hat  Liithn-  in  der  Vorrede  zu  den  Sinmnarien 
dann  im  wesentlichen  nach  den  folgenden  Aiisfidirungen  wiederholt  (l'yil.  Ausg.  37,  2(!l). 
')  Soph[istae  ergänzen  wir  nach  den  Summarien  (a.a.O.),  wo  auch  :usammenge.itellt 
werden:  der  Sophisten  Predigt,  der  liuttengeister  Schrift.  ')  Darum  ist  die  alle  Über- 

setzung „du  hast  deine  Zuflucht  aufs  hühesle  gesetzt"  geändert  in:  'der  HOheste  ist  deine 
Zuflucht'.  ')  Die  Änderung  kam  aber  nicht  in  den  Text  1631. 


iMnltct  IhM.  117 

illi    tidiK'iaf.      Siibiiitellii:itur    liic    oratio    spiritiialis.  "ßi    fvfcillict    tuimcn', 

baiiimb   lüil   tdj  l)()ii   jci)iif!cn,  liistorou  prollieroii :  'fcltigcir,  Eb[rai.smii.s,s.  lo 
Imo  siinpliciter  advertere.     In  die. 


92. 

s  6§  ift  ein  fein  Ifoftlid}]    biniv  c§  ift  [Antithesis  nota]  ein  lipHt^cr«  a 

t)anbcl  ftücn  mnn  beni  l)cirn  boncfcn]  beut  f)cnii  fint^cn  baö  mndjt  ein 
fiolidj  ()cv|.  3l"t  fi'i  ficnbcntcU'ci.  Si  tit|iihis  xcd;t  ift",  fol  man  1.  prae- 
uepitum  blinncu  fingen.  lila  res  est  bona,  aliae  non.  Facit  quasi  [P.  M.] 
exclusivam:   ba»   ift'3    6cft  sacrifieiimi,   iucn    man   Uiil  cttUOy  flnty   t()nil  et 

10   domino  serviro  3C.     Süy   ift  bci"  red;t  ciiltus,   opus,  sacrificiuni.      „tölaubcn"  ». s 
lüai'()cit,    Hf^'g[cn   nnb   abcnb:  v|nlt  d|icere  luibeo  etdtuni  iiiatiitinuni  etaj.s 
vespertiinini.     S)cnn   T)crv   mid)  hiftct  bcincv  lucid,    bu  Icft  mid;    frolid; 
fingen    bcinc   Incrd   nnb    id)   t()iic  bie  opera  bcincr  "^enbc,    laetns  cano  de 
opere  tuo.     Vel:    trofti'ft  mid).     Sed    prior   melior.     ?ld^tct  bcg  nid;t:    „ein«-? 

1.'.   toiidjtev    man"    fcvct   fid;    nidjt    bvon.     Ipse:    preti«   non    cmo.     Exponit    se, 
quae  vocet  ojicra.    llnb  cin  toiid;tcr  gl c übt  boy  nic^t.    'Xa  tomcn  bic 
opera.     E.-^t   deus  ipse  liumiliuni,  bOy  finb   fcinc  opera.     (^ui   nbcl  tl)nn,   bcn  «•  s 
g()et»    am    aller   beften.     \'|ult    d|icere,    quod    perpetuo    non    virescant.     'i\i 
autcni  doinine  altus  ineternuni    dtuninus   seil,  nianes.     Ibi   est  repetitio.     ^ft  i'  '■' 

•.>u   ein  feer   liplidj   pfclmid}en.     'Unieor|nis':    3ft    omnium   gentium    mos  geiüeft*  " 
praeter   barbararum:   Et  miscear,  ungor,  ein  guten  mut  [)aben,  fiolid)  fein, 
Mattli.  6.    Unge  caput.    ^ä)  falbe  mid^  'mit  friffrijem  oV,  er  meint  balfami""'"!«- 1' 
Sinb  ftardc  promissiones   lüeiiidj.    üBennö  loav  ift,  fol  tvk  auä)  nod;  gvoö«  '^ 
njeibcn.     'Qui  plant^ati':    bie  felbigcn  finbö,   sunt  vel  erunt  in  ecclesia,  ((ni^n 

■-••■i  dediti  sunt  sac[ris  literis,  tandem  faeiunt  fruetum,  bie  gevn  in  bie  fiidjen 
get)Cn  nnb  gern  [plantati]  G5ot§  tUOrt  ()0icn.  Intus  docetur,  foris  docet,  in 
domo  doeet  ut  postea  eum  gloria  possit  doeere  foris.  [SBt.  83")  Non  tantum 
florebunt  in  domo  domini  sed  etiam  convertent  exteros  niultos  i.  e.  non 
seneseent.     reri)etuo  i.e.   „im  altcf".     „(Vet":   fafftig,  lcibf)afftig  vd  ftard*''' 

30  leiben.  Est  metapliora  sumpta  ai)  nrboribus.  '^d:  buy  find}tbar  ift  nnb 
liegt  [ubcrtatem  et  corpulcntiani].  lustus  ut  pal|ma.  lam  exponit,  (|ui 
sint:  sunt  58aum,  quae  sunt  scmper  „frifd)  nnb  fet",  sunt  fruetuosae  et 
corpulentae.  Sßie  alt  fic  locrben  palmae,  tamen  non  senescunt.  SSluen, 
seil,  arbores.  non   „fet",  quia  non  est  benmifd).     SSluen  ftud^tbox   unb 

35  frif(^  fein.   Sa»  bei  l)exv  „anffiid)tig"  ift,  aequus,  cpiikes,  freunblid^,  gutig.  »is 


zu  4  Neben  92.  stelü  (Supra  tiius  iurger)  27  doccl  wold  für  docct  -  =  ducetur 

29  i.  e.  im  attct  perpetuo        33134  werben  rh  zu  SSliicn 

')  Also  IraiU  Luther  der  Editheit  der  Fsalmüberschrift  nicht. 


118  ii'uttjcr-j  ^iadjbcijeriiiiflfit  an  bei:  bcutjt^cn  Sibcl. 

Intelliguntur  [P.  M.]  jiroiiiissionos.  Non  est  [D.  M.]  acceptnr  ]icr.sonaniiii. 
Non  ix',s[)icit  nisi  afflictos,  baö  lüil  CV  fagcil,  est  acqiui8.  'Uiucdjt':  imn 
accipit  personas  sed  respicit  personas  gratiae,  criicis.  Gl  l)iltft  bcil  clctlbcil, 
imb  bell  ftiutfcii  nirfjt. 

35.1  S)cr  l)crr  vcgirt,  ift  lonig,  inaginificentiam  imluit  [iiiib  T)nt  ein  foiiig- 

\iä)tn  fcfjmuct]  luib  tjcivlicf)  ornatus,  ba-S  ift  ein  fein  pfeliiiidjen.  Et 
[P.  M.]  arte  est  Davidis  et  iiidico  ex  plirasi:  llilb  f)at  bily  vec\imcilt  Oll- 
fleiiomeii.  (Sx  meint  bie  djroii:  l)nt  fid)  mit  bem  reid)  ivd;vonet  loffen,  f)nt 
bey  vcidjy  mantel  „oiuv')OC\eu",  ift  (vfdjmndt  aVi  ein  toiiii).  >Sed  l)at  bie  lu 
mnd)t  [leidj]  nn  „gcguiten".  2?a§  <is'  l)cift  proprie  regnum,  \)at  bü§  xcicf) 
cingciiümcn.  3  em])hases  auff  ctn  nnbcr.  @r  tjat  bie  )üelt.ga@r  I)at  ein 
reidj  cingenomcn,  generale:  totns  raundus  [orl)|is  terrarnm]  iillb  (jcift  serip|tiira. 
Illutn  ps|almuui  semper  intellexi  de  Enangelio.  Et  paravit  orbem,  seil,  ut 
esset  regnum  immobile,  ^u  fold)eiii  leid)  l)nt  ei"  bie  luelt  gefnbbcvt  ,5U  lidjten.  i;. 
Tv|egnum  suscipit,  prndentcr  „bie  Inelt  fo  jugciii^t,  bo»  fie  bl|cilien  fnl".  (vä 
fol  r[egnuin  fein  immobile  per  t|otinn  urb|em  tcrr|arum  sed  fein  I)cimlid), 
in  Pap[atu  et  Tiircia  ift§  ntc^t  JU  fetjeil.  'Mundus'  ha^  semper  ftunb  non 
in  nnnido.  3lngefangcn,  „.yigevirfjt"  in:irtenium  mniidinn  liefeftiget  fortn- 
navit  unb  bo-j  fclOige  gebeutet,  fo  lueit  bie  Hielt  ift,  staltilivit  orbem  terrae  -m 
in  regnum  suum,  fo  lüCl'§  l'CC^t.  6§  fol  r[egnuni  fein  latissimnm  et  aeternnm, 
infinitnm  longitudine  et  latitudine,  |3<I.  83''J  biiy  t)at  ev  brevissime  gefngt. 
Est  ornatus  corona  pallio  et  pomo-,  dikoii^  tnil  id)  Ijalieit  parare  regunm, 
Stabilire  [anvidjten],  fortnnare  regnum  niib  U'O  (-i  nngeiidjt  ift,  folö  fo 
Wciben.     Da  3U   vel:   ju    foleljcm  I)nt  ev  bie  Unit  geluiiiet   unb  bnS  einig  -'■', 

»a bleib.  Postea  e.\ponit  sc:  Jyeft  sedes:  bu  bleit'ft  elüig,  est  aeternnm  regnum 
et  rex  Aeternus,  et  t)at  bie  llH'lt  bei  ,^1  anff§  ueluc  gelmiiet  non  ab  inicio. 
(5'3  Inivb  uns  fdjicr  fo  fnnev,  bnö  iniv  baS  tvanffciieveii,  aU  l)l)my  loovben 
ift,  fonig  ,yi  Uicvbeii.  iiUnt  bem  nn;  feft,  gcluiä.  Coufii'matum  e.st  ngimnu 
».  :i  David,  SnloniO  ift  beill  ftnet  eoilfirmilt,  numes  |r.  M.]  in  regimine  et  exe-  ;iu 
s.  4(|ueris  oflicinm  V|nlt  d[icere  bein 'bvaufeir,  gi  i'oSe  loaffcf  finb  bie  Inai  gen.* 
Jmpetns  a(|uaruiii  iiiull.-num  irruunt  in  iiiare,  bnö  lliodjt  ein  funilfeil,  foicn 
cum  impetu  iiiy  mel)v  l)iu  ein.  Dn  evljebt  fid)  beim  k.  G-j  ift  iiidjt  elnr, 
describit  inagnum  impetnm.  [S)ie  U'offev]  Gin  U'oge,  Uu'Ileii  fett  mit  eim 
gvoffen  sonitu  ijnS  mcljv  ()iii  ein.    Sinb  g|VOy  bie  groö  l)ie  nibeii,  ift  ev  oben  .k, 


7  ornatus  c  aus  penintus  /-'  etil  (ein)  niibcv  in  über  iiiiu-teni'  sieht  (jo  lufit) 

zu  27  Mit  .i^'Iteriius  ber/innt  andere   Tinte,   am  Hantle:  4  Mar.  sab.  ■II   V  il  als  Wn  zu 

lesen  tnöijlich        35  %\\\  ein  (3ft  bj)       fiiib  fl  bie  vor  der  Zeile 

')  Os  =  IS.  "}  pomum  =  lieichsapfd.  ^)  lUkon  stall  tikon  =  psn, 

')  luagcil  —  wogen.       •  ' 


^iMalttt  1531.  ll'J 

II od)  flinflcr.  lliacfjcn  flueiben]  fie  flios  boii  bcii  flivoficii  luaficiii,  bic  l)iii 
ein  fallen,  luniifcil.  Alleguria:  coiiseiisii.s  |)rint'i|)iim  [Kipiilurtiin.  '(iuari: 
rre|imi(?riiiit'  j)s.  2.  IMiiiuIiis  ift  |>o|)[iihi.s,  innre  i)riiicij)es,  jinb  lüOfiC  ,t;iirgites*i  2, 2 
ftoficil  ,]lt  faillCIl,  faillm  ctlictis  contra  denn)  bvobcil,  ipso  ridet.  [33vailicn] 
5  tl)iiii  gvculid)  fluic  gvculid)  tl)ut  bcv  »uiiib,  (l|iciinns]  bie  luoflcii  Ijljm  mecr, 
tl|ieiinus  nos,   aber  bcr   ]^crt  ift  biobcii  nod)  fliculid^cr.     G§   ift  ein   fur(^ 

pfialm    et    tnnieii    lialiet    omnia    iiilb    fcill,    HiCIllIu    [mit]    fcillCIl    lUOVtcil  (^cbcil 
\vn.    .'öcitirfeit  ift  bic  ^ici  beiiito  Ijaiifcu  cUiiijlidj,  [vd]  bie  jicv  beiii»^-'' 
l)au»  ift  Cloig.    Est  cliö'ereutia  istiiis  domns  ab  «niuibns  aliis  regiis  doniibiis. 
lu   Verbuin  est  vernm  et  eerfnni,  fit  «inod   piciniisisti.     Ej^o  vclini  lilijenter,  ba§ 

eonsolatio  hjevc:  finna,  ied)tfd)[Qften,  ticlü,  „fleli'iä"  f)ab  idj  iiidjt  gevti,  luav^ 
fjaffitig,  quod  sonaret  contra  hypocrisiu,  [et  tameu  fot  eoiupaiirii  I)Qiiberet 
vcd;t)d}i  offen]  liypocritaruni  doct[rina  est  infidelis,  I)cU  bell  ftid)  iiirf;t,  mm 
giunblid;    gut    sed    (luod    tn    tloce.s    in    ec|clesia    ift    icd)t    uiib    ftljet.     Et 

15  sicut  doet|riiia  piira  sie  vita.  2)ein  I)auä  ift  iciu  et  doct|rina  icin,  Verbuni 
et  A'ita  K.  [a?[.  84--'|  i^i  fiub  eitel  Antithieses  briniien.  Sein  lere,  lüoit  ift 
loai^iafftig  Ulib  bein  l)auä  I)eilig.  Nocniit:  i)assive  ftf)cta.  Yerbum  tninn 
veraeiter  agit,  est  in  veru  iisn,  lundjt  ledjtLfc^afieilC  leiit,  et  verax.  Sieut 
vita   est  pura  et  saucta,  sie  verbuin  in  suo  cursu  ift  nid)t  dolusum,  contra 

2"  hypocrisiu   est    [ba§   gibt»   in    latino]    .soiida    veritas    luuin    verbniu    uou    est 
aruiido   iion   simulatio   verbi.     Vel :    vorbnin    tuuni  [sed  iiolo]  creditur  valde 
(brtiter,   ut   de    cursu   verbi    Ineic.     Snpra:   et  [spiritus  eornni]    non  creditus  *i.  7s,  37 
unb   1)1)1"   I)cv^  I)ielt  nidjt  tvciiUd)  an  beinern  bunb.     Sed  illio  loquitur  de 
pei-suiiis.     Supra:    'testinionium    doniini    lideic'    ps.  19.     Non    est    species   in>j>i.  lu.s 

15  lioc  verbo  bic  res.  In  aliis  doet|rinis  species  sine  re,  bic  res  sine  specie. 
Sein  »oort  ift  nid)t  fatfd)  i.e.  tu  doces  haS  ift  bah  rechte  liunt,  d[iciimis 
uos.  lveg[nuiu  Ciiristi  est  aliud  quam  inundi :  in  regnu  Clnisti  solide 
docetur  et  saiicte  vivitur.  Hoc  est  regnuni  Christi,  est  verbi  non  operuni 
regnum.     Testiinonia   tna   cicdita    sunt  Ebraiee   I)ot   er   ben  fideiii  fein  breiil 

30  gcmcnget.  Sein  loort  ift  bic  rcdjt  lere,  ilii  indicatnr  ipsa  Antitlie.^i.-. 
'■ÖeiÜldcit',  nou  arnia  est  ornatus  donins  tiiae.  Kegninn  Cin-isti  est  regnum 
verbi  et  fidei  nou  o[)erura  et  armorum,  in  ipio  solide  tiocetiir  et  saucte 
vivitur. 

Ps.  1)4. 

35  „Sri^   erfur",   laä   bid)   fef)en.     (?rl)ctic   bid),   bu   ric^ter   bcr  loclt.|'?, 

33crgilt,    bcjal   bcn    l)of fertigen,    luic    fluaöj    fic    öcrbicnct    fjabcn.M.a 
„grcucn"  [pratcn].     Ubi  est  illa  civitas   [EsaLia]  bie  bou  frcubcn  f djtocbet ""'-j^/'^j'- " 


y  (ab)  istiiis        (rogisl)  regiis  12  ^anbetet  =  ffanbiUl  ?  l't  tcin  über  (ttcW) 

17  Xoemu]  ^3^X3  hebr.       (Sunt)  Vm         22  zu  Supra  ste/U  ft^ctä  Qud^  fidelia  omnia  niandata 
eins  r 


120  Viittjcvc'  '"}!nd)l)ciiciiiiigeii  nii  bcv  bcutjctjcn  SBibet. 

s  uinb    im   fauu    Ictict.     sprangen,    bodjen,    ftoUjicvcii,    liino  Elizabeth:    sal)- 

batmii    dei    inei     vcl    domiis     Icticiae,    c.\uUatii)nis.>       Est  !j;e.stiis     leticiae, 

ba§   einer  für  irciibcu  ftol^irt.     Hub   „plaubcvii  Ijcr  aii§"  [fal)icii,   pod)cii] 


55.  .-. 
S.  7 


EInilliic,    eructare.      „Scmutigcil"    i.e.  pingcil    liciH'ditatt'iii    i.e.  popiiliiin. 

3|t  gl)et»  eben  alfo.    ©ott  fvogt  [adjtö  nidjt]  nidjt  bainndj.    Gv  meint    ■' 

qui   domiuantur   in    ])o]nilo,   bie    ])roceres,   .^iievliog  G3ieovg.     „Sei"    ein   3nd)= 

».  lotigcr  ber  .^^eibcn  ift",  bcr  nllc  Hielt  ftraffet.    '(iui  dowt'  i.  e.  oinuis  wientia 

».IIa   doo.     ?)l)r    gebnncfcn   finbu    nidjt,    äL^ie    5}"'b|inanb    l|m    fljnn    \^t    l)(\t, 

ut    .sit    consolatioiiis    verhuin    [(|iu)niain    vaiiae    sunt].      Iliinc    textum    hene 

K-i-'nota.     U[nfcr   tjievv   g|Ott    docet   sed  ])er  verhuin,    contni.  iScli| wcrnieros,  noi)    lo 

«isvidt  verbiiiu  couteinptiiiu  habere.    |iBl.  84'']  Sßenn§  t)m  ntel  get)et  i.e.  da.s 

ei    paceni    et    tarnen    est   expectantia   [donec].     l'atientia    est   tides   et   spes. 

s.  läScr  inipius  fol  bod)  ba§  IjeÜifc^  fcuev  fliegen.     Iiid|iciuni:  bn-s  ledjt  tnivb 

muffen    bleiben.     Veritas   laborare    potest,    ojipriini    iion    putest.      Iiul|ieiiim 

i.  e.   causa   iiista   mnS    bodj    red)t  bleiben,    baS  siibsit,qiificat  cundeninatain    i. 

causam    iustam    et   tanioii   „luibbev   ^n  vcd)t   tomen",    [l)l)i'l  Uiivb  Joibbev   ,yt 

red)t  geljolffeu.     Iiulicinm  i.  e.  eausa  rovcititiir  ad  iiisticiani,  Uien5  fd}on  long 

o[)pressac  finb.    Senn  rcc^t  mu«  bod^  eublid)  ved;t  bleiben.    9ied;t  finb 

fii^,  d|icimus  nos.     [P.  M.]  dicit  de  re,  postea  de  personis  [Sicut  causa  est 

iustificata  ita]    ut   Hus.      D.  M.    P^go    [valde]    dul)ito  Caleiih    implevit    post  su 

eum    i.  e.    secutus   est   euin.     Noiidum    reprobo    scd   nondimi   probo.     'Post 

eam':    Ista    sententia    ift    bereit    bo:    redjt   muu   Xtä)t.     Siipra:    fic   rcbicn. 

Videbunt   iusti   et   tiinebunt  et   sperabunt  Aiidiant  niansueti  et  coiiteuti  Ut 

ex    faciebiis    multanim  ])ersonarnm    ad  Cor    fo    Umlt   \ä)  gern  Ijaben  i.  e.  ba§ 

Jnerben  loben,  fid)  freuen  nlle   fromc  (jerlicu.    V[iilt  diicerc:  apphuident,  'js 
(?1)   got  fei)  gelobt,   bnö  bcni   moii   geljolffen   ift.     Surget  laus  generalis,  vel 
[D.  M.]  (niai)d(i  |)ii  vidcnt,  biv?  unfer  T)|err  g|ott  bem  redjt  T)ilfft,  tum  d|icciit: 
uu    Uni   iri)  nud;  fo   feben  unb  glenbcn  i.  e.  postea  nmlti  fP.  M.]   eredent, 
qiiia   bene   praedicabitnr  et  sie    red|dite,   i.  c.   fo    luil   idj   [und)   tl)nn]    and) 
SP.  IG  leben.      Videbunt    iusti    et    timebimt.      'Qiiis    sta|l)it'    i.e.    „loer    k'il    ntir   ■''" 
beiftf)en"  contra  cos,    (|ui  niilii  adversantiir.     ]\es]ion(let:  nulhis.     itGer  ftljet 
tllir  bei),  t||uasi  d|icat:  iinllus.     Siipra  alilei'  contra   [operantes],  lüirb  gene- 
iB.  17/18 raiins  fein  gelueft  iinam  contra  hyiiocritas.     So  liege  meine  feel  in  ber  lieH 
[„6tercteten"]  bie  gnabe,   „gute"  tooltbnt  [lioc  est]  roborahat  nie.    'IMnltae 
»• '!•  cogi itationcs '    |'befnmernia']    e§    finb    nid)t    fd)led)te    cog|itationes   sed  bofe,  3-^ 
»•20 [P.M.]  mir  loar  feer  bnng,   lueljc  in  eordc  meo.     ®a   fonipt    luibbcr   ber 


1  Sit  ^Prongcn  sic/il:   ift  lioncstimi  vucabulum    ut  |iiiiiciiies  (im   llnndc  i/iicr  z\i.  1 

Elixaliet  r         4  (3c)bcmuti9Cll  7  ((  docet  vor  der  Zeile         zu  JISjlT  proptcr  sigiiilicatidiifiii 

oppressionis  r  ;m  l'JßO  Sönä  fllinipff,  (itimliff?  ift  bie  jnrf)  flut,  brv  fllimpff  roivb  firf)  luol 

finbcn,  D.  Stäup.  >•        3i  ftcrdtct,  über  (f)orn) 

')  Es  wird  die  l'Jtynwloi/ic  des  Namens  Ulisabetli  gegeben. 


%V\aUex  1531.  1 1!  I 

haioth.  Sedes  liamtli.  @u  ftf)ct  l)ic  (|ii;R'sitive.  Nos  (]|ixiiiiiis  iiiiiniticf,  iil 
Simplex  esset  |)romis|sio:  bei'  fdjabcii  ftucl,  ba  man  fdjcbliri)  billig  iiiib 
tievbcvbcn  bcn  jceteil  leiet  [nt]  signilicctur  rfginion.  |*l.  SJ)-^]  'l'n  rci)n)l):is 
illaiu   scdem,  bii   ()aft  iiirfjt  311  tt)un,  bii  iinb  bcicn  fd)cblid)  ftucl  lucibcti 

•''  nimmer  m^ev  cin^J,  bii  l)eltö  nid;t.  Lotatus  sum  ( 'uius  pciiculo  tomcnö  all 
jufnmcn,  ftimpt  nid^t  ,^u  l)aiiff,  bit  bift  nid;t  ciiiö  cinn  noxianun  scdc,  bic 
ba  inu-(liid  aiivid)tini  \„\}m  (\(\(i}",  mit:  iwr]  loibbcv  bn^  ved)t,  Sicul  Papa  ci 
plia[risa('i,  (|ui  ruigiml,  liabciit  scrip|turam  iiiib  llUldjCll  mit,  llHlö  fic  UuiUcil 
in  peruitiem  alioniin   bcucnS  ba  l)in,    boy    [ic  iiuö  cvlinivc^cu,    fdjuuirfcu  fid) 

">  mit  bcm  f(C)ct.!:  bcv  |uutcv  bcm  fdjnn  bc-j]  „l|l)m  (\i'\\:{}"  iiiuiliid  [„miil)c  iinb 
Clii|Cit"]   „Clbidjtct".     Amal  siguilicat  ipsaiii   malani  (locl|iiiiaiii  mm  cllcctuiii 

iiialae  dut'triiiac.  Qui  in  lege  btdjtct,  ber  madjt  tcljcvcl),  bcr  ba§  gcfctß  bcpio= 
niit,  Uicr-3,  (pii  caupunat,  bei§  gcfctj  fcljdjlid)  beutet,  i^x  mad)t  bem 
gefelj  eiu  nafcn\  luie  er  Inil,  ber  bem  gefeti  ein  uajcii  madjt.  Fumiat  kgem, 
i.'.  non  a  lege  fünnaliir,  diciimi.'^:  fdjrifit  l)at  eiu  uafeu.  Ipsc  tomiat  scriptiiram 
pro  suu  arbitrio.  2)cr  @ott§  tuuit  ubcl  \Amal]  beutet,  mad)t  l)l)m  ein« 
uafen.     Arcem,  principiuni  fortiitudiiiis  iiieae,  Siipra  in  longo  ps[a]in(). 


rs.  95. 

,<?Dm^it    l)er   ju    [l)cr   ju],   naria:   iiihilare,  jdjvicii,   tantjen,  vcl:  loftf  .J 
20  unl  bem  Ijerr  [sed  sie  ger^nianiee  non  kujuiniui]  frolidj  jeiu,   fvolorfeu. 
Res  non  serviiint  verbis  sed  verba^  Male  Iiercle  veibis  eveniat.    Kes  donii-»  « 
nantur   verbis.      Tnvostigationes   terrae    [scnitalio];    „Uia§   uubcu"    unb    ol'Cn 
ift.    ^äj   lüil  nidjt  sui)  terram   in  ein  fd)ad)-',  bar  eiu  hied)   iri)  iiid;t  .'c, 
i.  e.  h)o»   l)ie    uibeu    ift   im    tat   et   (|[uic(piid   est  etiam  in  niontibus,   ift   alä 
■-';>   fein,    quae   patent    infra   in   superficie   terrae  SßaS    unter  ber    erben  ift,    gl)et 
UUu  ui^t  nn,    debemus    g|ratias  a[gere  pro  Ins,   (piae  a  dco  liabenius,  (piae 
dat  iil  vallibus  et  niontibus,  id  qnod  [scrutata]  ex  terra  quaeritnr  et  ernitnr, 
golb,    fil6er,    lüeiu,    luob,  lnel)e  et  v|ita  nostra.     Et  ex  alfis  montibus  l)olct 
man  Iiolij  unb  bauet  l)eufer  unb  ift  broDeu  auä)  t)iet)e.     |58t.  85''|  StJaä  bic 
30  erbe  tregt,  bringt,  gibt.     '5iibberf allen:  unb  fnict\    'Hodie'r  Ibi  voliunuisse;? 
fortiter   pugnare    cum   gra|mmaticis   et  novum    versum  incijjere.*     Sicut  j.s^tcbv.  3, 7 


3  significetnr  c  aus  sigiiificatur         6  Bift  gestrichen       scdo  (ber  nillljc  jum)         "  gc(c^ 
{unb  butd^)  y  bcncn§  c  in  bcutenä         r.u  l'i  Lpges  practio  li.sit  atem  le  fi.\it  r         16  Ainnl] 

h-as         19  naria]  ril"'"i2         zu  20  Asinius  l'oUio  r        28  bic'^e  c  aiis  fie^e  [nicht  'jtofitj 

')  Eine   Nase  machen  s.    Thiele   nnler  Nr.  394.  ^)  Nach   dem   in  der   Kand- 

bemerhing  rermerklen  Asinius  l'ollio;  vgl.  Tacit.  dial.  21.  ')  Sinti:  Ich  will  „Tiefen 

der  Erde"  nicht  tds  das  Erdinnere  nehmen,  sondern  =  j/as  unten  auf  Ei'den  ist  (lö24), 
im  Gegensatz  :u  den  Bcrrßen.  •)  Luther  icill  „Heute  — Iwret"  sum  folgenden  Vers  (S) 

ziehen.         ')  Auch  noch  1531  weist  also  Luther  den  Uebrüerbrief  nicht  Paulus  zu. 


122  :L'iitt)cr?  9ia(i)bc)feiungcit  au  bcr  bcutjdjcii  ÜSibel. 

ssad  EbiT[()s:  fcib  Ilidjt  fClftocft.  Niim  sunt  uomiiia  luopria  an  iiou?  6ö 
ss/iofoKen  nomina  propiia  fciii.  Juictcn  unb  jaljcii  meine  tocidE,  „ba  iä) 
unhtftig",  iintotüig  tvax:  8ignificat  [P.  M.]  perpetuam  illam  molestiam  et 
eonteDtiont'm  cum  eis:  bn  idj  40  tnv  mit'^e  r}Qtte  mit  bicfem  liolä 
[„ge)(^lcd)t",  Icnten].  (fg  finb  leutc  crrantes  coriie,  „ber  Ijcr^en  iiidjt  icdjt 
[tl)et".  a>on  iirigcii  t)cit5cii:  ben  \fyx  I)er^  t)mer  anberö  ftljet  knä  ftl)cn  fol. 
Söcnn  U[nfer  Ijicrv  gtott  ba  l)in  oiiy  »oil,  UioHeii  fie  bmt  l)iu  auö:  quaixlo 
legem  poiiit.^  Est  emj)b[asis  in  'eordu^  sei|iiuiiitMi-  (jiiidem  domiiuim  sed 
occaLsione  data  foIgcn§  anbeiftuo  l)in  unb  gcfjen  mit  bcnt  f)crljcn  anbcrfnio 
t)in.  Sic  htnneny  l)mer  beffcr  bcnn  uinfcr  f)|Cir  ©[iitt  fclt'cv.  Nou  loijuitnr 
de  crassis  peejeatis  sed  (jui  vulimt  ticfilicl;  gclcit  fein  unb  uinfern  ()|Crv 
@[Ott  mctitcrn.  Cum  liis  l)at  er  mnficn  nm&gf)en.  Pupulus  erraus  et  jirae- 
cipue  corde,  bcr  I)er^  Ijmerbnr  ben  Ijrrloeg  luit.  Et  meas  vias:  laui 
■i'- "seitur,  (|uid  eon(|ueratur:  Sßa§  gilt,  ob»  ',^11  meiner  rngc  tonten'?  lam  gljeu 
laude«  Sanctae  virg[iuis  an  secuudum  ra])[istas. 


Ps.  LXXXWI. 

«1/2  Slllc  tuelt,   „lanb"  1.  e.  imiev  bar,  tegtidj.     2o6:   6§  g^ct  fiir  l)l)m 

f)errli(5    jU,    ba    gf)en§    er   ein   (unati    donls    variis:    spIritus    »[am-tus    oruat 

!B.  6 ecciesiam  inultis  duiiis.     (iü  gl)et  predjtlicf)  uub  l)Crrlid)   jU  d[icimus  nos. 

3"-.  3  (Sein   opus   ift,    tum    intelligitiu-   mihi    de    duiiis  sed  de  ipso  operante.     ©ein 

s.egcfinb  gt)et  f)cr  l)nu  einer  toftlid)en  oibinnnt;  loie  2nliomo-j  gefinbc.  Gs 
ftl)et  t)crlic^  unb  predjtig  [foftlic^]  für  l)t)m  vel  an  feine^m  l)oie.  Dceor 
et  virtus  [mac^tl:  Unb  g()et  ba  ju  |»l.  80"]  getooltigtid)  ju  unb  f)at  ein 
nadjtrnct  ba  unb  triumpf).  Alil)i:  facies  fratri  tuo  vcstes  k.,  bie  ()erlic^ 
unb    {c^on    finb.     Item:    I'ones  super  losiie  K.     Suut  ornati   variis  douis  [in 

S- Jecclesia]  et  deinde  effieaeia.  Qi  g[)ct  mit  ctjru  unb  geloalt  l)in  burd^ 
[mac^t  unb  loblic^  gf)Ctö],  dona  accipiunt  varia  et  pulelierrima,  deinde  feli- 
eiter  et  gloriose  omnia  faeiunt.    @y  f)at  eilt  nadjtllld,  baö  mit  eljcrcil  t>cft()et. 

9ä»2;ie  2  finb»:  eum  virtufc  et  gioiia  ridjtcn  fie  e»  an».  '.Atlducitf':  prci»  unb 
rcid),  'KlinmOt  fein  el)r  unb  madjt,  legt  eer  unb  madjt  nibber  et  dieite, 
(|iii)d  nihil  sitis  [sed]  nur  aviuc  tciiffel,  si  est  mad)t,  el)r,  laft»  fallen  unb 
gcbtö  bcni,  euius  est.      N'cllct  lib|eMtin-,   ut  omiies  imnn'nes  Uicvcu  fo  beUUltig 

qI§  \ä)  unb  Sauib,  Gl)riftug.     3ft  Gbrcifc^  gcrcbt,   nnmdus  mm   intelligit 
i.stas  voces.     iJaftä  regnum  unb  bie  eljr  fein  fein  et  dieite,  (|uod  iial)eatis  ai) 


in 


lä 


zu  1  Acto.  l-'J.  r  zu  113  am  Jitnule  '/itcr:  1iu1;um  difiitit  istns  2  ps^alnio.s  [siiie  fitiil«"] 
a  Mose  factos,  verum  is  satis  indicat  cum  n<m  iuis.se  curum  auetorein,  qui:i  iirojmnit  e.\cin- 
plum  iiifidciitiae  patruni  in  desertu  13  (flC^CIt  et  pustea)  loil  I'J  prcd^tlid)  oder  jjtcc^tlid^  Us 
30  ttl]  CUCt  [vielleicht  cuct  C^t?/ 

')  Krganze:  'wollen  sie  eine  Verheissung',  und  unujckehrt. 


«Plattet  1531.  123 

ipso.  Sinb  qi'offe  oonfessionos  et  (Inmnntioncs  nostroniin  opcmm,  c\dKn 
aüi  U[uicvm  1)|CIT  giott  linb  lafl'cil  llllü  lli^t>:>,  (lainnatur  lil)cruin  arhitrimn 
uostrum  i.e.  Ut  solus  regnet  et  glorietiir,  ci  fol»  feilt,  (fitcl  einpliases  et"^- ^ 
Epitases  in  prononiiiiibiis:  Inft  bic  nilbcvit  liailic  ntt  favcil.  Ei;"  siini '">»'• '2 
5  Pauli  JC,  Papae,  feinen  nanicn  nÜcin:  tum  esset  elare  redditiim.  Inimieus: 
exponit  statini:  timete  et  colite.  Non  adorabis  ca  [in  1.  praeeep[lo],  fnd) 
nid^t  linlff  6ct)  t)l)n  nee  bonrfc  l)l)a  sod  apud  nie  ulniimpie.  |3<l.  SO'']  Adoirate 
i.e.  fudjt   feilt  anbeiu  Öott  nid)t  i.e.  in  ornatu  sanelo,   eadem  vox  ps.  110. 1'i"»'^ 

i.e.  c§  furd^te,  \ä)c\vt  t)t)u  olle  lüclt,  Pafcl,  alia  k.    Sßer  nur  ba-3  ntotil 
10  regen    tan,    non    tantum    praedieare.      Ideni    versus    supra.     Ullb    t)ai    feinj).'^, 2 
reid)  jngerirfjt  fbetcit],  fo  tücit  bie  tuclt  ift,  ba§  filciben  fol.    Unb 
lidjtet   bie    Oolder,    ba^    fie   fvom   lueibcn.      Ps[a!mi   s[umma   s|unimanini: 
Iud[icat    pop[ulos    in    aequitate,    ut    fiant   iusti.     Christus    ncinineiii    pcrdit, 
1.  Cor.  1.5.,  aicx  er  ()at  l)t)n  nid)t   ferne  Hon  tlflin  qui  faeit:  domiims  a  dex[tris  i.9oM5,.-.7 
15  tuis  contVegit  jc.    Zs<^   l)(ib  ben  fater  nid)t  gern,  lucnn  er   ioniig  ift,   sed 
(piando   loquitur   cum  Christo.     'Arb[ores':    6r   tuirfft   bila  (fnangctiuiu  l)nn«.  i-' 
alle  Hielt  [Col.  1.]  unb  tnincfel.     Wan   fol  (?itaiigc(iiiin  prcbiiicn  .^u  tuaffer,  R"i  i.c 
3U  lanb,  t)in  toalb  k.    '^u  rid;tcn'  i.e.  regieren.    „Ci)lanbc",  trnnijeit:  lidess.  la 
et  veritas  una  res  apud  eos  [Eb[reos].    lustifieabit  et  defendet  fbic  -  ftllb»], 
i-o  sicut  promisit. 

Ps.  LXXXXVII. 

S)ie  Snfel,  ber  tiiel  ift,   vel,  fo  bicl  l)f)r  ift,  ba  ft[)et  ba-3  regnum,-«  1 
splendor  et  iiiagnifieentia,  'äßoltten'  88.  p's.  idcm  scrmo.,  bcin  fttiel  ft[)et  [P.  M.]  ^j -8;,_ ,., 
nnff  ber  gercd)|tigfcit.     „Gntfe^t  fid^":  crfdjricft.    'Nuniciaut'  i.e.  fo  tt3eit|J, 

2.'.   bie  liiinel  gfien,  seil,  jierpende.     Supra:  'Caeli  enarrant'   'lllltb  beiner  rcd^teuiii  la, 2 
lüiÜen',  über  beineu  red)ten,  non  de  personis.    G»  finb  causae,  iura,  leges  in 
ein  anber  gehiorffen.    Loquitur  de  opere  exccutionis,  bQ§  er  fo  fein  l)iii  unb 
toibber,  fo  red^t  unb  ric^tiglid)  t)aubelt,  nnb  gtiet  [3^1.87"]  fein  l^in  bnrd). 
'Über  bein  regitncnt':  fe  gefeit  mir  and)  Inol,  ba^  er  rcgirt,  unb  beffcra. s 

30  quam    (|Uod   Cesar   iniperat.     'Super   omnes   deos'  ift  Jror  gcloeft,    lt)irb    ein».  9 
mal  tnibbcr  inar  Itjerben,  baS  ift  bic  gro§  magulfieentia.    Sßir  fterteu  im  tob 
unb  notcit,    ijjse  salvat,  errebt,   ba-j  l)eift  magnificentia.     'Lux':  est  senteiitia«.  11 
Gnomae:  ber  gered)t  ber  mnö  ghtcE  [uitb  (jcil]  f)abeu  unb  folö  gleich  Jc.,   er 
fol  nid^t  l)l)m  finfterniä  bleiben,  er  mu»  er  ou§,  i.  e.  er  muö  confolirt  »ocrbcn 

35  unb  trium^l)iru  et  tarnen  nihilominus  significat  cum  esse  in  teneb[ris.  'Semi- 
uatuin  est  seinen  iusto':  Est  Eb|raismus  i.  e.  habebit  semper  luceni,  propa- 
gabitur  ei  lumen,  quia  seminatio  significat  propagationeui.  'Sicut  abundant 
afflictiones',  2. Cor.  1.    SBic  man  be«  pal3  fpielt.    ?luffgc'^cn  locrc  fein,  si2.soi.  1.5 


zu  6  .1.  praecepitum  r         zu  16  Vide  iufra  ps.  98  r        27  n  über  (c§)         2'J  bcili]  b{t) 


124  SiitljcvÄ  *)uirt)bcijciungcii  nn  bcr  bciitjrtjcit  iBUH'l. 

intelligcrctiir   ilii'tmii    de    sciniiie,   l)incv   Inibbcv    nuffnf)Clt    [timd)jfflll    llub 
SS. i2banttct  l)l)m  umb  fein  l)cilic(e'j  tücfcit,  vcciiniciit.    C1)v  iiiib  pvcio  ad  lamlan- 
s.'iit.  :l>,  19 daiu  .sanctitatem  eins,  ba§  l)^v  loBt  fein   {jciligcy    tocjcn  JC.     'Hoc   facite  in 
inei'  jc. 

Ps.  LXXXXVlll. 

n.  I  (Sein  ic(i)t  l)anb,  unb  jciu  nrni  i)at  [mein  tviumpt)]  baä  felb  bcljaltcn, 

fant  virlutcii),  <]nalom?   Qiiod  tiiunH.'l)iit,  cv  ficgct  mit  fcincr,  liiit  oben. 

v.jQi  Icft  iiinutescere,  iiiclarocere,   „tnnb  iDCvbcn"  i.e.  Icft  ffin  [l)cill  gunb 

2i  aprcbigen  [ücr!unb|en],  d|ieiinus  mw  anff  bcubfd;.,  "iUi  fein":  bn  ftctv  fei", 

^■*j)it-rhn  bau  maul  tücit  nnff,   finget  fiiffdj,   gctvoft  mit  |i8l. 87''|  ^)falm  nbcv  lo 

<ci. oVn'f''ut'  ""^  "lit  gelungenen  pfalm.    'Sie  Uiaffei'  vide  snpra  ps.  97.  „floppen 

mit    l)enben",    aliter    redditnni    i)oia,    l)Dia,    appaniit    in    Isi-aei.      Uepetiliir 

'l!f.  ?6fi3'ver.su,s,  qui  supra  JC.     'In  rceti[tudinibns*:    unb   tiDilb  bie  leut  fiom  ma(f)cn, 

1>(.  92,  lu  Hupra  92.     'Rectiis  est  dominus'  in  fine.     Strorfy,  „anffvid^tig"  bti[)in. 


Ps.  LXXXXIX. 


IS 


'S'  .<licift  unfinnig  Uievben,    iüuften,  indignari,  irasci.     Est  dnhia  sententia, 

an   in  bonnni  an  in   nialinn.     Qu  !qu  in  hnno  ftfjeit:   In  domo  ilei  amb|nlare 

*i-<.'>cum    cousensu    ftljet    in    iMinnni.     'Irasciinini    et   nolite  pcccarc'  Cum  timore 

[D.  M.]  et  reverentia  concmrnnt,  luenily  tnnb  olfo  Ijeiffeu.    Phil,  ilicehat  in 

I-Jmaluin    dcl)ere   accipi.     '3)ei'    l)evr   ift    Ijodj    .ju   Sion    unb   gvoi?    ubev   alle  -j« 
öolrfcr'.    "'Man  bände  bcincm  l)cn-lid)cn  [gvoffen|  tininbcvlidjem  is<ir]  nnmcu\ 
i'otentia  rci,ns:   in  beS  fonigö  lonb  tjat  man  gern  ledjt,  tl)nt  mau  gern  tiuici 

SS-4mi)t    ift,    l)aubelt    man    gcin    rcd)t.      Iloe    re^num    est    reiiiHnn    inslum    |l)un 

bcm    rcid^   btcfc§  fonigö   1)01    man  baä]  S)icfer   tonig  in    feinem    veid) 
t)atö    rcrf)t    lieb   propter   vcrha   seqiientia.     [l'aravisti]   touipt   ev    U'ibci:   a<l   j:, 
personam.     IS'on    est    res    p|eeeati    et   lejjis   sed    amoris:   '3)U  frfjaffft',    gibt, 

ftifft  fromtcit.    ßv  fol  tein  fiomtcit  finbcu,  er  foI§  mad^eu,  fouft  lautö, 

«piod  inveriiat  nos   fiom  et  eonservat.     1)U   mad)ft  bie  leut   fvom,  bu   vidjteft 
bie  fromteit  au,  'bn  fdjaffft',  ba^  xtdjt  ]u  gl)et,  bie  bofen  geftrafft  unb  bie 

B  Gfinmen    gefobbert   lucrben.      (inaestio    S.  IIiei(>|nynii:    Moses    liabef    in    onnii   30 
civitate  3C.     Est  mosaicus   pop|ulns,    Aaronens.     l'ioplietas    et  oinnes  sacer- 
dotcs    voeat  Mosen    et  .Sanniel,    ut   si   onmes  |)oetas  voearet  Honieros.     Est 

SS.  8  transnoininalio,  (5:5  ftljet  exem|)li  cuussa.     Jn  eolu[mna:  'lljun",  luei'd. 


:u  1  Vos  iiisti  ftciicl  mä)  bei  tjmn  r         -m  :,  I,XXXXV11I(X)         :.u  IS  ps  ((')LXXXXIX 
21  bondc  r      Sar]  ü-^iZ!^^        2ö  wibci]  luitb        2'J  jctjafftf      (man)  xtä)l 


f\aü(x  1531.  125 

Ps.  C. 

Est  brevis  sed  liiftifl,  mit  fvolocfen,  v()iimcii.  ■Gvfennet':  lernet,  e§5i'-2 
ift  Pliilippi  iMK'iiia,  (vi)  luie  Ijat  er  yi  bnucfeil.  [(iuoniaiii  clirestus]  (fl)  tüic|;' 
fiirj  Ijat  er  baö  gefaft. 


5  [St.  88»]  CT. 

33on  gnabe  vel  „gute"  iinb  redjt  [non  scveritato].    Pin  hixk  pfalm-'» 
.sed   traU'3.     '  PriRleutifico '    [priidentcr    ago]:    3ft    ob.sf'iinis ,   hKjiiitur    l):i\i(l 'J^. -' 
oeco|nomiis,  pater  fa[niilias,   ponit  se  exempliim  et  ideam  l)oui  ]iatris  l:i|mi- 
lia.s,  Joa>3  er  für  gefinb  fjat,  dicit  et  qui  regat.     Est  Iwni  iiatris  fa|niilias  et 

10  magistratiis  exemplum,  Jün-j  cr  fiir  leiit  iiiiter  ficf)  l)a6e.  „vid)  Umiibd  mit 
etnfett|igem  fjerljen  in  meinem  l)any"  vniit  d|icere:  (i-r  t)anbel  „toeijliif}"  in 
domo,  iioii  stnltns:  qui  non  cnret  rem  suaru  neu  obruunt  t3Tan[i)ice,  sed 
rennen  non  mit  !opff,  et  tarnen  Icft  niditv  ungeftrafft.  2)q§  felbig  ift  bic 
fünft  anff  erben.    3^*  rcgirn  bie  U'eifen,  non  sei|nitin-  ipse  passiones,  'JJteifter 

'^  $Peter   luirfft   bie   becfen   jum   fenfter'   et   (piando   tenbet    nid;t   redjt  ftl)et. 
Sd)(edjt    nnb    fenbertid)    regirn:    posse   simniare   et   disisinuilarc-  et  üimeii 
iiiliil    tnali    (eibeu.     'Et    paveljit    ori  innoeentia  eordis\  supra,    i.e.  treuUd^ 
unb  fteifftg,  pnidens  et  fidelis.     'Ecce  iiiteiiigit  serviis  uieus',  Esa.  53.     ViaSd-  r 
ininiaeulata,    integre    inelyter    [gnaviter],    ba-i     eim    fein    Hon    ftatten     gt)et, 

2"  fdjlennig,  non  lantnni  „toeiflid/'  sed  fdjtcunig  fein,  id)  f)anbet  fein  onff  bem 
redjtfdji offnen  ioege  i.  e.  tuaö  6et)  mir,  umO  mid)  ift,  Inaä  idj  für  I)Qbe 
[P.M.].  9Jcin  [D.  M.]  i.e.  l)nn  mcim  t)au'5,  ba  ()eimcn  bei)  mir,  Inaö  bei) 
[mir  ba  f)eim  ift]  \n  t)an-3  ift.  Xa^  ift».  Est  argumentum  ps|alnii,  tüie  er 
l)au-j  i]dt.     ^d)  f)alt  fluglidj  [)QUa.     Veliem    lib|enter   iilam   tamiliam    signi- 

25   ficari.    @ute:  donum  dei  est  et  [ad  iiiitium]  in»  gratia,  de  lioc  canam.    ^(^ 
^anbel  öernnnfftig  nnb  trcnlid)  mit  ben  meinen,   bei  bcu  meinen,   bie 
mid)   nnget)Ovn.     So   loev»  red)t   geben  et  voeatio  simni  eompniienderelin'. 
„Unb  Inanbel  mit"  [trelüem]  rcd^tfd^l offen,  „einfcltigem  I)er^en"  i.e.  trcn(id). ®-^' 
3?o-5  ftnrf,  tnrt.     llnb  mui-  nid)t  bei)  mir  bleiben  ber  bofc  buben  [I*.  M.]  an 

3»  fic^  l)cngt,  bie  er  Inil  ncrtvetten.  |ün.  8si'|  ;^^dj  mag  bo»  nidjt,  ber  ein 
ftoltjc  [frec^]  geberb  nnb  [)oI)i'n  mnt  l)at,  inilben  fl)nn,  bie  ba  budjen  fursj.s 


7  prudenter]  nur  tcr  iiher  prudentifico  10  (()  ffobe             11  (3c^)   Gx            sti  16 

Exempl.n  illustiant  rem  r           zu   18  Mattli.  24  r        V.^n.  .5:1  r           19  gn.ivilor  ülier  inelyter 

24  (Non   id^)   Veliem         zu  24  mit  bem  meinen  I'.  M.  volini  liliciitiiis  ba§  ad  res  gesl;is  fl'tl'S 
et  m.'nidatmii  vel  voeatio  comprelienderetiir  /■ 

')  Wie  „die  Becken"  zeigen,  ist  Meister  Veter  Beskendorf,  Meisler  Peter  Baibier 
(Barliier)  gemeint,  lär  war  hitzigen  Sinnes  und  erstach  seinen  Schwiegersohn.  S.  Köstlin- 
Kateerau   II,  S.  29"/?'.  ^)   Ober  diesen  Spruch  Kaiser  Friedrichs  III.:  'Qui   iiescit 

dissimulare,  iiescit  imperare'  s.  Thiele  hinter  Nr.  331. 


126  Siitfift?  9in(^brfieviingcii  an  bfr  beiiticf)cii  Sibcl. 

bcm   r)crrn  iinb  tTiiin  bcii  Icittfii  \w\)c  k.    Hub  bcv  ba  fvom  ift,  Hub  \)a'b 
«.cgerit    fvomc    bicncv.     ISimilos  Imbcnt,   amaiit  isimiles;   S|iimnia:    (jiii   dciini 

tiracnl,  ©inb§  ouc^  nÜ  from  getrieft,  est  mimm,  cv  f)nt  iv  )uei1ic^  lucnig 
a<-7gef)Qt)t  i.e.  tc^  {)et'-'  gern.  Exempla  ponimus,  non  f|ii(i(l  ita  siut.  Meiidax 
uoiidjafft  iiidjtu  btt)  mir.  „äüer  Icußt"  f)aben  tcin  guter  locttcr  t)nn  meinem 
ijau-i.  V|iilt  d[icere:  ber  ^at  fein  g[utc  lufft,  loirb  nid)t  veid;  bei)  mir 
loerben,  nihil  acqulrct,  non  crescet  apud  nie,  ncmen  nic^t  JU,  fomen  ni(|t 
fort,  nic^t  gcbel)Cn.  Sa?  ift  idea  honac  familiae.  Qu!  per  Antitliesin  posset 
exponere,  iucr§  öiel  tiefjcr.  Ul)i  eitel  Ingner,  ba  faljdje  retl)e  finb,  bie  liegen 
iiiib  triegcn  iinb  kfd)|cifjen  baS  üold  im  lanb.  'I^ctus'  de  oeconomia  snb 
metaj)liora.     Alleguriam  fX|ionit   iam  ipso.     {s\j  ift  Hom  l)ofe  gefungen. 

CII. 

25. 4  2Benn  er  ferjavgt  ift.    C^r  meint  ni(|t  allein  fonnn  sed  totani  stniem 

«  r,  ütionnni  i.  o.  Rognm  meint  er.  Panis:  ha^  iä)  nidjt  luftig  frolid^  fein,  tiid^t 
luft  \]c\h  ]n  effeii  uwh  tirind'en.  Nos  d|icimns:  f§  ift  \;^sd)  liin]  eitel  l)aub 
unb  bein,  nisi  (piod  El>|iaica  fiiiiiira  servanda:  für  bem  Ijeuleu  uub  feuffljen, 

«'bie    ftl}m    mn§    ha    bei)    fein.     „Sßuftcn"    fteten.     ()l)servare,    attentnm    esse. 

».  s  Virgam  vigilanteni  ''Maä):  ^sä)  fun  nid)t  fdjlnffen.  ainMin  iä)  bir  boy  tl)ue, 
"'"'aj'a®eb  ©Ott,  ia-i  mirS  gel)e  Uiie  ,!^^vubay.'     ]>al>(>  vos  in   proveil)|iuni,  in  iras  et 

iuranientnni,  hl  lutl)crifd)er  bofUnd)t  Imdie.  %i}u  \ä}  ba§,  fo  [für  mid)  ber, 
d|icinui.^   nos']   geb   gott ,    ba-J    [id)   nidjt  ein   lutev'    bubc   fei)]    mirö   gcl)e 

55  iitüic  ,"\uba.  föoä)  auffgeljobcn  unb  .^u  fd)mcttcrt,  ]\i  boben  geloorffen 
[geftofjcn].  3ft  fin  trefflidjer  feine  ^ifialm.  '"^ieut  in  clnere  sedens  edo 
panem,  ^JJicin  fpei-J  ift  affdjcn,  ift  orm  elenb  fpeiy.     Ter  l)alv  loirb  eim  eng, 

s.  ioe§  lüil  [iBl.  89^J   nidjt  l)iu  ein,  liaben  i)l)r  fignr.     Tiacli|riniis  die  ae  noete. 


14  KogQ  Itmm  ücgnum         10  unb  fcuffljcn  "if)'  (mcinS)         19  iias  oder  vexatjioiieni 
22  toie  ßlilt  Hs         23  Iftofjcnl  mit  filrif/i  zn  ge  in  fleloovffen  /..  22         25  AufBl.  S9»  xtnmi, 
ehe  das  Blatt  zum  J'rutololl  verwandt  wurde,  schon: 
Damn.'is  ecclesiani. 

1.  Si  iieccasitas  iirgeat,  potiiis  erraro  ecclesiani  ilicani  quam  < 'liilsliini  imiiliri. 
qiiia   Kcclcsi.'i  per  remis(sioiicni  iicccatoniin  salvari   |iiitcst,  Christn  aiiiisso 
iiiliil  romaiiet  spei  aiit  saliitis. 

2.  Nee  ecclesia  facit  Scd  Anticlirislus  in  ccclesia 

Kcclesia  patitiii-  invita 

Tdtins  oibis  ccclesia  aliter  ,.    .. 
taeit 

In  altera  tantiim  quanliim  in  anilialms. 
Hoc  non  agitnr,    Kt  cat  frustraiiea  ilispiitatio.     Qnaro  non  et  sacordotcs  nna  contcnli, 
nisi  biH  communicent,  iibi  laicn.s  seniel?    Ubi  (ibi,  Ubi  liaec  C'bristns  docuit?    Hoc  qn.acritnr: 

')  Anspiehuiij  auf  die  .Jn/lnalieder,  Spolllieder  auf  Judas,  den  Verräter.         ')  7?r- 
gänze:  fuhr  mich  der  Teufel  hinivey.     S.  l'hiele  unter  Nr.  484  und  2G2.  ')  I>as  lute 

oder  liilet  der  Hs  ist  keinesfalls  =  l\M)t\X\\ä);   sonst  stünde  sicher  hltlje  da.     Es  könnte 


maUn  1531.  127 

Unb  iä)  öetbuv  luie  gra?.  "Do  fiiiif^ft  mt  tnibbcv  f^ut.  'G)cbcci^itniy'. »-la 
Sein  iiainc,  lob,  er  meint  ben  gant^en  cnltiiin.  "Jj[)ve  ftein'  bo-s  i|t  jecv  fein, ».  la 
quid  lioc?  Servi  tui  plaecnt  in  eins  la|)i(libiis  et  favont  cementuiii  oi  fie»  i'' 
Ijoten  Inft  311  6ancn,   luoltcn  t^ein  f)in  nii,  '^^("ssis  nuilta,  opcrarii  pauci'.Dintui  »..i? 

5    SBulten  flern   tnlcE  felien  Unb  l)ettcn  liuH  ln[t  falc!  ]n  fcljcn.    fe  ift  mcssis 
ba,  tuen  bu  nur  gnab  unb  opcraiios  luolft  gnng  geben,    ©ic  ift  juriffen. 
Tempore  Cliristi  ift  fo  geftanbcn  unb  nuff  ein  l)nuffen  gelegen.    Est  ps|aliniis 
atl  omnia  tempora    eccleh;iae  ab  iiiitio  inmuii.     J)()miniis  Sinn:  populus  liuis*.  it 
snspirat  pro  edifieio  et  pro  vorbo,  bo»  fic  nur  baulcut  l)etten,  bar  QU  feit. 

"I  'Siein  fnecfjt'  i.  p.  bein  üoldf,    ali(ir|ni  inteliigitnr  (antinn  «If  oporai'iis,   qui   tei».  ü 

{'olunt   unb  bo-j  ftein  unb  fald  ^ngeridjt  Inurbc.    '2)f)re  ftein',  bn  oon 
fic  foU  geOauet  luerben  „So  Uuubcn  bir"  vel:  iai  bic  Reiben,  barnmb  bo§|| ;',': 
ber  ^err:   sie  reddidi    ])rins   et  maneat.     |9?(.  89''j  3ift   ein   rerfjt   feine   pro= 
tniffion.     'Soribatnr'  i.e.  bic   Üuber   bie   mon  Unirgt  Supra:   dens,    vcncrnnti  .^'j' 
li  gentes  79.  ])s|almo.    5)}n   gtjct   ein   nubery   an   de   emce  mitten    im  leben.  vrJ'.M 
Übereile  mid)  uic^t.    Improvisus  f'nimb  mid^  l)in  tücg'],  c|c  id)  mirfjS  ter=i'. •-'5 
fel)e    [unbeveit].     Supra:   bringen   l)l)r   tl)nn   nicfjt    ,5ur   l]clfft.     Ibi   dei)et 'ui. r.r., 24 

initium  esse  alterius  versus.'      Ibi   iternni   novuni   [ein  nelüe'3|:  'beine  iar'  3C. 
Sic  tüerben  Dcrfc^leiffen.    3ift  pleona.smus  mib  peris.sol()gia  ha,  ift  jtoeljerlel) 

■jo   bertnanbclung  unb  barffS  nidjt.     'I'u  abrumpls   vitam  eorum   fM.  1*.]:  quando 
putiuit  se  iam   flurere.    Senn  bn   Unrft  fie  'UerUionbeln',  enbern.     Mutiivit»-'7 
rex  Israel    habitiun    .suiim.      Apiid   llnniernni    fiub    flud)    nuita<<>riae   veste.s 
freilid^  Sie  Uierben  gar  onberä  locrben,  bu  vero  manebi.s.    ©ebeicn:  Regnum  «.  28/29 
Cliristl    non    reg^num    temporale.     Onines   e|oeIi   lerrae  i.e.  q|uicquid  est   in 

25  celis  et  terra,  regnimi  Cinisti  manet,  ba§  ift  ba^S  Sion,  bau  er  bauet,  m:niei)i(. 
H'iebcr  ®ott,  bau  bic  tivd)  i^t  andj.  Supra:  bu  f)aft  Oor  I)in,  ai)  anti(pio, 
öor  alter». 


An  Cliristi  verbis  obcdi.itur,  liic,  liic  non  tniitiim  .iccipitnr  snh  un.i  (jnanlnni  snb  (Uiabii», 
quia  bic  obcdicnti.i  verbi  deesl.  63  ^ilfft  fic  iodj  ia  liiert?  jolcf)  lod)(ill.  Damit  xc/i/itßl  eine 
Zeile  und  in  der  fulijenden  jährt  der  Text  des  l'rulokolts  j\>il  mit:  nicijt  l)ill  ein.  Wir  haben 
es  mit  Abschrift  eines  Entwurfs  zu  Luthers  „Olose  auf  das  vermeint  kaiserliche  JCdict^  zu 
tun;  das  Kältere  in  der  Einleitung. 

2  tob  (tiia  proniissio  verbnm)  .3  favent  (levant)  12  tDurben  c  aus  hietbcn 

75  Irten]  toten  müi/Uch  26127  SJrtet  bis  au^  ist  rechts,  Supra  bis  otter§  ist  links  von  der 

Ziffer  des  folgenden  Psalms  geschrieben.  Hörer  hatte  schon  die  Ziffer  gesetzt,  als  Luther 
den  Nachtrag  machte 

nrhijrt  oder  rcrschriehcn  sein  für  das  häufige  lotlcT  luibc  Aber  rielleicht  steckt  darin  ein 
luntet.  Vergleiche  zu  Sunttol  Thiele  Nr.  20ö  und  das  schlesische  lunter  göte  (reiiumpter 
Gottfried)  =  liederlicher  Mensch. 

')  Ltäher  inll  V.  25  teilen  und  mit  25^  bis  V.  28  einen  Abschnitt  bilden. 


128  öiit()fr§  9}(iri)befferiiii9cii  nii  ^cr  beutfd)cn  S'ibfl. 

CUT. 

3?.  1/3  Unb  mein  gon|  'ijni^,  unb  toaS  t)nn  mir  ift.    ®ev  fbiv]  alle  bcinc 

fiinb  Ucvgibt,  i>(i§  ift  ein  fein  lievS,  »neiy  glcuBt.  I'ev  funbe  ift  ev  nid)t 
gnebig,  fUtctur  certe  rieniissioiicni  ii[('crat<iniiii.  "ülü':  ba  fol  fein  funbe  nid;t 
bleiben.  Lauguoi-es  tuos  feud^e,  gebrechen,  fvcilic^  ift«  ein  feiner  pfalm.  ;■ 
Rcmittit  o|ninia  pcco.ita  et  fjnod  iT'li()niiiii  est  curat.  Gratia  et  tlnniun  ftl)cn 
«■•»t)ie  bel)famcn.  3i"'t:  onbeve  tonig  fd;miict't  tx  mit  einer  golben  fron,  nos 
i'i  32,9niit  ginab  nnb  barm l)erlii feit.  &§  ift  ein  feiner  p]ahn.  Ps.  32.  In  hämo, 
illie  eadem  vox  Edis  Ijeift  testis  et  os.    Alleg|()i'iec  rosa  oris  oruatiim  faeiei. 

'»■5'A<|uilae':  trarumb  nic^t  ein  f)irff(i)?  ®a  gel)ort  ber  !Seren|tiu§  l)er.'  äßic  lo 
aquila:  hau  einer  fP.  M.]  fein  friffd)  Unc  ein  nbeler,  U'ie  ein  friffd)  [piseis], 
eorpn.s  est  totiim  samim,  haö  hü  fd)eineft  [re[>let],  atS  Jücrftn  iung,  ber  bid) 
))er  [in  loco]  bonas  res,  ennsolationes  erfnllct,  ba«  bu  fd;on  Itiirft,  mit 
troft  reclilitiim,  llnb  bid)  „Hcrneuert",  ba«  bu  fd;eincft  mie  ein  abelcr.  iSnpra 
';m. ■10, 4 ]>s.  40.  911.3  n^ereft  bu  iung  [gefterdt]  unb  friffd)  niie  ein  abeler,  nt  if. 
servaretiir  siiuilitiido.'-  (ieniianice  iion  Icifjuimiir  '  Reiiovahitur'  H'.,  pOftifd) 
gerebt:    Qnomodo    acpiila    rennvaliir,   mit    beut    fdjnabcl    quando  senescit   lau 

[St.  90^^!  er  nljmer  effen.  '^nng'  ftf)et  l)ic  per  Metoniniiam.  'Ter  ijeir'  \h\h 
SS. c/»„üon  Uiel  gnabeu".  „fanden",  jdjctteu,  fteuppen,  tjabbern.  .^icvfdjcn,  'Umlten'. 
S.  ii'Visitahi)    in    virga,    niiserieordiain    anteni    nieani'  ,H'.     älMr    fiub  ciu  fdjluact)   -'i> 

s«. li/if 'gcmed)te',  gefefs,  instrumentiim.    Sin  mcnfrf)   ift   in  feinem  leiben  >oie 

S.  iß/ugraS,  lam  venit  acconiodatio:  ((uando  ventns.  „föutf",  guobe.  lusticia 
SB. ifliäulHdei]  sna,  iiistifieatio  eins,  fyeft  gefeljt:  'l)at  feineu  ftuel  im  l)imel  bereit', 
feft  gefielt.  ""Jjlir  engel,  bic  l)f)r':  Est  Epitheton,  o  vos  'potentes  virtiite', 
ftard  fcib:  enicacia,  äLnid).  t^r  l)att  f)elt  unb  rifcn  im  [l)imcl]  mües  et  snnt  m 
ben  e«  nidjt  feilet,  bie  bcu  nodjtrud  l)nl)cn.  äBad):  eflicacia  exter|nornm 
menibrornni.  V)  1) r  [fdjefftigeu]  tl)etti9cn  l)clbeu.  Stard  ianlmn  intelligitm- 
forti.s  in  liabitu  sed  liic  in  actn.  V|iiit  dficeie:  töl)  ir  engcl,  bie  l)l)r  OÜ. 
l)enb  3n  fd)affcn   l)nbt  nnb   Ijclfft  uinfevm  l)|err  g|Ott  regirn,   ba-S  fic  toercn 

bem  teufet,   baS  erö   Uidjl    nly   jurcift.     ^^llo  angelos   operarios,  (pii   semper  in    :iu 

officio  activaliter,  ha§  fie  nid;t  feiern  bie  I|icben  eugelin  jiotentes  operando. 
'Seine  fadje,  gefdjeffte  [befelf)]  anfvidjt.  i>x  wmäji  bie  /\ng|elos,  ba«  fie 
l)er  blitjen  nnb  bonncrn.  äLkun  er  Uiil  ein  Senadjeiib  fd;lal)en,  e\  .\egvpto 
dneere    Abra|iiani,    ])op|iilum,    snnt    scnipcr    in    negolio    et    liirtnnati.      3" 


3  hex  funbe  ist  r-H  bct  oHc  fX.  l'/  mit  Siridi  !'   hldis]  -^'■-[■^  r.n    II  Nun  rst  cmiis 

ntcinung,  (jiiod  renovetur  siciit  r  l'.i  tjancfeii  lud^das  Beibüchlein  1ty>4  2.5  flnvif  jiib 

mit  .Strir/i  zu  bic  t)5r  Z.  'Ji       ^att  scheint  c  aus  f)cU 

')   ISei  Luthers  VorUehe   für   Terenz  eriiänzcn   wir  wohl  richtii/.     Der  Sinn    int: 
l'erentius  iviirde   bessere  Bilder  i/chrancht  haben.  '')  Sinn:   Mit   dem  fridieren  Texte 

„daß  deine  Jugend  rerneuel  wird  wie  ein  Adeler"  werde  dnn  Gleiclmix  nicht  nn  durch- 
yeßihrt  als  mit  de>-  Atulerum/  „daß  du  wieder  jung  wirst  wie  ein  Adler". 


!PJQlter  1631.  129 

Samiuele  ift   bev    locus   fonberlid)  prae  aliis,  ha  einer  contra  alium  puguat. i.Siim.i7.45 
Sicut  patcrfa|iuilias  regit   per   servos    domiini,   sie  dcus  per  ang[elos,   tarnen 
omnia    suo    missu.     'Vocem':    boa    gt)et    er   Qll§   ad   minlsterium   hominuni. 
Zeba^av:  ba  meint  er  [mit]  ecclesiam.    Triplex  rcriim  niacliina:    Angeloriini.s.  ai 
s   Ecclesiaruni    et   totiiis    mnndi    exercitus    'Opus':    hü  fonipt  nu  mundus  mit, ss  22 
Angeli,  ecclesia,  fon  unb  monb  et  q[uicc[uid  est  in  mundo,  jol  t)nn  loben  et 
anima  etiani  eins. 

(IUI. 

„ßoB   unb    fd^Lmud":    supra    [93]:    dominus    regnavit,    sed   hie  toil   eg^j'^s, , 
10  nicf)t  tf)un.     Tu   Inft  fccr  groS  [f)erlt(f)],   bu   ()aft  bid)  (]erlid)  gefdjmiidt, 
bu  Ijaft  bidj  {djün  unb  predjtig  gcid)mudt,  ut  seijuitur:   lied;t  ift  beinss.s 
fleib,  ha'i  bu  trcgft,  an  "^oft.    Tu  tabulaturam  facis.   [581. 90'-]  gin  jel^amer 
artifex.    SBir  gcfjen  unter  ben  luolden  ut  sulj  eint  gelocIS.    Aquas :  er  meint  a.  3 
aerem  et  nubes.  sub  (jua  fluunt  i.e.  fereft   auff  ben  loolden  mie  auff 
15  eim   toagen,   'fittid^en'   supra   18.    Venti   habeut   fittid^e,   Volantes:   Est*j.  is,  u 
Eb|raismus.      Incorporat    eos    flammis    et    vento,    V|ult    d|icere:    Sßenn    fies. 4 
erfdicinen  ut  ventus  Mafen  fie  ^er.    §unben  ftt)et  bie  erben  nt  terra  o])eritur«.  5 
tanquam   [lallio   oceano   ac   vestita    aqua   et   caput  er  QU§  redt  unb  luaffer«.  6 
ft()en    [bleiben    flicffen],    er  meint   bie  flumina,   manant  aquae  in   superfieie 
20  terrae,  über   berg  unb  tal,    q[uicquid   ipsa   terra  ojicriatur  mari.     'Ab  incre-«. 7 
p[atione':  loquitur  de  tonitruo.    Unben  tcd|t  erä  mit  lüaffer  erben  [jiel)t  ein 
bar  fd^ud^  an],  oben  fet^t  er  ein  ^jaret^  auff,  i.e.  jutrent  fid^  hai  toetter, 

'fatjren  fie  ha  t)in'.     IVfutata  est  scntentia,  [fie]   ft()en  bn,  quando  vero  venit«.  8 
unb    fdjilt    i.  0.   tonat,    broffelt.      Tu   assignas    unicuicpie   suum    iocum,   ibeBi».  a 
25  flehet  an  feinem  ort,  >oo  e§  t)in  ge'^ort.    In  vallibus  et  torrcntibus  [f)eift§ a.  10 
bcibc§],    hie    vallcs,    mittis    scaturigines,    ut   tiant  tluvii,    alia   sentcutia,   sed 
prior  reddita.     'Onager':    [pro]  genere   meine  i(^  speeieai.^     5ln  ben  maffer=».  ii;i2 
bedjen   fi^en  unb   fingen,   regulariter  fi^en§  [M.  P.]   an   ben  tluniiuibus. 

A  sursnm  sigiiificat  phiviam,  boy  er  'öon  oben  er'  a^  rcgcne.     Saturas  tcrram :  1!.  13/14 
30  bon  ben  fruchten,   bie  bu  fd()affft.     Unb  traut   [faat]   hin   menfdjen  ju 
nu^  [notturfft]  ad  scrviendum  hominibus.    3)a»  'fein  geftalt'  frolid),  luftig».  10 
fei)  Don  oll.     Duo  liquores:  vinum  intus,   oleum  extra.     Vinum  bibendum, 
oieo   fol   man   fid)   fc^miercn.     Tu    feud;tcft    [repete]   bie   berge,    ha^  bie«.  ig 
boum   [donuni]   üoUig   finb    [impleantur]   grun   friffd;   l)ol   fafftä   ftl)en. 


zu  2  Aiig^elorum  miuisteriuni  r  4  Triplex]  3  x  7/s        zu  S  quer  am  liande:  Miraliilis 

armatura  huius  regis  et  ornatus  zu  lä — 76  Terra   operta  est  tota  mari  ac  quasi  cainit 

exerit  ex   mari   et   iiubib^us   ac  pileo  operta  est  am  Jiande  quer             zu  26  Breite  flcfilb  r 

27  geuere  c  aus  geims       (pro)  spem  29  pluviam]  möglich  plurt'  =  pluraliter 

')  Die  Form  SBaxet,  Spatct  ist  bei  Luther  selten;  geicöhnlich  sagt  er  SBirett.        ')  Für 
„Söalbcjel",  loie  früher  übersetzt  war,  ist  dann  aber  doch  allgemein  2Bilb  gesetzt. 

ßuttjcr-j  Söerte.   SBiielüberje^ung  3  9 


130  Siittier?  9?a(i)t)cffenitiflcii  an  hex  bciitic^en  SBibfl. 

a«.  isbie   er   jelkr   gepflanzt  I)at.     ©r  meint  bic  meuses,  (liciis  lumina  in  stixto 

i.Woic  1.14  tempore,   Geue[si  .8.     'Ut    ^iiit    in    signa',    'bu  ma(|ft  bcn  moub',   ba^  man 

bnö  iax  barno^  ju  teilet  [„icctjnet"],  bu  mac^ft  ben  raonb  in  XII  moiibe, 

3.5.21  habet    certis[simnm    cursuni   et   occasnm.     'DJiUv   bcil  leinen   and)  jiijcn  geben, 
25.24  [P.M.]  bo»  ift  fein,    ©o  Diel:   „inancfjevlel)",   gvo«,  l)ei[t  gtu»  unb  Hiel.    5 
Sunt   omiiia   .«apienter   dispo.sita,   sapicutia   hieet   in    dispositionc.     ö)f)cn    bil 
Ijer,  ha-i  man   fif)et,   baS  eerta  ratione  et  sapientia  „gemacfjt"  finb  |a?l.  9P| 
alö  Ineven  fie  lueifc.    .Sclidlidn',  bu  (jaftS  aÜ-J  li'ol  gcuvbinivt.    (i'in  iljlicf) 
4(.2i;sccreatura  lüet§,  tuenn  fie  !ümen  folt.    2)a  !omcn  loiv  t)n§  mel)r,  Unb  muffen 
fdjiffen  ba  toeberty.     Ibi  expoiiit   se:    'beibe  gro§  etc'     £"00  tjot   ev    andj  10 
genuidjt,  baä  bie  fd)iff  anffm  meljr  getjen.    SaS  gleuben  nid)t  nantae,  (Ad 
<B.  28  ilhidendum    i.  c.    diabolus    illnditnr  a   Christo  etc.).     "DJlit  gut':    lucunduni, 
a5.2iiba§  fie  frolid}  ba  öou  luerbcn.     Unb  loerben  lüibber  3U  ftaub,  ju  erben. 
«.30 'Obern',   geift,    „angefid;t",   beu  cibbobcn,   bic  geftalt  bev  erben,   renovat 
as.aiterram  nova  fiicie  pecoruui,  bleibt,  tuel)ret  eUng  i-  e.  l)at  ein  eluige  el)r  i.  e.   n 

er  !^at  luft  [toolgef allen]  an  feiner  cf)re,  an  feinen  lyerdcn,  Kobanus^ 
as.  ssl^at    ben   pialm   rerf^t  fein  gcmad;t.     @§  gefeit  mir  luibber  timl,    Kt  impii 
muffen  Ijiu  lueg. 

Ps.  CV. 

SS.  1  Invocare  uomen,  Et  vocare  in  nomine:  (Sin§  i^etft  „auruffeu",  ).n"ebtgct   20 

2.OTo!c33,i9feinen  namen,   ober:  „ruffct  feinen  namen  an".    Exodi  33  [in  fine]  Ego 

transibo    et   in    nomine    donn'ni    [eoram   tx}]    invocabo,    iUic   rcdditum:    [ll'il] 

äj.  sprebigeu  laffcn,  sie  et  hie  lib| enter  iiab(U'em.    (?ä  ^eift:  Icfen,  ruffeu,  nennen. 

3r  rt)umbt  end^  be§  l)errn  Unb  ber  lere  „feine§  munb§",  vel  fetn§  toort». 

ai.  7(£ein  urteil,   regimcnt  i.e.  er  rid;tet,    regirt   „Ijnn  allen  lanben".    Qx  fnn  » 

35. suuy   [)elffen  i)nn  aller  loelt  unb  oberrid;ter  fein.    ?)mcr:  für  [unb  für. 

2.  iB!oici'i,7  5)n  [liiel]    taufent,  'Faeieu.s   niisericordias  in  milia'.     V|nU  d|icerc:   Non 

s.  sin   4.  generationem  solum   sed   in   taufeut  K.     Vides,  qn(Kr'?lbiral)am  fd;ou 

95. 11,12 gct)abt  t)at  decem  praceepta.    „©djuur",  baS  maS  [lo§:  ab  efl'eclii]  i.e.  euer 

».14 teil,  ha  euer  Juenig  luar.    (5-r  Iteö  lein  menfd)  [nidjt  geUmlt,  fdjaben]  :!o 

SB.  15  „fie  beleibigen".    ^\t  ba§  J»ar?    Nolite  affligere  unb  tljut  meinen  pro= 

«iit.  2,3r)pt)eten  lein  leib.     Est  conieotns  in 'compedes',  Lueias:  ghidiiis 'pertransivit 


2  die  8.  i«i  c  ans  in  [=  initio?]  zu  3  Luii:i  stata  r  zu  f>  Oinnia  in  sapientia 

fecisti  r  70  ba  c  aus  Ija        Ibi  scheint  gestrichen  zu  1!)  Kiekt  8   Marcij  }•  zu  20 

Sieptcu  an  r  21  (Kt)  Exodi  -31(2)  23  tcjcn  c  o!ts  Icßeit  25  über  tid^tct  sieht 

(qnia   l)on    regiment)  zu  27  Ccrtus   nninonis   pro   incorto  r  V  d  vor  der   Zeile 

32  pertiausiut 

')  FAn  solches  Scliolion  fehlt   aber  in  den  früheren  und  späteren   Ausgaben.     Tsi 
aber  in  den  Summarien  so  besprochen.  ')  Lutittr  besieht  sich  auf  die  AHslcpHn;/  des 

IIS.  Psalms,  die  Eoban  Heß  15:10  herausgab,  worin  er  Kl  andere  Psalmen  in  lateinische 
Verse  brachte.     S.  den  Titel  bei  linders,  Briefwecltscl  7,  202. 


*;*in(ter  1531.  131 

animam'    ttiani.'     Piito    Iiinc   istam  plirasin  desiimpsissc.     Unb  fci"  lag]  im»'" 
eifcn   gefangen  mit  feinem   leüen   [*[.  91'']:  Corpus   i'ius   vcnit   in    fermmäs  la 
j.  e.  belüert  mad^t.    'InHaiDmavit':  sicut  argentuiii  'buvd)Icutcrt'  iDtl'b.    Loqiii- 
tur  de  illiimiiiatione:    gab  ttcnm  fni",   ba§  \x\ax  occasio  oap|tivitatis,   t)at   in 

5  rcdjt  fein  gemeiftcrt  et  perfeete  in.stnixit  siio  verbo.    I.  e.  ev  fjat  ein  rcgiment »  22 
angeiidjt   unb   bic   piincipes  instituit,  quid    illis  facicndum  i.  e.   instituit  et 
rcgnum  et  sacordotium  i.  <>.  luie  e§  l)f)m  rcd)t  tcudjt  i.  v.  ba-i  icnige,  ba>3  er 
h)uft,  ut  ei  similes  reddcrontur,  ut  ipse  erat  in  aniuia  sua,  nad)  [l)t)ni]  feinem 
cjcmpel,  toie  er  felbev  \x>ax,    au  ff  feine  Ineife  i.  e.   sicut  ipsc   sentiebat, 

I«    [P.M.]:  ad  intellectuin  reforendum,  uou  ad  voliuitatcni.    5Jlet)tcn,  loadjf  f  en,  S.  24;25 

groffer,  mcdjtigei.  Qt)  e»  ift  tet^t,  ba§  uinfer  {)[err  g|ott  bie  I)cvlj  Dexfevt. 
Insidias  struebant.  Unb  gebadeten  liftiglid^  contra  k.  Ideo  facti,  ut 
historiam  pueri  discerent.  S3iel  feiuev  georbnet  quam  nos.  Non  liabonius 
fere  canticum  pro  rcdcni])tione  Cliristi  vel  de  remis|sione  peccatoruni.^    Hoc 

15  videruut,  lüic  man  bie  Imperat[oros  beponirt  i.e.  bie  tenebLrae  toavcn  gef)or=3S. 2s 
fam  unb  famen.     Xum  de  obedientia  Mosi?  vel  puto  referendum  ad  Aaron 
et  Mosen  i.  e.  eifecerunt,    (piod  ^fose  pracceperat,   fie  ijobm  getT)an,  lt)a§  er 
ge^eiffen  f)at.     Non   fuerunt  Bofloidjt  ut  vos:  si  Vobis  praeceptuin,  nunquam 
fecissetis.     Et  tarnen  Mose  lt)el)iet  fid)  6  mal.    Et  ego,  si  scissem.     Esa|  ia :  l^l^gj'g^"'' 

20  mitte  me.    3ift  uberbiemnffcn  |T.  M.]  ein  feiner  [(Fanljter]  liftid^cr  man  gctüeft. 
|)te  bin  \i).    (äv  ift  ein  from  ©|ott,  lüev  im  bienet,  ben  bcjalet  er  tetdjüc^. 
I.e.  ftc  I)a6en  nic^t  ba  für  hmncn  fd}laffcn,  für  ben  „froffc^en".    2)ie  IcuSss. 30 
muffen  aud)  ba  fein  bei)  bcm  'un^ifcr'.    '@ra§'  i.e.  aEe§,  tnaS  grün  mar». 31/35 

l)nn    l)f)rem   lanb.      Ebjraei:   doctor^,   liab^uerunt    in    Aegypto.      'Primitias':  sb.  .is 

25  Unb   alle   l)l)r  erfte   erben,   supra  77.  bie  erften  erben,     ^dn  gebre(^=|'-3'/'"' 
lid^er:  luaren  all  fein  friffd^,  lüarcn  all  gerab  unb  gcfunb  [!ein  ungcraber], 
sie  nos  d[icinuis.     6r  fdjidt  [fc^afft]  l)l)n  'lüa^tcl'.     Jbi  nnmorat  inter  bene-«.  40 
ficia,   lilic   inter   peccata    in    scquenti  ps|alnio,    quoniodo  concordant  ista  2? 
SBoHen   tool  brauff   lomen.     [S8l.  92"]    Non   est   pars    orbis  terrarum,   quac 

30   maiorcs    fluvios    bab|cat    (piani    CJcnnania    (Celtao    fJalli).     [P.  M.]    '©crebt^ 

addituni  mit  frolücfcu   vel  'uninnc'.     „ßrbeit":  guter,  lanb  unb  Icut,  bie a. 42, 4.1, 44 
ertoorbenen    guter.     S)a    fonipt    ein    partiflid^en    Ijernadj,    ba^    fie    nidjt«.  45 
gern  !^orn. 


7  et  log  über  (fein)  3  butd^tcutcrt  tttirb  rfi         5  Bcmuftert  mUfflich        eu  8j9  fSiit 

Ct3  fui:  rc(^t  fttelt  r  zu  12   SBenS   fo   liistorine   finb,   velim    festiiiarent   [festivareiit?]  r 

2U  14  S|umma  Imius  psalmi  r  So  P.  M,  nie/ä  Hier  unb  teilt  (/C.  31),  ixt  aber  zu  Celtae 

Galli  gewiesen.    Mel.  erhob  damit  einen  KintDand  ijegen  Luthers  Geographie.     Ob   Tischrede';' 

')  Bis  152S  lautete  nämlich  diese  Stelle:  „(S^Jen  gieng  biitdj  Jcl)lie  fccle."  ')  Also 

hat  Lutlier  sein  Lied  „Nitn  freut  euch,  liebe  Christen  gmein''   und  des  Spcratus  „Es  ist 
das  Heil  uns  kommen  her"  nicIU  so  gewertet.        ')  Gemeint  ist  wolU  oaiE  V.  37. 


132  Siit!)cr§  5Jiid)l)cfictungcn  an  bcr  bciit|d)en  SBibel. 

PS.OVI. 

•c.  1  ©nahe:  'gute'  ftct)ct  l)ie  Beffer,  mein  id^,  benn  gttobe.    (5r  i[t  troftlidj, 

'i^'- '1|' ^  Vide  [psialimim]  HS.  'Qiiis'?  äBcr  fall  bie  Inutibcr  bc»  öievrn  [ti-iumplios 
divino.s]  aljumat  gmigiam  rebcu,  (luautas  res  Jons  faciat,  res  gestas  dei  et 
magnifiee  gestas.  Quis  potest  enarrare  [rt)unbev"t[)atcn,  triumphos]  salute.s  5 
I)tlffe  imb  nUS  loie  er  tfiut.  2Öo  ticmen  h)ir  ein  Yirigiliuni  et  Honie[nim? 
Sie  grofjen  tijattcn,  geloülttgen  lucrcf,  gcbcncEt  matt  allein  nuff  bie  sus- 
eitatiouera  mort[uoriini,  gnugfam  prcifen.  3111  fein  lobltd^e  tt)atten,  tüeid, 
concretum  est:  omnes  laudes  eins.  G§  ift  de  opcribus  gei'cbt  et  rebus  gestis. 
85. 3'iudiciuiir:  beati  servantes  bo»  „rec^t"  fgepot]  unb  leben  l)mer  bor  xed)t  10 

d[icimiis  nos.     Argumentum   huius   ps|abiii:   P^atn-s   nostri   l)aben  geleBt  tüie 

^■•♦bie  boitind)t,    ©ott  ^ot   in  biel  gntS  qctijan  sed  k.    '©cbcncf'  „[nnc^]  beim 

guten  luiüen"  [ber  gnabe],  bie  bu  beinern  öoltf  üer^eiffen  tiaft.    Hoc 

eniu)  vult.    'Yisita':  fcl)  hcX)  uiiu  mit  bciner  ^ulff,  gere  [exerce]  tuum  officium 

salvandi,    fe^    bu   f)Oufluilb.      Visitare   ^eift   simpliciter   oflHcium.     SBetoeife,    15 

SB. 5 erzeige  nn§  beine  ^ulff  Epala:  suscipiiam  i.e.  ofBeium  eius  [al[iter  Eb[raei] 

hinc:  befeH).    Ut  letenuir  ['Ad  videndum]  iu  bouitate  he[reditatis  tuae\  bilS 

mir  [fel)en  mugen]  ba?^  glud  [bie  njolfartj  betner  auferlueleten  unb 

tüir  guter  bing  finb  mit  beinen  leuten  [erBteil].    So^licitus  fuit  pro  publica 

re,   non   fuit   mouaclius  et   pro  se  solicitus  sed   un§  freuen,    \vcn-i  [baö]  20 

beim  öoIdEe  lüol  ge'^t.    §aben  fic^  burffen  nennen  dei  erBteil,  Patrimonium, 

35-6]^Q6en    fic^    ber  promisisio   an   genmnen  mit  criift.     lam   tompt   ba§  arg|u- 

mcntum  [ps^almi]:  ba^  fie  muffen  bu5  tl)un  für  l)t)re  funbc:  lüoltcnS  nid)t 

SB.7  öerftet)en,  merdcn,  [331.92'']  lieffcn  l)I)n  bein  umubcr  nid)t  ]u  (jertjen  gl)en. 

©ie  funnen  be§  maris  rubri  nic^t  l'ergeffen  sed  jiorpctuo  bei  öon  fingen.   Nos  25 

nostri  [crucifi.\i]   non    solum   non  ohlivisoimur  sed  ctiam  perse(j|uimnr,  quae 

s.sgratia  erga  iilam  nobis  e.xhibitaui.    I.  e.  büv  er  feine  groffc  [mac^t]  tl)attcn 

SB. lofcehjeifcte.    'S)er  bie  tjaffeten',  de  Pharaone:  ucrfcufft  fic  l)m  iraffer  d[iei- 

s!.  11  mus    nos.     'Et   operuit  a(|ua    tribulautes    cos'.     'S)a    gtcubtcii'  i.e.  fangen 

».12  fein  loblidje  toercfe,  ba^  ift  [ein]  fotdjev  feiner  üer§,  quod  nbcvma«.    G^r  l)at  m 

«.13  ein  tüftlic^er  rabt,  modo  possumus  ben  erharren.    Sie  ^arretcn  md)t,  bis  er 

3). n^n  riete  sed  ipsi  niolten  Iffin   felber  rabten  i.e.  'gab  l)f)n\  ma«  fie  baten 

i.  e.  ['in  animas']    lote    fie   lliolten.     ludei    l)abcn   luel  anti]iiirases  benediceiv. 

3f!.  10, 16 2Bic  fie  gern  gelüolt  l)attcn.     Idcm^  verbum  in  P]sa|ia:  barr,  macies,  mittet 

niacicm.     Ipsi  petiverunt  saturari  caruibus,    ba  gab  er  l)l)U  bie  barr  ba  fur,   -m 
vel   fastidium    [1*.  M.].     ^ä)    nimb§    per  Antipli|rasin:    er    fdjicftS   l)n    [sed 


S  ptetfen  (fol)  l'J  gct^on   scheint  c  aus  flejdöciicl  110^  über  (bod^  c  171  beni) 

IS  mit  (teben)         19  Soilicitus]  =  so'"s  //«         28  zu  Scr  bie  ulfht  ilo  manu  r        zu  36  Isto 
pajulimi.s  loquitur  secuiidiim  oxoiliim  noii  secundum  ps.  77.  r 

')  Nämlidt  ■jin  =  Darre. 


5pijaller  1531.  133 

reJcliliiin  aliter],  büä  fic  e§  gtiug  l)Qtten  non  tautum  ad  iiiciisein  sed  usqiie  ad 
nauseam,  ba§  per  nares  ^crau§  gicng,  dicit  Mose  in  textu  i.e.  ba»  fie  e§ 
[per  nares]  nlimer  rieben  tiinbteu  iinb  nid^t  mcfir  gern  ba  Don  fiorctcn,  bn§ 
einer   tüibbcr   fpeien    i  fpcljcrlid^] '   modjt.     I.  c.   fie   machten  ^JJtofcn   jornig,  s-  is 

5    unhjiKtg,    [loarb]   auffrurifd)   contra   Mos|en,  cmulabantnr,  er  rebt  de  fort! 
facto  invidiae  [nt  seqiiitnr]   Heb[raei  incaruaiit  .suo.s  affectu.s.     'Sager',  !^err: 
tjobenä  loffen  bic  ünber  fingen,  ba§  fic  fid)  fottcn  furdjten.    'ßfir'  i.  e.  deum, 
qui  est  nostra  gloria.     Uinfcr  t)|Crr  g|ott  fot  unfcr  rl)um,  ])otentia  et  gloria.sau 
2Bir  l^Q6en§  öerglcid^t  t)nn  eine  ftindEcnbe  lanfigc  fappen,  ift  nod§  erger  ben 

lu  baS  lalb.    llnb  er  haäjl  fie  ^inöertilgcn,   d[ieiiiuis  nos.    3)nn  bem  jorn:    \n^-^3 
illa    plaga,   jiarzini:    Introncs,    rjiii    perninipnnt    leges    et    omnes    nuires,    er 

meint,  ba§  unfer  fiierr  giott  ein  giroffen  ined^tigen  ri§  unb  ftric^  burd^  öolc! 
tl^et.  DJIlofc»  tüeT)ret,  haS  e§  nidjt  gar  ]u  trünicrn  gicngc,  vel  quod  ipse 
Mose    fecerit    divisioneui    [se    sequestrem,   fdjicbntnn,    intercessor,   mediator, 

15  divisor]  inter  deum  et  populiim.    ©ie  tootten  an  ein  anber,  Sott  unb  populus, 
er  mai)t  ein  rif§  ba  bnrd;,  riffc  fic  t)on  einanbcr,  d[icinuis  nos.    SBo  fie^ 
nid;t  *)3tofe  ba   jtoiffd^en   [brein]   gelegt   I)ette.     lHriim(|ue  dat  l)onam  senten- 
tiam.    [»1.93*1    2)a§  liebe  lanb,  baä  tieinot,  A'^eibum,  baä  löar  bie  con-a). ai 
clusio  unb  ba  ftunben  fie  aud^  h)ie  bie  guten  gefeHen.    Baal  Peor:  quare8.''36''* 

20  rnrsus  transfcrimini  coninganiini  iugo  legis?  P[aulus  habet  hoc  verbuni  in 
GalLatis:  'Giengen  fid^'.  'Comederunt':  [usi]  sacrificiis  pro  mortuis  [purga- 
toriuni]  vel  niortuorum  deorum.  @§  ift  sa[crificia  hominibus  mortuis  impcnsa, 
ut  sit  Antithiesis  contra  deum  viventem,  bie  fie'  Ijafccn  auffgelnorffen,  statini 
intelliguntur  animae,  23on  de  sacrificiis  mortuorum  hominum  non  doi  viventis. 

25  Baalpeor  tnirb  getoeft  fein  ein  giroffer  l^eilig  ut  apud  nos  Val|entinus,  Ant|o- 
nius.    Vir  hiatiis:  maulaff*,  <le  Priapo  exponunt  abusu  dclapsum,  Aug|ust;ie 
l^engen  brud)  bor  Sianct  @intf)rec^t.°    2)a  fompt  ber  rif§  loibber  in  valde 
malam   rem.     Alliidit  ad  'rif§\     Prius   l^at   er  auff   gefjalteu,   iam  vero  JC |-29 
Pinehas    deprecatus  est   malum   Aliquis    potest   [non]    cum    dco    concordare, 

30  cum    homine   contra   hnnc  locum    est  fre^.     (Sr  l)at  toot  bran  get^an.     UnbsB.  32 
plagten  ben  Ü]Jofe  red)t  tnol:  fie  gel)cieten  5Jlofc  iüol.    Fa  infercbatur  Mosi 
malum,  fo  toirt§  ba§  fein,  ba^  ULnfcr  :^[err  g[ott  u6er  2)iofen  jornig  luar. 


5  de]  bei         7  (bn)  fi^t        zu  7jlO  3ft  bet  Apis  bj  deus  Aegyp[tiornm  r         y  cine(t) 
etgc  [titatt  erge']  11  qui  bU  mores  rh        (^in)  et  zu  14  ^axnaä)  tont  erft  bet  rif§ 

untet  fie  r  18  Verbum  rh  zu  19  Baal  l'eor  r  zu  21  Ambigi^uum  r  zu  26 

Priapus  r         27128  in  bis  rem  mit  Strich  zu  l^engen        zu  29  Vide  locum  r 

')  jpeiertic^  =  dem  zum  Speien  übel  ist,  noch  jetzt  in  Mundarten.  »)  =  ftd^ 

')  =  ft(^  *)  Baal  Peor  als  Maulaife,  wobei  Luther  Peor  =  hiatus  fassend  an  'Maul 
offen'  denkt;  ausffiebig  verwandt  ünsre  Ausg.  Bd.  10',  S.  121  und  die  Anm.  S.  .570, 
ferner  Bd.  14,587.  ")  Anspielung  auf  eine  derb  volkstiimlichc  Deutung;  Baal  Peor 

als  der  „nackende  Jüngling"  (Unsre  Ausg.  Bd.  10',  121)  hatte  das  Gespräch  hierauf 
gebracht  (vgl.  Nachträge). 


134  Suf^ct?  9?Qd)bcifctiiiigi'ii  an  bot  bcutfd^en  33i6el. 

fuit  male  Mosi  propter  eos,  {)at  1)(]V  entgelten  muffen  1.  scntentia  Non 
introduces  popLulum  istum  in  terram,  2.  Obsecro  [domine],  la]>idabiint  nie, 
Ia§  mid^  fSi  inveni  iu  oc[ulis  tuis  graciam,  occide  me  t^aftu  nüd)  lieb]  ju 
fribc  mit  ben  leutcn,  iä)  tan  nid^t  mit  in  anffomen  [Sic  mihi],  aut  de  per- 
turbatioue  [sie  aecipio]  aut  de  poena,  Cy  tl)ct  l)f)m  tolje,  befummelt  l)l)n  ut)cl : 
eduxerat  eos  et  multa  bona  exhibuit  et  tarnen  jiostea  egretulit,  büä  man  ein§ 
fo  nat)e  bringt,  ha^  einer  Itiolt,  er  Incre  tobt.  Erat  missus,  ut  eos  aiidiret, 
et  sie  faciebat,  muft  boa  ^er^leib  l)aben  umb  t)rent  luillen.  @in  fein  dictum 
pro  magistratibus  consolandis,  Teren[tius:  iit  expiret[ur  molestiam  re|gat:  qui 
magistratus  est  unb  rcgirn  fol,  mu§  eitel  tuol  t^un  unb  eitel  übel  leiben, 
bene  loqui,  facere,  postea  accipere  maledicta  et  malefacta.  S)a§  luirb  einer 
JU  le|ft  mubcn.  Locus  communis:  Magistratus  debet  esse  calamitosus  et 
ingratitudinem  mereri  summis  beneficiis.  [Sl.  93'']  Est  consolatoria  sentcntia: 
Qui  vult  from  fein,  lieneficia  perdat  et  recip[iat  3C.  DJtofc  muft  aü  ung[lud£ 
üon  ^■^n  leiben  Unb  juplagten  ben  5}tofen  [fccr]  trol.    S[umma  s[umi- 

sB.33marum,  er  ift  fein  mube  Sorben  i.e.  'fie  erjurneten'  [bctrubeten]  fein 
'^erl.  Mag[istratui  gl)et§  alfo.  Impossibile,  ut  mundus  iutelligat  beue- 
ficium  Magistratus,  praeceptoris,  suscipit  ut  solem  et  alia  omnia  dona,  nemo 
agit  gratias,  quaudo  parentes  diu  soliciti  pro  lib[eris,  cupiunt  eos  mori. 
Sabib  inirb  auc^  \  ober  ij  gcl)abt  Ijaben,  bie  t)l)m  alls  l)er|leib  gctl)an  ic. 
mit  lyijrcn  frechen  rebcu,  murren,  boö  er  er  a\iä  für  mit  etlidjcn  luorten, 
bie  t)^m  entfuren:  'Occide  me'  ad  dominum.  6r  \V\l  5Jlofi  reverentiam 
tl)un  et  excusat  revereuter,  tarnen  accusat.    S)Qrumb  öertilgc  fie:  Sie  nutfteu 

8-34  40  iar   l)arren   et  iu  deserto  ftcrben.     Est  iam  novum  peecatuin.     'i>olcler': 

idolorum  cultores.    ^'^re  Ineife,  cfempcl,  Incrrte,  geiftlic^,  ut  exponit.    Hor- 

renda  res:  fauni,  satyri  a  crinibus.     Vago  cultu  iionorarunt  deos.     Ideo  Ijet 

3.37/43 id^  gern  „felteuffcl".    ©ic  crjurnctcn  [erbitterten]  l)l)n  cousilüs  suis  unb 

iDurben  „gering"  [tncnig],  namcn  ab  „burd)  l)l)re  miffetat",  mit  l)l)rer  lere, 

». 45'furnemcn',  rabf(i)lag.     Unb    gebadjt  an  feineu  bunb,    ben  er  mit   l)l)n 

i8.46gemod)t  l)atte,  'lieg  fie  [inibber]  ju  gnabe  lomeu'. 

rs.  cvii. 

Hospitalia  et  scholae  .1.  fnerunt  coeii<il)iM,  praepositus  ift  bcr  occonomns 
»■^[getrieft].'  ©3  ftl)et  ^uOor,  h)a§  fie  fngcn  folten:  'Confitemini'  i.e.  ben  er 
iB.3l)at   au§  ben  not  gcljolffen.     ''Jlibbergang'  [a  solitudine  vel  deserto]  ftcl)et 

4  nl^t  mit]  nt^t  nid^t  zu  6  (5r  ttiarb  iciii  inubc  uitb  »ctbroyfcn,  6§  luotb  ij^m  fouct, 
fd^ttjcct  )•         26  crinibus]  crimiiiibus?  33ll35,2  Mara  vocaut  bcn  ttücnb,  ^ie  mu-j  cä  iiiiiro 

rubrum  fein  r 

')  Wenn  wir  diesen  ersten  Satz  nicht  als  "nschrede  fassen  dürfen,  so  hat  Inillier 
in  einer  Einleitung  zu  diesem  I'salm  die  Gedanken  geäußert,  die  er  dann  in  die  Sum- 
marien bradite:  über  die  Heiiiyeu  cds  Notitelfer  in  den  einzelnen  Nöten.  Das  führte  ihn 
dann  auf  die  Klöster. 


5ßioltet  1531.  135 

jlDCljinol  ^te.     Mea  sententia  Ai^[iimentuin  ps[alrai:  Oraues,  qui  liberantur, 
g[ratias   a[gite   onines,    qui    in   toto   mundo  esti.s.     6  calamitatuin   genera  et 
liberatos,   quae   dominus   i'acit  omuihus  in  toto  mundo,   Iud[ei.s   et   gentihiis, 31.4 
ingratis  etiani,  tuniicu  uic^tu  furnemcn,  finb  ju  armut,  'get)cn  in  bcr  triifteu', 

5  finb  BcUer  bic  ba  ormc  gelncft,  uec  hab[uenint  I)ai:§  uec  I)of,  tucib,  fiiibcn 
iDcrbcn  Bürger,   frigen  ^auu  imb   tjofe  jc.    S)a  gct)ort  ein  ftarcfc  glo»  3U.' 
,/Dlat":    Ratten  ni^t  311  cffcn  |lierf($mac^t]  i.  e.   fic  tnnbcn  [in  desei-tis] s. 5 
nic^t»    furnemcn,   finb   armen,    giengen   in   bcr   lüuften.     [Sl.  94=']   Est 
[P.  M.]  communis  ps[almus.     6g  ift  ein  gemein  beneficium,  fc^ulcr,  qui  für 

10  ber  tf)ur,  !omen  3U  gut  unb  e[)r  sed  non  cog|nosrnnt  dei  doDum  unb  fingen 
l)[)m  fein  Gonfitemini  ha  für.    ^^ft  eitel  Slücgorin  baS.     ©0  [bie]  banrfc  fies,  s 
nu  anä),  laffe  fie  auä)  mi  bantfen  k.    'fönte',  loolttjat,  t)nlffe,  bie  er  benss.'j 
mcnfdjen  ünbern  tf)ut,  ba§  er  fie  alfo  ernceret.    '5JJit  gut':  troft,  freube, 
lüolgefallen,  hai  ift  ein  teil  [1.  paupertas  et  lames]  Seeundi:  2.  captivifas  et 

>*  vis,  violentia,  3.  bie   franäe  [morbus]  4  nautae  5.  luetter  [pericula],  tjeHifd^ 
feucr  [clades]  6.  Seditio.     G  mundi   pericula.     'Suudel'  i.e.  im  fcrfer.     Sic s.  10 
{)atten    geftoleii,    geraubt,   haä  I)eift,   ba§  fic  gottes  gebot  ungcfjorfamsj.  u 
gclueft  finb,  l]abcn  niijt  inollen  [Consilium,  C.  C.  legem]  folgen.    Hunt  vincti 
miseriae  et  ferri  [ftcden]  t)m  3lrang  [ftoc!]  unb  cifcn.  ©cplagt,  „gebemutiget".|;  J^ 

20  5Jarren  mu§  man  mit  folben  laufen-,  bü§  fic  „fein  I)ulffe  [}aticn"  funbcn. 
„6d^toadö"  iulelligitur  de  valetudiue:  6§  feilet  l)nn  alientljalben,  erant 
deserti  ab  omnibus.  Neu  erat  in  trib[ulatione  eorum  inlirmus,  l)aben  uid^t 
funnen  auffomen.  G§  g'^et  [ba  lagen]  praecipuc  ad  illam  sententiam. 
]Sret;ilepsis:  SBeuu  [P.M.]  einer  nid;t  gerabt  ift,  fo  ligt  er,    Sinb  offt  ouf= 

25  gebrot^en  et  de  turribus  gefallen,  ba^  fie  ben  Ijal»  jc.    Q,uicunc|ue  redimuntur 
diviiia  gratia,    Mattli|ias  rex  Galliarum  rcx  Maximiliauus  Piiilippus  rex  Ex 
carceribus  ad  regnum  veuerunt  3C.     Sic  ^  in  Eccles^iaste,   büä    cr  bic  fcrdfcr 
3ubri(^t   f'portas  aereas'].     3.  pestis.    ^c^   mein,  ic^  i)db  mit  bem  t)et§  bic l",*;-; '• ' 
^picnctin*  gefunb  gemacht,  tum   oravi  istum  ps|almum.    '5Jarren'  bie  finb 

30  grob  Icut,  bic  got  nichts  oc^ten,  bi»  ba^  ber  ftrecfe  bein'  fompt,  bcr  mai^t^}.  n/is 

3  liberatos]  ob  liberatos  =  liberationes  ?  15  über  violentia  eleht  (orbitas)  ztt  18 
ani  nervum  ludei  exponunt  r  23  sententiam]  violentiam?  SC  Maxil  26/27  Galliarum 
rex  hinter  venerunt  aber  eingewiesen         28  unter  8  steht  ps  [=  pars] 

')  Diese  Glosse  gab  er  dann  bei,  sie  beJtandell  die  ermähnten  sex  genera  calatni- 
tatum.  In  seinem  Handpsalter  (Psalter  Kunheim:  Breslau  Stadtbibliothek  B.  ^— ;  «6- 
ge/iriickt  XJnsre  Ausg.  Bibel  2)  luitte  er  sie  an  dem  Bande  kurs  vermerkt  und  den 
I'salmenversen ,  die  eine  neue  calamitas  einleiten,  ein  ^  (=  Absatz  iyn  Drucke)  vor- 
gezeidinet.  ')  Fehlt  in  Ltdliers  Sammlung ,  ist  aber  bei  ihm  hävfiges  Sprichicort. 

»)  So  hat  Luther  zu  Pred.  Sal.  4, 14  (ünsre  Ausg.  Bd.  20, 83, 1—17)  auch  des  Matthias 
Corvinus  gedacht.  •)  Diese  alte  Frau  Planck  ist  offenbar  eine  Wütenberger  Witwe, 

die  in  der  Pestzeit  1527  ron  Luther  bestiM  xcird.  Sie  gehörte  u-ohl  in  die  Familie 
des  Juristen  Christoph  Blanck  (Planck),  über  den  Katverau,  Agricola  S.  13  das  Nötige 
zusammenstellt.  ')  „Streckebein"  auch  in  Luthers  Handpsalter  zu  dieser  Stelle. 


136  Sutticrä  5Jai^beffenitigcn  an  ber  beutfcfieit  S3ibet. 

fid^^  fing,    ©cplagt:    „gebcmutigct",  gcftrafft,  ha§  fie  nic^t  [o  mein  c!<ca] 

sä-2ocffcn  ifobm  niugen,  baB  fie  fd^icr  foltcit  beitoefen  unb  Imiien   tob  fiand. 

[(Strebtet  fie],  bo»  fie  nic^t  berlBcfen  nmften,  baB  fie  nid^t  [„üevbcrfien"] 

fturfien.    Quid  est  verbum  liic?    Ipse  dixit  et  facta.    Non  misit  medicutu  sed 

verbum    illiid,   quo   coudidit   et   servat    omuia.     Qui    uou    |)otiieiunt  I^clffen.     ^ 

0.23/24  [33t.  94'']  Unb  füllen  bornoi^  iiidjt  fromer  luerben.    fiomen  im  quarti:  Nautae. 

3.!.  25  2)Q§  nieer  maij^t  er  feer  lang.  „'3)m  ticffcn"  i.  e.  mari.  Qui  non  .seit  orare, 
debet  navigare.  Loquitur  liif  tiom  „Uligeluitter"  [Et  dielt]  ^^t  phrasi.s 
Mosaica:  dixit  et  facta  .sunt.  SBenn  et  fpradj  unb  einen  [fturm]  tt)inb 
erregt.     'Fluctus'  eorum,  seil,  marium,  [seil,  ventus]  ber  bic  Inellen.     @§   i" 

®  26ge'^et  olfo  JU  in  mari.  V|ult  atrociter  describere.  g-uren  ^in,  beu  ^imel 
flin   ein.     «Sie  finb   am  meer  gefeffen  ludaei,  ideo  potuerunt  loqui  de  re. 

sä-äTgcer  ^er|  für  angft,  inmer,  vel  in  gymm  sc  vertere,  germanice  „banmeln" 

®-29i.  e.  unb  touftcn  tribber  rat  nod}  ^ulffc  unb  .jcrrnn  t)t)n  nH  t)!ir  tunft. 

lij^'Statuit'    tempestatem    in   silentium,    bcn    fturm,    'ungcluittcr'.     5Jad)   eim   u 
geJounbfc^ten  „anfurt".^    In  sede:   ouffni   prcbigftuel,  non,   „ijm  rat  ber 
ßltcften",  in  conventti  seniorum.    D[icere  v[nlt:  coram  plebe  [„in  ber  gemein"] 
et  magistratu.     Est  Ebraismus  Plebs  magistratus.    ,5.  ealamitas:  pcstis  teuer 
äeit,  iamer  unb  not.*    3tn  ba§  '^at  er  fein  Confiteantur  ^inben  gemat^t.    3ft 

95. 33 ealamitas,  ba§  nic^t  regent  unb  itedifft  i.e.  quibus  fit,  feratur.    Eb[raei  ^aben  20 
öiel  verba  exemptae  actionis,  ut  nos  pluit  nemo  intelligit  de  pluvia.     [Qui- 

B.sibus  'posuit']  i.e.  quibus  eontigit  verti  frudjtfcar  lanb  ni(^t§  tragen 
!unb.  Omues  plagae  fotueu  bennod^  propter  peeeata.  3)ie  Betler  I)at  er 
nicf)t  tajirt.    ©je  tljetten  lüol  gern  über,  fie  'ijaitn  aber  nidjt§  ba^u  i.  e.  et 

SB.  35 reddidit    [P.  M.]    eis    aqnas.     Unb    er    madjt    bau    trocfen    ['desertum']  25 
tüibber  toafferretc^  [v[ult  d[ieere]  ba§  luaffcr  gnug  batten.     Unb  ba§  [l)m 

s.aeburren]   öerfigen  lanb.     „Unb  feljt":  ftfjct   l)f)rö  ba,   ift  fames  gelueft,  ba 

B- 37 fie  bleiben  funben.  '^uridjten'  ift  fein.  Unb  rcid^,  gro§  „ein!omen"  vel: 
Unb  [bie]  frudjte  einfuren,  scd  fecerunt  jcugicn.    Unb  bie  icrlid^e  fruchte. 

35. 38 Non  satis  est  donare  in  canipo,  man  mu§  fie  nod)  t^mn  bringen  [einfuren].  30 
2)a§  fie  fid)  metjreten,  ju  namen,   loadjfcn  in  iheultatibns  suis  non  in 
personis  i.  e.  gab    l)t)n   biet   fie^S,    alio(|ui    3U  nemen  t)eift  fett   loerben. 

S!.  39[^S8I.  95*]  2)a§  ift  fames  gclDcft.  ''Jln  fomen  Sexti,  qui  sunt  seditiosi.  Loquitur 
de    personis,    quae    aliquid    mali    passae    sunt.     Unb    \üm    gfjctä    an    quam 


4  Misit  verbum  r  zu  5  Sin  feiner:  communis  sententia  r  zu  Sjd  Inveniuntur 

quidam,  qui  minquam  aliquiil  raorbi  perpossi.  Avus  Luth^eri  nunquam  sensit  dolorem  r 
6  quarti]  4"  Hs  14  i.  e.  (fie)  Unb  zu,  '21  1*.  M.  Pluvia  pluit  apud  latinos  r  'JS  fein 
(de  agro) 

')  =  fie  ')  Also  nnfutt   auch   hier  masc.     In  der  deutschen  Bibel  schwankt 

masc.  und  fem.  Siehe  1.  Mose  4'.>,  13;  Apostelgcsciächte  'J7,  3'J;  Richter  5,  17;  Jer.  47,  7. 
•)  Nämlich  zivisehen  V.  38  und  39. 


4U 


';ifn(tet  1531.  1:]7 

nirt^istr;itii8.  Ta§  ift  btc  aKcv  cvf^ftc  .'c.  ATomcn  abn  hie  ''^lUrt^oricn  ()cr 
mit  bcn  liiQflCii  uiib  uiigcbcuctcit  ftraficn.  Tic,  Uieldjc  lioii  bcm  liofcii 
Bofcl  tiievben  imtergetrudEt,  tjljr  rcgiment  c\cfcl)lücd)t.  (inando  obedientiu 
(leest  et  prineipes  ticvndjt,  ift  fein  ()ulff  iinb  rot  bn.    l^m  biefcit  left  crS'-u. 

5    auä)   auffetl   bas?  Coufiteautur,   forte    ps^almiis    ift  ju  Iniig  Uunbeil.     Malitiao 
ift  bcr  bofet,  a  quo  male  contristantur.    5Pofcl  fomet  t)er  Oom  popel,  populiis.'«.  :ta 
S?ctrii6t  [gcbnitiqen]   t)ot:    Exempli  p-atia:   "Sa   lu'vad)titng',   'Hcgeiiteu i«. lo 
okrfcit.     G»  ift   niii}t§  ben  'JUIrgovia,    ha  tompt  fie.     Ynilt  diicere:    nou 
solimi   contenmitiir   sed  etiain  ojipriniittir  quasi  diluvio,    plus   est  quam  t)ei;= 

»"  aä)t.     Ubi   nulla    ratio    politiae   amplius  coustabat  [P.  M.],  »uiifteti  llirfjt  Um 
au^,  fein  red^t  unb  fein  ge{)orfam  m()er  lonr,  toiiftcn  iiicf)t,  Uiaö  fie  mndjen 
foltcn,   uou  de  animo  pertnrl)ato.     „2Bar  teiu  lueg  mfjcf"  i.  e.  regiment  lunr 
aU  äuriffcn  unb  als  irrig  unb  touft,  an  regiment,  ftunbe.    '©lenb',  iamcr. '^-^i 
Nota:  uiaijistratus  '^ciffen  T)ie  aud)  arm,  clenb  leut.    @§  fan  aud)  berftanben 

15   loerben    de    tyranuide.     Seil   atFuudit    c()nti'in[)tuui,    rebt    de    seditionc.      Sed 
tarnen    ba§    fan    man    h)ot    brcin    fomen    Multiplicant    familiam    eins    sieut 
gregein.      3|t    |T**  ^'^•1    fll^Mt    l^'^'^    f''-      ^'^'"    tyranuide  opprimimur,    Et    (pii 
luibeut  ius,  opprimuntur.     Idco  [D.M.]  Ia§  id;  'furftcn'  ftct)cn,  ut  sit  anibi-as.  4o 
guum    perditorum   improbitate   Sed   quemad[modum    supra  ac.     Su])ra:    lioni';» 

20   bcn   16ofen   sive  tyrannos  sive  vulgum.     '©oldjeS':    [ad  su[)criora  pcrtinet] «.  42 
hoc  dictum  de  ft^u|,  tBÜ  ha^  Confiteantur  mit  ein  fdjlieffeu  unb  in  Summa  .'c. 
6olc^§,  boa  prorais.sionis  vocabulum  fei).     Soldjeö  lu erben  bic  fronten 
[fel)enl  erleben  unb  fic^  erfreuen  Unb  attcn  fd;elcfen,   bofen  loirb  bau 

maul,    vel:    aller    boflieit.     Tu    es    (|uidoui    faeilis   scutentia    sed    diMicilis 
25  elocutione  [loquela]  äBer  bran  gcbendt,   ba  mit  unibgt)ct:  mercfen,  adjtcn, «■« 
lote   öiel  gut»  ber   l)crr  ttiut    [331.  gs*-].     äBic   Diel   tooltt)üt    bcr    l)err 
bclueift. 

Ps.  CVIII. 

„^Bereit":    directum    [certum   est],   eö  ift  gcfinnct,  c§  ^^at^  im  fl)nn.«-2 
30  5Rein  l)ert^  l)at'3  fcft  für.    Nou  dnbito,  barfö  tuagen,  uon  est,  id)  tuil  fd)lcri)t§ 
fingen  decrevit.    Wan  tüils  nid;t  gern  t)oren,  bas  man  ©ott  lobt,  lool  an, »3 
fo  loil  id^a  tf}un.    Decrevit:  mein  l)crlj  ift  feft,  barffä  lüagen.    l'aratuui:  ift 
ein  Euii)liasis  brinnen.     Pracparaljitur  auris  tua,  i)s.  9.     Esse  audaceui   ad"i>i-9. 3 
laudandum  deum,  'Vir  duplex  animo',  lacLobus.    Wdxi  gebontfen  follen  mic^  3»'- »' « 
35  ni(^t  abfd^recfcn  nod)  fein  adversarii.    In  ore  eorura  rectum,  quaudo  pf äffen 
Icfen  meffe  «.,  non  est  eis  ernft.    Ibi  tangcretur  Battologia,  @§  ift  mein «2 


2  ungcieuelen  c  aus  unbcbeuetcn         zu  6  po\d  r  6  male  c  ans  malo         7  gratia] 

gitin  [nicht  gram]  ;«  13  boiii  vcxati  tyranuide  r  zu  29131  Bona  certa  conscicnti.i  r 

30  9)lcin  bis  non  est  rh 

')  Das  Wart  „l'öfel"  muß  diso  scitun  lange  eingcdeutscJtt  gewesen  sein. 


138  Siitl)ctä  9Jnd)bciieriitigett  au  bcr  bfiitjrficn  iBtbel. 

^cr^lic^   [rcrfjtcr]   ernft,  Nod  sicut  isti  Battologi,  ©§  ift  mir  fein  f(^cr|, 

|j-^f;^vel:  mit  meiner  e'^re.    Ser  pfatm  ift  ein  bctlers^  mantel.    Viele  ps.  86.  57. 

S.5— 7.  sß0     Ponam  [cor]  supra,  corrige  ex  i.sto  psalnio  [sie  etiam:  'lool  auff'].    lam 

t-i. 60, 8 qj,.^g   scquuntur,   ex  60.  transsuiiipta  sunt.     Grljor  micf),    uny  Massora  hie 

s.  loet  supra.     Ego   iubiJabo   super  Pbilisteos   supra    aliter.     2iub   gute  poemata 

55. »bog.    „2)ta(^t"  tl^atten  „betoeifen",  hjunber  tl)un. 


Ps.  CIX. 

Sa  !ompt  nu  GIjriftuÄ  ein  mal,  uub  3nba§  inivb  aucf)  fdfjier  tonicn, 
B.2i3Qx  nennet  fie  Ijie  nict)t,  Unb  rcben  [()effti9]  gifftig  liiibbcv  mid)  anent= 

35-7l)alben.     Est    })ha[risaicuru    [viruleutum]  odiuui.     Est  psalmus  contra  syeo-   lo 
phantas.    £a§  fie  lein  rechte  lere  traben,  \aä)  ()err]  ein  Bofcr  flucf).    Si  nolunt 

33-  5  dei  verbum  audire.  audiant  diaboli  ^ft  lüCiiid)  ein  greulich  ps[ahuus.  Xostri 
redduut  'mala  pro  bonis\  acerrimuni  'odiuni  pro  dileotioue',  uostri  ei-go 
toerben  auä)  erforen.  ©ic  foEen  öiel  bing§  anfoficn  unb  orbinicrn  et  tarnen 
coram  deo  nic§t  gelten,  et  etiam  orabuut,  tarnen  jc.    Si  etiam  doetus  et  alios    is 

53.  ulocet,  taineu  niliii  cfficiet.  Cum  doceatur,  [ttjenö]  auff  beft  geleret  Inerben, 
l^abcu  fie  gifft  gefaft.  G»  laut  greulich,  1.  de  doeentibus,  2.  de  discipulis:  leer 
öon  t)f)n  gelernct  loirb,  bcr  muffe  öcrbampte  [gottlofe]  lere  friegen,  bie  fcfjuter 
foücu  eitel  gifft  lernen  [St.  96»]  et  doctores  eitel  gifft  leren.  2Benn  er  fc^on 
pius  l)in  ein  g{)ct,  fol  er  gifft  [jolen.  Horrenda  eonuuinatio.  „Sßenn  er  -m 
gerieft"  i.  e.  geleret  tnirb,  Sßenn  er  bcr  felbigen  rcc^t  i.  e.  lere  l)oret.    ©tc 

l)alten  für  ein  rcd)t  unb  foftlid)  lere.     Egrcdi:  piTulucerc  doctrinam.     'Exire' 
est:    als,    tOüi  er  tljut,    lebt,    baS    fei)  gotlo§,  operetnr  impia,  exeat  impius, 

ha§  ift  ia  greulid}  gnug  gcrcbt.  @§  finb  f(^uler  unb  mcifter  beibe  mit  leren, 
leben  unb  beten  jum  tcuffel,  multum  docent,  ordinant,  orant.  Ipse  significat,  25 
(|U(id  sunt  docentes  et  ordinantes:  docent  et  habent  eultum  dei  et  diligen- 
tissitni  in  dooendo  et  sermonibus  et  fl-eciucntes  orando  unb  foüen  boä)  bc§ 
Jeuffcly  fein,  ba§  l)abcn  fie  .^u  lo^n,  Sieber  .'pcrr  @ott.  Sein  prcbigtampt 
s.  8  [ininistcrium]  'Episeopatus'  öcrfteljct  man  öom  jin»,  non  Hont  'ampt',  iudieator, 
s.  scultuni  dei  vitani,  orationem.  lam  fompt  bie  poütia,  corporaliter  fol  er  aud^  30 
unter  g^en  mit  gut,  loeib  unb  ünb,  6r  fol  an  leib  unb  fcel  öerborben  fein 
etiam  politice.     Hactenus  de  spi[rituali  officio.     6in    f)ciliger  man  bctt  ui($t 


4  das  60  =  SoLlomo?  10  phairisaicum]  phacum  könnte  =  phanaücum  sein  11  Vor 
£a§  stellt  Conscitcntia  r  14  crfatcn  (9Bo§)  20  conimiiiatio]  gta"  also  communicatio  mög- 
lich SU  22124  Sic  iu  I^saja  rillen  tcrcn.  Iudex  doctor,  quia  doctor  iudicat  r  25  jum 
teuffct  hinter  orant  aber  uh         32  |)olitic?  IIs 

')  Der  Sinn  ist  wohl:  Wie  ein  Betilermantel  aus  vielen  Flicken  bestfht,  so  ist  dieser 
Fsnlm  mosaikartig  ans  Stellen  früherer  Psalmen,  deren  einige  gleich  genannt  sind,  zu- 
sammengesetzt z.  B.  Ps.  WS,  5  =  Ps.36,6;  Ps.  100,6  =  Ps.  57,6;  Ps.  108,8  =  Ps.  60,8. 


qjfallct  1531.  130 

gern  alfo,  <|uia  ift  gar  jufd^rccffic^.    Est  prophotia,  non  oratia.    5)nu  bcr  Ijvrcs.».  lo 
gcl)nt   [f)in   uiib  l)cr]  "iiiib  bcttclcu''   [unb  nad)  brot  gljcn].     Siumma  s|mii- 
niarum:  ©ie  foHen  !etn  gctriffc  ftf)et  nid^t  t)aben,  tüilä  !ein  f)au§  ^abcn,  njcil 
fic   nid^tS   Iiaticn  al§   bic   fcvborbcncn    [■iKvborl'cn   fiiib].     2^'Cr  luucfjcrcrs. u 

6  [in-itivit]  flicfc  ftcf)  l)n  bic  guter.    Gr  fo(  ftcrbcn,  lüibun-n  unb  tucifcu  follcr«  9 
laifen  unb  bie  foücn  nidjtä  f)akn,  nt  dicitm-  liic     „Sßoltf)nt",  gnabe.    6§ 
]^at  bie  ^u^f"   i^i"   getroffen  ut  nianifcstis|siino  apparot.     -fficr  tan   boc^  foi>-i3 
fluchen?     Ser   unbandE   ücrbienet  ba».     Ingratum  qui  di.xerit,  omnia  crlmina 
tlixerit.     In    quo   nulluni  crimen  non  inest  Cic[ero  ad  Atticum.^     Sint  [pec-'C  u 

10  cata]  corani  domino,  ©Ott  muffe  nljmmer  au»  bcn  äugen  laffen,  bag». » 
er§  nimmer  mtier  üergeffe,  ftraff  tjmer  bar.    TaS  ift  barujub  [tc.\tum]  jc,  i'-is 
„tooUliQt"  juerjeigen,  bancf6ar  ju  fein,  Bclueift  l)t)n  fein  gnab.    Ad  ocoiden- 
dum:  gr  ^at  [P.  M-l  ba  ju  f)olffen,  bci^  1)a^  Ia§  ic^  au§.-    Ingra^titudo  iftEis 
ba,  [ba§l  'Recordari'  ift  [bie]  ingratitudo:  bammb  ba§  er  nid)t  bancEbar  luar 

»5  unb  lüoltfjet,  [2?i.96'^j  ba^  er  ficfj  nidjt  banrfbar  gejeigt.    ÖJebec^tni»:  ponitet, 
ba§  iBtr»  nid^t  Gratiarum  actioneni  gemadjt  fjaben,  bandEbarfeit,  'hoc  faclte 
iu\   'Unb  3oc^'  Ebraisraus  rcliuquciidus.3    3ft  im  in  fein  leib,  toten  Ieidf)nam|^'jg*^'" 
ift  ba»  befcriebirt.     In  o.s.«a  ift  I)in  ein  gcbtffen   per  marcE  unb  bcin   unb 
burd^    ult[inia    unb    burd)gifftet,    ut    non   erui   possint,    ut  certe  videtur   in 

20  ludaeis.     \Qx]  n^il  alfo  t)abcn,  fo  fei)  eg  ifym  ein  ftcib,  luie  er§  T)aben  luil 
2)a»  ift  imprecatio.    lum  .sequitur  precatio.    „@uetc",  gnabe  „liplid)"  troft=a5.2i 
lid^.     Non  habeo  aliud  solatium  quam  gratiara.     Antitii[c.sis  gibta  fein.     Sis 
Operator.     6r    fe|t    ftd§   per  Antith[e.sin,    per   oppositum  gegen  ben  anbcrn. 
Q[uic(iuid   ego   iacio,    doceo  k.,    si.s    itt)   mir   ut  cum   ipsis   Satan.     ^JJiein*-22 

25  ]^cr^  ift  i)nn  mir  betrübt,  jcrft^Iagen,  man  f)eifft§  aud^  alfo.     „^ä)  c^,d)c^-^3 
ha  ijix  lote  ein  fc^att[en  ba  l^in  feret",  toie  ein  farenbe  fc^at,  gefdfjcuc^t  ut 
'locusta',   bcrtagt.     Ego   inclinor  'sicut  unibra'  i.  e.  inijjollor  .sicut   a  vento, 
id^  mu»  faf)ren   |"„ba  [)in  geljen"],   fie  treiben  mtd)  alfo.    ^d)  fal)re  ba 
I)in    lüic    ein  fc^atte,    fo  leid)tlid)   Itirb  er.     Supra:    inclinent  in    terram. 

30   Ventus   [ut  uubes]  Oertretbt    bcn    fd)attcn.     Sic  valde  leviter  no.s  expellimur. 
Est  passiva  sententia.     ($tn  fdjab   Dcrfdjlüinb:    ift  iieutraliter.     Ego  neu  suni 
umbra  permanens  sed  fugata  et  inclinata  et  fugit  velut  umbra.    S)er  fd)aten 
fleud^t,    üU   tagte   man   l)f)n.     Unb   ic^  mnft  l)t)r   fpot   fein.     @nabe,-'-2V26 
„guete"    i.  e.  baä   bu    ['mauus']   baij  tl)uft,    ut   .secjuitur.    fe|en   fie    fid^»-27/28 

35  toibbcr   mic^.     6tn§   ift   aflirmautis  ['fluiden  fie']    2.  permittentis.     (geer^'-^''^'' 


4  foctboificn  fmb]  es  steht  nur  finb  mit  fitrich  zur  Silbe  Ben  i»  »crborBcncn         Iß  über 
gcmad^t  stellt  (bandterj)    wohl  bandEetjeigung  beabsichtigt^  17  toten  scheint  c  aus  leSen 

22  aliad]  aliü 

')  Cicer.  ep.   ad  Atticum  XIII.  ')  Aus  „d>'n   mit  betrübtem  Herren"  wurde 

nur  „den   Betrübten".  ')   Doch    es  blieb    V.  is  bei   dem  hebräischen    Bilde    vom 

Anzidien. 


140  Sut^cr»  5}ad^be[jctun3cn  nii  bcv  brutf(i)cii  Söibct. 

■^erHid;  bandfcn.  'Senn  er  ft^et'  Bei)  bem  ormen  (l|icimus  nos.  „JRid^tcrn" 
i.  e.  [qui]  tobten  luoEcn,  uon  hie  dicimtur  doctores  iit  salvet  et  eripiat  a 
iiidicibus  auimae  S)ie  fein  leben  öeibammcn,  Sinb  nu  awi  bei  mitten. 


12^1.97»]  CX.  PSALMYS. 

«Bf.  108, 2  'Paratnru  cor  meimi",   ic^  tinä   gcluiS,   e»    ift   mein   vedjter   ernft,    s 

IM.  109, 16 plcroiilioria  iftö,  Infra  [supra]  ©avnmb  ha§  ct  nii^t  bnncf&ai;  vel  mit 
leiben  [bainirjevi^iicteit]  Ijottc,  .supra  CIX.  Lihiontor  haberem:  (|Uü(1 
nou  cog[novi|t,  bo§  er  [fic^]  borf)  be§  armen  menfcf;en  T)ette  angenomcn. 
Äliserum    debebat    iiiiserari,    sed    hoc    uou    fecit  .sed    putiiis   persecutus    est. 

^'''•-'"'Diiriis[simnm  iudicium   crit'    lacobiis.     ©a-S  er   im   bodj    ein  biffen,    trunct   "i 
iDQJfer,  ein  freunbtid)  tuort  sugefprod^cn. 

Est  uon  tani  proprre  quam  vcilcm.'    S)a§  er  3U  feiner  barmtjerljicfeit 
geneigt  loor.     Infra  etiam  non  dubitat  uon  ut  8upra. 

«Us!?  'Dixit'.     „IRutten",    'fcepter',    45.  ps[almo:    S)n§    fce^iter    bein§ 

tcic^g.    dornen  Inffen,  anflaffen,  fenben.    [Unbl  .'perffd),  diwndo  ift  anffen  15 
SS- 3  et    est    Eb[rai.smu.s :    'domiuare'   i.  e.    fei).     3ft    contra    .saccrdotum    [P.  M.] 
missas,  qui  Italien  mcf§  unb  t^un§  nid^t  gern.    Populus  tuus  cum  ,spon- 
taneis  seil,  aderunt  i.  e.  Inenn  bu  nn  loirft  bie  f)erfc^afft  ein  nl)emen  [(juando]. 
regnabis,    Iren    bu    [()err    bift]    rcgircn    lüirft    i.  e.    omues   erunt    sacerdotes 
In-signis  ps[abinis.    Cmn  triumi^haveris,  praevahieriK,  Iticuä  in  fdjloang  tomen.   2» 
In  die  passionis  tuae  Itirftu  bic^  mnffcn  leiben.    ?lber  fomftn  auff  et  in§ 
reic^  !ompft,  tum  adcrit  jiop^ulus  k.    ^n  mal  ein  fein  pfialm,  ber  red)tcn 
fern  einer,  öon  p.salmi.s  ber  l)eubt  pfalmen  einer  ut  2.     Sa  bu  „med)tig" 
lüirft  fein,    post   res|urrectionem  [P.  M.]   dabitnr  s|piritus   s|anctus   et  glori- 
fieal>itur  Christus,     ßn  jcit   beincr  mad)t,   vel:  tncnn  bn  gefiegeft  I)iift,    Inen  25 
bu  l)aft  büii  feit,  ben  fieg  erl)alten   [erlangt  l)aftl,  li'enn  bu  nn  gcluüuuen, 
ubcrlüunbeu    l)aft.      In    die   vietoriae  Tflorentis]  tuae  i.  c.  (pia  regnat  tua  vie- 
(oria,  non:   (pia    vieisti,  sed  post<|Uam  vicisti  mortem,  victa  morte,  p|eecato, 
diab[olo    laudabunt    te    pop|uli    tui    in    ])uleliernmo   ornalu   libcntisisime  et 
crescent    sicut    ros    super   hcrbam.     Obtenta   victoria   florente  et   populi   tui   30 
erunt  sj)ontanei  et  hilares  in  deeorc  sancto  et  naseentm-  sine  opere  honiinimi 
tanquam  ros  antelueaniis,  ift  ein  feer  fein  pfelmidjCU.    [331.  97'']  'Teeum  prin- 


/  arme  IT«  zn  4  sieht  links  10.  AIar|lü,  rechts  Tom.  :31   ful.  117,«;)'         zu   13  Viiio 

supra  iu  lilcni  K  ante  82.  »•        lö  dii^eiidu  •^lirfjt^  uh       zu  IT  olieret,  serviot  »•       t'J  re9itc(ft)ll 
25  flcfiegcft  ^oft  (^cil:)  lucil 

')  Luther  hat  hei  Bei/iim  <hr  ymien  Sitzung  also  Nachträge  zu,  I's.  JOS.  109  gegeben; 
mit  der  deutsehen  P'ctssurtg  von  109,  K  ist  er  immer  noch  nicht  zufrieden.  '')  Dort 

steht  in  der  Nachmiltagsiircdigt   nn  ITimme.lfnlirt  1'>3I  eine   Am/ührung  über  I's.  110,2 
(cod.  len.  Bos.  q.  21 '^  lil.  lITj:   Unsre  Ausg.  Bd.  31,  l'J'J. 


*15fnüet  1531.  141 

cipiuni'  patcr  dicit  ad  Klinm:  o  pi-incipinin  totiiis  creatiirae,  ego  sum  teouni. 
Fuit  fere  fortis|sinuiin  argumentum  contra  Ariauos.  (Jf  Bcgrcifft  xnl)tx  liic 
ps|almus  beim  bie  loelt  Begreifft.  Episcopi  l^atcnä  sua  sapientia  nic^t 
er'^alten  sed  s[piritus  s|aiK'tn.s.    Et  Ariani  finb  and)  itugctcvct  gclücft.    'Ab 

s   initio  creata  sum\     Hylariiisi   i[t   e6eu  \tatä  gdücft  ex  Joau[uo.     'Ex  utero' ©»t.  8, 23 
aurorae  luciferi   ego  libentius  haberem  'teraporis'.     Ista  similitudo  est  clara 
in  sauetis  scripturis.     fQüt  JtDcicrIel)   alleg[orias  in  ein  onber  flodjten.     Una: 
uascetur  tibi  pop[uhi.s,  nou  erit  flicticius  per  legem.    Et  erit  sicut  ro.s  matii- 
tinus,    fd^Ieuft    in    einanbcv    uativitatcm.     Ros    non   fit   hominum    opcre   sed 

10   nascitur   aurora.     Mich|a  propheta    cxponit   pulch[errime:    'Erunt  reliquiae'. W'^ii».  12 
Ko.s  unde  na.scitur?   ex    utero   aurorae.     Sa§  ift  seutentia  gar  unb  allegoria. 
Tua  proles,   generatio    erit  tanquam  ros,   qui  nascitur  ex  utero  auroiae,  Sic 
etiam    tua    generatio.      Similitudinem    cum    allegoria    l)at   er    in    ein    anbct 
gelüovffen.     l\os    nou    nascitur  ex    opere  et   manu  liominuui.     S:ie  niOVgeniüt 

15  bringt  bcn  tag:  gtcicfj  loie  bie  morgenrot  ift  ein  matcr  be»  tagö,  jo  i[t  beiit 
gefi^lcc^t,  f)eift  puericiam,  infautiam.  Vocat  puericiam  non  personalem  sed 
ecclesiasticam.  Ros  puericiae  tuae,  nou  beinä  gcfd)lcd;t'3,  quia  tum  statim 
Ab[rabam,  Isaac  jc.  iiiteiligerentur.  Su  tüirft  iungc  Ijed'eu  i.  e.  eris  Rex  et 
tuus  pop[ulus    honorabit.     Quales   habebis  posteros?     Non  habet  uxoreni   et 

20  tarnen  liberos  habobit.  Unde  venerunt?  Sßo  !oinpt  ber  taiü  ^cr?  Est  Rex 
et  habebit  multos  lib[eros  et  dives  propter  liberos.  Quae  est  mater?  ros. 
'Lueiferum':  ergo  Christus  deus.  ©ie  ^aben  bcn  üerö  tüot  beponirt.  Ros 
laft  euä)  Itid^t  !omen  ad  nativitatem  aeternam,  [sed]  i.  e.  [quod]  aliqwid 
nascatur   absque   hominum   manibus.     Wich|a  exposuit:  [331.  98 "J  'Erunt  rcli-TOid)a  r,,c 

as  quiae  tanquam  ros  a  domino'  JC,  ba  fein  mcnjd)  nid)t  3Ut[)ut.  Wonien  ba 
l^er,  quis  misit?  Sicut  venit  ros  de  c[oelo,  sie  ipsi.  Sic  papa  nos  non  f'ecit 
sed  de  c[oelo.  Unb  lüirft  finbcr  I)aBen  vel  bn  tutrft  linber  fricgen,  bcine 
finber  toerben  tonten  luie  ber  talü.  6§  tnu§  similitutlo  fein.  SBie  ber  talu 
au§  ber  muter  morgenrot,  fomen,  beine  tinber  »oerbcn  bir  geporn  loerbcn 

30  toie  ber  talo  \ba^  gibt  matricem  mit]^  an§  ber  morgenrot.    'Secuudum 
ordinem'    i.  e.    [q[uanquani    non    satis]    loie-'    ^JJcetci)ifcbed) ,    Ut    distiuguaturs.  4 
[P.M.]   hJei§  contra  loeig.     ^ä)   [D.  M.]    ijab  bie   speculatio  auff  'In  aeter- 
num':   Aaronicum  est  temporale,  hoc   aeternum   et  perpetuo   potest  salvare. 
Hoc   est   op[tinuim   argumentum    Epistulac   ad   Eb^raeos:   Melchi[zedech   estGbr.s, 6 

r  jloeictlct)]  2^  oder  3j  vorher  (Ex  tnatrice)         zu  15  i.  e.  e.\  B|eata  virg[iiie  et  pulchra 
aiagi"    [magnificitiü]    sed   non    ad    propositum  r  19  honorabit]  ob  lionorabitur  gemeint  f 

zu  24  Mich  r         26  ipgi  c  aus  ipse  zu  271-JS  matrix  Alvus  fouiinae  vocaiit  bie  muttct  r 

zu  2S/30  Aurora  bringt  ben  rorem,  ber  tompt  ba  ^ct,  baä  man  iiidjt  luciä  toie  2C.  am  Uande 
quer        30  (mitten)  mit 

')  Dasselbe  Lob  für  Hilarius  in  den  Tischreden,  z.  B.  Cordal.  Nr.  iTtl.        *)  L>.  h. 
im  Ausdruck  „gebore>i"  ist  der  Sinti  von  matrix  mit  eHllialten.  »)  Luther  will  „wie" 

statt  „nach  der  Weise"  setzen,  Melaiichthon  xcidcrspricht. 


142  Sutlictä  9Jfl(^bcffctitngcn  nii  bct  bcut(ci)cn  Sibel. 

aeternus  sacerdos  secundura  scripturas.  Melch[izeclecli  beucdixit  Ab[raham, 
est  sacerdos  benedicens,  nou  est  legis,  Est  sacerdos  graciae  et  bcuedictioiiis 
aeteruae.  S)a§  ft^et  ÖOt  ba.  Est  commuuissimus  ps[almus  et  tameu  uerao 
intellexit,  ne  verbum  quidem.  ß§  ift  ein  foftlic^  pjolllt.  6a  mu§  ein  neh) 
sacerdotiura  locrbcn  et  vetus  abrogaudum:  habes  iu  hoc  ps[ahiio.  Nemo  5 
cog[itavit  iu  mille  annis,   quod  i-egnuin  Christi   esset  superpolitia'^  i.  e.  cum 

secoeperit  irasci,  significat  dieru  executioualis  irae.  9{id)tcn  i.  e.  populos 
damnabit,  Reges  percutiet,  tocnn  fie  nic^t  ben  !onig  lüoUcn  annf)emcn.  @r 
lüirb  ein  gvoffcn  Ijauffen  ei'fdjlagen,  faciet  magiuis  ruina^^,  strages  unb  gvofl'e 
fc^Iad^t  tf)un:  ba§  lanb  „öol  tobtcr  leid^nam",  burt  ein  lanb  öol  tobtcv  lo 
Icic^nam,  faciet  magnas  strages  cadaverum.  Xoii:  er  lüirb  tiiel  tob  fc^Icigen, 
percutiet  ludaeos  et  geutes,  ba-j  luuib  ben  ^uben  iDoIgeiaEen:  Sic  iiigredieiuur 
pompatice,  dixit  quidani  Iud[aeus,  cum  ingrederetur  Imp[erator.  'S)a§  ^cutt' 
i.  e.  Romanum  regnum,  quod  tvxxb  er  JU  6obcn  ftojien,  utruuKjue  Synagogara 
et  Romauum  reguum.  ludeos  percutiet,  beibe  bie  Ijeiligcn  ^ui^cn  nnb  bie  15 
ber3[agtcn  .Reiben  funber,  er  IrilS  allein  fein,  nihil  vaiebit,  uec  iusticia  jc. 

s.  7  [S8I.  98'']    @in   truntf  trinken  est  pati  apud  Eb[raeos.     Calix  i)ortio  et 

plerumque  in  nialam  partem.    Nos  djicimus  iä)  toil  im  einfirocEcn.    Morietur 
et  resurget.     ßr  ift  de  passione.     Est  passio  et  resurrectio. 


CXI 

sßi  9iat  ber  fronten.    2)nn  ber  gemein  finb  üiel  tofcr  tntcn  et  tamen 

«. adieitur  cougregatio  saucta.  ©ic  t)aben  aU  l)l)r  Inft  bran,  ]iii  bcndcn  in 
naä)  et  habeut  consolationes  speculaudo  ca.  .C''''^'^'^  ^^  1)1)1  Inft  [troft, 
freube]  bran,  toenn  fie  bran  gebenden,  d|icimus  germanicc.  2)ann,  luenn 
fie  ba  öon  tucbigcn  Contemptorcs  divinoruni  operum  r)rtticn  nic()tö  ba  Oon, 
Ecoiitra  eitel  luft  ba  öon  qui  non  coutemnunt,  SBcnn  mann  nadjbcnd'et, 
h)a§  unfer  '^icrr  @[ott  für  gut§  tt)utt  [fo  mad^tg  l)eberman  frolid^]  i.  e.  100 
man  red)t  ba  l)on  prebigct,  rebet,  fo  t)orct  man  Umy  gntv,  ein  luftige  prcbig, 
ut  dicatur:  tüolan,  baö  ift  ein  gute  prebig  nnb  mad)t  einiu  l)crlj  frolid;.  (Sr 
maä)t  ein  tleine  beclamation:  \mx  nimptS  fid)ö  an,  quod  deus  dat  pisces, 
panem  [ba§  lücc^ft],  vinum,  uxoreui,  lib[cros,  niemanb  nini|.'tä  an.  Ultra 
hoc  dat  solcni  et  omnia,  ift  baä  nic^t  ein  gnebiger  ©ott.  -JJiein  commen- 
tarius    ift    rec^t,    sie   ego   tractavi.^     'Eoruui'   seil,    iustorum,    intjuireutium: 

3  öor  bo  (Sacerdos  legis  est)   Est  91/sy  ITjIS  (lalix  bis  p.irlein  nacklriii/lick  hinter 

der  Ziffer  CXI,  aher  mit  Strich  einbezogen  IS  einttodcit  sicher  19  de|  ber        2.9  aH 

^^t  rh  steht  hinter  ger";"  Z.  24 

')  Hin  unpolitisch -über^Mlitisches  Reich.  ')  Luthers  Auslqjung  des  111.  rsalms 
vom  Herbst  1530  an  v.  Köckrilz,  Erl.  Ausg.  Bd.  40, 192.  Eine  Präparation  zu  dieser 
Arbeit  steht  in  Jjiithers  Handpsalter  s.  Koffmanc  in:  Beiträge  z.  lief. -Gesch.  (Festschrift 
f.  Küstlin)  S.  HHfg. 


20 


5P|altet  1531.  143 

tocnn  mon  fic  ad)t  |l)l)r  toar  nimpt]  fo  Ijat  man  alle  hift  bran.  Si 
sunt  (|iiaesita,  tmio  est  oninis  volunla.s  pioniin  in  eis.  äßcilU  mau  fic  rcc^t 
picbii^ct  K.,  fo  toer»  red)t,  ba3  man  dei  opera  cvlentc,  fo  finbet  mau  luft 
unb  Itck  biau.    'SoDiIidf;'.    SBaS  et  ovbuet,  ba§  ift  totUtf)  unb  ()cv=|j.s6, g 

5  liä),   supra  i»G.     @v   Ieft|"y]    Devhtubigcu.     6»    ift    bauuoc^    de  pascliato 
geiebt.    Seiue  groffe  [mcd^tige]  tl)atten,  feine  gelooltige  tl)atten.    9{ed^t= 
fc^iaffeu    (gcltiy):    Oinniuni    gentium    traditiones    sunt    ni^t    rccf)tfcf};affcn:  «•  7 
i.  c.  Inipleutur:   Non    solum  servat  legem  in  ecclesia  sed  etiam  dat,   ut  fiat. 
Sine  hypocrisi  [rectus]:  nullius  timore,  nullius  favore.    Qui  nee  praemio  nee 

»»  timore   floctitur.     'In   veritate  et  synceritate',   ba^  man  nid^t»  bvinncu  fltdjt,  aj.*"'' '' 
trculi(5   unb   tcblid),   ba§  einer  nidjt  fudjt,  loa§  fein  ift.    |a5(.  99^]  ?)iiu 
ber   tOQV|f)eit   fjcift:    an   tjcudjclcl).     'Jdsrhdr'   l)cift  sinwritas   apud  Pau[lum: 
nihil  quaesivit  sui,  ^d)  ^abä  bodj  Uiciiid)  gut»  gemeint,  nihil  ba  für  genomen, »  9 
gefud^t.    'Misit':  er  tl)ut-3  buvd)  anbre  Icut  i.  e.  mir  muffen  ba§  ministeriuni 

15  verbi.    „©epeut"  [üerr)eift]  [6efilf)tJ:  er  t)at§  t)cfd)loffcn ,  bad.    Vide  Coni- 
mentarium.     (5§  ift   ein  feer  fein  pfelmidjen  et   numerat  fein  benefieia   dei. 
.^el)r  cl  lucr  nod^   ]ü  Ije^r   [servire  nolebat   in  die  pasche].     ^3  ift  nod^  3ns5.9 
'ijCijX    f)alten   has   latini   sanctum   .sacrum,    greci:   hierou.     Sai?    finb   [feines.io 
Ilugt)eit]  Ineife  leute,  „bie  barnad;  tf)un". 


Ps.  cxn. 

„3ln"  [ju]  feinen.  'Rcetomm':  syncerorum,  successio:  posteritas s. la 
['semen']  iiifelligatur.  So  tücrben  bie  2ntf}|erifd)cn  nidjt  bie  fromen  fein. 
Utrum  intelligendus  dun»  vel  iustus?  A  deo  loirb»  fein,  non  dnbito,  (|uod 
de  deo  dieatur,  .sed  dubito,  au  in  nominativo  vel  ablativo  sit  ponenduni. 
25  6|  folget  balb,  quod  etiam  iustus  misericor.s.  Sequens  textus  iftS  gerebt 
per  modum  exciamationis  vel  oomminatioiiis.  Est  \V.  M.]  expositio.  rjonnm 
viri  vocant  felicitatem  viri  Ebraei.  6§  ift  (fonft)  ein  feine  promissio,  id} 
hjolt  gern,  ba§  h3ir§  funben  dar  geben.  'Dispouit  sermones':  'desceudct  ins. 5 
Aegyptum  et  ego  providebo''  losepii  ad  lacob.     'Tacta  super\     Gr  ÖCrf orgt  *  .Jjj^/i'^a' " 

3»  fein  fad),  l^enbel,  er  6efd^u|t  [berforg]  „mit  rcc^t",  neminem  lacdit.  gr 
loart  „fein§  bittgg",  baB  er  niemanb  unred^t  tf)ut.  'In  iudicio'  i.  e.  er 
t{)ut  niemanb  unredjt.    6r  ()anbclt  niemanb  ju  naf)e,  rcgirt  domum,  politiam 


3  ba§  bU  crfente  mit  Strich  zu  prebigct          4  lo6Ii(5  c  in  tflfitic^  5  banno^  <•  aus 
bcnnoii^           zu  5  dat  r           7  traditiones]   traditos  IIs  statt  traditoä           zu  10  1.  Cor.  i>.  r 

12  (bc)  ^cud^ele^       Jaschar]  "ic;^         zu  12  Sinceriüis  r          14  t^ut§  c  aus  b^utä          16  fein 

((ein  opcra)          20  Ps.  CXU(I)'        23  Utrum]  V  lls          25  (SS  c  aus  gr  28  in]  ad  in 
30  (but(^)  mit  ted^t 

')  Es  handelt  sidi  tim  das  bsbi^  (Püpel  v.  bl3^  =  „versorgen",  das  in   der    Tat 
1.  Mose  45, 11  und  Ps.  55, 23  so  gebraucht  steht. 


144  Sut^er?  'J}Qd)bciienmgen  an  bet  bcutjdjcn  58ibel. 

siiani  unb  tl)utl  fo,  ba§  loUiä)  unb  6f)riftli(^  sct^an  fcl).  Qx  luil  bcnnoÄ) 
f)ie  ein  patremfaniilias  madjctl.  Non  excludit  euiii  a  gerendis  rebus,  [Ö[umiiia 
S[ummarum]  res  suas  gerit  iiiste,  [331. 99'']  sancte,  pie.  luste  gerit  [curat] 
res  snas,  bo§  luerc  itdjt  latine  [i.  e.  sine  laesioue].  Qx  ftfjct  fetllt  fyui-i  lnol 
für,  sed  Dou  solum  id,  „mit  rct^t"  laut  aEein  auffä  iuclicium.  ©ottlic^  i.  e.  5 
1.  sim.  5, 4  no(3^  6ott§  hJOlt  .1.  Timo.  5.:  .1.  discant  domus  suas  pie  tractare.  V[ult 
d[icere:    difficile  est  vivere  in  hoc  seculo  inter  homines  et  non  peccare,   ha^ 

3-. eift  fünft.     Quare?  'quia  non  coramo%'ebitur':   Dens  [P.M.]  non  obliviseitur 

25. 7  eins,  bcr  iustus  barff  lein  bofe  gcfc^rcl)  furd^ten.  Non  solum  est  gefi^rel) 
sed  etiam  terrores.  Nolite  timere  vos,  si  faraes,  bellum,  mala  con[scientia  10 
ein  ftraff  tier^a[nben,  bog  ift,  bnrff  er  fi(^  nic^t  furdjtcn.  'Cum  audieritis 
TOotti).  24, epraelia'  3C.,  cum  audieritis  astrologos  jc.  Gr  nuidjt-j  gut,  quis  seit,  an  in 
practica  ijob  i.  e.  quando  ein  ftraff  in»  lanb  f onipt  unb  loil  teuer  lucrbeii : 
Ego  te  alani,  ut  lacob  ntuft  in  Aegvptum  jic^cn.  £)er  %üxd,  pcftilenlj, 
tetore  3eit  tft  öerfianben  JC,  Expavescit  quidem  sed  iterum  se  erigit.  Habitus  15 
non   manet,   lucun   unglutf    [plage]   !omen  teil,    sie  redditum.     Quia  'cor 

s.  8 eins':  'Sein  ^er^  ift  unOer3agt',    toagtg.     3ft  al»  contra  duljitare,  [ob]firmat 
animam  sua  spe,  non  habebit  palpitans  cor,  [seit,  quo  resistcndum]  sed  fein 

ss.9!^er|  tnagtS.    6t),   quantae  laudes  pii.    'Dispersit':   man  fol  nt(^t  jippern ' 
»•loioie  bie  alten  lucibcr,  'ocrbrieffcn',  betrübte  tncrben,  Unb  bocf)  ,5U  grunb  geben.  20 
„S3egir":  toiEe,  rabfdjlag,   res  [T.  51.]  desideruta  ['DJietn]  \vai  fie  »uollen 
[gern  Ijaben,   fetten],  i>a  Inirb  nichts  aul,  baiS  ift  umbjonft,  üerloren. 
S)o§  ift  ein  fein  pfelmidjen. 

CXIII 

^■*  §odj  Ijcniic^  super  omnos,  fein  eljr  ift,  fo  toeit  ber  bimet  ift.    3d)  21 

l^ült,  bas  er  lue  loquatur  de  Christo,   sed  generalis  ps|almus  de  administra- 
tione  generali    [communi]   totius  orbis  terrarum,    non   solum  in  una  domina- 

a?.  5  tione   sed    per   omnes    gentes.     'Qni  altificat  ad  sedendum':   bcr  tüibbcr  feine 

sB-sfeinb  gebauet  l)at.    6r  barffg  aud)  lüerlid)  luol.    Unb  auff  baj  nibbcrige 
filmet,  contemplatur  'humilia'.    So  Jueit  [ber]  t}iniel  unb  erben  ift.  30 

SJ.7  [m  100»!    ^ä)  l)ab  [P.M.]  l)l)n  ouö  beut  trcd  crl)oben  [d|iciuuis  nos]. 

Ex   mendicis    fan    er   Ijcrru   madjen.     \'idetis   iiic,  ba-i   er.     'yicrili   domo' 

».  9ft[)etä  ^ie.     Ipse  facit  frequentem  donium:  btC,    fü   im    IjaUu    uufrudjtbar  ift, 
facit  ex  sterili  domo  familiam  laetantem  sed  mansit. 


8  commovebitur]    cömohit'           18  quo]    ob  quo  =  quomodo?            19  jiptJcrn]    nicht 

jittctn    kvchslens    noch   äiffcrit   möglich  20   Bctrii'btc(n)    vielleicht   tetriit)t(en)    gemeint 

21  3Retn  oder    3iein     25  omne.s)  os  statt  öä  30  ber  über  (ift)       32  ICx  bis  mac^fit  viit  Strich 
gu  Vidotis  bis  er       (qiiae  est)  8terili(s) 

')  J)aK  tnliil.  jiptJern  =  (higntlich  trippeln  ist  mich  bei  LiUhm'  selUn. 


iPialtct  1531.  145 

CXIIII. 

3!ft  ein  leicht  pfclmic^en  ba».    @ö  tcgct  Tmota  est']  fid^  aQ§,  ba  cv  tarn. 

(XV. 

„gut"  [proptcr]  bcinc  gnab  unb  luailjcit,  quia  tu  promisisti  et«. i 
5  quia  tu  es  misericors.  Sctitmer,  'Sunge  fdjaffe'.'  lllfjut]  troS  er  iDtl,  cr||v'"'' 
tan  machen,  fd^affen,  h3Q§  er  tüil  i.e.  33on  menfc^en  {)enbcn  gemad[;t.|;; 
[3u]  'greiffen',  fulen,  tappen.  [Collnru]  i.  e.  non  nieditantur,  6in  goti  modjt  *'•  ^ 
ben  anbern.  Äic  finb  bereit:  olfo  'Imbeut  etiatn  os  et  non  loqmintur'.  linois. s 
si  non  esse  tales  non  facerent.  Scr  f)crr  gebe  enif}  glucE  [if)e  Icngcr,  ien  n 
in  mcl^r].  Adiieat  vos  dominns  benedicere.  Xer  tlimcl  aHcntfjnlOen  ift:'i'.  i' 
V(x>at  eaelos,  orizontas,  heniisperam.     '3)nn  bie  ftiU.'.  H-  u 

CXVI.^ 

^ä)  ^ahh  feer  gern,  ha^  U[nfer  .§[err  @|ott  )o  from  ift,  mir  ingcn:^.  i 
OJott  f)Qb  lob.    G^  ift  mir  lieb,   boS  gefeilt  mir  tuot.     „8eben":  bnriimb-ü.  2 

15  tüil  id)  mein  lebenlang  bitten.  älVnn  mir  fort  an  mcf)r  not  Inirb,  jo 
luil  id^  t)i)n  mct)r  anruffen.  In  omni  tentatione,  fo  bo§  fol  e§  itid^t  loerben, 
6r  tnit»  mit  bem  gebet  nmbftoifen,  Evyi^Tm  usi  sunt  hoo  textu.^ 

3c^   fam   in    i'iamerj    angft    nnb  not,   2Ben»  gerebt:    (T.  M.l  '(jui-it.s 
invenerit  uxorem,   inveniet\     ?tlfo  'rieff  i(^'  [seil.]:   '()  doraine'.     Gin   re(i^t  spr. i8,s2 

xo  fein  pfelmic^cn.    5]kn  fol   nnr   getroft   fdjreien,   er   t)6ret  gern   [puto   esse». 4 
siibicctionem].    Sic  est  affectus  deu.s    ßinfeüigen:  „albern"  ift  ju  fd)h)ad^/-8. « 
er   meint   bie   fromen   leilt,    bie  nemini  |«I.  lCiO''j  nocent.     J'Laulus  1.  Cor.  14 
intellectu  prudentes.    SBenn   [ic^  unter  ligl  mirs  ubcl  g!^et,  not  leibe,  foi.sov.  14.20 
t)ulfft  er  mir.    SBenn  \6)  lim  clcnb  bin.     58i-3  Lf^l)  nuj  tnibber  ju  frib,«-? 

25  benn  ber  tjerr  mit  bir  Inol  |l)at  bid;  mibber  getroft],   meint  bid)  mit  trciocn. 
Inero:  \Chav\  Viventiuni  i.e.  laetantium.    Melior  est  misericordia  tua  super». 9 
vitas:  e»  ift  beffer,  bo§  einer  bcin  giiob  fjat  bcnn  foftlid)  leben. 

„(SebLemutiget",  geplaget,  loarnmb  fc^meigftu  benn  uidjt  ftiE?    galfd;, «-"i 
beud^ler   i.  e.   non    sunt    vere   sancti.     'Meiidax'   i.  c   sunt   oranes    lio|niiii»i!  «■  u 

30  vani  et  hypocritae.    Sugner  ift  p  fd^load}.''    Untrclo:  bie  leut  fagen,  fie  finb 


zu  11   Vor  Vocat  »teht  3^  !^o6  beim  17J18  ztcitc/ien  textu  utid  3^  «'«'''  ßizt  erat 

CXVI  auf  besonderer  Zeile  zu  20  6.  ps.  r  24  ^ulfft  c  in  Ijülfit        SBenit  fehlt,  aber 

au^  Z.  23  mit  Strich  zu  id§  2«  fd^meigfl)  jÖ^Wcitift  :n  2S  Crcdidi  r  zu  29  ^eild^tei 

assentator  r      mcndax:  e§  ^elt  nid^t,  c§  ift  tif)n  ju  oertroiien  nm  Rande  oben 

')  iCcmmct  bis  jd^affc  gehOri  noch  zu  Ps.  114,4.  '')  CXVI  utelU  nur  am  Huntii: 

»)  Die  Euchileu  ennihnt  Lutlier  auch  ünsre  Ausg.  Bd.  2,  84,  37  rgl.  9, 12fi,  29.        •)  Doch 
blieb  es  bei  j^Lügner". 

Sutfjerä  aBctfc.    Sibetüberie^ung  3  10 


146  Suttjerä  *J!ac!)bcffcrunflcn  nit  bev  bciitfcOcu  Sitct. 

from    sei]    ift    erlogen.     ^lÜ  lici|iiiiiK's:  ift  ein  M.-licnia,  ai>|):i|reuti;i,  q^iiic(|iii(l 

liouio   gerit    extra    verbiim    dei   ift    eitel    laiDcllipicl,    i)[nio(|iiid    gonint,    \u>v 

totum  est  una  larva  etiam  liabentes  divinas  res  [aEcu]  tun»  (Sott  C\iU,  UiivbS 

aj. i2atl§  ju  einer  larücn  fiel)  ben  leutcn.     Sie  er  mir  tf)ut:   „SÖn§"  [toic]  )ot 

s'isic^  bem  ^errn  tljiin   vol  öergeltcn.     'Calicem:   calicem  salutis'.    'Invo-    & 

'i!- i:'|cabo',  i.e.  praodicabo,  i.e.  mndjt  l)()n  jclig.    Beza,  baS  ift  ol§  prcbigen  et 

confiteri.      „SBie  tetuer",   „toftlic^"    [cbel],   lo(jiiitur   cum    adniiratione,   alioqui 

*i.  72,itantum  teluer,  l)od),   l)crrlid)  genest.    (Sin  fein  fcfjon  toft^lidjc  promissio  ba§. 

Siipra   in   'deii.s   iudiciuiii',    illic   e.'^t   de    inerce,   tjiiia    sanguis   e.st    [ta!i(|uaiii] 

quaedam  nierx,   liic   obieetuni  vindictae.     ©ic  foUcn  gern  ftcrfieu  umb  feinet   '^i 

hiillcn.      .S|umma    .■^|uintnariiin:    Curam    inuiidu    ift    er    nnff    l)Ocl)ft    Hcrndjt, 

nietiiiiiuir  iit  fd;ed)cr,  tctjer,  abcx  für  lyf^m  gelten-J  etlnnS  ml)cr  fer  l)clt  l)l)n 

tuerb]  benn  bie  feiger  sed  [tool]  fo  loerb  als  bie  licBcn  enget.    5JEagb  tnu§ 

Ui.  iGj]XQn    f)in    fcijen    propter   El)reos.     Hie   unns   est  ex   versibiis    Beriiardi.     In 

nomine  domiiii  vocare  ift  praedicarc.    Ibi  iiabcs  exemphnn  sed  nun  senipcr.   i^ 

CXVII. 

sB.a  ^        ffinnbe  nnb  Ui(ui)eit  (^nnb  gljet  nbcr  gniliam  remisjsionis,  bn-T'  anber 
über  caetera  beneficia. 

CXVIll. 

3j.  i  „S)Q§  er  fo  frennb|lid)  ift",  suavis,  x^rjorog  [gutig,   comodus,  pliilan-  2« 

S}.  .•;;(;  tropii.-i]    |iHl.  101-'|    'In  latitndiiic'  i.e.  Unb  troftet  mid).     Mecinn:    in  anxi- 
äß.i'jsliuni    niibi.      äl^nä    funncn    mir    bie   mcnfdjcn    tl)Un.      Negative   reddidi: 
@§  ift  gut  auff  k.    Unb  nirf;t  fid)  üeriaffcu  nnf  ben  Aioifer,  vold  cos 
SB.  loucirenincidere,   'lüil  fic  Ocrl)auen'.      ('ir(un)|dant,  i.e.  tl)nny  üfft   nnb  an  Hicl 
ortern.    Sie  nmbgeben  mid;  l)ic  nnb  bort.    Ista  duplieatio.    Seniper  signi-  -'i 
licat  du])Iieatio:  l)ic  ein  [)auffen,  ha  ein  l)auff.    Virgam  et  virgani:  öon  bem 
SS.  i2cin  rnt  unb  k.,  humo  et  homo.    3ßo  iä)  bin,  loo  id)  I)in  !om  nnb  fic  mid) 
ergreiffeu.     S)cmpffen,   „leffdjen",   mea  senlenlia,   non  placet  mihi  passive.* 
Sie  Inuffen  jn,  ut  extiugnant  spiuas  in  agro.    Sßen  ein  lnnbfd;nben  brau-5 
fol  iDCrben,    haS  !orn   fol  üetbrcnucn.      Ignis  .splnarum  in  sacra  seriptura  ift   -w 


zu  5  Vido  L.'iiulatc  dumliiuin   i/iiiiies  goiites  I)  r''  12  mctuiriiur]   Icaum  ni;irt;innu' 

zu  20  duplieatio  r  zu  28  verbum  est  passive  r  zu  2'.)l:lii  fciicv  Ijim  borii  ju  lc'fj(()cii  ift 
iingelefic^t ,  ut  per  contrarium  siguificaret  plus  ardero  sed  Devbuuft  niicf;,  cjuod  iu  tautn  .'.crii) 
jot  ein  Auliplu'asi.s  et  ein  fallen  am  Jtamlu  '/ucr 

')  Wariwi  Luther  seine  frühere  Überscliuny  „sie  sind  rcrlosclicn  wie  Feuer  in  J>orncu" 
nufyibt  ntul  alclir  „dampfen"  faßt,  erliiulerl  er  ausführlich  in  der  Vwredc  zw  den  Siiiii- 
marien,  Krl.  Ausg.  Bd.  37  8.  2G4.  ')  Gemeint  ist  der  Hinweis  auf  Luthers  Anstei/Hn</ 
des  117.  l'.mlms  ron  l.'i^n,  wo  sicli  riclilif/  auf  Jiriijen  D  auch  die  Deliandhinii  der  (lelididc 
findet. 


Xy'Vütex  15:31.  117 

ein  bojc  fcucr.  1.  est  activc:  L'irL'Uiiul;i[iit,  si  ipsi  uxUiigiiLTtiilür  iiiipii,  )ü 
toev»  l)[)r  retributio  sed  statini  seqiiitur  jc.  Est  persecutionis  sententia  hat^ 
bic  imi>ii  tf)un.  Igni^  spinaruni  ift  nid)t  leic^tlid)  Jii  Iclfdjcn,  cS  (obbcvt 
auijbci-maifcn  feer.    Ut  iufra.    Sic  inoUen  \V.  M.]  mid;  aiiffrcfjcu  »icut  igiii.- 

5  devorat  spiiias.  Scd  liic  est  verbuni  (.'xtiuguendi.  Vestra  sententia  est  con- 
traria: accendere  igneni.  Ignis  spinanim  non  diu  dnrat,  baS  ift  retri|biitio 
impioriim  et  poena.  Seiiuitiir  in  nuniinc  domini  [poena  swiuitur]  praecidam 
eos.  Ignis  in  spinis,  fo  {)OVnct§  lüic  bct  tcuffcl.  VlhU  d|icere:  Qnfa()eu  linb 
Oonicn  luie  bei;  tcuffcl  acceuduntur  invicem,  richtet  ein  fcucr  al§  lüoUcu  fic 

id  bic  gan?  tuelt  öcxbeincn.    SaS  luolt  iä)  cid  licticr  tjiibcn  (|uaiu  uxtingucndi. 

Quid   si    hw  loco    usi    aiitiplirasi    fo    ttJCr-j  fccr  gut.     in  Esa^ia:  accensa  est  Cicj.  u.  u 
ignis    spinarum,    Ciialdeis   mcc^t§   accendere   ]kt   Antipiirasin.      Accusat   eos 
jirophfta,  ideo  fol§  persecutiuuis  fein.    S3rcuucnb  feucr  fo  ftuubS  loftlid)  lnol, 
fie  QC^en  ein.     Si  non  est  Aiitip[hrasis,  tum  superiur  expositio  est   vcra,  vel 

15   extincti  per  Autiphrasin  i.  e.   [Scliolion]  ■•  accensi. 

[231. 101'' I    i5tl)Ct    mir    bei],    adiuvat    nae.      Saä    ift    nu    trausitio    [adi'ia 
Cin-istuin],  bic  ift  bod)  fo  gar  (jeinitid)   in  Eb[raeo,  bou  über  all  maä  ift. 
ßitet  f)c6reifc^e  obscuritates  ba.    Miuiesis,  recitative.    ßs  ift  ein  frotid)|tcit 
de   triumpho,    ein    Icib.     Vox    leta    et    triumphalis   cantant    victoriaru.     ©ieas.  if' 

-'0  fingen  [2)tan  fingt]  mit  freubcu  oou  bcm  ficgc.    5tuff  ba§  firmcS,  seil, 
nemlic^  alfo,  Mimesis  est  üji.     So  IjciBtä  lieb  ber  fang,  bcr  l)crr  fiegct,  fift«.  lo 
crl)o^et].l^at  ben  fieg  '6et)altcn,  liegt  [fc^lucbt]  oben,  ift  l)crrlid;,  gl)ct  l)oc^ 

l)Cr.     Exaltatur  in  opere  ff(^lücbtl   cantant  facta  nianus  diviuae.     2)ay  cr  l^Ot^ 

^cr  fd)>oebt.     „Unb  eijelcu"   fprebigeu,  berfuubigcul,   loa-j  bcr  Ijcrr  ttjut.».  n 
25  Non  v[olo  raori  sed  adhuc  loqui,  baä  hü  mid;  ftraffft,  ptagft  fdemum].    S)a§»  ü 
ift  no(^  al§  bo»  liblidjen^  [cantieuni].     „Unb  bift  mein  l)cil",  Unb  Ijilffft 
mir.   Deus  luuniiiat  et  cxaltat  jc.  ^ft  ein  guter  iljcolügifd;  fenten^  Huniiiemus  s.  22 
ccclesiam.      lani    tompt    bn§    caput.     'Lapidem*.     Benedieiiuus    vos    propteräs.  2c 
dt)mum  domini:  Eo,  (juud  estis  domus  dei,  ha'i  \}i)X  fein  gcfinb  fcib,  ba-S  l)'^r 
30  ba§  f)aua  be§  Ijenn  hiorben  feib.    Srumb  loben  luir  eud),  baö  dominus  in 
vobis  iiabitat,  quod  estis  domus  domini.    ^\t  obfcur  gcicbt,  ba-i  ludaei  nid^t 
berftanben  l)aben.    Non    estis    gefte  unb  frembling.     Sdjabt  nidjt,   laft  fie 
leftcrn.     Vide    Commentarlnm.-'     '^JJJit    mcicn':    viucite   agaum.     £>ie    3u!''^"*-2' 
meinen,  t)^r  opffer  fol  Ijmcr  get)Cn.     Faselialem  in  l'uuibus,  festum  pro  agno, 


JO  ItcBet  vor  der  Zt'tle  zu  iö  (i^  ift  ein  flljin,  liic  est  tiau-sitio,  de  Kuangeiio  pro- 

plictat  am  Bande   oben  und  %i)OXt    bct  gereiiöttitfeit,   lusticiam,   sacrificia    iusticiac:  opIat  sc 

esse  in  novo  testameuto  linlcs  r         -Jl  lieb  c  ans  tic6  oder  fyi         zu  33  3^  niog  \ä)  fc^Iud^t 
o^iffei  nt^t  ^aitn  r 

')  Das  SchoUon  Imt  den»  (tuch:  „laufen  alle  zn  und  hschen"  usiv.  -)  liblidjcii 

ist   Doppelro'khineii'un fi   für    Ijiedlcin,    Liedchen.     Lnther  geltrmicht    so    ,5c()lid)cn    neben 
iteiäjtn  =  kleine  Zehe.  ')  .V.  ol>en  S.  in;  Anm.  J. 

10* 


14S  Sutljet'S  SJod^teiJctungfii  qu  bcr  beut|d^cii  Sßibcl. 

fcft  per  iiietalepsiii.  >Scd  id)  Uni  ciil  [fciii'3]  fe^ituni  tub^eruacnloniiii  aiiridjtcii, 
qiiod  significat  li[bertatein  Euaugelii.  .Sjabcn  inel)cn  flc[)Qbt  et  deum  laiul|a- 
verunt.  Sie  et  nos  habeamns  in  novo  testa[nieuto,  boS  i[t  raca  sententia.' 
Non  est  cogitatio  tligna  s[pintu  sancto  vel  propheta:  Binb  bQ§  ialb  llüt 
ftricf.  @§  fctjeint,  quod  generalis  ps[alinus  fnerit  et  in  Synagogis  cantatus  s 
nt  Hiero[nyn2ns,  Indei  esponunt  de  Davide,  sed  rjuidaui,  qui  de  Messia 
interpretautur. 

CXVIIII. 

S8.1  'Oll   tüQtiibcr    [ou   tabbcl]  i.  e.  'bic    ort  tüanbcl   leben'    flneiilpatus], 

[unftrcfflirf)]  dicei-emus  nos,  quia  'Via'  bcift  boc^  Icbcii,   bic  {jcüiglid)  leben  lo 
». aintegri.    f)alten    bcnn    bic    felbigen    nt    textus,    ego    accipio    pro    subieeto 
SS.  3  [931.  102"]    Vter?    'Qiii    an)i)uiant   in    viis   eins',    bic    tl)nn    fein    nigCy    vel 

„bie   öbeltl)etter   gfjen  nidjt   nuff   feinem  hjeg."     äßer  fid;  regirt  nad)   feint 
ü  4verbo.      Non    delinquent    omnes    qiii    sperant    in    eo,    fi.   e.]    Re|niissionem 
pee|eatorum  habent  qui  sjierant  in  eo,  2Bcv  fic^  naä)  feinem  luort  belt,  Um§  •■'■ 
bcv    tl)nt,    ba»   ift    aü-j   tüolgetl)an.     lara   expouit  se.     lam   vcniunt    niandata 
a. ;.  verba.     6^  ift  emphasis  in  Tue  verbo,  opere,  bolÄ,  ^üt  Cltd)  f  ttv  ilH  nttbevil 
gcpottcn.     „0  bay   meinä  Iccg"   [id^]   geloi»  feft  hieve,   o  bog  mein  leben 
crnftlid)  t)iclt  bcinc  rcdjt  teö  finb  Diel,  qui  se  fteEen,  bo-S  fic  föott  UioÜen 
bicnen  ober  eitel  hypocrises.    Contra  hypocrises  qE§,   an  beinen   gepotten,  an 
Non  est  cor  eoruin  rectum,   e§  ift  Icin  ernft  bei)  in,  docent  niultinn,  ift  l)bv 
»pj.  78, 8 evnft  nic^t;  Supra:  Geueratio,  loelc^ä  ifyx  t)erlj  nid;t  feft  loar,  'habent  speeiwa 
2.  lim.  3, 5pietatis,   virtutem   eins   abnegantes',   Ut   non   tautum   ore  et  gestu   sim  talis 
s.  csed  etiam  corde  'Quaudo  [P.  M.]  respicio  ad  verbum  tuuiii',  'tunc  non  con- 
^J-^fundar'  vel:  allein  anff  beitte  gepot,  ^ä)  bände  btv  lum  reinem,  tveluen  -'; 
vedjtem,  gan|ein,  tiom  ginnb  mein»  t)[erljeni'. 
aii  M  «  B.    'iudicia'    'inoti[fieationes'.      Supra:    'ut    iustiiiceris'    nmndiiiceris. 

llnftvcfflic^   gelten,    fuven.     Est   praecium   verbi   dei  et  quorimdam  aftcctuiHii 
coniiiieniorationis,    ut    orucis,     [quam]    proptcr    verbum     oportet    eum    j>ati. 
Eb[raica  lingua  ^at  feer  biel  figuras  et  vocabula,  affectuuni  vocal)ulis  abundat,  :i( 
gauditim,   et    sapientiae    verba,   legum,    stultorum,   i.  e.  id)   vebe   vel  pvebige 
»i.ir,,ic beinen  befell),  ju  [t)nn]  beineit  redeten.    jtl)U  lüol,  Misericordia  *]<■  Icgf  jc. 
»"  j^'P^ mysteria    legis,    ',5umalmet'    [figura]    contusa    est    juftoffcn    ut    IVuiiKMilum. 
Temcrarii,  'ftültje',  „fixdje",  gern  'feile'  loiv  bei'  affectus  cjlpiimirt.  rrimipcs 
a  23/24 liab[ent   lal)[runi   et    Cociilcum,   lücife  lente.     ^sd)   l)ab   atid)   vette  nnb  ;tiabt=  3: 
i)cm\,  bie  frage  fnemc]  idj  ju  rat.    Sic  raten   ntir  hcii  befte,  ba  l)ole  ic^ 


4  piophefi  c  aus  ])roi)Iictao  19  (rTtiimm)  (S§  :u  32  G  r  sii  35  Est  proso- 

popeia  r        SöjSC)  SRabt^etrn  c  aun  ftabtl)cvvn 

')  nierüher  handelt  iMlIier   <Uinn   (msfiilirlidi   in   (In-  Vorrede  zu  den  Summiiriai; 
vyl  Erl  Ahs(j.  Bd.  37  &  263 f. 


imin  1531.  M9 

tobt  Bei),  „KciBt"  am  fcobcn,  (igt  yidobcii,  lic^t  im  ftauB,  gcstmn  poenitentisa-as 
iiidicat.  ei'qutde    mid)  per  IC.  al'tlicti  et  liiiinilitati  i.e.  tristis   iiiccdo,    jiri- 
miiin  pocnitcutia  fides,  contritio,  satisfactio.     Grjclc  'vias'  i.  e.  BcIciIC  meine 
fuilbc  [S3I.  102'']  i.e.  'doce  me'  tua  niandata.     Aniina   mea  lachryinat :    miiltas^ß 
5    vt'rl)a  tristiciae  et  laeticiae,  ift  licvfcf}mad)t,   ficf)  f^rcmc  mid}]  prac  mocron;. '•»•  2» 
Filius    stultii.s    est    dolor    iiiatris,    qu-M)  t;oiiiit  (nun.     ^)ä)   (\i'cmc  lltid),    bnö 

mtr§  ^m  '^er^en  locf)  tf)itt,  baS  mir  ba§  I)crlj  licvgcljen  tuil,  gittert,  ba-j  id) 
fdjicv  OcrflcfKn  modjt.,  ^d)  i^rcmc  mid)  l'djicv  ,^ii  tob  i.  i'.  redeten  lucgc,  |)osiii 
in  couspectii  meo  für  mtd)  gcftclt,  seil,  hüö  idß  aufct)C.     Inversus  versus, »•  "•'9/3" 

10  histeron  protheron. 

5.     „i)a§^    id)    fic    16cf)lltc"     ["f)Qltc]    adralccin,    finem.      Quid,    si    ad 8-53  34 
ipsas    leges    referenduin    ba§    id)    fic    aH,51imal    f)Q(tc?      ' Nafzur    SrJinniin-'' 
l)a{tcn  facimus  ein  beubfd):  bcnn  [luft]   id)  f)at)  gcfnUcit  bvan.     „5!iil!",''^'-35  3c 
gcilj,  6in  eigennutüg  menfd)  supra  .X.     „ßitel"  i.e.  vanas  [inutiles]  doc- -LS';"' '^ 

i-,  Irinas,  nad)  unnul^cr  lere  fcljen,  Brcdjen   auffm  mardt  itnb  tnntien  Tjicä 

idj  olim  'vunitatcs',    motus    corporalis.      S|uninia    S|uinniarun):    'Statue'    i.e.*- 3« 
imple    promissiones  tuas,   e§   Ijcifft    alioqui  r)altcn.     Verbum,   h)a§  \)\!L  1)1)111 
,yigcfogt   Tjaft.     Est  optantis:   Doee   nie    [uisi    lioe]    ut  eei'tc  sciani  verba  tua 
et  tum  tiniebo  te,  fcft,  gclüia  i.  c.  boy  cr§  geUiiö  für  bcin  tüort  f)alt.    Si 
■M  dubitat  et  ntc§t  mit  evnft   für  föotö  toort  l)clt  non  k.     ©in  fein  fcntcii^ 

contra  falsns  [fiducias]  JC.  Sa§  bcin  fltcd)t  nid)t  r)a6en  bypocritieam  et 
iiistoricam  fidcni.  Fac  ut  servus  tuus  [T.  M.]  ]ial)|eat  verbum  tuuni  firniiter 
laS  bcin  hjort  beim  Ined^t  ein  crnft  fein,  3ft  auc^  promissionis  \)a  [mit]  ,yi, 
"isa  tt)tl  er  '^in,    bQ§  e§  fol  timorem  fd)affcn,    (juod   fit   quando   certissima   et 

'ii  anahypo[critica-  fide,  sed  toilu  nii^t  \)abm,  ©i'ö  bn»  bcin  !ncc§t  bcin  gepot 
[e,st  additio]  fcftiglic^  für  bein  tuort  (jalte,   had,  ift  sententia.  '8ie6(id)' 
[bona]  troftlid),    „gut",   ©inb  monosticha,  Vidit,  quod  in  isto  pop|ulo  niliiU'-S' 
fuit    quam    niera   hypocrisis  et  trad|itio,    ideo    IjaBen  fic  \>a.^  .1.  praceep|tnm 
iDol    gctricBen.     Missa    successit    isti    Cultui.     ^yft    ein    g[rDä    abominatio    Ft 

30  niiraiculiim,    quod    fo    fcer   gcfolfcn    Tnissa,    quod    ^)(xi   aufbermoffcu    ftard 
geftnnbcn,  e§  ftcfjet,  sed  aiiff  tiofcn  ticinen. 

Sn§  mir  gnab  toibberf  aren,  Tinlffe,  „'^ctl".    .önvrc,  fjoffe,  'l)mcr'-!<  -n " 
nnb   elt)iglid)\     Requirere,   curare.     3<^   ttnnbcl   getroft    unb   fjote   troft. 
Alii    liabent   consola[tioneni    [SBI.  103»]    in    aliis    rebas,    ego   etiamsi    afflictuss.  ^.■i 


zu,  1  D  r  1  (tleit  on)  ttcibt  2/.9  primuin]  .;.  Ih  loo/ä  kaum  i.  e.         zu  3  poetii- 

teiitiac  duae  partes  r         8  bcrgc^c^en  Hs          9  meo(rum)          =«  //  ..').  r          'Jö  aii.-iliypo^ 

zu  27  S.  S.  r  29  g  abo"  Ih  zu  32  .6.  r             33  (Unb  gc'toft  loanbct)  liecjuirere 
34  m)  Alii 

')  Von  hier  ab  andere  Tinte,  wahrsclmnlich  beginnt  eine  tietie  Sitswuj.  Auch 
stellen  am  Rande  nicht  mehr  die  Aliihabethc^eichnunyen  wie  vorher  A,  B,  G,  D  nach  dem 
Helmiischcii,  sondern  5.,  (>.,  T.  nsw.  -)  anahypocriticti  für  iinypocritica  v.  aw^iöxQixo? 
=  unverfähcht,  ohne  Hewihelei. 


Uiiueii  2c.  3(d;  luanbcl  in  eitel  troft,  unb  Icte  fvolid},  (iBaiibel)  iiiiellip;e 
[l)ro])en(le]  de  doct|rina  [vita],  bcnil  bcin  Uiovt  erqilicfct  lltid).  Siitb  fecv 
feine  lievitd}cn. 

■■^■^'  a^eradjtcn  mid)  „nüju  jeev",   bie  e§  fuv  nav'f)eit  fjaltcn,   tunö  Sott  icbt 

unb  tl)ut,   tjnltcn  nnv  für  ein  nnfinnigcn  narren,  IjaBcn  litjrcn  fpot  an    s 
mir,   baä  verbuin,  ba§  nin§  gefpot  lucrbcn,  l']i>lriii-oi  mnfjen  Ijnn  bcr  Inelt 

=«■•'2 fein.    'A  seciilo'  ba  finb  iudicia,  opera,  i.e.  luic  bu  gcljolffcn  tjaft.    .^lerr,  id) 
Gebende,  fictrac^te,  vcl:  ()err,  lucnn  ic^  gebicnd,  luic  bu  Hon  anfang  immdi 
geurtcilt   [gcrid^tet]  f)aft,  tompt  in  eani   -entfiitiain,  niiod  tandpiu  overtciK 
i'i.  11,  fi  jmpios    sed    toirb    uod)    !omcn    hnnipilavit    i^npra    XI.    spiritns    procellariun.   lu 

2ä- säXarraverunt:  de  poetarum  fabulis  oxpopiienuit.    Peius  nostra  sicut  clibanus  n'. 

i'-"a  facie  tempe[statis.  SBir  finb  Inorbcn  'mk  bie  utoren,  nos  finb  greuUd) 
luorben  prae  fame.  ^d)  bin  cntbraub  [erliiiitl,  enluinb  Inibber  iinpios. 
G»  Uerbreuft  mid).  Talis  ira  non  cadit  in  (|n(islibet  honiines.  ?)t)r  t)nlt 
[P[liilippns    iul  'Luth[erum]  1    aud)    ein    foldjcn    ,^orn.     Et    est  una   lieroica  15 

'-«■■''<  virtus.    3d)  finge  ba  l)eim  im  fjanfc  beine  pfalm  [liebe]  i.  e.  ba  Reimen,  l)nn 

^■^•'^ meinem  I)au§.    @r  prcbigt  ju  nachts  auä)  unb  fingt  metten. 

I.  c.  i>a§  ift  mein  fc^alj,  mein  Mt§  9"t,   \ba§  fol]  aiiein   erfignt, 

*"„teil"    fein.     Et    bene    ordinatnin,    ut    quofidic    oantaretur    et    tanien    iiibil 
Intel [lexerunt    de    eo.      'S)einc':    emphasis,    stuit    merao    repetitiones.     Hub   20 
JEoi.ii.'sfcumc    mid)    nid)t.     Depraedatm-   mo,    Col[oss.   'ne    quis    depraedetiir',    er 

3J- ci  luivba    geuomcn    f)afien    ex    Ebiaeo.      'Funes'    in-ideutiuni    mid^,    ps|alnins. 

"• «-' i(^ltic6ifd)  „tunb",  Siottc  hie.    Iiid|aei,  tucnn  h)ir§  I)ie  oud^  machten  opera: 
für   beine   inerd,    t()atten.      Iiistidae    tuae:    aliocpii    intclligitur    leiiiniiim    e( 
elee|mosina.    ^nr  bie  red)t,  ba  mit  ein  red)tfertig  mad;ft.    V|ult  dicere:  -'^ 
Iura  sunt  varia  sed  quaoro  ca,  quae  iustificant  coram  te,  uon  coram  mundo. 

^- ''■' Socnus :  ij'd)  ^a\t  mxä)  JU  bcnen.     Sicut  Ulos  serva.sti  JC,  sie  nie  servabis. 
Wan  ()at  bie  fraternilates  [lüirb  mir  gf)en  sicut  illis,   P.M.]  et  indulirentias 
braus  ge,5ogen.     „3d)   bin  \)\m  bcr  gcmeiufdjafft."     D.  M.:  non,  ^sä)  luil  bei) 
bcn  bleiben.     Rottae  inipiornm  niajinae  et  niasinuni  damnniu  (a|('iunt,  doeenl    :io 
iuipia,  nod)  luil  id)  bei)  ben  bleiben. 

a*.  G5  |iy[.  103 1^1    9.    '-Jcad)    beiuem    inort '   dielt    nou    nt    ap[ud    coram    mundo. 

as.  CO 'ßonitatem'  disciplinae  et  scientiae  a  disciplina  inutili.    Thaam:  (n-diuationem. 

a)-«8ln  Esra:  Exiit  decretum,  edic^tiuu.    S)a  fompt  bie  feinte,  ba  man  fünft  leren. 
3ci.  28,  IS  j^cujo   discit  sac[rani    scrip|turaui,    nisi   tentetur:    'Vcxatio   liat   iutelleclum'.   :a 
SB.  C9  Orig^enes  de  animabus  .separatis  et  daemonibus  servandis.     Beueficus:  coni- 
ponit,  Brauen,    'erbid)ten '.      fncrassatnm    est   (Non    [T.  M.]    luimiliati    sunt). 


zu  1  .7.  r         12  toinpi'Lstatis  unsicher         z,u  13  Gilt  feine  fiflui  r         zu  lü  steht  8  r 
21  Col.  2  r         25  giir  c  in  für         •■}.■;    Thaam]  QSV         zu  35  El).  12  r 

')   yielancMhon    irciuld    xich    ii<    Lnther   hin    iinil    s<i(/l :    Ihr    hci/t    auch    midien 
Imligcn  Zmn. 


qjialtev  1531.  151 

3n  l)t'v  luid)  U'cim  bie  btmut  niii  ift,  ift  gut  311  fn(\cn.    ^stl;  lucic',  „i'vfciiiic'.i'" 
'öciidjt'  loil  icf)  Iiiifcii  ftctjcu  propter  opoi-a.    'Unb  t)aft  iiiid)'  „mit  tvcloeii "-'■'•> 
[„1)111  flloukii"]  'gcbeuiutigct',   finftj  diit  geiiiciiul,  nt  sim  vcrax  [sie]  iit  noii 
in-oiicorcs    ino   Castlgan.s    castigi asti :    ^11    mcilll    bcftciT.   mir   Jlt    gilt.     j^ciu'-K-ii; 

s  gitab   muffe   mein  troft  fein,   'ba^  id;  \(ht\   vel  ciquidt  tüeibc.     Die«  ".'s 
mid)  mit  lügen  iiibber  trugen:  er  meint  doctriiia  [ut  .sciiuitur]  opprimunt 
iios.     Ne  .seil.  [P.  M..]  ofleuilntur.     Non,   sed  Uli   niultos    avortiint  et  oppri- 
nniut   doct[rina  fal[,sa.      Utinani    iiuilti    iteruni    ad    ine    aeeedercnt   et    niiilti- 
plicareutiir  nirsus:  ^ä)  [bo§  ift§],  baä  noc^  bie  relitpiiae,  bic  ju  mir  geljoru,»-''» 

1"  iit  ine  adeaut  et  non  ntifnUen  euni  illis,   bic  iiod)  fvom  fiiib,  baö  fie  ftleibcn. 
a.Hcibt  front,  red)tfri)nffcn  syncennn,  hai  ift  bic  2erlj.  «-so 

11.    '.^nlffe',  sed  velim  lib|cnter,  quod  ipse  trinmpliarct.    Velini,  (puul 
ad  nie  aeeed[erent  i|iii   nondnin  defecei'nnt    et  veliin   iit   bll  bcinc  vincas,   brtö 

bein  luort  mod}t  bleiben  unb  fie,  bic  ()eiligen  tropffen  unter   giengen.    Soö 

'^  betten  twir   aud)   iljft   Don   ganljcm   Ijcrljcu.    ['Qnando   eonsolaiheris']   i.  e. 
äßenn  fol  id)  ein  mal  fel)eu  victoriam.    'Sicut  utcr'  )uic  ein  gereudjerte as. sa/ss 
1)0 üb.    5)lan  fürt  bcn   „Inein  in  Ijcuten".     Romao  a(|iiam  fernnt  in  azinis 
per  tütani  eivitateni.     (y§  ift  bcffer  bcnit  feffer.     ,s^atö  tuniteii  Irerffen    ba 
[I)aiibl  man  loein  ol  traffer  ijnncn   füret.    1.  o.  SBie  lang  fol  td)  lebens-si 

20  [nmrten],   tuie  lang  toil-ji  luerbcu.    ä'Benn  [P.M.]  tt)iltn  meine  tribulatores 

ftraffen.      fe    f)cift    lodere    [excidcre]    ps|a]nio   7.     '©rilbeil'    i.  e.    doetrinas.  I'^'j- ^ 
3tuffgereumbt,  umbgebrad)t.     "'.JUiff  erben':  Vides,  quod  bie  lieben  Iciit 
l)aben  and)  hereticos  getrabt.     ,Mad}  i"id}  lebenbig":  erqnicl  inid)  jc.    Sasj.sws 
lompt  victoria. 

25  [331.104"]   Sie  foEen  baä  toort  laffen  bleiben  nnb  hjcnu  fie*  k.  i.  e.s.?» 

fo  tuctt  bcr  l)imel  ift.    3)nn  aller  [P.M.]  loelt,  nnb  foHen  fie  boS  l)cri^= 
l|eib  Ijaben,  tanien  non  k.     Non  soluni  in  latitud|ineiii   sed   ctiam   in    longi- 
tiidinein,  boö  ift  nod)  ftolljcr.     I'arasti:  bu  tjaft  bie  Inelt  [,^u]gerid§t  per».w 
verbiini.     Veibuin    ipsius   per  totum  mnndnm  unb  fo  lange  bic  JtJelt  locljrct. 

30   Sieut  illiid  veibum  est  efficax,   quo  creasti  terrani,  sie  illud,  quod  ])raedieo, 
Siniilitudo    verbi    ad    verbuui    non    ad    rem    i.  c.  Verbo    implevit    nuinduni, 
orbeui   t[erraruni   stabilissinie  et   nihil  fol§  umb  ftoffcit  föebbcr  in  bie  breit, 
leng    unb    tieff.      'Quoniani    omnia    scrviiiint'   tcglid)    i.  e,    bai    vorbum    fol'-Poi 
nimmer  uiljcr  fd)lt)eigen,   fo  locit  bcr  l)iincl  ift  unb  Uicljrct  nitb  fol  teglid) 

35  öon  bem  g^rifto  fagen  unb  rljumcn.    '^lad)  bcinem  mort,  „red)t".    llatiu, 


zu  1  steht  X  r  1  bcniut]  b 1  wo}d  verschrieben  für  not  i/ö  {Laus)  S)ctn 

gnab  zu  5  gnab  habitus  immauoiis,  liaec  ex  scholis  habemus  ;■  7  Uli  c  aus  nonmilli 

10  fxom]  nicht  fern         zu  20  Narraverunt  lereiiuia  2.  r 

')  Man  könnte  ercßtizen:  „foHleii  baä  .^«.ilcib  Ijobcn"  wie  in  der  folficnchn  Zeile. 
Jis  Haß  aber  nahe,  :a  denken  an  „unb  IBfiin  fie  fiit  Icibc  ficttcn  |oIUcn".  Über  diese 
Wendung  s.  Thiele  unter  Nr.  415. 


152  Sut()et-ä  9iad)lH'f(ctuiiijcii  an  bct  bcutjdjcii  ä'ibel. 

SB. uäquare  E[iiaiigeli|oii  manet:  bciiu  e§  JUUC'  bir  alli:  biciicii.  SBcuu  bcin 
qefe^  nid^t  mein  tvoft  [geiuefit]  loere:  Lmi  .1.  video,  bo»  mic^» 
erhalten   l^at:    suppressisseut  lue  prorsus  sed   verbum   tiium   sustentavit    nie. 

a.  uölani  cantat    post  victoriam.     2^  [ein]  arme§  f^icrlin   getocft.     „Sccr  bvcit" 
i.e.  tl'oftlic^.     Omnis  [P.M.]  rei  consumptiliilis,   bn§   \v\i   ic^  '   nicfjt  Ijabcu.    s 
Consimiare  l^eift  umbBvingcn ,   id)  >üet§  ha§  ber  Dol!|omenf)Ctt  nnb  hjuetciiä 
'ein  cnbc  fein  nuifje'  [codo  tibi],    ^ds  bingg  ein  cnbc.  dabit   his  deiis 
(li\0(pie,  '■Jlbci'  bcin  gebot  Uicvet.     .Mire  tcirserunt  hiiiic  versnm  Gerson. 

^•'•»9  13.    'Cerer',  niciftev,  gcfpvcd^:  'rcbe'.     Nun  loqnor  de  fabulis  sicut  ipsi 

»ed  de  verbo  tuo.    (y.3  finb  bie  inbfjenn  nnb  vcgentcn.    ©r  luil  aller  meiftev  'o 

^- 1"' fein.      Et    uoii    vidi   ftolljCr    [vide   ordinics,    ((iiibiis    >c'    piaeierat].      'SÜexc': 

'i'- »"3  _,t)cvpiete",  quia  tu  doctor  mens  es.    ^1^  ijabi  mein  Icbtog  ni(f)t  get)ovt,  baä 
„bev  !eel"  f(^mccEt  benu  aücin  ()ic  im  pfalter.    Sed  aliter  redditum,  sumptiuii 

23. IM comparative.     ßr   ift   ein   fromer   man   getieft   ber   Xalnb.     3) ein   irort, 
bcfel^  maä)t  mic^  !lng  i.  e.  alte  Ingen  lere  '[ffilfc^c]  tnege'  „pfab",  tocifilid)  is 
gcpot.     Nos  simpliciter  dicimus  luort. 
iHöm. '3,31  14.   ^ä)  ijob   „gelobt",   gefdjlooren,    icits  Ijaltcn.    'Legem  stablb'imis' 

».  107 los [Ro.  3.]  P|aidus.    '^d)  liin  fcer'  elenb,  'bemutig\     3^ie   petitionem  mn-i  id) 

8. luü tiaben.    Sßillig  opffer.    'Anima':  bie  pt)rali§  mu§  bleiben.    3c^  trag  mein 

8. iiiKcDcn    Ijmcr    feil,    lioe    pro    lib|ero    arb|itrio    detorseriiiit.      |^l.  104'']    Seine   «» 
^engni'j  finb  mein  cloigS  erbe,  vel:  „crk  id;  eloiglid)". 

8- 113  15.     Soapliim,    latiiii    pliaiiatici    sua    oacumina    arbonim:    (pii    agitatur 

verberibus  voiito,  fc^lnetmcr,    l)iipfer  (piolibet   veiito  agitati.     :^yd)  lüolt  gern 
Ijaben,    hai    mit    tangirt    doctorcs,    alterum    est    privatum,     '^c^    t)aä'    bie 
fdjloermer,    „tetjer"    i.  e.    @6ljer.     Christian!    videntes   impios:   hie   est    ein  25 
©oljcr.^     Vocauuis    (jui    sunt    jiertinaces    [ideo   non].     äBanrfetprcbiger,    bie 
ungeloiä  finb,  flabbergcifter',  flaberer.    Non  audiam  vos.    Nihil  protieictls, 

SB.  usquia  servabo.   Impostura  eoruni  ift  erlogen,  l)[]r  leix,  itpinio  ift  eitel  Ingen. 

sj.nsSigna  scoria,  imnumdieies,   spunia,  filbcrf(^anm  nnb  fdjlactcn.     Sßir  finb» 

SB.  i2ü argentmn.    5}Jein  leib,  fleifd):  „''Blein  peifc^"  granet,  fdjanert,  d|ieimns  nos.  so 
3idj  fnrdjt  mic^  nor  bir,  baö  mir  bie  tjanb  fdjaluer. 

4ii2i  IG.   '^ä)  l)alt  ulicr  bem  red)t  nnb  gered}ticfeit  [ift  redjt] ,  baij  ift 

sj.  lazadininistratii),  imo  cxecutio.  'Jüadjä  beinem  tncdjt  fanfft  mit  gnten.  Erit 
®»>t.  4,  if,  sonmus  tuns  fanfft,  Provorb  .1.  ^'yar  fd;on  mit  beinem  tnedjt,  loi.  se(piitur 
iPj.  104, 3« '^JJJcin  rcbe  mu§  ^'^m  loolgci  fallen'.     Sis  snavis  vel  sis  advocatus.     „^uni  3s 


fi  ber  bol![.  .  .  1:  in  bc§  Botf|iircn§?  7ce(lo  tibi  vielleicht,  zu  consuiiiaro  zu  17  Ro.  3.  r 
'2i  Soa/i/iim]  C"P?D  hebr.  zu  J'J  latiiii  sIcUt  a  l'aiiü  Tcliplioinemis  graece  am  liandc  oben 
23  verberibus  ffj  sehr  unsicher       tjupJEV  sicher        27  Niliil  c  aus  (Jiiid 

')  3til  „ich"  redet  offenbar  wieder  Jjiither.  ')  Zu  „Gutzcr"  x.  UriKre  Ausg.  Bd.  10 ', 
108  — 111,  II!  und  die  Anm.  dazu  auf  !S.  ttO'.i.  ')  „Flattergeister"  ist  dann  auch  im 

Scholiott  für  „Ketzer"  eingesetzt. 


%\\aUex  1531.  153 

Bcjicn",  tvo[t,  üertiit  betn  !ucd)t.  i^cvtrit  vel  fav  fcuTJciIidf).  Altera 
est  aiiiplectenda  seiitentia.  1.  amplector.  i?ompt  [P.  M.]  aia  jufamcu  [ut 
sequitur]:  troften,  fterden,  ne  opprimatur  calumniis,  er  rebt  etfectivc  ba 
üon.  Ubcrgib  mi(^  nic^t,  bie  mir  fcf)aben, 'gelnalt  tfiinf,  ii|iciimis  nos  '.söeiF: 
5  ut  tu  deus  viucas,  ut  supra.  Soffcu  fallen,  ju  feüeii  bctu  gcfeij,  Jitreiffcn, «■  i^'/'-« 
supra:  'rupisti  mare'.    Sie  ge{)en  luerlid^  lüc^t  fuOtil  ba  mit  iiinb.  »«r.  ^160,1 

17.  „ßrleuc^ten"    vocauuis   erudiic.  Eb^raice:    laetificare,    „lucuu   bein  5.  iso 
luort  aiifgl)et"  [offenbar  tnirb],  fo  trirb  bie  lüclt  frolic^,  marfjty  frenbc,  fo 
crfrenet»  iinb  maJ}t  tlug  bie  1.  simpliccs  fjorn  gern  'bac-  f)eift  er  fro(id)] 

1»  unb  Icrncng  aud)  gern.     „Cbem":  id)  fc^nappe  [feu|e,  lierlongtl  bornac^,  i<- m 
lnolt»  gern  Mafien.     Ibi  vitlcs,  (juid  ■^iguiticet  'munb   anff  tl)un'.     'Indioiiun' 
{)cift  ^ie  mos:  ludicium   [In  Exo[do]  filiaruiii,  Erat  iudicium  in  Israel,  lo.sjua.  K- 133 
'äBie  bu  pflcgft'.    Non  quod  ipse  dominus  legem  hab|eat  sed  exemplum  est 
(juomodo    agat   cum   iis,    qui   timeut    uomcn    eins.     [SI.  105*]   Ccrtifica:    l(a§3).  133 

15  mein  gang  [nic^t  feiten]  gtui»  [ein  ^er]  treuen,  fein,  per  t^uum  verbum, 
Ia§   mi(^  gtoi»   tretten,   nou  dubitem,  non  pugnis  acrem  verberem,   Non  ut 
vane  cucurrissem.    'Sa»  fein'  unglud  ['unred^t']  i.  e.  fnnbc  i.  e.  gctnalt  [un= 
re(f)t],  freöel,  Ca§  bcin  antlit;  leud^ten.    (fi)  bu  nuittcr  6ott'3.    äJJnffcri'  "»'^c 
guf-3.    3ft  ein  groffe  bypcrbole  fonft.    'OJiein  äugen  gel)cn  u6er  vel  flicffen 

20  mit  h)  äff  er.  6r  l^at  aud^  Diel  lücinenä  funb,  [Sic  tncintc,  ba§  fie]  modjte 
t)enb  unb  fuffe  brinnen  hiafd)en,  d|icinms  nos. 

18.  Unb  beine  rechte  finb  fc^tet^t.     Quid,  si  tua  opcra  sunt  „ridjtig?"»- »" 
5Jctn,  3iereimia  ^at  auc^  bie  fetbigen  phrasin.    Vocant  deura  iustum  secun- 
duni    illum   vorsuni:   ut   vincas,  cum  iudi|ceris.     SBoIan,   e§  tüil   bein  Irort 

25   niemanb  ann^emen  fur^  umB  et  tarnen  tu  iustus  i.  e.  rectlsisime  doees,  i.  e. 
[Tu.stus  es  dominn.s]  bu  tercft  red^t  unb  man  mu§  alter  tnelt  tugner,  buB 
unb  f^alcE  fein  [sie  iam].    Sein  tüort  ficift  fetjerci.    'fdjtcrf)t':   gcrab,  rid)tig, 
liüc  nogat  mundus  verbum  fidei.     '.S'^art':   ba  fragen  fie  nid;t  inct   nad^,   ba§»'36 
man  bie  rtartieit  fot  red)t  leren,  ba  l]at  man  hvpocrisim  ba  gegen,  i.e.  :^cf)  J?"» 

30  f^ai  mid^  fd^icr  ju  tob  geeifert.  Sie  legen  lücrlid^  alt  plag  an,  bie 
^Papiften  mit  pbrcn  traditinnibns.  Et  econtra  nos.  (?§  ift  mTier  bcnn  'ticr= 
gcffen'.  G§  Ijeift,  al§  tnercn-S  nie  getnefcu  unb  gulten  nimcr  ml)er,  al-j  »oere 
bcin  toort  tob.  93ergeffen  ift  quae  sit  purum,  nihil  meniorarc,  praedicare, 
bo§  bing  fo  gar  laffen  liegen,  aU  fei)  e§  nid^t»  unb  tnerbe  nimmer  etma§. 

35  Oblitus  est  dcus  in  finem.    (Sä  muffen  bofe  buben  fein  gelneft  sti"  tcMuporo, 
fil)c  id^  tDol.     Unb  ift  beinern  Ined^t  lieB:  iaB  f^un  feine  feinb  uid^t,  bie»»« 
l)nben§   bergeffen.      Non    obli|tus,    f|[uicqnid    ipsi.     Verbum    tuum  aeterinnu, 
„beftenbig",   ift  ftiarl)afftig  vel  ift  bie  itarljeit.    '5lngft':   So  g^eta  cim,»- i«2;i« 
ber  fic^  toil  an  ben  G^riftum  l)engen.  [®l.  105*'] 


10  nickl  fcuftac         ;i(  24  rechte  »Ott  r         26  unb  man]  (l;eus  mvc  möglich         33  quae] 
q  oder  q[uicquiJ         zu  3i)  schon  18  r  wiederhoU  oben  S9t.  105'' 


154  Sulljeti-  '•Jiadjüi'ifci-ungcii  an  bn  bfutjcljen  S^ibcl. 

s.  117  10.    ^ä)  tom   [fcci"  vcl   lilori'iCllS]   frilC,  iin-aedicatores    priu.s  noliioniiit 

urare  iiiatnl|iiias,  iljt  miifjeii  fii'  bic  fiuber  luicgcii,  i.e.  ^d)  lund)C  il'"*-' 
»■118  auf  f.  So  Blciticn  „bie  aiigcii"  auffcu.  'JJiDfe  gicngä  nud)  alfo:  ul)i  lilinaliai 
s?. isopipuiliim,  mitftcnS  ^toifcdjtig  laboren  11)1111.     „llicinc  3.^el•|foIl■^cl•"  \~i>i/<('\  i.e. 

ba-j  fie  ein  titcfc  aufvid)tcit.    Ipsi  simt  iK'r.secut(.)re,s  .scelcsti,  öof t)af f tigr,    ^ 

fd)ald:l)nfftige  öeffolgcr.  Nou  est  differeutia  scd  potius  divisio.  ©iiib: 
s.'.  152  tt)iic   fic   ferne   Don.     ^ä)  f)ati§  Icngft  gclinift  [sonat   oontcmptum],  d|iciiiiiis 

DOS   bn§   toeiä   idj    n'6ev  luol   [bogcgcii].     ;3'^  f)i^   [P-  '^I-l  ein  guten  fd)iU 

ha  für. 
»•153  20.    „Sc^ntoc":    ©rquidc,    troftc    midj.     oiiib   üicl    ftud.     ä^crbreiift,  i» 

su])ra:  40  anuis  proximus  fiii  k.  2)en  pfiahu  lafen  bie  pfaffen  et  Uli  ip.si 
».  160  .sunt    ip.sissiini,    (jiii    eoiitcninuiit    verbuin.      In    Summa:     verbiim    tuiini    est 

veritas,  sed  ift  ju  frei)  gemiK^t.    Siub  borI)in  U)art)cit  gclueft  uiib  Inerbeii 

lDarI)eit  Heiben.* 
"*■  1151  21.   Sßcru  iüolt'j  tt)iin,  luenö  bie  groffcn  l)aiifcn  [principum  sacpc  lii  i5 

ö. IG2 iiKMitio]  nid)t  tl)ettcn?    3Iuf!6eut:  fd)nli,  gefd)end:e,  rmvcrl).  ult|iino,  i.e.  bay 

bii  fo  rcdjtc  rcd)t  f)aft.  Et  ip.si  non  otfenduut.  Uiib  fein  ergevni-3  tl)nt  l)()ii 
svi-4,iüetli)as  Pioveib  .4.  'Et  non  liabebLs  uffcndieulimr.  llnb  loerbeii  teilt  ge^ 
s.  165 if.f. 'ßrcdjeu  t)Qbcn  Kosdid  liie,  multa  pax  et  nou  labiintur,  nid)t  feilen,  ftraiid)cln. 

Excepto,  bnä  bn  triiiinpl)irft.  '•^o 

*'».'m  -2.    ©(freien:  gefdjvel),  'finge',    i'ob  fingen.     (_'oll„.|imnn  [P.  M.|  .pm- 

I;  J^gtidiannui    [alternis]    in(elliij;it.     (yrqiiicfc :    1(Vj   mein   feel    frifd)    gefiinb    fein. 

„■liclffen":  6el)ftef)eii.    ,^sd)  bin  luie  ein  Ijrrenb,  uerlürii  fd)aff,  |r.  M.| 

de  afllielioiie. 


,  1  Maalos:,   altldulo    vel    ftuffe    nii    ber    treppen,    Ums  Umlt  \)I)r  braii-o 

madjen?  Seeundum  lAra|nuni  Ijabeii  fie  bie  IT)  pflnlineii  gefnngen  bie 
Pfaffen,  liienn  fie  bie  treppen  l)in  on  gangen  finb  in  .piolibet  uradu  unuin. 
Gö  fei)  f;if,nnim  iiiionaiionis,  vel:  baä  geftaiibeii  [)aben,  in  iam  bie  tl)iiiiil)ervn 
l)Dt)er,  qiiod  pertineat  ad  siiperioi'cni  eliminn  non  iiil'eriorcin  clioialiinn,  vel 
ba3  ber  pfaff,  ber  liorm  piilt  geftanben  l)at,  felb  anbcr  vel  trit  gefiiiigeii 
Ijabcii,  luie  man  ein  ocr-j  |iM.  luii-']  fingen  in  ve.si)eris,  matutinis.  Tier  l)ol)e 
djor  luirb  gefnngen  t)aben  anff  bcn  ftnffcii  Dor  bem  pnlt,  ijikhI  aliiore.s  tjaben 
gefuugen:  mea  sententia  e.st. 


2«  3    Duplit'avit   iiobi.s    surviliitoin,     dicit    Krasiiims    de    Lulli    r  1  zimn]  nai 

5  (Valien  fut)   Ii)si  zu  Gj?  Impius  latiü  JC.  r  zu  6'  Nemo  iiitülligit,  quod  aliciuis  sit 

pius,  Sic  )•  zu  16  liorao  r  16  flcjäjcnctc  hinter  ult  ahcr  nh  l'J  Koschcl]  bili;=a 

5,u  26  CXX.  r  26  Äfaalos]   r\-ibsisr\  hehr.  :S2  ein  c  aun  an 

')  Auch  dkse  Fai<sun(j  schien  Jjuthcr  lUmu  mich  zu  frei. 


^Maltci-  1531.  155 

Siiflcn  mcitlcvn  ift  bcubidf) ,  'aiifiidjtnr,  idjabcn,  ba3  huvi  ftc.    'Sic|;j' 

ift'  H'.    lote    fcUCV    1)1111    fülcn,     „fnleil"    vocant     i^nciu    liicciitciii    :ul    SLMi.'<llin, 

siipra.   Sßcim  ein  fciier  [ompt  unter  btc  lu ad; |I)olbcv,  ba  T)nt§  giutc  33üiiiev. 
V[ult  d[icere  iunipüruni  [irniit]  grjct»  blivii;  iil  uladius   acutus   et    iihi   lial)ot 
»    niateriam  piiioucm    d   nnT)cn   l)nn  ein  niibcv,  flabert  bn  ()in.    '©ecle':  c §'■"•''■ 
luivb  meiner  jeel  medjtig  lang  [()ie  311  luoncn,  vd  fo  ,]n  »nonen],  bn  ,511«-' 
tuol)nen.     ^ä)  i)aU  )üol  friebc.     :^)ä)  »üolt  gern  rebcii:  bii  inii[t  nidjt  vebeii. 

CXXI. 

S)cr  gl)ety  fein  fein  liiii  burd),  est  primtis,  (|ui  nun  Inrrit  curruLti!.--.! 

CXXII. 

nieru[salc'iii   ift    ein   ftab,   bn   511   getuiliet,   ut  liic  convcuialiir  et  locus®  3 
sit  convcnlus,  ciiltii-s  oi  piai'(licati(>iii.s,  Jueibeii  '()inauff  gtieit'  uiib  bie  prebig-' •■' 
Igoren.     Sola  Hierii|.-^aleni  est  edifieata,  tit    ihi   (•(iiiii;reuenlur  iiibiis  ad  cdlen- 
climi  ibi.    6in  groffc  rjcriicfeit:    prcbigcn,   'banden'  nnb  beten,  bn-i  iftö  in 

i'i   .s| anetil  Hierii[salem.    'AodiCieatur',  quumodo".'  nt  sit  eivitas  coiiveiitus.    „,^U 
jeugen",    prebigen    ad   lioc   est    aedificata.     'Sedes':    Pajia   scdet,  i.  e.  sacer-sc 
dotiuni  ift  ha.    2Bnnfdjt  fScnifLCilcm]  ijljr  gluii  unb  X)i'd,  Gene.  44.    Etc. g 
rogabo  ad  eos  pacem,  felices  sint  diligeiites  te.    @y  barffy  luol  ['abinidaiifia']:  »■ ' 
man  Ijtjr  fricb  propter  verbinn.    SBunfd)  id)  bir  fricb  floipiür  paeem]  d|iciiiins 

20  uos,    uLsi  volueritis    torquere    ad  ])raedicationeni:    ciuacrani  bonuni  tibi,  'tüil 
id;  bcin  bcfte§  fudjen',  baä  'loquar'  ettua§  incl)r  loere.     Et  loquatur  pacem a» 
ad  plcbem  suam  dous,  luil  id)  bir  frib  luunbfdien,  gunnen,  nad)  fngcn, ^j-s 
'bcin  6cft»  fuc^en'  fobbcrn. 

CXXIII. 

25  |!ö(.  106''|  Xic  ftolljcn  u])u]eiiti   et  sccuri.     Ego  irascor   super  g[entes^'' 

o|)ulentas,  opulentum  d(icimus  facile,  c§  ficift  ftollj  unb  ftd)Cr  fcill. 

(XXIIIT. 

^^1111  l)l)rcm  grimmigen  jorn:  InenS  tül  unb  toridjt  über  unc-  luerben.  |;  3 , 
©ic  'crfeufftcn'  un§  toic  ein  groö  diUiviiim,   sed   hie   similitudo  lüit  nidjt 
30  ftcf)cn,  (piia  e«  töirb  eitel  lunffer  er  nad;  Eonicn,  „61  flocrcl  [ntl]  ju  ()0(^  i  baö]  *'■  '•• 
lüaffcr  über  unfcr  feeie  gangen".    I^aä  ift  [auxilium]  ein  ftarder  fides. 

zu  12  taug  [)cnibb,  tux^c  iljnii  r  14iJö  oiler  in  s^uiuiua:  llieiu  aeilificatur  zu  lOjl? 
bct  filjcnb  tcbct  dicitur  r  JS  diligetes  20  unter  torquere  scheint  nil  (=  mihi)  zu  stehen 
30  IDcic  über  (giengc) 

')  jV((c/(  dem  Zusammenhange  „(wir)  sein  fein  hindurch"  freut  sich  Lutlier,  nun 
an  den  e)'sten  l'salm  gekommen  zu  sein,  wo  nichts  geäntlert  zverde. 


156  Siitl)crs  'Duidjbctfcriiiigcn  au  bn  beut|(^cii  Sibet. 

cxxv. 

^l  „llmbiaUcn".     Turhae  bcr  gotlofcn  l)auffcn  iiBcv  bcm  t)auffcn  bcr 

ncicc^tcu.  '3ur  uiuec^|tic!eit'  i.e.  5ur  iimbc,  bcv  ftaiu  iinpiDnnn.  Sfcptrmn 
inipictatis  noii  damiial)itur  iii.«tiis.  De  doet^i'ina  et  scaiulalis  1.  seiiteiitia, 
2.  ilo  anonio  et  vexatione  et  scaudalo  ab  altera  parte.  2^ er  Öotlofcil  •' 
qclualt,  rcgimcnt,  3U'tev  "on  dimittitnr,  luirb  nic^t  gclaffctt.  llinfer  ()icvr 
Wott  ll'il  ntif}t  [nacf)]  loffcn ,  nt  impü  gclxmltig  tucrbcn  super  pios  docendo, 
(piia  iion  mauent  iu  iiidido,  licilicrctt  fid)  fclb»  lütc  bic  fpvclti.  Divexant 
(piidem  eos  fui'Cn  bvingcily  lucredulos ,  apostatantes  i.  e.  btc  ntc^t  au^  bcr 
^"*'"^'^tiau  bleiben.  ' Ambulaljant  per  calles  devios'  super  leviatluiu,  serpeiitem  '" 
((iitiio.siim.  „Xie  fic^  geben  auf  ben  untoege",  qiii  student  deelinare.  <|iii  |"P.  M.] 
declinant  propter  oifendicnla.  @r  toivb  mciftcr  unb  fcfjulcv  mit  einanber 
l'offclu.  ("riK'cni  |iioniiii  et  prosperitateia  ipsonim.  Serpens  vcctis,  sctjk'ii.s 
tortiio.sus.  ©erab  fdjlcdjte,  f  luine  jif)lang:  bie  lüoUcu  nidjt  geiabt  licv  jii  gcljen. 

CXXVT. 

fqi.  ?!i.M.7  Snpra  14.  ps|almus.    In  fntiuro,  fo  lueiv  ciu  [P.M.]  gciicrof  livomiifio 

35. 2  et  oratio.  Sic  freub  liHir  fo  gro-S,  ba«  linvu  [ScIidHoh]  nirfjt  gleuben  k. 
as-^Sa  fsBf.  107'']  gioö  bei)  Ijnn  getfjan.  Sinb  Mimitica,  fo  »ociben  fie  fngcn: 
'Siciit  torreutcs'  bQ§  laut  jier  antiplirasin  suavis.sime,  bai  ift  ein  fein  tiev= 
firf)en.  8ic  !omen  ftet§  auff  baS  rott  ntef)r:  Sic  illic  siccatum  est  m.ire  -'u 
nihnim,  be»  tuuneUy  Uljmmev  Oevgeffen.  lordamis  non  est  ad  meridiem  sed 
mare  riihnim.  Negcd:  auster,  locus  meiidacii.  Non  liic  .stat  pro  tempore 
sed   loco.     Quan[do   [seminant]:    ein    vcdjt    feft    loftlidjc   Alk^s^oria   bo».     6§ 

B9i.<13(.i2o.  sfjciffcn    inundalioiies   a(|iiarnni,    Tdeo  csl   mare  nil)nun.     Seine  Uicfcrf) :    ]iiae- 

<iiisinn,  bn-j  »ucit  Ijef  totnen  ift,  Supra,  finb  bie  ttjattev,  bev  2nxä,  febev  ift  '■''' 
bei-  ^apft. 

ps.  CXXVII. 

S5.S  Unb  fi|t   [barnadj]  lang,  unb  euer  biob  mit  groffer  mnl)C  effct 

[sed  non]  mit  fummer  sed  euris:  mit  forge.    Sie  fveffeii  nlfo,  bov  fie  DbveS 
brobö  ntimcv  loevben  fro.     Sie  tnevben  be-;  biffenä   tit)mev  fvo,  ben  fie  effen.  m 
'Xcnu  er  gi6t-3  fdjtoffenb*,  „luem  cr§  gonb".    Cvft  mtcf)  ein  fcllsam  jiromissio, 
Seil,  bie  fromen  foUcn  ein  pvacrogatit)  baben.     Alioqni  ireneraliiier,  (piod 
etiam  gentibus  det,  non  plus  k.,  dat  eis,  lueil  fie  liegen  iinb  fdjlaffen.    Sinb 


9  fitinflcS         13  roffeln]  mvi/lich  xa\ptXn       Crucem]  X  //«;  »"'  Sirkh  zu  ofleiuliculii 
Z.  12  ,iezo,jen        23  feft]  faft?        25  luti  (<B!off)la) '        2S  fifet  tan'fl 

';  Mit   UccH  i»t  dies  „Musitka"  jjeslrichen.     Auch  in  der  Ghsac  3H  Hcsck.  38,  2 
ist  die  Gldchiintj  Mesech  =   Moschoinier  eigentlich  alyelehnt. 


%y\aUtx  1531.  ir.7 

bocf)  bie  tinbcv  uinfer-S  l)\txx  &\o[i  fjuanto  magis  miinera  et  illa  t^ibt  er  am 
QÜcv  lueiften,  (juaiulo  (Idrmiuiit  3c.    Gl"  iuii)y  fic  geben. 

'Sicut  sag[ittae'  alfo  finb  bie  iiingc  manfdjnfft,  alfo  fP.  M.]  geraten  ü  4 
bie  filii  iiiveiif litis:  bie  feine  ilona  fein  tnafien.  ^ic  Scf;Uicil(ev  nennen? 
5  tnaben.  3ln  ben  gefeHen  leite  tocilid),  luenn  bie  luot  ober  nbel  gevnttcn. 
SBen  ein  ftardEer  ben  pfeil  fd}ift,  fo  gtjct  er  Inol,  quando  iniirmus.  äBenn 
er  ein  prebiger  gibt,  fo  gibt  er  ein  guten  hollatorem:  ba-J  finb  bie  sairitiac: 
l)in  bnrd),  politia  nou  dicit  de  sagittis  i.e.  incun  fie  mit  l)l)m  ju  Ijenbeln'u.  i 
tricgen.    @in  re(^t  SolomolSBl.  I07'']nifcf)  pfelmicfjcn:  Iren  fic  mit  l)l)n  treffen. 

CXXVIII. 

'üxor'  et  liberi:   quis  eredat    ista    donuni    esse  dei?     Scriptor  iiiirifieeB  3 
comniendat  istam  liencdietioiiem.     „?ln  ben  loenben":  Latera  tjeiffcn  Inir  l)ie 
„menben",   vd,  nmt)  bein  ()an§  er  nmb.     .Mindit  ad  villas  |T.  M.],  luic 
bie  villac  finb,  plantulae,  ba  Inirt?-  nirf;t  fein  getocfen,  boS  fie  'nmb  ben  tifd)' 
ir.  finb  gcftanbcn  unb  gebeten. 

CXXIX. 

'Okiiogeir.     Mi)iia<'li|i   eiim    in  am|)ii|i>rem   [piiiilosopliiam],  sii«eii)|iiint  aj.  3 
niiiiicrein.      'Siipi'a   dorsiim   nieuni    fab|rieavertint    peecatores'.      Ter  pfalm 
gf)et  mit  eim  füic^  au§. 

cxxx. 

S)cnn  fo  bn  loitt  fni'be  rcdjen,  non  viiidieare,  betjolten,  nid)t  öer=a).3 
geben,  e§  ift  nic^t  cnstodire  f<>l)servare]  sed  servaiv,    juredjen,  ciinplcciiiur 
ntniriiqiie.  f)ie  fomen  mir  nÜe  Ijnn  bie  rec^nnng. 

CXXXI. 

25  Dtein  angen  finb  nid)t  „()od)"mntig  fftot^  t)cr^]  sie  iliormii   oe-s. , 

eulta  3C.  Non  soiiim  defcndis  doctrinam  sed  reus  es  oniiiiiirn  aniinanini 
hacteniis  perditanini  et  in  fiit|uruni  perdendannn,  qnia  non  cogitant  poeiii- 
tere  peeeatoruni  helloruni  papae  enini  oppresso  de  praesiiiiiptioiie  contra 
fidei  infimiitatem ,    2)ie   ^ciligftcn  insti[ciarii  lennn  hoiiorinn,  affirmant  fpiae  i.ii,,,.  1,6 

30  neseiuiit  et  statnunt  '  Anihnlavi':  Cesar  contra  l)a])tisniiiin  et  niatiiiificis ', 
et  interim  negant  lidetu  siiani  et  vitain  [Ciiristnm,  veibunij  unb  lüoUcu» 
Beffcr  machen  (piam  deus.     'UV:  brum.    Forte  [Arriani]  ista  nobiles  et  ninlti 


12  Latera]  l.ita  Hs        2.5/27  am  Harule  i/urr:  ObJcctiim  s.ipientia.    Nnn  iit  lantg^ravius 
iu  niagiiis  jc.  cogiitat  »0  e§  ^in  ail§  ttil  JC.  { TiKliredey 

•)  Ergänze:  verbis. 


158  ^iiKjcrs  3!ad)bci|crimijcu  an  bct  bcutldjcii  iBibcl. 

i'.  2  milites   non    ciirabimt    [istos    sive   veuiro   iubeutcs   ut   uxci[)iaiitiirl.      At  i.  e. 

i'  ibie  mir  ju  tjod)  i'inh.    Praeceptimi  tuum  non  est  mirabile,  ift  bir.    ^(hhu- 
lantes   inaiestatein    abri[piiiiitiir.      8i    non    ]iosui   et    silui,    aniiiia   iiioa   '^^i^■^f 
ablactatus'. 
'jfi.  30,  ir,  'In  .silentio   et  hipe':  lueii   luir  luoUcu  ciii  iiiibcr  lucjeii  aiuidjteii  beim 

silere,  'äßciiii  iä)  meine  fcel  ni(i)t  fc^tc  unb  füllet '  sed  ad  e(]uos  fngiemiis, 
laft  un§  mit  bcm  fopff  fjiit  biird}.  6v  I)ctft  l)an§  mit  beut  fo^ff  f^iiibiird). 
In  doetirinam  iste  ps^almus,  ['ablactatus']  Ioli|annes:  mil[tu  (jCllU'U,  (Iciiial 
Gamol  finb  eadcm.  Est  repetitio  [P.M.]:  iSiciit  liabet  se  mea  aniina  ut 
alilactatus,  mea  aninia  [ciltfctjt]  *  ablactata,  sie  qui  est  ab[laetatiis  a  niuliere. 
'jVIea  aiiima'  concliidit  „l)nn  mir",  alirpii  sie:  Si  non  posui,  fiat  anima  JC, 
mcl)n,  biu  ift  bo»  6cft. 

CXXXII. 

se.  1  £)aö   er    jo   Diel    erlitten   ^at    fein    leben    lang    umb   t'iJottcö    luiUen. 

^•^'Quando  iuravit  domino'  jur  iDonung,  bau  ift  votuni  baö,  ba  lompt 
avcCabala:   'In  eplu-ata",   andimus  öon  ber  felbigcn  ftete,  i.e.  nnff  bcm  linlben 

feit,  'anff  bem  fclb  bel)m  tualb',  Obsenre  loquitur  6v  meinet  mit  ben  lljba^ 
s.  10  non    mit    bcm    lualt.      'Ne    avcrtas':    Ne   tollas   regnuni    nc    avcrtas    faeiem 

regis   i.e.   iacies   regni  i.e.   forma,  status,  circumstantia  regni,  9iimb  llidjt 

luec!  bO'J  rcgiment  beinS  fonigä,  Inö  l)n  fonig  tileikn,  bat-  ift  Oratio, 
B.  iitani  tonipt  iiromissii)  de  ivmio,  6in  luav  »OOl't   iuravit,    vel    bie  llUllljcit  iie= 

fdjhjoren,  vel  in  ber  luarl)eit,  ein  maren  eib  getljan,  ben  tuirb  er  nidjt 
».  wlnffen,  ben  iöirb  er  Ijalten,  non  avertetnr  ab  eo,  3ft  "i'atio  pni  regno,  ut 
S.  15  vidctiir  ex  Ins  verbis  in  aeteriiinn ,  '  fegene':  cill  ftarde  i)r<iinissi()  luerlldj 
*.'iU '"''•'"-'"' 1   vietoriis:  'bie   pricftcr   mit  Ijeil',    eeontra  liostes  'fdjanb'.    Seine 

%\  s;i,4i)tron,   snpra  diadeuia   ps.  8M   tritteft   feine  fron,  fere   iu  tiiie,  vetiis   (rans|laliii: 
'saiietnarimu  eins'. 

CXXXII  I. 

«.1  Gin§  [eintretet ig]  bei)  ein  anber  luutjnen,  fein,  Ecce  quam  bona 

liabitatio.     AUudit  ad  l)alsamiim  pontilieis,  Jdeo  iitilur  ista  siinilitiidine,  quia 

nulla  potest  esse  coneordia  num  sit  cone.ordia  doet[rina(-,  qiiac  est  vera,  bie 

S5. 2muä  Dom  pontifice  t)er  fomen  jai.  108''j  'Barbam'  i.e.  oumes  eins  saeerdotes 

doccnt    et    sunt   oi    siniiles    Sßeny    ministeriinn    ordiiie    g[)ct    ab   aaron,  ('bore 

luültu  H'.     (ir   meint    ben   bart   auff   beiben   feiten,    Num    indiealive   mun 


2  bir  mk  Sh-ich  ::u  I)orf)         rmit]  mat         TjV*  am  Hände  ijucr:  ps.  104  über  (O.X.XXX) 
Iii  luclfcg  oben  mit  reafjcv  ut  lum  intelligatui'  du  .supeilicie  eoiicava  scd  conve.xa       J3  CXXX(.\)11 

IS  .■iii(r)crtas  \      '    ■ 

')  Dies  „entsetzt"  hat  wohl  den   Wert  roiii  iiiKvdurtUchen  „idte/csctst"  =  entmihvt. 


malkx  1531.  159 

poteiitialitcr:  ficuft  vel  peuffc  ?   super  ijopulo  l)iin  bie  faltcii  iciiici  flcibev, 
„ijuu   loc^   [seil  obsciirat]  feiner  flcibev",   l)n§  orilicium  v(>stiiiiii,  bau  Uicrc 
ein»,   Iiim   alteriim    seqiiitur  'Sicut   ros',   quoiiiani  'ouff  bie  Oevfl',  „flcpciit".«. 3 
'tiCvT)cifft'  (iinatujnam   f)cift  ein  \VCina,  mef)r  quam  |)niiiiittcrc,  'llhi  (liio  vcl  Wnitii.is.-.'o 
5   tros',    Ihi   viilt  (Iure  bonedictidiiem,  iibi  est  ('oiuxtRlia,  äßeil  luir  Ulli"  jU  {aiUeiX 

:^iclten,  er  f^ut«  toerlicf). 

CXXXIIII. 

'Se§  iiad;ta':    3"  nBent»  iiiciiict  er.     (Ar  meinet  vfspcrtiiiaiii  landein -ü.  i 
bie  ßomplet  ifta,  ad  sanctitatem  pf)ci(tl)uniti'l:  l)nierbar  jnm  t)cilt()nni.  >i'--' 

cxxxv. 

'Siplid;',  troftlicfj,  Sein  name  ift  liplid),  fn§,  tan  njol  Sionn^  mitten -li.  a/n 
X)m  mc()r  cvtjnltcn,   (3i^o   er   reuet,  facit   t'ulgura)   51  n«  eim  ()cimlidjen 
nnbctnnten  ort,  bcr  ben  »uinb  cviuvtiringt.    'Simm'  erfrcluet  fid)  ad  ventmn 
11(111  siiiini.     Ioli|aniie.s  Apostuliis  p()antafirct  eint  bini\,  loh.  3.     Il>i  leflt  er 'io'i. s. s 
li  beu '•JJamen  aiiS.    'Sein  gebed^tnis  niel)vct'  cluirtlid;,  'ridjten'  resnubit,  erbarm  »•  la/'« 
penitebit    [eum]    con.solabitiir,    „üerfnnet   fein   ntier  feine   fncdjt",  vel  uiirb 
gnebig  fein. 

CXXXVI. 

S)er  ift  nod;  Ieid)tcr,  6§  ift  all»  gemadjt  orbentii^  [suimi  omnia  iii|j/',f„  ._,, 
•20   sapieutia  feci.sti].    !Sio  dedit  caelin  obscrvationeni  certaiii,  baö  fie  eertos  dies, 
meiiscs,    aunos    mad^en,    fecisti    caelos   in    Ihiliuna,  qiiod    [caeli]    currunt  et 
niovcutur  in  thehma,  @r  l)elt  fein  cnrsum  gar  fteiff,  cclum   tamqnam  iiitel- 
ligcns.    'S)cr  bie  erbe  nnff  loaffer  onftreitet',  grnnbct,  banct,  „fein  madjt":,^';?;, 
fein  ^ecr,   'cxcussit'  "ftie»',  '(5r  gebadet'  k  ijnn  unfer  not,    vel   bo  luirs-aa 
25  untertrudt. 

CXXXVII. 

[231.  109*]    'Super  fluraina'  luirb  Gisbraö    fein  obber  IjOggcj,    Sine  tidilo.«.  ip 
'Suspendit'   fistula   iiostra  3ift   ein    icdjt   fein   bnccotifdj  6oftin.     Phiilippus: 
'SÜaffer'  [am]  Euphrate  Unb  ba  tnir  l)enlcten  k.    Et  qui  deridcnt  nus,  sub-s« - 

30  saiinaut,  postulabaut  „ein  frolid)  gcfang",  iihilant  'Simcha'  fol  mir  ^ie  nidjt 
ein  instrumentum  fein,  ^^ed   fol  mir  „ein  frolid;cn  gefang"  Ijeiffen.    Capti- 
vantcs,  sie:   nlulifieaules,   bie   nn§  ()enlcn  mad)tcn.     „Über  ha'i  Ijenbt",  flars. « 
toort:   äöo  ic^  nic^t  Iq§  Sernfalcni  meine  ()od)fte  freube  fein,  eapnt 
lactitiae  meae,  ift  bie  fnrnemftc  frenbe.    S)a§  nid)t  ein  ftcdlin  ftel)en  Bleibe.  «-7 

r,   'S)U    arme    Sod^tcr",    üejirt    fie    nn    ttjibbcr    pioplieta.     J5abyli>[nia:    mystica/ö.s 


1  populo(s)         14  suuin  e  au»  duiim       Nomen  r         2'J  ^eiltcntcn  Jls         34  ftefie  6(ei6en 


IßO  SutJjet?  9{nd)beficrim(ini  nn  bei  bcutjcöcn  SBibct. 

si.gqiiando  bie  oog[itationes  nod)  iung  fein,  Ex  scrii>[tura  I;at  man  fdjicv  eitel 
allegorias  gcmndjt. 

CXXXVIII. 

s.  ii-2  I.e.  für  bem  engel,  ®ottc§  ünbcv,  'llm6  beine  gut  iiiib  tvelo',  Unb  gib 

t.Gmeiner  feel  tjicl,  gvoffc  !rafft,  {&i  fol  einer  nunl  fein  mnnl  (initcn)  Unb  '■ 

fif)Ct  auff  haS  -Jiibrige,  bcn  Ijoffertigen,  (ir  ift  im  nid;t  naiienb,  cv  fil)et 
|;'3l)n  bennodj.  3ft  |T.  M.]  ein  fein  öevfic^en  ba§.  gvquirteftn  mid):  tvoftcft, 
(iiininr  eonsumraaro,  7.  ps.  'defecit  iSaiictiis'  12.,  bei'  tjetv  lüivbS  ein  cnbe 
mnd)en  um6  meinet  luillen,  vel  „fnr  mid^",  mir  jn  gnt,  6ö  I)eift  mel)r 
ck'lieere  quam  perficere\  23evlaflcn.  '" 

CXXXIX. 

|-J  V^enneft',  loeift,  ^ä)  gel)c  ober  liege  [M.  Phil.]  fo  biftn  nmli  midj 

[[)Qrt  bet)  mir,  neben  mir]  '  öessionem '  fingt  man  auff  oftern.    So  fitieftn, 

SS.  svides,  siim  tihi  in  conspectu,  i.e.  vides  me,  ^ä)  fi^e  ober  ftc'f)C  [auff] 
fo  fil)eftu§,  „fenneftS",  tociftuS,  mcrdeftu»,  bu  regirft  mid),   loic  mir§  gel)n  i.-. 

a!.4fol  et  gangen  ift,  bu  fc^affS,  lüic  miiy  for  unb  ^ernad;  gcT)en  fol,  V|ult 
d|icere:  q|nifqnid  (>gi ,  tooS  [id)]  tl)n  übber  utadj,  rebe,  Ijanbet,  ba-3  rid;ft 
bu  ju,  bu  mad)§  boc^,  »oie  bu  teilt.  fö§  ift  ein  pfalm  emiti-a  libicrnm 
arl)|iti'iiini.     lila  est  seiiteiitia,   ergo  noii.     'Maniiin'   i.e.    es  semper  nieciini. 

sj.  t,|iöl.  109'']  5]tid)  iDunbert,  loie  bu  bos  !anft,  'ift  mir  ju  t)od}\    Est  ps|almiis  20 

SB.  c intellectus  creationis.    ^a  fol  lüir  u|nfer§  l)ierr  g[ott§  cogitationes  „erlangen", 

fo  muften  loir  jto  soalam  l^abcn.    Fingis  sigillatim  corda  eorimi  fingis  paras. 

Iiiij)iis  ift  gar  erfdjredlid},  piis  consolatioue  plenissimiis  ps|almns.     Vorifate 

et    poteutia   dei:    ©Ott    fei)   lob,  vpilt   d|icere,   quod  es  iibiqne.     So  mufte 

s-i'i-'bic  nad^t  el)e  jn  liec^t  teerben.    "^lud;  fiuftcrniy',  ba§  ift  ein  [fein]  fenteutj  2:, 

3!  "i.e.  finfterniö  bei)  bir  ift  and)  licd)t.    'In  utero'  luarft  bei)  mir.    'Über  mir' 

SB- n  qnando  fomiatiinis.     'Terriliiliter  niirifieatiis  snm',  bai  Ineia  mein  feel   |feer] 

«■'•''lool.    „.öeimlic^":  on  vel  t)m  l)eimlid)cu  ort,  ba  uod^  fein  fon  nid;t  fd)eiuc. 
«  II"'' Unten   l)nu  ber  erben'  i.e.  l)nn  mutcr  leib.    Eiuhrionem  mcum,  nule,  in- 

fornie.     'J)ies    scripti    sunt'    prins    quam   eraiit:    35n    [l)attcfta]    l)aftcft    fd)On    :io 

angcfd)ricben,    loie   lang  id)  leben  fol.     ÜDaS  Oerftcftu» ,   el)e  id)  anfange  ,5n 

SB.  17  leben,  baS  ift  bie  S|umnia  ba  Hon.    'Webanden'  i.  r.  beine  )iniuberlid)e  luerde, 

iBi«Uiie    ift   l)l)r    fo    eine   groffe    siunnia   \^al],    quia    liu|inanuni  Caput.     ilBcil 

id)  fie  jelen   toolt:  tiicr  fie  jeleu  Inolt.    'äBeun  id)  |auff  luadje]'  loie  fompt 


r.ti.  S  77  ps.  Consummafiim  est  vorlium  nioiim  r         S  Onmar]  ni35|'  7ß  for  r  fnm 

für         17  (jonbcl  (reb) 

')  Kdcli   dem   Sinne    rmi    j)erfifero  Imllr   Ltillnr    früher  iihcrsefcf   „für  mich   inis- 
richten". 


^Malter  1531.  IGl 

baB  I)ev?^    Utcr  jUici  feit.    63  ift  Epiphoncma.    lam  concludil  et  tmnsit  iani  4'  20 
ad  speeies.    Senn  ftc  reben  uon  bir  fdjcnbiid),  leftcilid),  tiofüc^.    '61= 
l^eBen':  finb  ftol^,  fe^en  fid^  luibbcr  bicf)  mit  cvnftcm  ^q)§,  feinb.    S)u  rtngft 
aiid^  barnoc^,  Vt  amoris  ama.     V[iilt  diit-eiv:   id)  bin  t)l)n  feinb  sed  prohas i«. 21/23 

5  cor,  ba-j  id^a  Don  ^cr|en  meine,  nidjt  umb  proptcr  me  .sed  tc.     lam  vult  de 
peccato  loqui   für  mi(|.     'Si  est   iniquitas',  ps.  7.     Sic  hie,  l^aben  fie  rcc^t,  l'i- '■  ^ 
l^etr,  fo  loffe  fie  nnr  troft  toibbcr  mid)  toben.    'Unb  eifavc',   Uiie  id)  fovc\c, 
quid  spoctem,  fo  Q^etö  Quff  bic  iiDpios,  tüaä  mid)  bctumert,  loa»  miv  antigt, 
ob  ici)s  bofe  ober  gut  meine.    2Bie  iä)§  [Scholion]  meine  ift  nod)  bcffev, «•  23/24 

10  vel:  ob  id^  bofe»  für  Ijob,  ob  id^  onff  cim  föl.  HO"]  bofen  tiicg  bin. 
'Acterna'  i.  c.  bcr  bleiben  fan,  j^tabili. 

cxxxx. 

„5Jlennern",  (cutcn: 'tota  die' acciuguutur  ad  bellum,  „ftveit  QnfQ{)en".^'-2;3 
Otter  :§at  fonft  gifft  tjm  fc^loan^  [D.M.],  non  im  moul.    Sed  [P.M.]«« 

15   figurate  dicttun:  'Ycneuuiu  aspidis'  ideo.  quod  iu  lingua  liabeut. 

S)ie  meinen  gang  gebenden  umbjuftoffcn.  "».s 

„S)u  bebedeft".    '5ein  begirb  nic§t'  gelingen.    äßa§  fie  übet»  reben,  bQ§|.^? 
muffe  über  l)T)ren   fopff   au»  gf)cn.     Supra  7.  i)s. 'in  vertioem'.     2^a»  un=*i-7." 
9[[ud,  ba»  fie  gebenden  [reben],  baOon  fie  fc^licffcn,  rabfc^laf)en,  muffe 

20  über    [auffl  l)^ren   fopff  fallen.     'Cadent  super  eos  carbones',  proiicict s. h 
eos  in  foveas.    Sic   dLiciruus  no.s:   ha^j   fie  ber  bonner  neun  eilen  l)nn  bic 
erbe  fc^loge,   [in  fovea.s]  trcff  unb  tieff  gnug,  hai^  fie  nl)ntmcr  auff= 
ftef)en.    [P.  M.]  Respicit  ad  Dathan  et  Abyrom.    6»  ift  l)a  [D.  M.]  bonner 
unb  biitt  hie.    [F.  M.]    c»  ift   ia   auc^  ein  ungeloittcr  unb  ein  terremotus 

25  lüorbcn.  S)a»  fie  ber  'buk  [d|icimus  no>]  unb  bonner  fd)lal)e  i)nn  bie  erben 
■^in  ein.-  @r  h3irb  ftralen  [ba§  ift  ber  bonner]  [uBcr  fie  fc^utten]  unb 
mit  feucr  [tieff]  i)nn  bie  erben  fd)lal^en,  ba»  fie  nimerm^er  auff= 
ft  e  ]^  e  n. 

'Vir   linguae'    „ein    toeffc^er",    menda.x,   hypoerita,   I)üt   nic§t  bonamgj.  12 

30  famam,  ©in  unnu|er  freier.  V[ult  d[icere:  Dediti  [sunt]  linguae  ad  noceu- 
dum,  detractores  [ein  orl)cnbIefer].  Supra:  lalmr  labionuii.  @§  ift  ein  hau» 
pfelmic^en  in  ben  [3]  iierfid)en.  Gin  bo-s  maul  loirb  auff  erben  fein 
gludE  !^aBen,  Inirb  öcrterben,  Deriagt  [unb  gefturtjt]  hierben.  3)cr 
"^er^og  tjon  Sßirtembevg. 

5  (di)propter  zu  6  94  ps.   15.  versu  r  ;"  gelingen    (bie   fjeiitit,    bic  siiinma) 

zu  }S  ps.  7.  r        21  neun]  nctn  JJs  [1]        25  Inotbcn]  lucrbcn        26  bj  ift  bcr  bonnet  über  (fic 
mit  feuct)  [traten        zu  29  Vir  stellt  cüliimiiiator,  ein  (t^cnbcr,  Dcrtercr,  ein  ioS  maul  rh 

')  =  tcie  kommt  dieser  Gedanke  in  diesen  Hiisammenhant/?  —  über  ,}lDci  fcü  nohl 
=  von  sirei  Seiten.  ')  Auch  im  SchoUon  z.  d.  Stelle  ,2<life  «nb  2'onncr  ftfjlaljc  fie  in 

bic  Stben". 

ßut^crl  SBctrc.    SSibetiiBerfc^ung  a  11» 


1G2  Sitt{)ct-3  5Jad)l)cijcningeii  an  bct  bcutfdjcn  Sibct. 

CXLT. 

»•2  S)te  11  finb  auä)  frait».    „©efovbert  locrbcn",  geraten,  tagen,  gelten, 

SBie  ein  rauc^opf fer:  allusit  ad  sacrificium :  Siciit  oblatio  vesperi.    §erv, 

|'.4'6ef}ut  meine  jnng  [niunb]  nnb  fieinate  meine  tippen,  „bie  tf)nr"  la§ 
\ä)  aufjen.     '&n  gotloy  toefcn',  ba§  ift  frei)  gege&cn.     ©cer  txauB  ps[alnuis.    5 

s.  5  'Oleum  peccatoris  non  prohibeat  caput  meuni',  puto  in  bonaiii  parteni 
intelligeudnm.  Oleum  capitis  bflS  t)cifft  „ba§  beft  ole",  si  arguerit  me  impius, 
erit  mihi  vice  solatii,  fol  mir  fo  gnt  fein  al»  ein  fo[tIi(^ft  nnb  befte 
Batfam.  Cum  me  ftrafft,  videtur  esse  percussio  [SSI.  110'']  sed  nou  est, 
verum  potius  solatium ,  non  laedet  percutiendo,  3ft  ein  rcd^t  fein  öerfiifjen,  1« 
ista  percussio  non  ledet,  non  est  noxia.  1.  sententia:  „mein  gepet  gef)et 
t)mer  bar  Iribber  ir  ^offjeit",  .2.  benn  ic^  toil  tjmerbar  Beten,  ha^  fic 
mir  nic^t  fc^abcn  tf)un.  benn  iä)  muS  Beten,  ba§  fie  mir  nicfjt 
fcfjabcn  tljun,  has  fie  mirf;  nid;t  plagen.    Gr  InirbS  mit  gepet  aufrid^tcn 

SB.  eber  man,  ba^  ^ort  l)^r  Inol.  S;a§  lüirb  auc^  ex  historia  aliqua  genomen  i^ 
fein.  'ludices  eorum'  praecipitantur:  Nescio,  an  sit  ludicative  an  optative, 
sublatis  malis  doctoribus  tum  populus  jiostea  araplectitur  post  iudicium, 
auff  hai  man  ^ore,  tnie  gut  mein  tuort  fct).  ©cftorjt  loerben,  ben  I)alv 
6re(i)en.  ^d)  ltiit§  imprecative  non  optative  mad^en,  ©0  luirb  man  benn 
meine  lere  Ijoren  ha§  fie  gut  liplic^,  fein  fel^,  Interim  ii>sis  vivis  nou  w 

SB. Test    doctrina   mea   sed    sordet.      In    Ebreo    est    allusio   'Ossa'    [sepulta]    I)ie 
tourgt   man   I)ic,   bort   tuurgt  man  ein,   liegen  l^in  unb  loibber  juftratoet. 
sB®ioS>ermirft  tierftoffc  ni(f;t  meine  fecl.    Vjnn   p^r  eigen  nclj  fallen,  la» 
fie  pmer  t)in  ein  faEcn,  iä)  ater  Unt  furubcr  gct}n. 

Sie  iij  pfclmidjen,  ha  man  bie  oltar  lucffcfjt,  finb  !rau§.  25 

CXLII. 

s. 4  Et  is  est  obscurus,   'mein  gcift',    l)erl^,    fo  fif)eftu  i.e.  nimfift  bic^ 

meinS  [an]  „h)eg§"  an,  ba  nimtt  fic^  mein  nicmanb  an,  ba  tnil  micf;  nie= 

!P-5manb  Icnnen.  Periit  unus  ex  .8.  versibus  B.  (bie  feinb  fliel)en  für  mir) 
id)  tan   nid)t  entfliegen,   iä)   tan  nid;t  entgel)cn,  ict;   Jr)ei§  nirgcnb  3C.  30 

»'•'ÜJiemanb  [„fragt  nadj"  mir]  nimbt  [adjtct]  »oic  eä  mir  geliet.  ©ccr 
„gering",    fd;lnad)    geplagt,    6cfummert    1  gemartert]    gefdjluedjt,    gebempfft 

».8 passive  nic^t  ncutraliter.  ©iub  mir  ju  ftard  med)tig.  'für',  ha  ha  ift  ba§ 
])urgaforiinn.  SBcrbeu  fic^  nmli  mid)  madjen,  ^u  mir  famlen,  diccnt: 
6lJ  nu  toil  idj  audj  leiben,  exemplo  meo  multi  convertentur  ad  tc.  30 


2  gEforbcrt  c  in  gcfobctt         6  proliibeat]  impinguct?  [Vidg.]         20  fic]  ift  ff]       vivis] 

V 8  J/a        25  oltot]  citcr        26  CXLH.  r        27  fiieftll(ä)     nifift        zu  27J2S  atelU  .3.  voriUites 

Gcrsoni.s  insectatus  sum  vclicraenter  r        29  bie  bis  mir  acheint  yealr. 


*45iQltrt  1531.  163 


CXLIII. 


I.  e.   ut    stet    tiia    iiisticia,    iic    illa   corniat   nicciim  [iPl.  lll^J    'äBic   bicss.s 
tobten'  l)nn  bcr  luelt.    SBtc  bie  hielt  t)^x  tobten  begrebt,  [fo]  jt^avt  niic^ 
ber  nuc^  in  tenehra-;.    Tenebras:  Inft  btc  figuv  bleiben,  llicin  Ijcrl}  liev)d)nnnb,  s.  4 

*  berfd^mad^t  mir  ^m  leib.    Ut  Eegina  Daniac  I)at  )d)icr  gar  tcin  Ijcrlj  gc()abt 
et  puto  nunc  habere  jc.  „an  bie  alten":  „itf)  biegte",  ^anbcl,  rcbc.    @§  f)ciftö-6 
I)ie  tl^atten.    '2)leine  feel  burftet  nat^  bir'  loic  ein  burr  lanb.     C'Aon/es.e? 
bor:  toer  ^at»  auffbrac^t?'  i.e.  benn  nxic^  Verlangt  nac^  bir,  16.  ps|al-|:,u 
mus  [26.]  'Sere  ntid)   tf)nn  nad^  bcincm  ttiiüen  vel  h)oIgef allen',  bein  troft= 

'"  lid^et,  fufjer  'geift  für  mid^'  in  terra  recta.    '@uter'  Antithesis  contra  inalum, 
noü  'malus' siciit  Saiil,  auff  ebener  ban,  h)eg,  Grqntdfe  tnid^,  trofte  midfj, ss  n 
lobe  mid^. 

CXLIIII. 

ÜJletn  feuft,  5Jiein  gutiger  t)err,  mir  unterluirftt,   baö  bu  bid}  ffo]!:^'^ 

'5  fein  onnimpft.    Is  p.s[almus  fil)et-,  quasi  sit  ein  flicffticrd.    3ft  bod)  bers-i 
menft^  similis  vanitati,  ferset,  „ge^et",  'la3'  ein  mal  bonner  unb  'blitjen's-e 
auff  fie.    ©ie  seil,  hostes.    2)er  ^urnfinbcr.    Esa^ia  fd^enbct  fie  aud^  ]^ur=35  'n 
finber  unb  ^ur  ba  ju,  i.e.  umui|e  lere  [lofe  lere,   untud^tige],   „Unb  l)l)r--ß.8 
redete"  ift  eitel  lugen  Ut:  quid  diligitis  vanitatem,  bo§  fetbige  ifts  ba.    2Ba§W4.3 

2«  fie  angreiffen,  ha  feiten  fie,  ift  fein  glud  unb  i)tU.  i>a  bei),    ^c^  loolt  \P.  M.] 
gern,  haB  collatio  doctrinae  et  operum  toerc,  dextLera  iniq[uitatis:  ^^r  loerdE 
finb  falfd^,  sunt  PP.  M.]  hvpocritica  et  etiam  iufelicia.    Supra  [in  psaIterio]:|;  ,j 
Buuum  est  confiteri  i.e.  „bon  bem  fd^toerb  be»",  ber  mtc^  geljeiet  unb  plaget ä3.io 
fbe§  feinbs]  ber  fc^aben  t^ut,  haB  fdfjeuflid^  beift  unb  frift  [de  gladio  intelli- 

2J   gendum  est].    S;a  lompt  [nu]  Miraesis:  tiliae  i.  e.  ornatae.    „Sßtnfcln",  bobeu,  8.  la 
feEer,  fpeifelemmer  ift  ba»  befte,  promentes  e  victu  in  victum.    „Srauffen"  s- " 
ouff  unfern  öortoerdEen.    'Boves'  ut  portent  multa,  i.e.  lucrentur,  bielsJ-» 
crerbeiten,   [feer  njot]  getroft  erbeiten,   pflügen,  einfuren  !orn  unb  vinum, 
ertoerben  mit  erbeiten  arando  et  convehendu  i.  e.  haB  man  hau  Ijaua  nid^t 

30   fturme.    Vohmt  ista  habere  quae  faciunt  beatiorem.    „9ii§"  i.e.  f^abe  unb 
lein  [bcrluft]  entfurung,  biebftal,  1.  est  furtum  [P.  M.],  2.  violentia,  3.  tran- 


7  Chorde]  nicht  JordeJ  -,i:  inl-^-nS  hebr.         15  ?ein(l)         zu  18  ps.  i  r        19  dili- 
gitis  c  in   diligatis   oder    umgekehrt  24  {c^abet  Bs  25  est]  ex  nu  uher  (bo) 

zu  27/29  Eotff  quasi  t^ot  offen,  bor  auff  r,  aber  gestrichen.' 

')  Luther  meint  icohl  nur:  Wer  hat  die  Redensart  lia  Tn^  =  in  die  Grube  fahren, 
aufgd/racht?  ■)  fil)ct  =  siehet  aus.  »)  Diese  Etymologie   kann  selir  wohl   von 

Luther  herrühren.    Er  liebte  dergleichen,  vgl.  Köstlin-Eaicerau  II,  435. 

IIa» 


lC)4  !L'iilf)ctä  'Jincljlu'jicniiiflcii  au  bcv  bciitjrfjcii  S^ibcl. 

«luillitas  l'oMn-ud)],  teilt  malum  [*(.  111'' |,  bnö  feilt  [f($abe,  Herliift]  aujiiut 
fei)    vc'l    ad    captivitatcm    vel    ad    exitum,    iia^   fic   tliifjtu   buvffeil    cjelüiutcil. 
i'- 1.-. 'Jkatus'  ba§  ift  !ur|  gcfagt. 

CXLY. 

35.3  6in  loBgefang.    3l"t  "'^jt  3»  tcgveineit ,  unaiiufpvedjlid),  iint)C9vciff=    ^ 

|;jliÄ;.  I.e.  üon  [madjt]  beinent  reid)  jagen.  'Gloriam':  si)lcndorem  gloriae, 
9!öm.  11,33  laudis  tuao.  '^ä)  teil  Doit  ber  [)crrlid;cit  cl)r.  P[aulii.s  [jut  feine  luorter  ba 
tjer  genontcn,  gloriosimi  spleiuloi-eni  vel  splendidam  gloriam  laudis  tiuic, 
Dieben  Uon  beinern  f)errlid}cu,  pvcdjtigen  lob,  [fdjon]  „fd)iniicE".  Formac 
tiiae:  bci-S  bu  fo  fein  tvefflid)  fd^on  tnft,  fol  nidjt  lob  f)ciffen,  supi-a:  Im  (uo  "> 
reg[no  gtjet»  ^Jvedjtig  ]u.    51*  on  bei  nein  l)crvlid}en  nnb  pvcd}tigcn  Uiefcti, 

»•cmd)  Pracht,  fo  meint  er.  SBunbertt)aten ,  'bQ*3  man  fol'  [prebigcn,  'vcben'] 
fingen  unb  fagen  Hon  beinen  cvfdjvert'lidjen  [groffen,  l)evlid)  ett]  tf)ntten, 

«. 7'bein  Ijerlideit',   -3Jtaicftet,    ba§   man   p reife   bcine   groffc   gute,    gnabe. 
a!-8;9@cbnltig,  „langmutig".    ®er  "^err  ift  nbcvall   [allen]  gutig,  „frennb=  '^ 
lid;".     Exposueruut:    plus    miseretiir   quam    irascitur.     llnb   CvtuU'met    fid) 
gern   aller   feiner   lücrd.    Ibi  est  distinguendum  opus  diaboli  et  dei.    2)a 

a. lofinb   bic   luerd:   Omnes   sancti  jc.     63   muffe  bir   [banden]  optativc  volo 
reddere.    ?)mer  bar,   für  unb   für,   aUloege.    S)a  lotnen  feine  promissioDes. 
5)aS   ift  fein  fjerlidcit:   mit  frolidjcr   fettigung  i.  e.  haä  fie  fatt  nnb  frolid)  -'u 
^■^^''j^inerbcii.     „2rcnlid)"  i.e.  mit  crnft.    SBitten,    begcrn.    3[t  ci"  fi-'''"-'  {"'o- 

as.  IS  inissio  ba§,  luerlid;,  Amen. 

14G. 

S.3  '5luff  furften',  'filio  iiominis'  [sem])or]    sunt  lioinincs  l)clffen  crrcttcu 

fagen  tüir  beffer,  'spiritus'  [ipsonim] :  l)l)r  leben.    „6iit  menfd)  tau  bod)  nidjt  •-■:■ 

ii.4 t)clffen",  ein  menfd)  Ivirb  bod)  311  pnll'cr.  Mira  res,  baä  man  ben  Icnteit 
fol  crft  fagen  qnod  mori  del)|eant,  cum  ob  oeulos  videamus,  iiod)  fol  man 
brauff  bauen,  Si  lio|mines  morinntur,  loa-j  tuuneu  fic  bciin  inel  tl)un? 
''MM'j  baDon  de  morte  intellige.  „ßu  feiner  erbe"  est  facttis.  '^ilnfd)logc' 
t)erl)ciffung,   furnl)emcn,   quae  princeps  prumisit.     ;^ene   f)elffer  [Antitlicsisl  :io 

58. sfinb  cinä  trcdä  loeret,  „faren  ou§":  ber  l)at  l)imel  unb  erben  in  ber  l)aub. 
'C^Uauben':  lio|niiiies  non  'galten,  nee  possniit.    6in  red)t  fein  ps|almus.    ®eu 

55. 7  „unred)t"  gefcl^idöt:  @r  lendt  umb:  in  diversnm  luHiit  i.e.  mad)tu  aubeiw, 
bcnn   fie   luoHen.    itcrt   ber   ©ottlofen  anfd)lege  ju   rud,   l)inber  fid).     (ir 

trcibt'j  lüibberfpiel,  non  solum  iiiii)edit  sed.  35 


SM  4/8  Nenti   verba  deiis  et  iiientciii  vergit  olyinpo  »■         /6'  bit  c  aus  bic^         -•''  U'tii'U 
))f)X  mit  Ziffern  2  1 


^iMnltev  1581.  165 

ps.  147. 

Supra  33.    [92.]  Unfcriii  g[ott  loben  tft  ein  foftlicf)  [gotöbienftl »  i 
bing.    Cpffcr,  bic  lang  auffcii  fiiib  \^'ai»/]  nidjt  „l'crftolfcn"  vd  licriogten. »•-' 
[S8l.  ll-.>"|  Lh-  !ait  3clen  vcl  luciö,  linc  Diel  bev  ftcriic  ift,  feine  ftiigl)eit  \/licbHna],3i.iii 
5  fein  h)ciil)eit   ift  unermeflic^.    "Thebuna"  ordinatio,  ein   bing  in   ein  gciuiy 
icgiment  3n  f äffen,  er  {)at-3  alfo  gefaft:  tuenn  ein  fvancfcr  Irnnd  ift,  fo  ()ilfft 
ev    im   Quff,    niirabil[il)us    C()ii>ilii.s   et   certis|:<iinis.     ^Ijt    left    CV   ben  Xuvct'en 

"^er  faren  unb  mac^ts  fo  [unb  "^attä  fo  genji§  gefaft],  ba§  man  fprcc^en  mu§, 

eö  fct)  nidjt  nostnnn  faceic.  I)iliü;o  locos  contra  iil)[eriim  arl)[itriiim.  Firma 
10  ordinata  in  Kebus.  *3JJnn  mnS  anff  bic  opera  rcferiin.  £)ie  lüclt  vegirt  ev, 
ba§  man  fief)et,  "öa^  er  firf)  ber  fad)  annimmt.  6l  muf»  gt)cit,  loic  er  toil 
non  ut  mimdiis  i.  e.  [feine]  loeife  jn  rcgivn  ift  unbegreifflicf;,  ut  sccpiitur. 
SBie  cr§  gefaft  unb  gcorbnet  I)at,  t)at  certam  rationem  gefaft,  e§  fan  nid^t 
loeitev  gf)cn  quam  vnlt,  unb  ba»  treibt  er  „an  jal".  Certa  stant  omnia 
15  lege.  6r  fel^t  fie  Juerlic^  nirfjt  fanfft  nibber.  2)a  !ompt  ber  fingetan^  tribber,  »-«t 
de  quo  Aug|ust|inus  niira.  Est  iusiguis  figura,  (piia  'corvus'  dicitur  deseri 
suos  'pullos',  cgo  expertus  hie  in  niea  turri.  Si  tetigcris  ovuui,  non  revisit.  Si.  9 
6in  ebter,  nuljer  fogl.  6r  rcudjtv,  er  mua  ein  gute  nafen  f)aben.  Ari.stotcles 
dicit,  'i)a-i  er  locit  fleugt. 

20  14o. 

äticgcl  muffen  ftfjeu  bleiben  propter  EsaLiam,  i.  c.  abundantia  frumeuti  j^^',- ^J,' J^ , 
unb  gibt  bir  loeil^en  bie  fuUe  d|icit  ps|almus  mit  bcm 'beften  loeil^en',  con-ige.^i  u?,  n 
"(Sr  fenbet  fein'  prcbig   ['rebe'],  'h)ie  biffen'  i.e.  ftudc,  'loirfft',  jcrftreuet.*!-»?.»/!? 
'Lana':  Dens  !an  eim  'fd^nc'  mod^en,  admiratione  creaturarum   ^abcn-j   gari'ii-»M6 

3.S  nid^t  geacfjt.    Augnstinu.«:  fc^ne  non  cre.scit  lüie  ein  bäum,  loaffer  sed  feit  er 

ab  et  cadit,  'siout  lana'.    Ip.se  dixit,  er  f  priest  [„ein  tüort"],  fo  jefdfjmelljt»,  *ii".  «s 
ia^  tnarl,  ['Habit'],  fo  taloet  e§  Ijin  incg.    Gr  meinet  bie  ta>ü  luinb,  'tlavit 
Spiritus',  er  fpeiet,   baä  „ba  l)in  flo§".    Natioui:    feine   toei«,   ba»  ift  ber ci- 'J'. n» 
red^t  ber§. 

30  3llle    \)tUt,    leud^tenbe    ftcrue,    l)l)r    [)imcl    altentljalbcn,    biew-u8,,M 

follen  loben  ben  namen  be§  '^errn,  ba  fol  ber  berS  aui  fein.    'Statuit':Wi«.5 
6r  erljelt  fie,   ift  auc^  bie  certitudo,  stare  faeit,  er  mac^t,  ha-li  fie  bleiben, läi-us.e 
g'^en  ba  ber  ftiUc  et  tarnen  in  ccrtis[sima  lege.,   6r  fc|t  l)nn  ein  ^\[,  ma-i, 
vel  gibt  l)nn  ein  ma§,  lauff,  \>a^  fie  nic^t  anbcr§  gel)en  [fein]  muffen 

3b  lunnen.    Unb  ungeftf)um  toinb   vel  fturmtninb,  'ber  fein  befel^  ouäric^t',*'-''»'''» 


2  92  über  (82)         3  Xaim]  V'V'i'^Z         9  Firma]  forma?     Firma  zu  Thebuna  (Z.  5)  h 
zu,  9jlO   Triticum   e.st   qiiiddam   deteriiis   quam   siligo   vel   est   gcnus  r  zu  16  Corvus  r 

zu  19  Corvus  r         23  6r]  Gin      zu  23l24  maiores  lapides  grandinis  Wie  ein  (ii(fen  Btobä  ^eift 
nton  f^toä  r        zu  27  Buerit  /■  =  fluent        30  (149)  r        zu  33134  ba  it))  cä  bleiben  mul  r 


\QQ  Sut^etä  5Joc^bcfietuiigcn  nii  bct  beutjctien  Sibcl. 

bie  i)n  feim  ge'^orfam  gefjcn,  bte  f^un  h)a§  er  t)^n  bcfil{)t,  tnit,  bic  tl)im  fein 
tt)un,  iad^,  hJeicf.  Snunma  pnimmarum:  bte  büx-  fein  aufrichten,  Verbum 
Im!  i";  14  eius  est  res  quod  verbum,  Thehilki  [laus]  laudatio  proprie,  'JöoW  bo»  l)t)nt 
f^or  i.  e.  quos  vocavit,  quibus  est  vocatio  data  accedendi,  bau  öold  bn§  fil^ 
JU  \)i)m  ii)ai  t^un,  populo  oflerenti  sibi.  s 

iB^'i/5  reigen  'Chorus'  gr  ^ilfft  ben  elenbcn  tjerrlic^,  gar  fcC)on,  !oftIi4 

SS. 6'Kxalteut':  tripudieut  mit  loBen  [rcbc]  prcifen,  t){)r  mnnb  fol  (Sott  erfioljcn, 

Est  expositio,  tnas  fingen  preifcn  fei),  lucnn  man  lang  fingt  unb  preift,  fo 

f)eift§:  gefSl.  ii2^]prebiget  unb  mit  bem  ft^luerb  brein  genauen,  Wnb  f ollen  lo 

fd;arffe  fc^toerter  in  l^enben  ^aben  d[iciaius  uos,   6in   fein  psialmus 

pro  Iud[aeis,  quod  statim  tüibber  g()en  §ieru[faleOT  lomen.    ^ä)  toolt  fonft 

3icm.  1, 17  gleid^tool  „ba§  jlreifdineibig  fc^lücrb  I)a6en:  Revelatur  ira  dei,  ba§  ift§  fc^lricrb, 

s.spraedicabunt  apostoli  legem  ?c.,  ba  tüerben  bie  ludei  gcbencEen,  baS  fic  nod^ 

füllen  regiren.    (Sl)re,  „f^mud".  15 

150. 

SB.  1  Man  fol  bie  '^eiligen  anruffen,   madjt   i.e.  feines   lonig§reid)u   i.e. 

|^tl)atten,  ^nn  feiner  groffen  l)errli(feit,  nmieftet,  'reigen',  d)oru-5,  ^c^ 
gleuB  ba-j  fie  ein  abcnteurlirfje  musicen  gcf)abt  Ijabcn,  be»  bing  Incl  burd) 
ein  anber.  2« 

Finis.  die  15  Marcij  quae  erat  mercurij,  deo  laus  et  gloria. 


3  Tehilla  r        5  offereiiti  pj]  appiopimiuauti  Vulj.         6  149  r         16  160  r 


JpiDtorotl  1539  —  41 

iinb 

Qflnbfiijviftüiljc  Cintr.irjc 
%\tt  cCcftamtnt  1539. 


li.i^ 


u  M.iijli'  l 


;  /i  . 


!Protofot[  iirib  I)anb}(^tiftlir[)c  Ginfvfige. 


IGO 


Oeuesis  I. 

[581.71»]   [O.  2.]  Nondiiin  fuit  veiitus. 

W.  33,G      Ps[almus:  'verbo'  3C  'spiritu'.   3"  iier  3cit 

ift  noc^  fein  „Uiinb"  gelneft.    Lyra'  glos|sat: 

i   viiluntas   dei,  ergo  est  spiritus  sanctiis  Et 

«iob37, 21     spiritu  [sui]  oris  ^n  ^ob  Don  nnc^tluinb  bcr 

ben  fiimcl  Innter  maäjt.    2Benn§  uinfei-  t)ierr 

ÖJ|Ott    uoü   videt   ut   homiues  i[d   e[st  uon 

fallitur  [ö.  4.]  visio  dei  facit  bonum.    Vi- 

lu  dendo  fit  bonum.  Non:  Bonum  fuit  ut  deus 
deleetaretur  [sed]:  ßv  fa%,  büy  ein  nuljlicf;, 
loftlid^  bing  tüax,  ßr  l^icltS  fnr  gnt  foftlirf) 
biiig  an.  'Vidit  lumen'  esse  valdo  l)onnni, 
biVj  fit)ct  man  IdoI,  @r  bai-ff  fein  nid^t,  fmi- 

15  ninr  re  divina,  cum  luce  fruinuu-.  Quod 
esset  commodautilis  iucunda  [nonsibi]  qui[aj 
nullius  eget.  Videndo  fecit  ut  lumcn  esset. 
'Bonum':  ijuod  deo  placet  et  cjuod  utile 
[propter  Manicheos]  Multa  dicit  [P.  M.]  et 

20  pauca  probat  Aristoteles  de  hoc  capfite. 
[0.  G.|  ©in  tcmpel,  tabernadcl  [fefte]  gcjclt, 
ein  geloelO.  Teueo  fP.  M.]  hoc  omue,  quod 
vocamus  etherem,  aerem,  coclum  aqueum 
etiani    supra    luuam   firraamentuni    uon    est 


S)ag  ^rftc  SSurij  a)Jü)c. 

V.  i  SBinb  nonduni  fuit  ps.  33. 
'Spiritus.'  Darüber:  [(rl.\ 
Sßinb  ift  bauinmt  nod)  nici)t 
gclncft,  bvumb  nni-5  co  ben 
t)eiligen  geift  bcbeiitcn.'^ 


V.4  ©Ott  fa^e  bai-  Ite(f)t  (fnv  gut 
an) :  ia()C  [ba«]  ba-j  liedjt  [gut 
loar]  dazu  <(Uod  esset  ntilis 
res,  cum  sibi  eget  (ba§)  VLuit 
dicere  '\ai)C  fbaö]  baS  liect)t 
gut  Wax  i.  e.  I  fj!f.\  luil;,  foftlid). 


1  Die  Kapitelüberschrift  fehlt  Hs.  zu  3  (3.  Siilii)  17  Siitij  39  afio  r  9   visin 

c.  aus  Video         13   Über  lumeu  steht  quoniam         Ki  i{\\i  blässer  eryänzt  zu  quia 
13  dicere  erloschen        14  gut  erloschen 

')  Gemeint  ist  dei'  Framiskann-  Nikolaus  ron  lAjra,  f  1340  zu  Parü.  Seine' Postillae 
in  uyiiv.  Biblia  (Rom  14TI)  henützle  Luther  bei  seinen  Arbeiten  so  nachdriicklich,  daß  das 
Wort:  „Si  Lyra  non  lyrasset,  nemo  doctonim  in  Bibliam  saltasset"  oder  (jar:  „Si  L.  n.  1., 
totus  mundus  delirasset'  in  der  Form:  ,Si  L.  n.  1.,  Lutherus  non  saltasset'  auf  LutJier 
übertragen  wurde.  Vgl.  Herzog -Hauck,  Real-Enzyklop.  12,  dlO;  Ersch  und  Gruber:  Art. 
„Bibelübersetzungen"  von  Ge-ienius  1823.  Op.  Exeget.  Lat.  Lutheri  Tom.  I,  .Sß'.  ')  Der 
Text  von  SBinb  bis  bcbeuten  wird  akdann  in  den  späteren  VoUbibeln  Texiglossc,  jedoch  mit 
einigen  kleineren  Abueiehungen ,  z.  B.  beulen  statt  bcbeuten.  Wo  die  Alnceichungcn  nicht 
stärker  sind,  unterlassen  wir  den  biuJistahengenauen  Abdruck  der  Glosse  in  den  Anmerkungen 
und  zeigen  nur  durdi  ein  vorgesetztes  (r/.  (s.  o.)  an,  daß  der  beireffende  Text  wörtlivh 
oder  doch  mit  nur  unerheblichen  Abweichungen  einmal  Glosse  geworden  ist.  Wo  jedocli 
die  Unterschiede  zwischen  unserer  Handschrift  uwl  der  gedruckten  Glosse  mehr  ins  Gewicht 
fallen,  werden  wir  in  den  Anmerkunt/en  zum  Vergleich  wörtlich  nach  der  betreffenden  Voll- 
Iribel  die  ganze  Glosse  einsetzen. 

SutfjeT«  SBcvte.     »iberüBetfctiinfl  3.  11'' 


170 


5ProlotoU  iiiib  l)aiibjd)riftttd^c  Sinhägc. 


aqua,  [ü.  7.]  sed  separat  aqua«,  cli\  idit.  'Di- 
visit'  [P.  M.]  Celestes  spliera«  ab  Ulis  aquis 
l)eii(lentib[us. 


|ö.  ll.|  @vng  ift  f(oiii,  'fvaiit'  c\xad. 


i'.  V  iimjfcv  ((juntcn):  luaffcv  ["unter 
ber  jeftcn];  tüüfier  (bvobeit  nii): 
Uuiffer  über  ber 

0.9  fet)e,  (u)nb:  fetjc,  lliib  r 
».10^0:^0  e§  (für)  gut  {an):  \ai)t 
[boS]  eS  gut  [lunr] 


f. i2|al)e  c§  (für)  gut  (an):  fal)e 
[boy]  e§  gut  [toar]. 

[D.  14.J    Pr   meinet    «liiferentias   temporuiii.    »■  h  (^JJionbcn) :    fetten    r:    dii.r/i   iü 

Reiten,  für  bic  „'•JJiouben",  äBcId;  ,3eit  iftv         \Of.\   (Reiten)  l)ert)ft  glcnli' 

im  ior.  luinter  fommcr  jc.'-' 

zu  unb  fdjetben  s/e/;/  r  sp 
bie  bn  fc^cibcu. 

|ü.  16. J  V[ult  d|icerc  Sol  et  luna  fol  ccrtas    v.  i«  (f in  gro«:  [^a§]  c\xoi-  sp         1;, 

vices  teiuporum  madjen.    Loquitiir  de  »{jcre  tleiii '///«'w.e'^,:'«  tleincr  »s/; 

ci-eationis.    Magnum  beueficium  (piod  deus 

dedit    vices  hyemis   et  aestatis.     33efttmptc 

^eit  ift  nidjt  creatio,  sed  humana  institutio. 

^cit^en,  iiü'i  man  ian  brau  rechnen.   Terra  20 

in  byeino  [1*.  M.]  concipiat  in  aestate  pariat. 

äBenn  bie  foun  nid^t  fdjciuet  fo  tan  man 
fein  tage  nic^t  ^aku.  Qx  maä^t  bie  ftunb  brin.    ».  1»  fal)e  c§  (für)  gut  (an) :  fa()e 

[baol  e?  gut  |U)ar|. 
|t).  19.|    Ex   ista  luce   4  dieruin   t'actus  est  25 

so].    |ti.  20.]   Aves  fliegen  md}t   f)in  über   w.  m  (fteugct) :  [ftiegej  sp 
über»  tinnamentuni.     Totuni   acreni  vocaut 
celum  et  aquam.   Volucres  cocli,  sed  alieuas. 
|li.  21.1    on-as   mMUien   germani   'inalfifc^'.    u. 2ifaf)e  c*5  (fiir)  gut  (au):  faf)c 

[bas]  eS  gut  [tuar].  ::o 

B.  22  Unbfegnet :  llnb ®ütt  feguet  rsp 
(er)fünct 
|o.  24. 1  ä5icf),  \xnvi  fdjleicf}t,  lourm  loc  id) 
bleiben  [serpentes].  Contra  Judaeos  (|uidicuiil 
Bit-^M  3cf  serpentes  de  numero  bonorum,  lesus  kSyracli.    «  2:,  Unb  ®ott  madjet:  'Jllfo  mad)et  :i:. 

«Ott  r  sp 

fat)e  e§  (für)  gut  (an) :  faljc 
|ba§]  eö  gut  [loar]. 


')  =  lenz,  fllcnjj  idoM  Kolleklirbildung  zu  lenz  (also  entstanden  atus  i/c-lenze),  spät 
mhd.  und  im  IG.  Jahrh.  häufiflcr,  rril.  DWtti.  0,  TM  Nr.'J,  vo  kein  Beleg  ans  Luther,  doch 
andere  aus  Jlanx  Sachs,  Waklis,  Fiscliurt  etc.  »)  Gl.  wörtlich:  (Reiten)  Sciiij.  ©oiiuncr. 
^etift.  äöinler.  Gemäß  dem  geänderten  Text  ist  die  bis  M.-i.'*  iirdrxclde  Ghsxc  mit  drm 
Stichirnrt  '^eid)m  gestrichen. 


'43tofofp[l  iiiib  l)iiiibid)rittlid)c  C^iiitrögf. 


171 


[ö.  29.|   ^crrt:  fiiib  famcii,   in 
vis  seminalis   seu  gignendi. 


[O.  30.|  'giuu  fraitf,  grnS.  Omncs  arboics 
\V.  M."|  et  omncs  reliquas  plantas  [fvailtl, 
ä?iclleirf)t  [M.  L.]  meint  er  f)ic  ba-?  [)olU  im 
1«  \ml\>,  hüä  nirf)t  frudfjt  tregt.  58cibc  genei-a 
arborum  fnigiferiim  et  ccontra,  {5'5  ift  U'ol 
apiid  (leum  gcloeft,  auffm  £aiib  abci  Waxl- 
nod)  md)t. 

CAP.  II.  Uiiw: 


»■27  (ujiib  er  irfjuff:  lliib  er  frfjiiff 
»■  28  unb  ipxaä] :  iinb  [ci  |  ^j> 
i|nilms   est    i>.  29  Sct)ct    bn :    Sil)c,    .yi)    gebe 
CUtfj   /■  Sj) 

31t   elDf   ©jjeife    dazu  r  n}) 
(bas  ii  bal'oit  cffct) 
u  :«' baS   bn(<j)   le^(en    t)nt; :    bnö 
bn  lebt  /•  .--7^ 


a  [2*1.  71'']  |t).  5.]  Sic  DOV  iiicf)t  KuuTii  Cum 

autea  nuiKjuain  fuissent.    Supra:  'Terra  iii- 

25  auis  et'  jc.  Est  descriptio  terrae  vacuae 
[iuaiiis  et  jc]  Principiuni  [P.  M.]  iiinndi, 
[v[ultd[icere]:  Sine  cuitu^  \{\.  M.]  ift«  er  für 
!onicu  v[ult  d[icere  [t).  6.]  ncBcl,  grecus  habet, 
'fons'  'fcudf;tct',  trcndct. 


|ti.  7.|    r(h"bcn!Io§'l,   ^diffgcluorffcii    crbcii. 
'^Jicixfdjen',  ba  ift  'äham  nod)  allein  geboren. 


B  :ti  fif)C  {ha)  e§  tuar  ^y 
Cap.  II. 

»■i^tlfo  töQvb  öolenbet:  Dolenbct 
f)nttöott  (ausgemacf)t;  nllc  rs/i 

»•i  (u)nb  rugete:  llnb  sji 

bic  er  mnd^ct:  gcmarfjt  ^- sy 

u-sUnb  fcgnetc:   Unb   @ott  feg- 
nete  r  sp 
(ge) rüget  (l^atte) :  rugetfc]  .y; 

>i-4  (t)crfomen) :  [toorben] 

u.  5  (el)e  benn  jrgenb  ein  ftrencf)= 
liu  mar  auff  bem  felbe,  ober 
jrgenb  ein  frant  auff  erben 
linuf)'j  :  nnb  allerlct)  i^clmne 
auff  bem  felbe,  bie  juimr  nie 
gelueft  Inaren  auff  ßrbcn,  Hub 
allerlei)  Äraut  auff  bem  felbe, 
hau  juüor  nie  geloatfifeu  >uar  r; 
dazu:   descriptio   (de)   terrae 

inanis    et    vacuae    et 

planta  scilicet  oumia  iiata. 
aber  (ntcfjt) :   aber  [nie]  i^p 
ber  ba§  fianb:  ber  ha  |  /■  sp  |  ba». 

i'  ■  bell  ''JJienfcfjcn  au-i  bcni:  ?lbam 
au-j  ein  y  sp 


zu  36f.  blasser  r:  Et  uoii  erat  similis  illi  fein§  l)iclt  fid^  fo  3u  im  als  ein  mcnid^.  (ugt. 
Gen.  2,  18  f.) 

31  In  descriptio  nur  noch  ptio  deutlich  zu  lesen;    Idnter  viicuae  sind  ein  paar    Worte 

unleserlich  geworden, 

')    Vgl.  Vulg.:  et  homo  iiüii  erat,  qui  oiicraretur  terrain. 

IIb* 


^^totofoU  iiiii)  Ijaiibjiijrijttidjc  lyiiitriiac. 


[Ü.9.J  'Öcieiiciae  boni'  ba  lülllpt  Hei^iodus,  ha 
fil)ct  man  bnö  [O.  10.]  Gbeu  uomeu  pro- 
prium.^   «ytcuft  a  septentrioue  ad  meridieni. 


[ö.  14.]  Tigris  et  Euphrates  fomen  ,]iifamcii. 
|ö.  18ff.]  'Coram  eo.'  Mc  tilici:  tl)iit  \cx]  bei: 
homo  boit  fid^  [befeitc-  im  ftall],  bivi  6cl)cU 
er  Bei)  jid).  Est  socia  vitae,  principaliter 
in  geiieratione  et  postea  socia  omnium 
huniaiiorum  operum.  Sicut  corani  eo: 
'similem  sibi',  bie  similitudinem  Uuilt  Id) 
gern  l]afien.  6r  meinet  generatiouem  ba-J 
ift  certum,  couveuiens,  sibi  idonea,  apta,  bie 
er  bei)  lief)  i)abe.  Quae  sit  sicut  ipse:  socia 
generatiouis  [quo  ad  iiaturam],  et  vitae 
aeteruae,  Socia  vitae  huius,  t'uturae  coo- 
peratrLx  3C.  Sine  his  non  vivitur,  (piale 
miraculum  generatio.  Papa  ']oU  uicf)t  l'cfjen. 
3rf)  f)att,  c-3  tuerb  ein  greulicf)  iudicium  fein 
l)rt)pter  libidines,  apud  omnes  gcntes  sunt 
inipunitae. 


[U.  25.]  Neu  piidffiebaut:  Cf>i  ift  fein  t-or- 
ruptiü,  ,ju  ber  o^xi  burffteu  fie  fid)  nid;t 
fcfjemeu,  Wax  alle»  rein. 

Caput.  III. 

|ti.  l.|  ^a,  folt  cud)  föott  )ü  gram 
fein?  Üie6er,  „meinftu",  ULnfer  [)|crr  fö|ütt 
jül  end)  ben  Cunim  lierbieten  nnb  fo  ir  bauun 
effet,  hü5  ir  folt  be«  einigen  tobo  fterben,  Sd- 
licet,  ia  loarlicf;,  U[nfer  ^[err  ®[ütt  fol  ba 

7  CO  c  aus  deo         y/i/  Kst  bis  npcnini  mit 
siinilcin         Sd'-'U  burfften  bis  fcfjcmcu  v;i7-d  67. 
2  ba  fcI6§  durch  I'unlilc  uidersirichcii 
'j   VijL  Ol).  Exeij.  ImI.  Tom.  f,  S.  um. 


X).  10  teilet  fid)  ba  jclby:   ba  felb» 
Don  bannen  np 

u.  11  gan^  lanb:  ganJ^e  '• 

finb:  finb|"et]  n/*  & 

«  u  fleufft  (für)  3(ffi)rien 

.  isfi  bie  (fic^   3u   jm    ()aUe):   bie 

(al§  fnr  l)t)m  fei); :  mit  Uötd 

statt   für:    (bei));   wieder   (je- 

hcssert  in:  (gleicC)  fei)).'  schließ-   lo 

lieh  das  Endgültige:  bie  nmb 

l)I)n    fei);    dazic:  sotia   vitae 

^  huius 

C  „  et  cooperatrix;  am 

luturae  ' 

unteren  Blattrande  rh :  [Gl.]   is 

©  (Um6  l)f)ii  fet))  ba-j  ift  fein 

tf)iernam  fid)  beo  ntenfd)en  [an] 

umB  l)^n  (an)  (jur)  ju  fein, 

\>üi^  \)\\m   l)iillfc  fid)  mehren 

unb  necren  jc.  -'o 

11. 20  5l'6er  ber  nienfi^  (funb)  !cin 
gef)ulffen  (bie  fid)  ^n  jm  f)ielte): 
SlBer  für  \am  Initenraiid]  bcn 
5Jlenfc^[en]  [loarb  fein  gel)nlffe 
(funben  bie  aU  für  l)[)m  lucrc/J ;  « 
Aber  ju  steht  [bei)]  (l)f)iit  gletd) 
fei));  sehlie/Jlich  fnnben,  bie 
lior  l)^m  lücre.  /• 

»'.•-■:.  I  <';/.  I  i.e.  bnrfftcn  fid)  nid)t 
fdjemen.  au 


(iip.  III. 


35 


10  piwte.i  (in  alijs  je.)  //«  /-'  (TAt) 


iProtofoK  mib  Ijimbjdjriftlic^e  eintrage. 


173 


.  a>(L'ic  1, 27 


mit  luub  flCljCll,  Nutma  reJdit  vilem  voluii- 
tateiu  divinuni,  ba-J  mau»  opus  anfil)Ct  noii 
verbum,  ut  si  dixeris  geutibus  de  Circum- 
cisione  jc.  fö.  o.j  '®ott',  [iuil  icf)  behalten] 
«[iiia  diabolus  invadit  maiestateni  dei.  Sujjra: 
siimus  iraago  dei,  hie  volumus  ©ott  felDev 
fein. 

[b.  G.]  [V^idit.]  Iiicendit  videudo  cogi- 
taiido  inspicere  'fdjatrct  an':  Facta  est  valde 
»»  incensa  et  consideraus.  '  Miic\  lltnrfjtc': 
SoEcii  gottcf  tücrbeu  ['fing  mccf)tc'].  'Hub 
ix  o§':  ba§  luai'  iiirfjt  flut.  [ü.  8.|  2)a 
laut»,  atä  geljc  bic  ftim. 


(ü.  Iti.j    Desidcriimi  tuum  fd)  ,5U  beim  mau. 
Post  ]>|eccatum  originale  secutum  quod  mu- 
=«  lier  iuobedieDS  5Jcin,  icf)  lüil  ba^  bu  beineu 
löilleu  6rccf;eu  et  obedire  marito. 

|o.  19.]  'Zsm  fdjlüci»'  bcincr  'Jlofcu.   Sßcrbcu 
bctt  gerteien  fein.     In  oculis  rationis  nihil 
-*  i'abulosiuö  in  oiuuibus  fabulis. 


'•  (0.22.1  r®il)c  ^ilbam  ift  iüorbeu'l  .Miral.iles 
descriptiones  sunt  hae. 


C.  4.  V.  VI.  Gen. 

[581.  72*]  Putati.s  Evam  non  intellexi.sse, 
(]Uod  tilius  dei  venturus  esset  ex  .semine 
ipsius.  [ö.  1.]   Virum  domini,  bei  iftö  Ls  est 

30  vor  Si^e  steht  .2 


S5 


K.  5  l'ciu  luie  Onitt :  fcIfic-Wott  feiu  *• 
o.i'.  Hub  [bxaä))  bei  fiudjt  (ab): 
Uiib  [nam  üou]  ber. 

(u)ub  er:  Uub  ex 
».  8  ijm  ©arten  (9cl)cn) :  [bcr ]  im 

©arten  gieug  r 
».  u  für  allem  S.Ue():  unter  allenu-.s;; 
B.  15  In  der  Glosse   ©er  fclb    ist 
Gnaugeliou  c  in  ßuangelinm 
SUcifi:  2Bei6[e] 
u  K.  ^nm  Sßcib:  äUeibfe] 


brauff  necrcn :  bation  nceveu  rsji 


«■  21  SU  feilen  sieht  r  sp  -.  uoii 
fcUeu  5cl)ot[iün.  de  agno  iu.s- 
sit  no.s  uti  pellibus:  ("hri.stu.s 
cnim  oblatus  in  vietiinani  in 
tota  natura  perniciei."^ 

v.  i-i  f{)rü(^  (,)  Si^e,  5lbam:  ber 
mcnfd)  r  sp 

».2«     für  bcn:  üor  [*•«/>]  ben. 


Cap.  IV. 


24  Belt]  Bett  [fj 
bläiser  c  aus  esse 


1  :^s^  l)ai)  friegt  ben  5]|an  be(§) 

31  über  descriptioues  steht  .1.         3ö  esset 


')  Dieser  Text  ist  nicht  ganz  sicher  zu  lesen;  die  Ilundsclirift  dürfte  nadt  litera- 
rischer Bezeuguny  hei  Reineccii^  die  des  Kreuziger  sein;  über  die  Gcschidüe  dieser  Glosse 
soivie  über  die  Beteiligung  Kreuzigers  an  der  Bibelrevision  loird  in  der  Einleitung  gdianddt. 


174 


^l'rulofoll  iinb  (jaiibidjviftüdje  Lfiitträgc. 


seinen  nnilieris.  In  EbLi'aeo:  'A(|ui>ivi  viiuni 
domiui'  incaruatuui.  Vocabulum  iliviuitatis. 


[ti.  3.]  lain  tum  docuit  .sacrificare  et  postea 
in  Mose  )3raeceptum.  [ti.  4.]  Proprio:  311  eim 
frcunblicf}  fteüen,  nt  ein  iniitcr  'Snm  ftub, 
fj.'J';  \l  iiiib  mit  im  Mdn^  mit  lopff.  ps.  119'  medi- 
[tatio  niea  est  In  Esa[ia  credo  ultLinio.  '^at 
nic^t  aKein  beit  !opff  niber  gcfc^Iagcu,  jonbcni 
nioderatio  gestuum  gar  fiiit  Incg  getiH'ft.  ^s]t 
§Ler3og  ©eorg  Inorbert:  [o.  6.]  uiigct'crbig  k. 
[ü.  7.]  '3lngcnem',  uon  sacrificium  sed  sns- 
ceptioneni  di\auara,  Peccatnm  ipsum  nuii- 
quam  cnbabit  secure  [ad  revelandniu] ,  tft 
absolnte  gejagt,  non  de  peccato  fniii.  SBoI= 
tl)uft,  'fvom  Bift',  'angcncm'  loil  \ä)  6ef)altcii 
propter  contrarium,  peccatuni  revelabitnr. 
Viult  diccre  de  securitate  generis  humani, 
quod  peccatum  quiescit  ante  revelationem 
pcccati,  \^ux  ber  ttiuer]*,  mcicf)  au§  bem 
tejt  hmö  biv  gefeit  [bli  loilt].  Ista  est  prima 
praedicatio  post  lapsum  satis  brevis.  Coucio 
de  gravissinio,  de  indicio  fiitnro  k. 

Itohetz,  toie  |ic^  eilt  tf)terlin  legt,  videtur 
mihi  significare  [P.  M.]  illam  magnam  sc- 
curitatem.    ©§  legt  fic^  \o  »nie  ein  l)iinb  auff 


•Öggigigh^cOrjakbeii^JJIauii 
hm  §errn;  darnnto-  ron  liö- 
rers  Hand:  [Gf.]  ©t)  Ü)ott  fei 
geloW  ba  IjaB  iä)  brn  .\;i(viU;U9{ 
bett  5J}an,  ben  Snmeii  ber  bcm 
Satanobei"£cf)Iniigciibcntopff 
3ittvettcn  fol.  In luirbi- tt)im.' 
;  naä)  ctlid)cn  2agen:  iiBer 
[nad;]  einer  jeit  rs2' 


xo 


».7  (fo  bleibt  bic  fnub  nidjt  firfjer 
norf)  licrBorgcn) :  So  rüget 
bic  funbe  fiiv  ber  tl)nr  ih; 
die  alte  Glosse  zu  iierluirgcii 
ist  der  Texfänderung  ivegen  20 
gestrichen;  dazu  die  Formumj 
einer  neuen  Glosse:  (boa  ift, 
fnnbe  ligt  tuol  eine  loeile 
fic[}er  luie  ein  tl)icr  nnff)  ber 
erben  ligt  nnb  rüget.  C-Jtbcr  -'^ 
fie  lüirb  3U  Ic^t  ninffen  offen= 
bart  toerben).  [Dies  auf  dem 
oberen  Hände  des  Blattes; 
darunter  am  Lüngsrande]: 
(Hebraice  peccatnm  ciibat  ad   ao 


1  ''ty^ip  (Caiu)]   aquisivi  <V   saerificni-e  (servo)  et  zu  8 f.  bliisucr  r:   „Uxor  est 

quasi  coram  niarito,  maritus  Ijat  fic  jur  f|anb,  quam  diu  vivit;  servus,  ancilla  ift  nidtjt  (0"  (v(/t. 
Op.  Exeg.  Lat.  Tom.  T,  S.  147).  ir,  ungedErbig  c  ans  uiibctbig  16!l7  ilhcr  susceiitionem 
steht  actceptionem        J9  foin.    (9}lcinftu)        '28  Bobctz]  yai 

8  nadö  bis  Sogen  unt 

>)  Vt/l  Erl.  Ausg.  S7,  G3f.  Hier  firuhl  sich  in  der  Schrift  LutJ^rK  von  den  letzten 
Worten  Davids  (KöslUn-Kaicermi  Jl,  r>S'.)ff.;  Erl.  Ausg.  37,  -Jß'.:  Mathcsius  Predigt  XllI) 
der  Stoff  zu  dieser  Glosse,  die  erst  1546  in  die  Bibel  aufgenommen  wird.  Über  rf/csc  und 
einige  andere  Stellen,  wo  der  gleidic  Sachnerhalt  vorliegt,  muß  in  der  Einleitung  ausfidirlich 
gesprochen  ■werdin.  ^)  tcFeln  Nhfrm.  zu  g(iu!cln  d.  i.  spielend  bewegen  vgl.  DWtb.  4,  l 
(l.  Il'ilfte),  1556,  8.  Vgl.  ünsre  Ausg.  Bd.  33,  422,  27  »uaS  ferfcll  [gcucfclt]  ber.  ')  Lutluir 
bringt  Belege  für  das  Wort  nra;  =  gnädig  ansclMucn.  Die  Stelle  in  Ps.  11'.),  117  wird  von 
Beuddin  zitiert;  die  Jesaiastelk  aber  nicht,  nsttjxi  Ps.  ll'J,7  =  12"tJS'S''  Jesaia  66,  12 
=  7:;^;  1.  Mose  4,  4.  *)   Vgl.  Kroker,  Tischreden  71i)^. 


5PtotofoK  iinb  1)Qnb|i^tiflltcf)e  ©iiittäge. 


17P 


feine  4  pfoten.  3?iftu  nidjt  froin,  fo  tnivftii 
ein  Uicil  fo  liegen,  nliev  cS  Unrb  offcnlniv 
Inerben  k.  Peccatum  cubat.  sod  nn  eini 
fcrlid^cn  OVt,  nbi  revcIaMtm-,  (viu  fdjone 
Antitliesis:  Sidjev  unb  cifdjvcctliclj. 


[ö.  11.]  Quae 'suscepit  sang[iiinenr  Iiisignis* 
locus  de  resurrectionc,  nioliilis  et  f'ngitivus, 
liorribilis  textiis. 


foro<bic  funbe  ligt  fuv  bev  ttiiiv, 
ba-3  ift,  bie  fnnbe  ligt  luol  fülle 
unb  rüget  über  bie  lente  [Unb 
ber  funber]  ger)et  eine  '^ni 
lang  fidler  boljin.  5lber  c>5 
loirb  bod^  ju  le^t  bie  tt)ur 
auffgef)en  nnb  offenbar  loer= 
ben.  Taun  fic  ligt  nidl;t  ijnt 
loindel,  fonbern  l)nn  ber  tl)nr 
bie  (muff)  offen  ftefjeii  niu>3.) 
Endlich  uuijcst ruhen  am  un- 
teren  Rande  des  lilattes  mit 
Einwcisungszeichcu:  \Clf.\  0 
(2^ur  EbrLaioe)  ßbreifcf)  Iau= 
tet  2:f)ür  fo  Diel  ali  ha-i 
offenftel)et  ober  auffgcUjan 
Uijrb.  Marci  7.  ll('[ilic(a  tl)n 
bid;  auff  (fei)  ein  offen  tljur)  k. 
Unb  ift  bie  nieinung  bie  funbe 
ligt  unb  raget,  äßie  ein  ürf}fliii 
ligt  önb  rüget.  ^Jl6cr  fie  ligt 
l)nn  ber  t^ur,  ba§  ift  fie  inirb 
offen  ftef)en  ober  offenlmr  lüer= 
ben,  oll  ber  funber  lool  eine 
3citlang  ficf)erbal)iu  gel)et,  al-3 
fei)  bie  funbe  tob  ober  fdjlaffc. 


CÄP.  Y. 

Diligo  hoc  ca|)LUt  ex  singiilari  saji[i('ntia 
qiiod  rcctiss[iine  signilieat  genci-ationcs  baS 
man  eigentUcl)  principium  niniuli.  Iste  locus 
postlapsura  creationis,  quod  gratia  non  ablata. 


r.ip-  V 


26127   Insignis  bis  resurrectione  unt  30  sap^ieiitia  (fdivLina])  Hl  generatlones 

»ehr  unsicher;  Schreibfehler f         32  über  Iste  locu.s  steht  In  die  qua  crcatio 

8J10  von  Sonn  bis  mil§  blassere  Tinte;  dieselbe  Tinte  auch  bei  den  übergeschriebenen 
Worten  Z.  S\4:   Unb  bet  funber  l^id  Der   Teil  des  Blattes,  auf  dem  die  Worte   Unb  ift 

bis  fd^Iaffe  stunden,  ist  abgerissen:  dafür  sind  aber  mit  dunklerer  1\nte  ron  derselben  Hand  ['.] 
diese  Worte  mit  Einweisungtzeiehen  daneben  noch  einmal  viederholl.  Vgl.  I\roI:er,  Tisch- 
reden 779»,  3S4. 

')  Vgl.  Un.trc  Ausy.  Bd.  14,  ituif. 


170 


^»TotofoII  imb  "^anbfc^rifttid^e  Ginhäge. 


[0.  21.]  r^enod^l-  ^ä)  Idü  bo§  M)altm,  ha§ 
t-r  i\abi  geprebiget.'  fti.  22.]  'Amb|u]avit' 
coram  deo  i.  e.  praedicavit.  Srel)  lOO  iar 
{)Qt  er  u[Tiferm  ^lerr  g^ott  gebienct,  unb  boc^ 
glcidjltiol  Hberos  generavit.  Contra  oooli- 
batnm.     Fuit  in  ministerio 


\\3.  24.]   'a^otliä)  le'Bcn'  fuit  pontifo.x. 

|0.  28/20.1  3)en  9loat)  nennet  ev  einen  £on, 
bic  nnbern  nicfjt. 

CAP.  VI. 

[ö.  4.]  '©etooltigc  unb  bcrumpte'  jc. 
Xa-j  finb  bic  'St)rannen'  -  Gerniani  nonint, 
ijuid  sit  tyraunu.s:  [ö.  li.]  'Poeuitet':  dura 
praedicatio.  fti.  14ff.]  Hinter  f)|err  gjott 
(exet  in  ein  Schiff  mncfjen,  fSloat)]  ift  bcv 
ei'ft  Sdjifmcifter. 

CAP.  YII. 

[S8l.  72'']  5loaf)  nius  ein  guter  vcnator 
et  auceps  gelocien  jein.  [O.  M.|  äBadjtcIn 
[fittic^]  fomen  tiier  and)  t)inein,  bie  tunnen 
nicf)t  fliegen,  (inunta  ira  liaoc  fuit,  ctiani 
aniinalia  t)aben  muffen  fterbcu. 


0-5  (u)nb:  Unb  r 

B-s  (u)nb:  Unb  r 

B.  u  (u)nb:  Unb  r 

B.  u  (u)nb:  Unb  r 

B.  17  (u)nb:  Unb  r 

B.  20  (u)nb:  Unb  r 

».  22  In  der  Glo<;f:e  xtatt  (iBanbel) : 
rieben] 

(Unb  lebet  bornad)  brcl)'()uu=  m 
bert  jnr  unb  senget  Sone  unb 
Slocfjtere  (Unb  füret  einen  6Hitt= 
li^^en  tranbel,  unb) :  Unb  nac^ 
bem  er  ^et£)ufaln  gejenget 
f)atte,  (füret)  [c-]  er  (einen  i= 
gottfeUg)  ein  gottlic^(§)en 
leben  bleib  er  in  eint  g6tt= 
li^en  Seben  brel)  Ijnnbert  jnr, 
unb  jeuget  Sone  unb  iödjtcre  r 

20 

B.  •-•7  (n)nb:  Unb  *• 


B.31  (u)nb:  Unb 


(  ap.  VI. 


ZH  tcnnen  l)iil|:  fo()rcn  niagi? 
plaeerot  \?\  r  sp 


a 


30 


20  fuit  c  «IM  vivit         Sl  Seilenüliersrlirlft  CAPVT  XVIII.  [.'J  IX.  X.  GK. 

')    Vyl.   I'n<tre   Ausi/.   liil.  14,  ISOff.  «)    Luther    reclitfoiif/t   (hin    Frenuhvnrt 

.lljtniinfti*  iw  Text. 


5l5totofon  imb  fjaiibfdjTiitlidje  t^finträge. 


177 


CAPYT.  VIII. 

[ö.  4.]  3Ivarat,  bac'  grofte  geBtrg  in  Tn- 

dia.    [ö.  8.]  Cdlumbani  introd[ucta  ein  fein 

figuricfjen  ift  ba».    [o.  11.]  JBefpcv^  ift  im 

i  bcubid^  toorben  ex  oflicio.    :Jft  lenger  benii 

ein   iar   in   arca  geloeft,   prirao  luense  iu- 

gressus,  secnudo   egressus.     [ö.  20.]  'Holo- 

causta'2,  moicB  iitiextit  ba.    ^ä)  Be^altg 

epö.  5,»     umb  ©[ttnct  5^?aul  rtiüen.    [ö.  21.]  In  'odo- 

10  rem  [quietis]  suavitatis',  [ö.  22.]  pulclier[rima 

confirmatio  ordinationis  |iuensis,  dies]. 

Caput  IX. 

[ö.  4.]   Veruntamen  in  aniina  sua  i.  e.  in 

panguine  sno.    Vinlt  d[icere  qnod   sanguis 

li  ^it  aniraa  i.  e.  Wan   ]ol   nic^t  rol)  fteifc^ 

frefjen,    Vide   Annotationes '   Munsteri    b. 

Sunt  tres  partes  membrum  de  vivente  ani- 

mali  lebt  in  fein  Slut,  i.  e.  xoijt  fteifc^,  tt)ie 

ber  hjolft  rflcijc^]  ein  ©djafe,  inenn  einer 

so  öon  eint  öogel  ein  ftugel  3C.  3  partes  hominis, 

vir!,  fratris,  [t).5.]  quia  unusqnisque  est  frater 

alterius.     ^l't  epithasis.     ^i)  'i^alt  [P.  M."|, 

er  aHegir  broben  auff  ben  ßain.    6»  mu§ 

nic^t  distribntio,  sed  copulativa  fein.  Omnis 

j^(        25   caedes    fP.  M.]    est    eaedes   fraterna    sicut 

'5!KoiJi2!23      l^ain-    "^^Lult  d[icere:  3ir  feib  fratres,  Ideo 

"•  "•  folt  ir  fraternitatem  anfeljen,  ^ä)  bin  pater. 


30  [ö.  11.]  'Diluvinni',  9lufgcnomen  ha^  fenr. 
[D.  14.]   Particidare    diluvium    !oni^)t    gleic^ 


»a  tn(ar):  tü[cre] 


Cap.  IX. 


f. s(lr)er   er    ani)   ift):   als  ber 
fein  bruber  ift  r 


B.8(aBeiter)    fagt   ©ott:    [Unb] 
(Sott  fagt 


1  Vni.  c  aus  Xllll.         6  primo  =  .1.  Us       inense  c  aus  auno         -JS  fiain  mit  Strick 
zu  21  fratris         21  bet  c  aus  oi 

')  Sinn:  Luther  tciU  sagen:  Eigentlich  ist  ja  „Sefpet'  ein  Fremdwort,  aber  die 
Deutschen  wissen  aus  dem  kirchlichen  Ritual  der  katholischen  Kirche  ("ex  officio  =  beim 
Hochamt),  was  ,23e|pet"  bedeutet;  darum  behalte  er  es  Gcms.  8,11  bei;  dasselbe  Motiv  wie 
S.  176,  26  und  Anm.  2.  ■)  Sinn:  Obgleich  erst  im  mosaiscl>en  Gesetz  die  Opfer  geregelt 
sind,  tcird  von  Noah  lange  vor  Moses  schon  ein  Ganzopfer  (Holocausia)  dargebracht;  vgl. 
auch  Unsre  Ausg.  Bd.  14,  195;  dort  sagt  Luther:  Vides  legem  Mosi  multa  accepisse  ex 
lege  naturae.  ')  Gemeint  ist  Sebastian  Munster  aus  Basel  1489 — 1552:  Bebraica  Biblia 
Latina  planeque  novo  Sebast.  Munsteri  tralatione  . . .  adiectis  insuper  e  rabbinorum  commen- 
tariis  annotationibus.  Basileae  15.34:  vgl.  Eroker,  Tise)ireden  Hr.  144  S.  120;  Nr.  146  S.  121. 
2utQex§  SBeite.    »ibclüfictJE^una  3  12 


178 


'i.H-ototoU  unb  fianbfc^riftlii^c  ffiiittiitie. 


».  29(ii)nb  ftorb:  Unb  ftavb 

Cap.  X. 

»•  7  Sc^eba  (,)   unb   S)eban   (^c- 


tüol,  [ö.  19.]  '6efe|f ,  '6efj)ren9t.  [ö.  20.]  ^d^ 
l^alt,  e§  Uicvbc  üor  !ctn  lucin  gel^eft  fein. 
§at  im  crft  geben  ad  couservationeiu  na- 
turae.  2Bie  ift  ba§  gering  bing  fo  hoi-Lri- 
biliter  befcvibil't :  Eeverentia  ])areutum. 

C.  X. 

Gomei-i   Cimbri,   babon   fiub   Iniv   I)er. 
Tiras  Thraces. 

[b.  8.]  Nimrod  qui  fuit  maledictus  primus 
est  mouarcha.  Poteus  venator,  t)en",  3n 
bog  proverb[ium  [l^at  <i.\\^  ge!^ort  Georg  ^  jc. 
©ic  I)aben  iioc  regno  violeutia  et  tvrannide 
propria  angefangen  siue  mandato  de!  Sicut 
Romani  et  Turca.  [ü.  11.]  Reheboth  jc.  S)a§ 
ift  Ott«  nu  tob.  [ö.  20.]  ^^c^  t)alt,  ba3  ber 
§am  gar  aufgerottet  fet)  biö  auff  Aegyptum. 
%^  f)alt,  man  I)ab  [b.  15. j  (Janaan  für  ben 
umbilicum  terrae  ge'()alten.  [b.  21.]  ©ein 
frater  maior  Tapliet,  ba§  mu§  fo  fein  proptor 
i^upputationetu  aunorum.''  [O.  22.]  5lrpl)ad)= 
fab  ift  Arbaces.  Se^j'^ar  toirb  t)inben  fein 
In  Iiidia. 

Cap.  XI.  Cap.  XT.  25 

».  2fnnbcn  fic  cin(en  bl'uO:  ein 
eben  lanb  //' 
[331.  73  a]  'Later  pro'  lapide  K.     Ta-J  ift 
ber  gtp§.    [b.  10.]  Generatio  Sem,  ba  fimipt 

/  fieiffet  f.2.1,  6cy))rcngt  [.1.1  Jh        IS  Aegyptum  (Sina)        26  XI  r        29  ßl})S  c  aus  QiU 

')  Vyl.  Unsre  Antig.  lid.  ]4,  209:  Moses  dicit  liiphot  [Japhets  Erstgeborner  aber  ist 
Gomer  J.  Mose  10, 'Jj  cum  suis  gcvalctt  gegen  niittcrimdjt,  et  nos  de  hoc  filio  prognati 
sumus:  gerniani  jioloni ,  reufjdjcn  k.  Uomer  =  Cimbri;  Tiras  =  Thraces  volksetymo- 
logisch. ^)  Herzog  Georg  ron  Sachsen,  war  bereits  am  17.  April  1539  gestorben,  während 
diese  Revisionssitzung  zwischen  dem  17.  Juli  und  13.  Äugtist  1539  stattfindet.  ')  Das 

Interesse,  das  Luther  hier  und  auch  am  Anfang  von  Cap.  X  für  biblisch -genmtogische 
Probleme  bekundet,  hat  dann  seinen  Niederschlag  gefunden  in  einer  selbständigen  chrono- 
logisch-kirchenhistorischen Schrift,  die  Luther  1541  und  rerändert  ] 545  herausgab  als  „Suppit- 
tatio  annorum  mundv'  („Chronika"  genannt);  angefüllt  mit  Tabellen  zur  heiligen  Geschichte 
und  chiliaslischen  J'arusiebercchnu,ngen.  Vgl.  Jena  4,  0S9.  Deutsche  Ausgabe  von  Ulrich, 
1883  Langensalza,  Kostlin-Kawerau  II,  506 f.  690  f. 


»  21  ^sabl)et§  groffer  bruber:  ^sa=  20 
p^etS  |"be'5]  grofferfn]  brnber 


5PTCitofott  unb  ^anbf^tiftlic^e  (Sinträge.  179 

bie  rechte  feine  Sofel.  ^popLiften  tüiffen 
nic§t  toas  gelegen  ift  an  bem  Catalogo  tem- 
porum.'  Nullus  liber  in  orbe  terrarum 
facit  mentionem  honim  Sanctoruin.  b.  u  600  r 

5  ».  13  438  r 

8.15  433  r 

B  17  466  r 

B.  19  239  r 

B.  21  239  r 
10  B.  S3  230  r 

B.25(2)  148  »• 
[ö.  28]    aSet)    feim    batcr   i.e.  in   feint   ». 2s(]6el))    feinem   tiotcr:   Hov  [r\ 
öaterlanb,  Non  est  [coram  patre]  temporis         feinem  Dater 
sed   personae.     6§   laut   gleic^   tüol,   qiiod 
15  non    naturalis    filia  Haran,   quia    dicit   iilia 
in  singulari  niimero,  [ü.  29.]  ^si\ca  fol  Sara 
fein,  sed  2Rofe  ^at§  öerBorgcn  5Jad;or  ift 
in  Cbaldea  Blieben.  ».  3ijn(n)§  lanb:  dam  ^  r 

».  3i  .205.  r 


20 


Caput  XTT.  Cap.  XIL 

Lucas  [D.  M.]  manifeste  contradicit  hiiic 

Bog.  7,2ff.      textui.    Est  casuale  [P.  M.]  erratum.  Haran 

proprio   Mesopotamia,    Aram    iam    depra- 

vato  vocabulo. 

25  D.  2  .1.   r 

[O.  7.]    ['Tibi  dabo']  2.  praedieatio  dei  ad     ».  <  .2.  r 

Abraham,    [b.  8.]  S)a§  ift,  meine  id),  ber 

s.woim«;      berge  Grisim  JC  Deuteironomio  27.    [ü.  10.1 

5.«01C27,13       „  ^   .        ...  .  I  J 

Voluit     illic     esse     ahcjuautisper     hospes. 

30  [ö.  llff.]   ^sä)  ^alte   [dLominus   P.  M.]    e§ 

fei)  ex  magnitudine  fidei  gefd^ef)cn  plus  quam 

ex  infirmitate:  ^c^  [d«  M.]  mag^  lieber,  ha§ 

infirmitas  fe^,  benn  Irir  liegen  aud^  in  bem 

fpital.2    [ü.  16  ff.]  Xcr  ift  nic^t  fo  freunb=    ».  i6(e§  gieng^,  ?r6ram  (itiol):  \ex 
35  lic^   al*3    ber   ^.übimeted^.     3ft    ein   groffer         t^et]  3t6ram  [gutä] 

fonig  3ift  n\ä)i  lang  in  Ggijpten  blieben.  Äned^t:  ßnedfjte  r 

B.isfageftu  tnii§  nid^t  (an) 


27   Abraham  c  in  Abram  32  moflS  c  aits  ntod^S  oder  umgekehrt 

7  466  c  mii  464 

*)  S.  vorige  Anmerkung.        ^)  Der  Aiisdruck  ist  häufig  hei  Luther  in  den  Tisdireden. 

12* 


180 


^tolofott  unb  ^anbfc^tifllic^e  Sinttiige. 


Caput,  xm. 

[ö.  4.]  '^prebigen.'  5i(^  Ia§  inir§  nii^t 
Qiiberö  mad^cn,  benn  luo  SlBral^ain  ift,  inu§ 
bie  !ird)en  fein.    Sobt  (Jgi)ptcn  fccr. 


Cap.  XIV. 

Bab[\'lonia  Assyria  Persae  et  rex  gen- 
tium ift  ein  groffe  getnalt  gclneft.  [ö.  3.] 
Siddini  camporum,  agrorum  chavc  feit  ift 
cien  felb  getoefen,  [ü.  7.]  'mispath  boS  ift 
ßabe»'.  <5o  I)n6en  [©imeou  unb  '^uha] 
gan|  Arabiam  Petream  cingcnomcn.  [ö.  9.] 
i7  [artLiculus]  assar  Assyria.  [ü.  10.]  3^f)on: 
lebbeu.  'Sluffg  gebtrg'  3tbra{)am  ]u.  'Ibri\ 
ift  noif)  nii^t  Ebraeus.  [o.  13.j  'Aner': 
©tnb  grafcn  unb  .'pcrrit  getncfen.  3ft  fin 
trcfftid;e  victoria  gclueft  tjon  eim  peregrino 
«.cbr.  7,  iff.  „Seute"  l)at  bie  gpiftcl  ad  Ebtraeos.  [ö.  20.] 
allerlei),  scilicet  de  suis  bonis. 


Cap.  XV. 

In  Ebr[eo  est  pulciira  allusio  Mcseh  ^  jc. 

|t).  2.]    Servus    cibationis    i.  e.  Oeconomus. 

2ut.  12, 42ln  Euangelio:  ut  det  illis  cibuni  iu  tempore 

suo.     Si^et   ju   \mi  man  atfcrt,   milchet, 

toie  man  fpeifet,  ift  ber  'procurator'. 

[b.  3.]  'Et  ilic  DamasLCUs  [eliezer'  liabet 
filium]  i.  e.  erit  possessor  donuis  i.  e.  'liaeres\ 

6r  lüirb  fein  eben  luie  fonft  mein  Son  folt 
fein.  fEcce]  filius  domus  iiioae  iiereditabit. 
^(^  ^a6  fein  ©on,  unb  mein  procurator 


Cap.  xm. 


ukv  5ltira(l)a)m§  biet) 


Cap.  XIV. 


f.  9©la(f)ar:  ßlaffar 


0. 20  öon  aEcrle^  (SScute) 
s-'snocf)  einen  fd^urimcn:  fc^uif|= 

timen  r  20 

»•  2'  Suiiöting :  .Siinflliugie  r 

Cap.  XV. 

u.  2  unb  (mein  §au§felncr)  biefev 
(lleofar  öon  S)amafco,  (Ijat  25 
einen  fon);  dazu  r:  s',  -\- 
(tncc^t)  und  rh:  mein  l)au§= 
öogt  ^ai  einen  fon  (i.  e.  erit 
älMrb  mein  cvbe  fein  Ijiin  mei= 
nem  Ijaufe);  (iiiefer  r  ■^ 


1  .14.  r  ItijW  „6r  loirb  ein  flirog  exorcitiim  (jefjaOl  i)abm  lion  bcn  :!  I'ratrilim»."  r 

2J  .1.5.  r 

')  Im  Hehl-,  ein  Wortspiel:  pUJa^  N^n  "'P*'?  piro"(3  tvörtlich:  Der  Sohn  des  Besitzen 
d.  h.  der  Besitzer,  liibe  meines  Hauses  dieser  Damasiener;  Luther  fnßl  die  schwierige 
Stelle  auf  nach  der  Vulg.:  filius  procuratoris  domus  uieae. 


!PtotofoII  unb  ^anbfdOtiftlic^c  Siitträflc. 


181 


{)at  einen,  Ilic  Sara  nonduin  vocatur,   S'a 
!ompt  bic  expositio. 


[b.  16.]  4  aetates  in  Aegypto  jc. 


\m.  73b]  [b.  17.1  feur  flammen. 
15  ^etffen  toiv  lo^. 


fouft 


».  4  {ha?j  loort)  be(§)  .§e9m(gj) 
(xebet  mit)  jm:  be[vl  !bm^ 
[fpvad)  jit]  jm 

».  9  alii  tertio  iteratam  ter  repe- 
titara  r,  doch  nicht  von  Lu- 
thers Hand,  mit  roter  Tinte. 

«.  H  5)tiel;tc(r  fein  über):  3{icf)teu 
ba§  S3oIc£  /• 

».  leift  nocf)  nid)t  (gar  l^ic):  tft 
noif)  nid;t  aEc  dazu  rh:  non- 
diini  e.st  terapus  retributionis 
(rote  Tinte). 

».  n  unb  (ein)  fcur  für:  unb  [bie] 
feur  flamme  für  jlnifd^en, 
dazu  e§  (branbtc  toic)  raucf;tc 
öom  feur,  erat  (f'uiiui.s)  ignis 
ardentis.  r,  rote  Tinte. 


Cap.  XVI. 

20  [b.  5.]  3d)  „leibe  unrecf)t"  öon  bir.  Sie 
tft  traun  jornig,  bie  gute  Sara.  [ö.  10.] 
'5Rt)eren',  ia  tomen  bie  Saraceni.'  [ö.  12.] 
'Manus  eins',  proprie  fftnbö].  Saraceni, 
liabent   assitlua   bella.     Ismael   cum  Israel. 

35  Stnb  noc^  ^eute§  tage§  reuBer  bie  Arabes, 
(5r  ligt  gegen  inen  ju  felb,  3ft  castrensis 
pop[ulus,  non  habet  oivitate.s.  [b.  13.]  'Hie 
vidi  posteriora  videnti.?  me',  toir  ^aBen»  fo 
gemacht,  bog  uinfer  l)ierr  ©lott  cineü  men= 

30  ft^en  berieft,  priu.s  nou  vidit  me  sed  po.stea 
vidit  me  [Hie  vidi]  post  videutem  me,  Qui 
solet  postea  videre  Ego  eognovi  qui  [po- 
stea]  tandem  respexit  me  prius  me  deseruit 
U[nfer  .ö[err  ®[Ott  fompt  langfam,  aBcr 

35  fompt  bennoc^  Ibol,  Est  Epitheton  dei  pro- 
prium, tandeui  respiccrc  afflictos  Agnovit 
eum  .salvatorem  et  lil)eratorem  c 


Cap.  XVI. 


».  13  [)ie  l)al)  icfj  (ben  rntfeu)  gc= 
fe'^en,  (be§  ber  mid)  fif)et) :  l)tc 
f)a6  ic^  gefelieii  ben  ber  mid) 
I)ernacf;  augefcfjcn  Ijat;  cou 
ben  bis  i\ai  r 


19  .16.  r        20  Sie  c  aus  3n         33  me  (1.)  (Eueiit) 

14  fbte]  rot        15  flamme  rh 

')  Saraceni  volkselymologiixh  vgl.  Unsre  .Itisg.  Bd.  14,  255. 


182 


5PrototoE  unb  t)anb}c^tiftlid£)e  ginhäge. 


».14  ber  mic§  (fi^et,  ber  ha)  ift: 
bei'  mi(^  [{an}]  angefel^eit  ijat, 
[toelt^er  BrunJ  ift  dazu  r: 
proprium    dei  taudetn    respi- 


Cap.  XYII. 

S;a§  i[t  ein   i}euliä)t  fc^oue  promissio 
de    posteritate,    ha    !omen    bie    prop^cten 


[b.  12.]  @r  meinet  'emptos'  unb  'vernaculos'. 
sunt  .3.  gradus.  Repetitio  Eb|raica,  Tauto- 
logia  l^oBen  rtir  lüittig  aiisgelaf Jen ,  ben 
tejt  hjerben  bie  Saraceni  tool  gcmcvtt  f)aBeu, 


cere. 


[b.  23  ff.]  Gentes  toerbcn  nHe  gcfngt  t)a'6cn, 
?tbraf)am  fei)  toi  toorbcii,  benn  eö  ift  io  ein 
fcl|am  Ceremonia  ti 


Cap.  XYII. 


».  1  ©abbaj  r 

fei)  (on  toanbcl) :  fe^  from  r  lo 

u  7  htcj  jren  91od^fomen  tmt  und 
dazu  r:  [Gl.]  (5kcf;!Dmcn) 
Ledorothaiu  ha%  ift.  fo  lange 
t)'E)r(c)  bing  tncfjven  toivb,  benn 
5Jbfe  l)ie  nüt  (ju)  beutet.  ba§  is 
l)l)r  bing  folie  enblid^  auff= 
■^orcn,  unb  ein  anbcvu  fomen. 

»•  9  (f ampt  iren  9Ja(^!omen) :  Bei)  [r] 

jren  51ac^fomen 
»•  10  3ltiif(J^en  mir  unb  (bir) :  3lDi=  so 
fc^en  mir  unb  cM)  r:  ,vS  >• 

unb  beinern  Samen  nac^  bir, 
(f  ampt  jren  -Jlad^fomcn)  dazu  r: 

6.12  ober  ertanfft  ift,  (ober  fonft  ss 
frembb,  unb)  nidjt  clor»  8a= 
men»  (ift):  ober  erfaufft  ift 
Oon  aEerlel)  frcmbben  bie  [r] 
nidjt  elor-3  ©amenS  [finb] 
w- 16b  (ben   Iril  iä))    fcgenen,    unb  so 
S?ül(fer  foUcn  au«  (jm)  lt)er= 
ben:   ®enn  ic^  loil  fic   fege= 
nen  [rh\,  unb  luilder  foHen 
OU0  l)^r  [rh]  loerben. 

».  23  r    -j-   NB.  35 

u  -'7  (unb  fonft  fremtb):  bon  frem'6= 
ben  r 


G  .17.  r 


^ProtofoH  unb  ijonbfd^tiftlid^e  eintrage.  183 

Cap.  XVIII.  Cai».  XVIII. 

»•abudfet   firf)    (fiir   jm)    niber; 

dementsprechend      verändert 

sich  auch  das  Stichwort  zur 

'  beigedruckten   Glosse:   ((fjur 

im)  niber):  (9Jibet.) 

Dfli.  [b.  5.]  @ie  finb  ju  im  juganflen.   [ö.  6.] 

2.'sflm"i3.*6.jo;      subcinericii    lu   Reg[um    ut   sit    disciimeii 

inter  fud^cn  bie  ^sn  ber  pian  getatfen  finb, 

10  bie  im  offen  gebaden  finb,  finb  subciuei-icü,     o.  8(u)nb:  Hub  r 

Loquitur    more    humano,    Est    revereutiae 

divinae,  [o.  10]  ^on  mu»  ©Ott  bie  e{)r  o.  lo  (Sßcnn)  icf)  »oibev  jn  bir  fome, 
geben  unb  fpred^en,  2öil  ®ott,  „toen-J  iar  fo  id)  Ick:  (Sßcnn  id)  ioil;  ^ifi) 
übet    ift",    secunduin    tenipus    vitac    quo  loil  lüibci"  ju  biv  fonicii    luub 

15  possit  %-ivere  foetus,   ita  exposuerint,    sed  biefe  3^'t)  fo  ic^  lebe;  dazu  r: 

iä)  toxU  nid^t  ffo]  fjaben  'Ijinber  im',  liinbcr  (Scliolion  vel  ut  vivat  filius. 

bem  engel  ber  mit  ir  rebte,  Vel   fo   irfj  lebe.);  dazu  am 

Untenrande:  -{-  (@o  (id^)  [hjir] 

leben  (Sott  rebet  aU  ein  |bic] 

2»  menf(f)en  (aU)  Gcue  -3-  9Ibam 

tpo  biftu.  ^tem  @ene  fj  ^\ä)  teil 
I)inab  faren  nnb  ....  19  ic^ 

lüil  fe^en  ob» bu  Joilt) 

fo  lautet» gen  bu 

25  folt  einen toiffe  nidfjt 

ob [i§]  leben  loerben.^ 

[b.  12]  SB olluft  pflegen,  treiben  Loquitur  c.  12  fol  ic^  nodj  (mit)  toolluft 
de  concubitu.   [P.  M.]     Ipsi   accipiunt  ser-  (umbget)en) :  loolluft  pflegen  r 

monem   sarae   de  puero,   ift  [D.  M.]  vere- 
30  cunde-  gereb.   Tarnen   noii   scriptum   quod 

rediit  ad  Saram,  Effectu  venit,  [D.  14]  filius  d.  14  (^u  feiner  jeit)  tuil  iä)  tüiber 
erit  Sarae,  'Vita  comite'  Hiero^nymus:  Re-         ju  bir  lomen,  (über  ein  jar): 

7  .18.  r         8  p.inis  subcinericius.  r         zu  18   i6.  supra  c.  2.     Et  non  erat  siiuilis  illi 
Iein§  ]§ielt  fid^  fo  ju  im  al§  ein  URcnid^.  r  (vgl.  S.  172,  6 f.)        32  Vita  c  aus  vitae 
19  Men  c  aus  lebe        20  menfc^en  c  aus  mcnfd^ 

')  Z.  18 — 26  sind  die  punktierten  Stellen  verlöscht  und  unle.oerlicli,  aber  es  liandelt 
sich  ofenbar  um  die  1341  neu  aufgenommene  Glosse,  die  wörtlich  lautet:  (So  \i)  lebe)  (Sott 
tcbet  alä  ein  *meni4  Gene.  3.  SIbam,  Iffio  biftu?  5ftem  Gen.  XI  ^ä)  teil  f)in  ab  faren 
unb  fe^en  Gen.  lit.  3(^  ttil  feiert  obä  fo  fe^.  Jcnn  bil  »ort  (©0  it^  Übt)  fe^c  tl  too  bu 
toitt,  fo  tauts  bo(^  nic^t.  3111  loenn  er  ton  ber  Qruc^t,  ober  Gttern  njolt  fagen,  £u  folt  einen 
©on  f)aben,  fo  er  lebet,  ober,  fo  ir  tobet.  SJieinft  er  toiffe  nic^t  ob  ber  @on  ober  bie  Sltern 
leben  »erben?    3a  tto  fie  nic^t  getoio  leben  mürben,  Inas  niete  bie  üerljeifjung?  ')  vere- 

cunde  scU.  de  concubitu. 


184  *).'rptotoU  imh  fionbfdjriftlidje  Einträge. 

dibü    iutra  teaipus,   ((iio  potcst   foetiis   edi,  Umt    biefc  3ett  [*7(]    luil    icf) 

3cfj  Ijalt  had  5Jtofec'  bic  5  voca!)[iil:i  alle         luibev  ju  biv  !oincn,  jo  (tc^) 
bepratiirt  ü^abe^  [Unr]    leBen    rh :    du:u    r: 

4  Reg.  4.  2.  SB...  4, 17 

[ü.  20.]   ®a   rebt   ber   ^^ixx   üont   anbcru.  s 

[0.22  ff.]  giti  ^efftig  gctct  =  ift  ba§  glcic^luol   f.  22  gen  ©oboiii.    "Mer  5lbvn'f)am 

dazu  rli:  ^^ 
»■23  unb  fprac^  (*•  STBra) 
[b.  2.5.]  @in  rtt^tcr  ber  alle  tnelt  k.    Tu   t>.  25  ber  bu  aller  liielt  9it($ter  (nft: 
qui   es    iustis,    simus   iudex   omuium,   non  zu  ber  s;'t7(/  rfe:  In  Ebreo  -\-   10 

ifa  iudicabis;  ©olteftii  ber  aEe  rtelt  ridjtet, 

nic^t  red)t  t^itn?  * 
15.25  b  (S)u)  Uiirft  (folc^e  ftraffe  nid)t 
ge^cn  laffen.):   Su  tuirft  fo 
nic^t  rid^ten  r;  zu  S)u  steht  15 
?■/;.■  maneat  S)u. 
»•  30  3urne  nicf)t  (mein)  ■'pß-rr, 
»■  31  mit  (meinem)  .§(?rrn  jn  reben: 
mit  bem  [/]  §@rrn  311  reben, 
3»oen(t)3ig  20 

[b.  32.]  'Se'^cn',  ßrfd^retflicf)  ift  ba-J,  Unb  v.32  (mein)  ^^xx 
Inir  gel)en  baljin  \o  fidjer,  ^hi  ift-5  au^.  Cogi- 
tavit:  6§  finb  ia  ein  jeljen  )?tx\d\\  iu  domo  £ot. 


2  Sd^  c  aus  ®r         6  oratio  Abra[bae  blässer  r 

')  Vers  10  und  14  enthalten  für  Luther  große  Schwierigkeiten,  urie  das  die  Glosse 
XVIII,  14:  ©0  td£|  lebe  ausdi-ückUdi  bezeugt;  die  Verhamllungen  im  Protokoll  und 
die  dazu  gehörigen  Versuche  zur  Texthesserung  geben  den  Niederschlag  seiner  Bemühungen. 
In  der  Übersäzung  des  A.  T.  von  lö'JS — i'S  laiäet  die  Stelle:  Über  ct)u  jar,  iiad)  ber 
3eit  bic  friid)t  leben  tan,  tt)iH  id)  mibbet  jn  bl)r  tomen,  fo  foK  ..  vgl.  oben:  seciiudum 
tempus  . .  quo  possit  vivere  foetus;  im  lat.  Pe>iiateuchus  etc.  r.  j.yji):  tem])ore  vitae. 
In  den  Vollbibeln  1534—40:  aöenu  id)  hiibbet  ju  bit  fome,  jo  id)  lebe,  ®it)e,  |o  fol  .  .  Vulg. 
hat  tempore  isto,  vita  comite;  hebr.  n"n  ni'3.  In  der  ersten  Übersetzung  stellt  Luther 
einfach  zwei  Übersetzungsmöglichkeiten  nebeneinander:  1)   Übet  eljn  jav   fwohl  die  richtige 

Bedeutung  vgl.  1.  Mose  IT,  •>!]  und  2)  nad)  ber  3cit fn"-    ^7/^-  J'-'l-  Ausg.  3:i,  .348 f  :iö3 

und  besonders  Exegef.  Op.  Laiina   Tom.  IV,  2i>:>f.  ■)    Vgl.   Unsre  Ausg.  Bd.  14,  276 f. 

(Predigt):  3^  l)ab  fein  t)efftiger  gebet  in  ber  fd)rifft  getefen,  non  re-spicienda  verba,  sed 
fein  inut  et  verboruni  adfectus,  bringet  bo?  got  fo  nnl)e  ba§  er  nit  loEl)ter  fnn  ....  St 
riipfft  l)m  fein  nomen  unb  et  auf  "Sit)  got,  .si  hoc  feceris,  fo  loirftu  beiner  maiefiet  ein  fdjinndö 
t^lin,  quilibet  dicet  tc  durum,  iniustum  et  crudelem  doura'.  .  .  .  Gr  l)Qtä  uiifcrm  l)err 
got  iDoIIen  eng  fpannen.  ')  Luthefr  beabsichtigt  an  diesem  Sinnabschnitt  auch  einen  neuen 
DvHcluibxchnitt.  ')   '/..  10  - 12.     Von  In  bis  ttjnn  ist  Böi-ers  lland. 


5Ptototon  iinb  I)ai:bfrf)tiftlid)e  ©iiiltöiic. 


185 


Cap.XIX. 

Man  furdjte'  U|iiievix  •'pteir  Wi^ott  iiirfjt. 
S»  ^at   niif;t  not,    iinb   i[t  bodf;   tauta   ira. 


BciäD.ls.ie 


[ö.  11.]  S)Q§  h)erben  bie  groffen  3uitc!f)cvrii 
[fein]  gclüeft  in  ber  Stab,  fif)Iaf)eii  [ic,  baS 
fie  nic^t  faf)cn,  fjabeti  firf)  nuibc  gcjiirfjt'^ 
6i§  fie  I)a6cn  auff  tnuffen  tjorcn.  1331.74"] 
Supra,  [ü.  12]  si  'habcs  geucrum',  fteUcil 
fie^  al§  Inuften  fie  e§  nid^t,  quia  posteri 
dicit,  [ö.  14]  qiiod  currit  'ad  generös  suos'. 


20 


25 


[0.  24.]  ^ad  ift  ber  Bli^  ['©djUicfcl']  unb 
bonner  gclneft.  [ö.  26.]  Ipsa  [uxor  Lot] 
post  eiim  incedens  respexit  post  eum. 
30  [ö.  28.]  6§  ift  gerteft  ein  feitr  ba§  igeret* 
mbber  gefallen  ift,  „Sampff"  ber  fcfjluartjc 
railC^,    ift    in   paroxismo   flagrutionis.     {§§ 

ift  bie  Ua'me  raucfj  geloeft. 


Cap.  XIX. 


B.  2  morgen  frue:  morgen?  {>•]  frue 
»■3  (it)nb  fie  äffen:  Unb  \r\   fie 

äffen 
»■5  Unb  fo(r)berten£ot:  Unb  fob= 

berten  [>■]  £ot 
(SaB)    fie    erau'j    (gelten): 

füre  [/■]  fie  crau§ 
».  6  2ot  gieng  ,^u  jncn :  Sot  giciig 

eranö  ['•]  ju  jnen 
u  11  {ha§  fie)  bie  t^ür  nicf)t  finben 

!nnben:  Bi§  fie  mübe  Unirben 

nnb    bie    tl)ür    nid;t    finben 

!unben. 
0. 12  ein  Gib(e)m:   einen  ßibam  r 

«  11  6ib(e)m:  ©ibam 

«■  n  Unb  ala  (fie)  jn  t)attc(n)  f)in= 
nu§  geBrac^t,  fprndj(en  fie): 
Unb  als  (l)f)n)  gr  [W/|  jn  f)attc 
'^inan§ge'6ra(jf}t  fprad)  |@r] 

s.  18  (mein)  i^^dxx. 

6-23  auff  ßrben  ba  Sot:  auff  6r= 
ben,  [rh]  bo  Sot 

0.24  (S)c^h3e'6el:  (fc)  fd^lnclJel  r 


D  28  ein  (bamjjff) :  raüd)  r 

(bampff)  öom  ofen:  raüd)  |>-] 

üom  ofen 
u.  33  (u)nb  er  Inarby:   Unb  |'i  er 

hjarbä 


1  .19.  r        28  Ipsa  c  aus  Sua  möylich  c  aus  Inced 


29  iuoe(n)dcns  77« 


')  filterte  als  Imperfectum.  *)  Bis  1540  gibt  Luther  den  Text  genau  nach  Vulg. : 
ita  ut  o.stium  iuvenire  non  possent.  In  der  Revision  tvird  in  freier  Weise  das  Hebräisclie 
zugrunde  gelegt  (nrsij  ssrb  1X^?i)  ttnd  der  Text  bekommt  den  Zusatz:  bi^  fie  mübe 
loutben,  unb  bie  t^ut  ....  Vgl.  auch  Lidliers  Ausführungen  in  der  großen  Genesis- Vor- 
lesung: Exeg.  opera  Latina  Tom.  III,  278  f.  ')  fie  =  fit^-  ')  igetet  =  eckorödo 
s.  Dieffenbach-Wükker  s.  v.  echert  Sp.  387  =  eben;  andere  Formen  des  Wortes  sind  noch 
Mute  in  Mitteldeutschland  (Schlesien  und  Naelibarschaft)  erhalten.    fO.  ß.J 


186 


tPrototöK  unb  t)nnbjc^tiitli(i|e  ginttäge. 


Cap.  XX. 

B.  7 

[0.  8.]  'ßnec^tcn'  finb  feine  llntevtlian 
ÖCtDcft.  [0.  0.]  iBiftu  ein  5pi-opf)ct  unb  tljuft 
fold)  bing.  .^at  bir«  ©ott  otfenfiart,  ba§  bu 
folc^ea  get^an  ^aft.  D.  13.  En-are  feceruut, 
t).  16.  Et  repreheosa  est.  Hiero^nymus  depre- 
heusa,  sed  errore  librarii.  [ü.  4.]  Hie  'uum' 
refereuduru    ad   dominum,    non    Abraliam?    cio 


XX. 

(nfccr)  bic^  bitten:  für 
bitten 


biet) 


JU  ».13 


[b.  16.]  Et  illa  [res  quaedam]  est  couvictio 
[niertueif ung] ,  evidentia,  frjuae  est  testi- 
mouium]  qiiod  sit  iutacta  qiiod  sit  impol- 
luta,  Et  repreheusa  est,  qnod  falsum  dixerit, 
participium  [ü.  IL]  'for[sitau'  fte'^et  pro 
neutro,  Ista  omnia  loquitnr  Al)imelecli  us- 
que  huc. 


[O.  17. 1   ÄbLraham  oravit  o 


2Ba5 1)aftu  (an)gcfet)cn;  dazu  r 
(proj)heta  es  quod  sie  facis,  lo 
[au]  deus  tibi  rem);  und  dazu 
am  oberen  Blattrande:  [Gl.] 
(ÖJcfeficn)  aBeil  bu  ein  )jro= 
pf)et  bift,  nmgftu  Iva-i  gefcben 
t)at)cn,  bn§  idj-J  tierbienet  fjafce  '^ 
(fol(§  bein  futnemen)  mit  niei= 
nen  funben. 

[GL\  ((Errare  fecerunt)  \Wan-- 
bern])  (Sott  '^ieffcu  nu(^  l)nn 
bie  l)rre  jiTjen  al§  Uicvcn'J  Inel  2« 
unb  boc^  ein  ©ott  /• 
©il)e,  (ber)  fol:  ©if}e,  bQ§  [/•]; 
dazu:    die    bisherige    Glosse 
(Serfc  ber  äugen)  gestrichen 
und  daneben:  (quod  redargu-   25 
tio  sit  pro)  Et  (esto)  redargutio 
propter  teetum  sermouem. 

unb  allentbalben,  (unb  ein 
a^ernntlrortev) :  unb  aüent= 
Ijalkn,  (eine  'belocifung)  Unb  30 
bay  ioav  l)I)ve  ftraffe  rh;  dasu: 
[GL]  (l)l)re  ftraffe)  35ie.^iei(igen 
Uicvben  feuBciIid)  unb  mit  ge» 
»oinft  geftrafft.  mi  f)ie  (?lbra= 
t)am  rh)  <Baxa  tuirb  geftrafft,  35 
ba«  fie  v'lbraliant  l)atlc  93rnbcr 
gcnen...'uet,  unb  fliegt  groffc 
looUIjat. 


I  .20.  r  7  reprolieiisa  unt  22  'Sa§   Wnx   ttc   ftvaffc'   atlc,   iiicljt  nifjct  r 

27  loquitur  (pe)  Abimelecli 

')  Die  Silben  von  den  Pimklcn  an  im  Oriftinal  verlöscht,  aber  ergänzt  nach  der 
Bibel  vun  lö-il. 


5protofon  unb  ^Qiibjc^tiftlic^e  ©inttäge.  187 

Oap.  XXI.  X\l. 

L.'wöm.'s'fff*  S|anctiis    Pau[lus    [tractat   luinc    lociim 

ad  Gal[atas],  »ccin  (gefpott):  ladjcti  r 

mein  (fpottcii):  lad^en  »• 
i  ».7  2öer  burfrt(5)    (auc^)  2lbva= 

\)a\\\    (fcl6§    an)fagcn:    SBer 
burfft  'ha^j  üoii  \r\  5l6ra()am 
fagen ;  dazu  rh:  Vel  de  Abraha 
[ö.  10]  c§  tft  auc^  ein  persecutio  mit  britittcvj««.  lo  Ista  est  irrisio  Ismael  >• 
10  getoeft  fein,  SSernc^t  fein  ingeuium,  (Jr  iiiivb 
gefc^icft  fein  gelüeft  et  primogeuitus.  [b.  8.] 
6»  ift  ni(^t  'in  die  ablactationis'  gcfd)er)Clt  S 
sed   ha  cv  ein  8  iar  alt   ift  toorbeu,    Ijat 
Sfmael  gefagt,  ßt)a,  bu  folt  [toirft  ein  l)nx] 
15   ein  lieres  lüerben,  ut  elamm  est  ex  verb[is 
Sarae,  [ö.  10]  'Non  enim  erit  filius  jc.'    (S§ 
ift  gIeicf)tüol  iemerlicf)  befc^riebeu  [^ift  ein 

9ro§  exilium].  ».  is  unter  einen  (ftrnndf)) :  unter 

einen  fioüm 
20  '  »•  16  ein    (ormbruft)    f c^oä :    ein! 

bogen  f(fjo§  >• 
[ö.  17.]  'ßnatjen'  (Sr  tuirb  [:^fniaer!  traun 
ein  20  iar  alt  gelöeft  fein,  [Hagai-]  5ic  ift 
familiaris  bcn  ßngeln  gelrefen,  [ö.  19]  Sie 
25  ■^at  in  tiorbin  nidjt  gcfer)en  für  elcnb. 
[t).  20.]  '©Ott  mit  bcm  fnabcn',  3ft  ben= 
nod^  ein  groffe  commeubation  ba§,  [ö.  27.] 
dedit  'ovcs'  ba  behalt  3lbimelec^  5lbral)am 
JDtber 

Cap.  XXII.  Cap.  XXIT. 

(t).  2.|  'Woxiaij\  fol  nic^t  üom  fdjalucn    »-a  Alte  Glosse  zu  (^JJJoria)  gc- 
!^er!omcn,   non  a  videndo,   sed  a  mirrha'^  strichen;  dazu  die  neue:  [Gl.\ 


1  .21.  r         213  tractat  hia  Gal  blässer  nachgetragen        30  22  r         3J  Morija  r  blässer 

')  Schon  1523  machte  sich  Luther   Gedanken  über  diese  Stelle;   vgl.  Unsre  Ausg. 
Bd.  14,  296:  Magnam  coenam  in  die  ablactationis  apparat,   bn3   fein   mir  feljorn  tcting. 

Quare  in  die  nativitatis  hoc  non  facit  neque  cum  hepdomadibus  venit? exemplum 

est  charitatis,   ut  se  conformet  communitati  .  .  Qui  cum  lupis  agit,   cum  lupis  ululet. 
Vgl.  auch  Exeg.  Op.  Lat.  J'öh».  V  S.  79  f.  ')  Die  Etymologie  von  Moriah  hat  Luther 

mehrfadi  beschäftigt,  und  mehrfach  wechselte  er  audi  seine  t<?issenschaftlkhe  Ansicht,  auch 
ein  Beweis  für  seine  MüJien  um  die  Bibel:  1523  (Unsre  Ausg.  Bd.  14,309):  Moria  dicitur, 


188 


^PtolofoU  imb  I)tiiibid)riftlid)e  ffiitttägc. 


deducuut.  tjat  !cin  fattel  gehabt,  ba§  tft 
certum.  '£egt  ha^i  f)ol3',  fo  lang  fjat  er 
ftiE  geft^lüicgen. 


■(Morija)'  mox'lia  f)cillt  öottS 
furcfit,  revereutia  dei,  ciiltus 
dei,  (bte)  [S)enn]  bte  alten 
3?eter  [3Ibam,  ^Rolja,  Sern] 
anff  bcm  fclticn  6crge  QMt  gc= 
cl)ret,  gefnrcf)t,  gcbtenet  fiabcn. 
SBir  groBen  bcnf(i)cn  Ijciffcn 
c3  Oieletdjt  ben  ^eiligen  bcrg 
ober  ba  man  ©ott  bienct  mit 
loten,  Beten  unb  banden.^ 


[ö.  9.]  'Scgt  in  oBcn  anffs  r)Dl|',  ba§ 
loixb  an  ^jvebigt  nicf)t  jugangen  fein,  fjaBen 
im§  bie  impü  fo  Ieii^tli(^  nad)getf)an.  [li.  12.] 
2ßie  Ijat  er  ha§  [ad  iussum  angeli  nou  imo- 
lare  Isaac]  fo  Icicf)tli(f}  in  coiitrarium  !un= 
nen  t!^un.  ^ä)  toere  fortgefaren  et  d[ixissem: 
habeo  mandatum  divinum,  [t.  8.]  ['Dens'] 
videbit  i.  e.  [P.  M.]  curabit.  Vnilt  d[icere 
'deus  providebit  sibi  victimam',  quod  dicitur 
liodio.  In  nionte  dominus  videbitur.  ^if) 
f)alt,  er  attubirt  ad  templum.  Sententia: 
Ibi  ei<t  provisor,  gubernator,  procurator  in 
futuro  loco  templi  [SBt.  74'']  Locus  pro  me- 
rito.    Causa. 


16 


».8  Sott  toirb  (mir  jcigcn),  mein 
Son,  (ba§)  ©c^af:  mein  Son, 
Sott  loirb  tjijm  erfeljen  ein 
©d^af  r;  dnsu  rh  (Ia§  \)\)\\  so 
forgen)  (Tu  videris)  dazu  um 
Unten randc:  [GL]  (örfeljen) 
Sott  fitjet  unb  h)ei§  »nol  tüo 
ba§  fif;af  fei)  loy  l)I)n  bafnr 
forgen,  (SrfiljetSbcffcrbcuntinr.  25 

t.  i4S)er   ^^mn    (fc^a)uet):    ©er 
Igm^  filjet  >■ 


16  Aries,  quid  ?  )•         20  3^5  c  aus  ®§         21  tenipluni  r 

quia  got  fiiji't  brnuff,  germanice  'beo  Ijfrtn  flffi^t'  ober  'bcr  Ijcv  ficf)t'  .  .  .  vel  dicitur  'bcr 
t'ttg  bca  jcigen';  dai/ei/en  Hrrdeti  Excg.  Opera  Lid.  Tom.  V,  S.  iSöf.  mindestens  drei  Ety- 
mologienbesprochen und  für  mögUch  erldärt :  a)  Morija  habere  nomen  a  myn'ha  ...  quia 
Dominus  ibi  habeat  myrrhan,  hoc  est  cultura  suum;  ac  convenit  etymologia.  .  .  .  tauien 
non  sequor.  .  .  b)  Melier  seuteutia  mihi  videtur,  qui  deducunt  vocabulum  a  verbo 
nnp,  quod  docere  significat  .  .  n""i"3  i.  e  Domiuus  docens  (Es.  2,  3);  sed  non  arrogo 
mihi  in  bac  lingua  tantum  iudicii,  ut  pronunticm.  c)  Tertia  mihi  omuium  maxime 
lihicet  et  tarnen  reliquas  non  exchido.  Deducunt  n;""!^  a  verbo  X"!^,  quod  tiraere 
significat.  Existimo  igitur  vocabulum  hoc  i)roi)rie  siguificare  &£ooißciav,  seu  reverentiam 
et  timorem  dei. 

')  Vgl.  Exeg.  Op.  Lat.  Tom.  V,  S.  IST:  Libenter  sequor  illos,  qui  Morijam  dictam 
putant  ab  Hebraeo  verbo,  quod  significat  timere  colere,  revereri  Deum,  ac  si  dicas 
Germanice  .^ciligfiat,  locus  sanctus  .  .  .  domus  Dei  fuerit,  et  cultus  ab  ipso  Adam,  Noe, 
et  habitatus  a  summo  patrc  Sem.  Tn  der  gedruckten  Glosse  heißt  es  dann  1541:  ?llt= 
betet  für  oltcn  SSeter.    2ßtr  S)ciibid)en  für  2Bit  groben  bcufi^cn. 


5ptotofoa  unb  ^anbjd^riftli^e  eintrage.  189 

ba  bct  §6-9J3t  (9efcf)atDct 
trirb):  ba  ber  |)ga{3i  fit)ct  /■; 
dazu:  {-{-  ©il^et.  Grammaticos 
nolumus    cum    suo    Cametz 

5  HieronyLuium  teuemus)  über 

und  unter  diesem  steht:  [Gl-] 
(Si^ct)  Ebrei  dicunt,  Domi- 
nus videbitur,  Sed  uos  Hiero- 
D[j'mum  secutiRabinosGram- 

10  maticos  cum  suis  punctis  et 

Cammetz  hoc  loco  negligimus 
et  sine  punctis  dicimus  (@ott 
fi^et  tuie  b)  Ser  mUM  fil)ct, 
ha§  ift,  Ö5ott  forgct  für  aüeä 

15  unb  loacf;et.    Etiamsi  seusus 

ille  Dens  videbitur  sit  pius 
valde  quod  deus  apparet  ubi 
verbum  eins  docetur,  quud 
Eabiui  Grammatici  non  in- 

20  telligunt.     Auf  dem    Innen- 

randc:    (i.  e.    procurabit    ibi 
aliqu[od  templum). 
».  18  (burd^  bic^  i.e. uou  merito  quia 
obedisti)  dazu:  [Gl.]  (Öe^OIC^t) 

25  §ie  loiib  5l'6ral)am  nid^t  gc» 

rec^t  biircf)  feinen  glauben  für 
fic^  fonbein  üerbicnct  foldjc 
Ijerrlicfcit  feine?'  fanten»  benn 
er  juüor  geredet  ift  ut  s[upra. 
f.  19  3U  (ben) :  ju  [feinen]  finalen 


30 


[ö.  20.]    Avunculo    tuo,    non    '6ruber\ 
[ö.  21.]    'S5u»':    contemptusftor]   progenies 

Syriae  liic  descripta.  «J  ».22  (ß)efeb:  ß^efeb  r 

Cap.  XXIII.  XXIII. 

Euripides  de  Athenis,  dicit  [eam]  esse  »•  1  (Sa(a)ra:  Sara 
Tetrapolini  äh)ent(t)3tg:  ättcnjig 


H4   23.  r 

')  Ebenso  wie  bei  Euripides  Athen  Tetrapolis  heißt,  ebenso  kann  man  die  Stadt 
Eebron,  vmi  der  hier  die  Rede  ist,  TetraiMlis  heißen,  denn  so  folgert  Luther  (vgl.  Exeg. 
Opera  Lat.  Tom.  V,  S.  301):   ,Ex   losna   (14,15  u.  20,7)   autem   colligere  licet,  Hebron 


190  ^rotofoK  iinb  !)nnbjd)tiftlic5e  (Jinttäge. 

[t).  2.]   'Mortua   [est  Sara]'   abseilte   credo     ».  2  ^eBron  im:  §et)ron,  im 
Abraham  Intravit  seil,  tabernaculum  Sarae 
i.aJ!oic22,i9supra   dixit  quod    habitavit   in  [Berseba^]. 
[ö.  2.]  liic  dielt  mortuain  Saram  in  Hebron. 

Noah  Ab[rahani    puto  [P.  M.]    fnisse  pro-  s 

fessione  Medicos  et  philosophos  [i.  e.  puto 
deum  ostendisse  Balsamum  Ab[raliae]  et 
praedicasse.  §e'6ron,  ein  eBener  langer  Ineg 
öon  23erfa6a.  forte  medendi  causa  illuc  con- 
1.  mojc  9,20  cessit  Sara.    Valde  movet  nie  fP.  M.]  quod  10 

Noah  fuit  inventor  vini.    Illo  tempore  fuit 
niedicamentum :   hoc   et  similia  niissa  sunt 
I.  woic43,  iiff.Iosepho  in  Aegyptum,  [ti.  9]  pro  toto  prae-     u.  9  (Um6  ein  reblic^  gelb  gebe  et 
tio,   ba§   c§    hierb  ift,    jo  Hicl   c-S    gilt.         mir  fic)  unter  cnd)  jnm:  6r 
Sßiel  tüort  [D.  M.]  modjt  er  mit  bcm  Se=         gebe  mir  fic  nmb  gelb,  jo  Incl   15 
grebniS  propter  resnrrectionem.^  ^  fte  toerbift,  untereuc^,  jum»7(; 

[ö.  8.]  Ephron  [D.  M.]  itiirb  gelneft  fein,  dasu  r:  pleno  pretio 

meine  ic^,  ein  regent  ber  ftab  Hebron,  [ti.  11.] 
'5?ein,  mein  f)err',  haö  ftnb  ia  fronte  leute 
1 5«o(c 21,22 fl.gctocfcn,  3(BimeIec^  luirb  Dilleirfjt  bie  Scnte  20 

fo  from  gemacf)t  l)aben.  [ö.  1').]  boy  finb 
l)nnbcrt  ['400  siclIH  alte  fcfjO|cE,  [ö.  10.] 
Moneta  currens  Q\)  [D.  M.]  ttiie  tjat  cr  ba 
fo  öiel  Inort  gemacht  öon  bem  fcnffcn,  slg-ni- 

ficatnr  quod   nihil  liabult  proprii^  Promis-  25 

sam  *  terram  emit,  [ö.  1 7.]  Ibi  confirmantur 
contractus  jc. 


4  Von  hie  bis  Hebron  rli  14  i:>  fot  niiv  niijtl  btan  fd^cnctcn,  icf)  luit?-  „rcblirf)"  bctjalcn  »■ 
]0  propter  resurrectioiiem  tint         24j'Jö  Don  bcm  bis  propra  unt 

ante  vocatam  esse  Kiriath  Arbe  .  .  .  Nomen  aut.em  habuit  Arba  a  numero,  sicut  Latini 
Quintium  .  .  dicunt  .  .  .  Si  etyinologiam  spectes,  Kiriath  Arba  idem  est,  quod  civitas 
quatuor  sive  tetrapolis."  V^üg.  lud  auc)i:  mortua  est  iu  civitate  Arboe,  qiiae  est 
Hebron. 

')  Vgl.  Op.  Exeg.  Lat.  7hm.  V,  .102/'.,  dort  ein  Erhlärungsvermch.  ')  Fürstemann- 
Biruhcil,  Tischr.  I,  170;  CoUoijuia  2,  248;  (hrdatm  Nr.  1287.  Vgl.  auch  Op.  Exeg.  Lat. 
Totn.  V,2'Miff'.:  Propter  nos  hace  soribuntiUo  ut  sciamus,  sanctissimos  patres  et  matres 
eadem  passos  quae  nos  . .  de  quibus  tarnen  certum  est,  quod  in  oculis  Dei  vivant  et 
quos  ego  credo  resurrexisse  cum  Christo  .  .  ')  proprium  =  Gh-midbesit:.  *)  Op. 
Exeg.  Lat.  Tom.  V,  297:  ....  ut  cuperent  et  vellent  sepeliri  in  hac  terra  sibi  promissa 
certa  spe  resuscitandos  se  esse  cum  Christo. 


^rofofoü  unb  tjonbfi^tifflidje  ©inttSgf. 


101 


Cap.  XXIV. 

[ö.  3.]  £a§  \ä)  biet)  ticf(^tt)crc '  [Re]cipiani 
a  te  iuramentuni.  [u.  lO.J  Qx  ift  mit  eim 
pxaä)t  gebogen  10  camelis.  5)hiiieit  fvom 
5  leute  getoeft  ffetnl  ju  biefer  Sät,  ha  fie  md§t 
gcraubet  f)aben.  £er  !ne(^t  ift  tDarlic^  !une, 
magna  fides,  6r  l^at  U)Ol  gctouft  quod 
Abraham  fuit  promissionis  pater,  et  ipse 
pius  fuit,  educatiis  in  domo  Abrahae,  Alma, 
10  [reddidimus]  inagb. 


[O.  19.]  Etiam  'camelis',  bQ§  finb  feine 
leute  gelrefen,  t)ie  tocifjt  man  eim  ben  loeg 
15  nil^t.  fuit  formosa  puella  ex  heroico  ge- 
liere. Id.  22.]  3ft  ein  (Jf)i-on  gelueft,  t)alb 
jecfel  auri,  10  jetfei,  20  Ironen. 

[b.  30.J  ©ie  toerben  ben  fd^mucf  nn  ben 
20  armen  getragen  fjoben.  (d.  31.J  Hospitalitas 
ift  fein  iel)  inen  gcltieft.  [ö.  28.]  S)er  üater 
luirb  tob  fein  gclüeft.  [ö.  31.]  .öat  6ei)  feib 
gctt^an  lDa§  JC  Tantum  describit  locum,  @r 
^at  ber  fat^c  lüotlen  getoiä  fein.  [ai.  75*] 
35  S)er  fnec^f'^  [P.  M.]  toirb  ml^er  regirt  I)aben 
in  domo  Ab[rahae  quam  ipse,  Ipse  iuten- 
tus  fuit   speculatiouib[us   et   tcntationibLUS. 

[ö.  35.]  Non  est  [D.  M.]  peccatum  ba§  ftd^ 
30  einer  lobe  ha?)  er  reidj  fe^. 


xxim. 


».  14  5ietge  beincn  (,)  finig 
»•  15  auff  (ben)  ad^f ein :  ouff  i)^ren  [r] 
ad^feln;  dazu  (Alma)  r 


6.27  SBruber  f)au§:  Sruber[§]  fjau§ 
»•  30  3Irmring[e] 

t. 31  Äamel  räum:  ^amel  nuc^  [rh] 
räum 


»■  32  feine  f uffe  (,)  unb 

>'"(S))enn  foltu:   (b)   oI§  benn 

foltu  r 

»■•*2§aftu  gnab:  .^aftu  gnabe  rh 

B- «  ^ungfratu  unt,  dazu  r:  Alma 

B.  47  (Spangen   unt,  dazu  r:   oj:. 

\af.]  (Spangen)  S;iefc  gul= 

ben  [/•//]  fpangc  ift  geloeft  ein 

I)alber  cirtel  auff   ber  ftirn 

i   24.  r  2  [Relcipiam  c  aus  Accipiam  9   Almah  r  14   toeiflt  c  aus  locd^ft 

16  Deus  etiam  talia  describere  nou  dedigiiatur  r   [Tischrede] 

')  Op.  Exeg.  Lat.  Tom.  VI,  S.  35:  Forma  iuramenti  haec  est:  accipiam  a  te  iura- 
mentum  ...  ')   Vgl  Oj).  Exey.  Lat.  Tom.  VI,  10/'.  S3f. 


192 


iProfofoÜ  imb  i)atib(d)riftüd)e  ßiiitriigc 


[0.  48.]  Rebeca  ift  6c[)iBeftcr!tnb.  [ö.  53.] 
2Bur|!e^  [i.e.  omnis  generis  nasceutia]  poma 
5.  ffiDic33,  i3fi.  et  optimos  frnctus  In  deute[ronomio,  lu 
benoLtlictione  Mo^i:  det  tibi  fructus  Mig- 
(lanim,  finb  medicamenta  '^\i  Balsamuni 
invn-ha  k.  gclDcft,  Malevolentia:  [b.  49.] 
innin  S?eljel,  tiiolt  gerne  frfjeifien  ?c.  2Bac' 
liom  foim,  monb  unb  2?ergcn  bic  hefte  lüivb. 


[ü.  54.]  %ix  tncc^t  ^ai  fein  bing  aiiigcric^t, 
üou  est  propiieta,  sacerdos  nee  niedicus 
lam  non  fit.  [li.  55.]  'ßaffet  un§  bie  bivneit', 
hai  ift  ein  feinev  locus. 


16t§  3u  Beiben  oren,  barumfi 
l^etfft  erö  i^t  orenring,  t^t 
ftirn  fpange  Unb  \\\}d  al§ 
r)aben»  Beibe  man  nnb  n.unb«= 
bilbe  getragen  ^um  jd;inucl:  nt 
iufracap.  35  prouerb.  11.  Cir- 
ciilus  aureus  in  naribus  suis. 
S)a§  fagen  Inir  £eubfc^en  . .  . 
honet  .  .' 

f  .47  Slmiringl'e] 

»■  53  (3ßür|e).  Dazu  aber  rh:  mu5 
bleiben  und:  [GL]  (äßür^e) 
£oftlic§e  fruchte,   poma. 


«  [GJ.]  (©agt  tntr§)  6r  fjanbelt 
jul'or  mit  mntter  nnb  bvnbern 
umb  bie  braut,  barau-^  man 
ftljet  ba§  l)el)mltcf)e  nerlobniö 
on  üorrtifien  ber  ßitcrn  nicf)t 
rec^t  ift.  r 


25 


ZU  11  Alma  r  12  SBurlje  mit  Strich  zu  15  niedicameufa  r.n  -Jl  SBie  fctjlcdjt  bitig 
fc^einct  e§  fein,  unb  ift  bod^  fo  gwl.  r 

')  Der  Buchrand,  auf  dem  sicher  der  Best  der  Glosse  gestanden  hat,  ist  ^crstiirt; 
wir  seilen  darum  die  f/ame  Olosse  nach  der  Bibel  1541  noch  einmal  ein:  (Spangen)  Sicfe 
gilben  ©ponge  ift  getoeft  ein  fjolber  ßirfel  auff  her  Stirn,  bi»  jn  beiben  Cljten,  bnrnmb  l)eifjt 
et-3  i^t  Cf)tenring,  i^t  Stivnfpangcn.  Unb  filmet,  all  ijabcnl  beibe  9]!aii  unb  äBeib-jbilbc 
getragen  jum  Sc^mucf.  ut  Infra  cap.  35  Prover.  11.  Circulus  aureus  in  naribus  .suis. 
Sad  jagen  toir  2'eubidt)en,  Sie  ©alt)  getronet.  Inde  diadema  Regum  et  lamina  summi 
Sacerdotis  in  fronte  K.  Vijl.  Op.  Exet;.  Lat.  Tom.  VI,  S.  73f.  Voeabulum  Et:  saepe 
occurrit  in  sacris  literis,  et  puto,  me  diligenti  observatione  propriam  eius  significa- 
tionem  invenisse.  .  .  .  Sic  Proverb.  11,  (22)  dicitur:  Circulus  aureus  in  naribus  suis 
mulier  pulchra  et  fatua:  idem  est,  ac  si  nostro  proverbio  [nicht  hei  Thiele]  dicas, 
perinde  esse  formam  in  muliere  stolida,  ac  coronam  in  capite  porci  .  .  Et  non  solum 
fuit  muliebre  ornamentum ,  sed  virorum,  virginuni  et  matronarum  Exod.  32.  .  ..  Inde 
lamina  suinmi  sacerdotis  iu  fronte,  quae  fuit  seniicirculus  quidam  .  .  Hinc  regum  quo- 
que  diadema  ortum  est.  ^)  Sönr^e:    Vul;).  hat  einfach  dona;  Hehr.  r:^Jr);  ahcr  Op. 

Exey.  Lat.  Tom.  VI,  S.  9.9  erläutert  L.:  Munuscula,  quae  offert  fratri  eius  et  matri,  sunt 
fructus  nobiliores  et  pretiosi,  qualia  sunt  mala  granata,  aromata  myrrha,  balsamum 
et  similia'  .  .    Viß.  auch  die  Glosse. 


SProtofoli  itiib  l)aiib|d)riftlid;c  (linttägo. 


193 


.  ÜÄdic  le,  11; 
25,  1 1 


ju  B.57  \Gl.\  (Ttnic)  Tic  brciiit  fol 
uiigcjlmingcn  3iir  cl)c  flegcbcit 
fein  Don  ben  (Süerii  jonbcrn  ' 
niidf)(\cfraf^t  UH'vbeii  uml)l)l)ren 
loilleii. 


[b.  60.]  'Portas  ininiiconiin.'    äßivb  prover- 

bialis  precatio  fein  (jelncft.  [ü.  ()2.J  fons  ».  62h)onct:  toonete  '■ 
viilentis  siipra  cap.  21.  [.IG.]  l)at  baiim 
gcpftanljt,  ps[almus  lOP  Cum  effiiderit  jc. 
10  Amor  spoiisi  tüitb  Isinael  vi.xit  cum  Abra- 
hame, Ergo  Abraham  vidit  isto.s  12  diices 
Ismael  cum  prole  eorura   89  annos,   cum 

Isaac  122  cum  ^  j      h  ^^"  ^''S*'  verisimile 

est,  eos  fuisse  reconciliatos,  agentib[us  Sem 
15   et  aliis  pati-iarchis  qui  tunc  adhuc  vixcraut. 


Cap.  XXY. 


20        [tt.  7.|   (fr  ift  gleirf;    Hxi  iar   im   laiib 

3iom. 4, 19     geloeft,   Iste  est  praemortuus  gctucft  |li.  8.| 

scneetu  ita  coii.sniiiptus,  ut  facileni  luihucrit 

mortem.  6r  ift  ücrlojdjcn  luie  ein  licc^t,  äßie 
erasmus    prae  seuectute,    Signific-at    taiiien 

25  [P.M.]  illaiii  dt'fk'icntiam  viritim.  Nos  d|ici- 
iiuis,  ;^>ft  ein  tieiiebtcr  man,  l)at  aufgelebt, 
üinb  uimer  leben,  "^\x  feinem  ilsoW,  ba§ 
fein.  6i)  luie  ift  ha-j  ein  repetitio,  [ü.  9.] 
S}a  ()aben  fie  [ad  fontnn  vidontis]  incn  ein 

30  adev  l)in  gefeufft  ober  gemitt. 


XXV. 

»•  2  5JJeban  (,)  5JUbian 

0. 3  3euget  (,)  ©cba 

c.s^iiaac  %im:  3faac,  "Xbev 

«•'  unb  (UHU'b  fd;Uiaci),):  unb  nani 
ab  yh;  darüber:  rii  praemor- 
tuus Herlebt 


u.  n  loonet:  lnonetc  r 

i>.  16  3)üelff  i^i'irften:  jluelff  '^\\x\itn 

über  l)live  lente  rh 
».  n(luavb  frf;>Dad)):  [nam  abj 
0.18  (gr   lüonet    aber):    [Unb    fie 

iDonetenJ 

zu  10  fie  bereit  graut  Mafien,  r  läjl't   Ismael  b!i  vixerant  nnt  zu  12   Suah 

praecator  orator  r         16  .25.  r         20   Vide  iiilVa  .46.  r 

')    Gedruckte  Gl.  hat   ba   ju   für   fonbern.  ^)    Ps.  102:   Cum    ett'underet    elo- 

quium  suum. 

£iitf)cr§  SBctlc.    SiWiitcvicljmig  3.  13 


[ü.  18.]  „£egt  ficfj"  3c.    Sinb  nod}  t)eutcö 
35  tageä  olfo. 


194 


^tototoU  unb  !)ani)|(^tiftttc^e  Sinttäge. 


[ö.  22.]  'Stiefjen.'  S)a  tompt  ein  neluer  Icr= 
jnen.  [b.  27.]  'Seger',  ber  ntmpt-:'  fti^»  [ü.  34.] 
amptB  an.  '5nfo'  3C  Q-j  gcrclnct  in  aber 
er  naä). 

Cap.  XXVI. 


[b.  7.]  ['Sie  ift  mein  fd)tt)ci'ter']  G«  mu5 
ein  eigen  tvm  gelocft  [fein]  in  bicjcn  i'anben, 


(Unb  legt  fid^  gegen  alle  feine 
»ruber.).-  d„zH:  (U)  ,gr  fiel) 
(fi)  ((fiel)  (S§  ift)  :gr  fiel  aber 
für  alten  feinen  Brubern  rh. 
Infolge  der  Textändcrumf  s 
wird  auch  die  bisherige  Glosse: 
(Segt  fi(^)  gestrichen  und  eine 
neue  wird  eingesetzt :  -\-  sub- 
iecit  sibi  oranes  fratre.s  suos 
ut  supra  erit  fenis  homo.  Erit-  lo 
que  Xiphlim  Vel  est  cesus 
sicut  Ahab  ante  Raraoth  Gi- 
lead  (praestare)  Et  placet, 
quod  solent  in  bello  tandem 
cadere  corani  suis  morte  he-  n 
roica;  dazu  am  unteren  Bande 
die  Glosse:  (Qx  fiel)  5riand^er= 
lei  beutung  lan  l)ie  fein.  -JJteine 
ift  biefe  ba§  3fntael  ein  I)err= 
lic^  man  getocft  fei,  ba?  ju  20 
feinem  Gnbe  fomcn  finb  alle 
feine  SSrüber  unb  g'^unbe, 
unb  ift  für  ben  felben  alfo 
loblid}  -|-  Tgeftorben]  (rtie  bie 
groffcn   tjerrn   unb   ^o^e)  >•'  25 


Cap.  XXVI. 

»■•1  ftern:  fterne  rh  30 

B. 5  mein  ©ebot:  meine  [r/i]@e6ot 
meinfe]  gefe^ 


zu  26  @bom,  ^eifft  tobtit^-  ober  brounlic^  bteunc^en  r  29  .X.KVI.  r  34   gcweft 

(£|aBtn)  [fein]      biejen  c  aus  biefem 

')   Vgl.  Op.  Exeg.  Lat.  'Jörn.  VT,  S.  146 f.     Die   gedruckte   Glosse  lautet  in  ihrem 
Schlufi:   unb    ifl    fut    ben    felben    cf)tlidj    unb    löblich    gcftotben.  ')    Vgl.  Unsre   Aujy. 

Bd.  14,  328 f.:  Esau  erat  rubens  ....  iRotlic^  intellige  non,  quod  omnino  rubeus  fuit, 
sed  ein  fein  f^worjer,  fjott,  h)acf()ct,  breünlic^  finb  getoefl  ....  ex  hoc  dicitur  Edom, 
tiipredjt,   toblirf)  btaunlin  ...  ein  btnuni^cn.     Gedrutkt  ist  als  Gl.:  (5bom  ^eifft  SJötlid^t. 


^totofoD  iiiib  t)aiibfd)tiftlid)c  tfiiiltägc. 


195 


[b.  11.]  'Saftet',  Sinb  gctnaltig  ficrrn  ge= 
trieft,  toaä  fic  geboten  i\abm,  ift  geljalteu 
toorben.  [ö.  12.]  Plinius  dicit  in  aplirica 
uuum  modiuiii  oOO  reiklere. 

5 

[331.75*"]  [0.  14.]  'neibeten',  \a  bn?  gefiort 
ba|u,  6t  totl  in  bennoc^  3um  reifigen  Wan 
machen,  [b.  17.]  ['Isaac  castra  mctatus.'] 
[ö.  15.]  §aben  bem  guten  patriorctjen  auä) 

10  tüdfe  beireifet  [0.  18.]  fquos  obstnixerant']. 
[ö.  20.]  '^.st'/i'.-  in  ps[almi.s  nbi(j[ue  significat 
caluniuiatores,  liienn  [man]  iemanb  gelcalt 
unb  unrecht  tl^ut  unb  ba^u  „üert)onet", 
SOßte  ift  er  fierumb  gebogen,   2Bic   finb  bic 

15  Srunen  umb  bic  ^cit  in  biefcni  l'anb  fo 
ein  groffev  f(^a|  getneft  c 


Cap.  XXVII. 

[26,  35.]  Magnum  dolorem  afferebaut 
Isaac  et  Rebecae,  !^aben  Beiben  ein  gro» 
l^ertlletb  gemadjt  i.  e.  contristabant,  aniari- 
cabant  spiritum  jc.  ^ä)  \V.  M.]  Juerbö  iDol 
25  innen,  6itel,  IjaBen  fein  freube  an  inen 
gefiabt,  fie  Inerben  idolatrac  mit  gctoeft  fein.^ 

[27, 4.]  3ft  bennoc^  jT.  M,]  ein  ebenteuerlicf) 
bing   baö  ber  $J>ater  auff  ben  fon   fo  tjelt, 
30  Primogenitura  iftc-.    [D.  M.] 


[ö.  17.]  [dedit  in  nianus  Jacob]. 


3i 


1.'.  i:;  jaiy  (gerften)  (jnnbertfeltig^; 
dazu  rh:  -)-  pro  nno  epha 
In   Affrica  3UU  prae  uno 


».  isaCe  ^run:  ä^runnc  r 

».  20  baS  fic  (jn  ba  ticiT)6nct)  Tjatten: 
boc-  fie  l)l)ni  ba  unrccJjt  gctl)an 
f)atten  r;  infohjedessen  ist 
auch  in  der  Glosse  (@fecE)^ 
das  Wort  (^ol^n)  in  unrecht 
verbessert. 

».  21  ©it(e)na ;  ebenso  in  der  Glosse. 

B.  33  Saba :  <5[cjba. 

B.  34  öier(t)3ig 

XX  VII. 

26, 35  S)ie  (tooren)  fieibe  (fecr  bitter 
gegen)  3faac :  S)ie  [(mad^ten)'] 
inad)tcn  |/-]  beibc  ^)]aac  unb 
9}ebcca.  eitel  fjertjclcib  r 


».  3  beinen  (3)eu9(e) :  bcinen  jeug  r 


».  J2  tüurb  für  jni:  tuuvbc  |*-]  für  jm 
ein  [ylud;:  einen  [>•]  S^uci^ 
ein  Segen :  einen  [r]  Segen 

0.  isfprad^:  fprad^  [rh]  gu  feinem 
aSoter 


11  Esek  r 


20  .27.  r 


25'3ft  c  aus  So 


')  Die  Übersetzung  gerften  I)unbertteltig  ließe  einen  Text  etwa  Ciirb  nxt)  (~  LXX 
Ixajoarevovaar  y.Qtdijv)  vermuten;  statt  der  maxoreth.  Lesart:   C'iSi"   nS'S  =  I)imbeit  2J}q6c, 
hundertfältig,  wie  auch  Vulg.  centuplum  hat.  'J   Vgl.  Op.  Exeg.  Lot.  Tum.  VI,  321. 

')  Z.  21—26  gelwren  dem  Inhalt  nach  noch  zu  Kap.  26,  35.    In  (Luthers)  Pentateuchus  etc. 
Witteh.  1529  fängt  Kap.  XXVII  an:  Esau  vero  quadragenarins  (=  26,  34). 

13* 


196 


5prototoU  imb  fjaubfdiriftlii^e  (5-intvä(jC. 


[U.  22.]  gl)  e3  lautet  Icc^ertid),  (är  t^atS 
[P.  M.]  Itiol  gcfulet.  6r  [)at  ein  motum 
cordis  gefulct  in  benedicendo,  Ideo  cogi- 
tavit,  ©Ott  I)oty  bem  Iiefdjeret,  Bonus  dolus 
[P.  M.]  est  et   malus,  hie  bouus, 


[ö.  37.]  Sammacli,  tjolten,  baö  nii^t  finctt, 
i.OTolc 25,23  1^0'^  entfeit,  [0.40.]  'SBruber  bienen',  ö  bo» 
*f.  7, 2  laut  übel,  |0.40.]  Borck  ps.  7.  Ereptor.  S)ic 
\XüXo  [P.  M.]  ift  guberuatrix  gcloeft  in  Ec- 
clesia,  ein  trefflief)  loetb.  (o.  4G.]  '^Jtiif;  Xsn= 
breuft',  ba  fonipft^  Icibber,  supra  c.  20  c 


».  28  ßoru  unb  (äöetne») 
B.  34  über  bie  ma§  (erbittext) :  über 
bte  uiaö  fcer  betrübt  r 


10 


Cap.  XXYlIl. 

[O.  2.]  Fadan  est  appellativuui,  i.  e.  cam- 
pus  Aram. 

[ö.  6.]  Vidit  Esau,  Inil  front  toerbcn,  (Sr 
:^at  gebockt  ^,  ^ä)  toil  bennoc^  §err  bleiben, 
[ö.  9.]  ^d)  \vH  C^fmael  ju  t)ilff  nemeu,  nos 
ambo  primogeniti  uteique  leiecti,  SBo-i  inil 

ber  SBetler  madjeu,  SBenn  ,3fi"ael  ^et)  mir 
fte'^et,  Uiay  lt)il  er  mir  tljuu, 

f'iw'ol'cyU''-  ^^-1  i^lorraivi  ps[almns  3.  4.  Item  mere- 
trix  ad  losephum:  Cuba  mecum,  .^at  firf) 
[inxta  eam  ad]  brauff  gelel)net,  bran  gelegt, 
[ü.  17.]  'i3ft'  [existit]  i.  e.  agit  hie  aliquid 
[F.  M.],  [[)at  fein  lucfen]  Est  quiddani  ple- 
nius  efficatius,  noii  plane  substantivuni, 
sanctus  venerabilis  reverendus  locus,  Ubi- 
cunqLue  deus  praedieat,  ibi  est  domus  ipsius. 


XXVIII. 

.5  (aus)  ©l)rten:  l)nn  [»■]  ©tirien 
da.:i<  r:  campo  regio  nne 


»  10  (31) ber  3aco6:  Aber  r 


niuc-  eine  l)cilige  6tct 
fein,  £)enn  tjic  ioonet  geluiä= 
lid)  ©Ott,  unb  ift  bie  pforte  au 
beü  .S^iimelö):  äßie  l)eilig  ift 
biefe  ftet.  §ie  ift  nichts  anbcr^ 
beuu  @otte§  S;i(\M.  Unb  Ijie 
ift  bie  Pforte  beS  l)i)nu>l»  rh; 
dazu:  donms  de!  -\-  Scholion  35 
metuendus  locus  istc  vene- 
raudus  verendus;  schließlich: 


J I  .28.  )•         /;<  J'tiddn]  nj^D         21  reioctae  f  aus  roiecti 

J  TV- 

')  ()]).  Exey.  Lat.  Tom.  VII,  122  f.  cogitavit:  Sat  habeo, 
dunimodo  ego  in  domo  et  pos.sessione  maneaiii  .  .  .  Ego  eniin  siiiii  doiiiiims  rt  priiicops, 
lacob  est  et  f'uit  bactenus  semper  servua. 


10  Jiorek]  $f.  7,  2 :  pis 
')  fompft  =  foitipt§. 


!ProtofoII  utib  fintibftljtiftlidje  ©intröge. 


197 


[ü.  18.|  fgat  in  auff  gerid}t  31t  cim  .«ij^uo, 
iropheo,  tft  ein  Jc^tec^ter  ftein  gelüeft.  o 


[Gf.]  (.^citig)  .§cilig  fjeift  r^ic 

inotuciidus,  fcrribilis,  Nora,  ba 
man  @ott  fürdfjtcn  unb  c[)rcu 
jolle,  alB  ba  er  ba  feI6  mil 
gcfuicfjtct  unb  gce()ixt  fein. 
■Dafier  and)  bev  \db  berg 
TOovija  tinior  reverciitia  ciil- 
fus  Dei  lieifl't.  Ut  snipra  cpi- 
piit  22.  ®enn  ©ottcÄ  funfjt  ift 
bcr  t)6c^fte  (Mottcisbienft.  Unb 
ift  f)ic  angezeigt,  iBo  Wotte-j 
luoit  ift  (luic  ;0^acob  l)ie  t)oiTt) 
ba  ift  G5otte5  .öauö,  bn  ftc()ct 
bev  §imcl  offen  mit  allen 
©naben  (nnb).^ 

V  ts  rirf)tet  jn  anff :  rirf}tet  jn  anff 
,iu  einem  ^Ulal  rh 

V.  ■^■i  auffgerirf)tetf)atic:  anffgcricijtct 
f)abc  ju  einem  ''UM  rh;  da:u 
(statuam  nnsis)  ^ 


Cap.  XXIX. 

S)o§  fcap[ut]  gibt  ein  gute  egioga. 


SS 


[O.  10. 1  Beer,    ßr   nuiä   ein   ftardev  man 
gelDeft  fein^  6r  ift  bei)  7U  taten  "^  getücft, 


XXIX. 

»•  1  feine  (n)  fn§:  feine  fufffc]'' 
».  2  brel)  §erb  f^af  babel) :  bre^ 
.§evbe  [rh\   fd^af   lagen   \rh\ 
babel)  * 
1).  21.  öon  bem  Snm  (muftcn)  (bie 
.f)erbc  trintfen),   (u)nb:   Don 
beut   iörun    pflegten    fie   bie 
.f)erbc  ju  trentfen  | /•/<],  Unb / 
i'.  -i  bafelbS    tjerfamicn  :    bafelbä 
3U  [»•]  uerfamlen 


21  29  r 

')  Die  Wm-te  Slo'^er  6i.s  Unb  ift  f)te  «»id  m  Luthers  Originabchrift  durch  Abreißen 
des  Blatlrandes  zerstört;  Eurer  lial  sie  nacltgetraf/e n .  ')   V.  18  und  •>>  icar  bisher  das 

nasa  des  Hebr.,  in  tituluni  der  Vuhj.  unübersetzt  geblieben;  rj/l.  Up.  Exeg.  Lat.  'Tom.  VII, 
18'Jf.  ')  Der  Plural  entspricht  dem  Urtext;  Luther  luxlte  ursprünglich  r^sn  mit  ibsn 

rerweeliselt.  *)  Der  neue  Text  übersetzl  das  erst  ausgelassene  n''S21  des  Hebr.  ')  Op. 
Exeg.  Lat.  Tom.  VII,  226ff.  —  ideia  textus  viiletur  significare  Patriarcham  lacob  irruente 
in  ipsum  Spiritu  sancto  ita  corroboratum  e.sse,  ut  illo  impetu  Spiritus  solus  potuerit 
revolvere  lapidem  .  .  .  existimo,  lacob  ca  hora,  qua  adspexit  cognatam,  fuisse  quodam 
modo  raptum  et  ita  auimatum  spiritu,  ut  solus  lapidem  posset  provolvere,  quam  ad 
rem  alioqui  quatuor  et  quinque  puerorum  robore  opus  erat.         ')  Op.  Exeg.  Lat.  Tom. 


198 


^trotofotl  imb  fjnnbjc^viftlidjc  (Einträge. 


[ö.  17.]  me\^,  [3art]  i]at  nicfjt  ein  [ftartfcl 
feft  gefid^t  gctiobt,  luir  f^ciffcns  'blobc'. 
[ö.  20.]  3ll5  \vm  ein  iar  ein  tage,  [ti.  22.] 
Omnes  viros  @l)  baä  Irirb  biel  fein  gelucjen 
Vetn.stiss|imis  temporib^us  miptiae  hiibiie- 
ruut  convivia  [ö.  23.]  §0  bfly  ift  ein  gvoffe 
fd^alfeit-,  Gö  nin;'  ein  gvoffe  3ucf}t  fein  ge= 
Ineft,   baC'  er  fic  fo  l)eimlid)  fieiilegt  fjaben. 


[331.76^]  [b.  26f.]  2aban  I)at  nirf)t  iuxuäi 
fonnen,  quia  ^at§  im  ^i'Scfngt.  Christus 
Tjat  folc^e  matres  nioÜen  f]aben  sod  illa  tum 
fiieniut  in  inorib[us.  .s^at  ei"  gefnvd)t,  ei" 
tonrbe  hJeg  3ie'[)en,  l)at  in  mit  ben  Sodjtern 
UlOÜen  l]cmnTen,  i|uia  istis  7  annis  crevit 
possessio. 


[b.  31.]  'Aperuit  vulvanr  bn§  ift  invcrccnu- 
ßut.  i,48c]iiiii,  haä  i]ai  maria^  aui:  bem  tert  f)ie  geler= 
net,  Sie  axm  fc^nna,  loiib  fie  fratnblii^ 
gemacht  I)a'6en. 


».  i3  3)fi  er.ielet  er  (jm)  aHe  fnd^c: 
Sn  ev^elet  er  beni  £aban  [*■] 
aHe  bicfe  [;7(]  facf^e. 


»■S2cin(c)  .^oifj^eit:  ein  .§ocf)3cit= 
maV  rh 


»•  24  £ca  ^»itpa  (jur)  -DJiagb :  Sea 

feine  niogb  [rh]  ©ilpa  jur  [r\ 

lUngb. 
»■  26  ©Itcftcn  unt;  äasu  r:  \.  e.  crft=   is 

gebornen. 
».  27  .sjalte  [mit]  biefe[r  bie]  loocfjcn 

ans. 
bienft,  ben  bn  |"bcl)]  mir 
tt.  29;){af)cl  (bie)  iBilf]a  jnr  magb:  so 

9Ja[)cI  feine  magb  [;•/;]  SSillja 

im  magb. 
».  30  unb  bienet  \hf<i)\  jm 


25 


(  ap.  XXX. 

[ö.  1.]  ®a§  gute  frenlin  bette  and)  gern 

finber  gcl)abt,  alteriiationib|us.     |ti.  8.]    :^)ä) 

I)offe,  {'S)  iuerbe  ie  fo  biet  friegen  .'f.  |b.  lu.] 
prospere  [cum  fortuua],    expedite.     |b.  13.] 


XXX. 

»•  1  ©djaffe  mir  (andj)  ßinber 


/.<  juviidte]  juruät  77s        li>  Cliri- 
2S  .30.  r         31  ic  oder  XX 


7  viros]  viro  Es        S  Vetutiss:  Ih         11  fic(^c)  fo 
stus  (bal)         2^  Luc.  2  r         26  fc^mto]  nXIJip  llebr. 

VIT,  235.  Nura  id  decen:  videtur  lacob  octogeaariuni?  (!oitiim  est,  eum  tum  anuum 
octogesiimim  aut'ad  miniiiium  septuagesiiiium  octavuiu  attigiseo.  Ea  vero  actato  incipit 
])ritnuiii  iuvcniliter  ludere  et  amare. 

')  .^oc^jeit  mal  =  Hehr,  nnira  (s.  Bichtcr  14,  10);  der  frülia-e  Text  etdsprach  der 
Vulg.:  ad  nuptias  und  LXX.  '  «)  Op.  Exeg.  La*.  Tom.  VII,  2l4if.  £ei:  SdjaldE  Inäve 
tucrtf),  bnfj  man  tt)ii  in  Dtbgrimb  bct  .^öncii  bcrfludjt.  •'')  llcspcxit  liniuilitatcm  ancillao 
suae  Luc.  1,  48.    Oj>.  E.ce(j.  Lat.  'Tum.  VII,  2ü7/]'. 


5Prototott  unb  I)rtiibfcf|riftlid)e  Cfiiittäge. 


199 


Asser  tBitf)clm,  [O.  14.]  'Mandragora'  ift  luic 
[bing]  ein  o"bciitivld;eii,  aiinumeratur  solaiio, 
si  folliculiis  adesset,  tiun  esset  Solanum, 
?(lriin  *  ift  tiftk'iimi  tiotiien,  boö  IIIIIS  fcitl 
$oi)ci.  7, 13  5  esciilentiim  Hoc  vocahulum  corruit,  'Maii- 
dragorae  dederuiit  odorem  suuni',  (f-5  inuä 
bciuiocf;  luol  viedjcn-,  Mandragora  sicnt 
vitclliis  ovi  atqua  rubrum,  sed  non  est  is 
fructus,    de  quo  hie  dicit,   Alkekengi  ftljet 

10  loic  ein  ürfc^,  nisi  ba«  rotcv  ift  gclueft, 
^^ubeii  »oerbciiS  gefreffeii  i](ibm,  liinc  indi- 
deruut  germaui  illi  nonion,  6§  ift  [ein] 
bing  tuic  ^nbcn  fitffen,  fe  luiib  ein  gcneffd} 
fein  gclueft.    |ti.  14. j  ^tubm  luivb  8  \.G.]  \A.] 

15  iar  ctlna  gcluefen  auffc-  i)od)\t,  Q-j  ioirb  in 
agro  cnito  gefunben  fein,  et  [2]  auff  bcnt 
freien  felb,  nnb  [3]  reucfjet  )oül,  (5'-3  »uiib 
ein  frucfjtlin,  baö  lüol  ixudjt, 


20 


[ö.  21.]  lain  acquirit  scptiniuni  prolcni,  for- 

25  mosa  sapientia  legis,  Sinn  tompt  brein,  [le.\ 

statutum]  moc^ta  nict)t  gut  ^n  .7.  aunis  finb 

bie  .XI.  liberi   procreati,   ©ie   toerben    suc- 


».  iifanb  (Cilien):  fonb  [(a?eer)] 
fbnbnim];  <l(i.:n  r:  (-|-  (S^eer) 
frage  bu  tonö  e»  fe^  Greci 
Mandragore  9{n6en  G  anno- 
rum  in  eampo.  Et  oletbene); 
die  frühere  Glosse  zu  'Silien' 
ist  infohje  der  Tcdtändcrung 
(jcstrichen ;  und  zu  dem  end- 
gültig neuen  Text  auf  dem 
untern  Ulatfr/inde  die  neue 
(llosse:  [GL]  (bubnim)  ^rnge 
bu  fclby,  liHiy  bubaim  finb. 
Cv-3  foßen  lilicn,  ec>  folleu  beer 
fein.  Unb  niemanb  loeiä,  incvS 
Ca  fein  follen.  (f§  [)ciffcn 
cttlidje  3'iii>cnfirfd)en  (bonn 
filjetä)  bie  i)nn  bcr  »ueiljcn 
evnb  reiffe  finb  k. 

(Silien)  beineö:  S)ubnint  [r\ 
bcineö 

»•  15  (Silien) :  2;ubQim  /• 

uvxb  bie  (Silien):  umb  bie 
S)ubaim  r 


lj3  Mandragora  Solanum  r         7  bcnnod^  =  bemnod^  [fj 
kengi  unsiclier,  vermutet  nacli  Änm.  2         26  3n  c  aus  3lH 

4  .6.  c  aus  8 


8  atque]  etlani         .'»  Alke- 


')  Utisrc  Ausg.  Bd.  24,  533.   SJie  Slütmi,  loildje  Eiibaim  ^ciijen,  Ijaltcii  Midjt,  cc-  |c'l)en 

bioleii  getocft cl  finb  feine  ['(umen  gclucft,  bie   unib  bie  jcit  bcr  ctnbtc  itiul  riectjcn  .  . 

?lbcr  itino  fnr  Mumcn  finb  luctj-S  mnn  nid)t  a,cimi,  InS  aber  nllc  S^olmctjidjet  Ijubcn  '•JlUtnn 
branä  gcmadjt  .  .  .  f)alt  id)  fut  nid)tä,  iBn-s  fult  'äfUtnn  ricd)cn  nnb  \o  luol  gcfnllcii  bon  lueibetn'? 
ic^  ncmc  9iel)lid)cn  obbet  mfiffe  lilicn  bafni:-  C^ä  jc^cinet,  lucil  nicmnnb  gcluis  gctonft  Ijat,  loaä 
bubaim  l)cift,  bnä  ctma  ein  3übe  l)Qbe  unfet  gejpott  unb  gcfagt ,  e?  l)ci(fe  *.!l[IruH.  ')  Op. 

lixeg.  Lal.  Tom.  VII,  312/'.  Rubeu  .  .  casu  inveiiLt  o^'X'Tn  .  .  Cuivismodi  fructus  aut 
flos  fuerit,  non  constat.  Vulgata  translatio  et  alii  interpretes  vertenint  mandragoras 
sicut  multa  alia  inepte  auctores  fabulantur,  sed  sunt  merae  nugae,  fortassis  a  ludaeis 
ortae  .  .  .  neces.'^e  e.st  fuisse  t'ructum,  <iui  solet  mature.scere  circa  messem  triticeam  .  . 
cuiu.smodi  in  uostris  regionibu.s  sunt  Solanum  sive  Alkekengi,  Chamaebatos  et  rubus 
Idaeus,  ^übenfitjt^c«,  Srnmbeet,  §inbbeet .  .  aut  certe  fuerunt  vaccinia  Chamaebati  . .  . 
Sed  haec  relinquo  grammaticis  et  medicis. .  .  .  . 


200 


*4.noUifiiU  iinb  {)nub|ri)vitüid)c  6'iiitviigc. 


cessive  geboren  jciu.  7.  auuis  iiati  sunt 
lacüb  11  liberi,  [ö.  25.]  '£a§  micf)  3ict)cn'  K. 
£)a»  ift  .7.  auuo  getücft,  et  14.  quo  venit  ad 
Labau. 

[ö.  27.J  Graeci:  divinavi,  2^)  meicf-j  löol 
ex  siguis  propter  meam  ])iO(.'iirationein  [2] 
[ad]  pedem,  iutelligit  [1]  ofliciiun  prociira- 

SRöm!'io!'i5  ftionem].  [ö.  30.]  In  pede  nieo  biirrf} 
meinen  fuö-,  significat  laborom,  Quam 
speciosi  pedes  JC.  Tales  tigurae  illu.strant 
multos  locos,  et  gibt  ein  feine  .speculatio- 

2.iim.  4, 7ues,  Paulus  nenncntc'  cursura,  ^sä)  i}ab  gc= 

lanffcn  nnb  gcvanb,  non  sedi  ociosus,  ^JJUr 

3oö?4, 37  ift^'  jancr  luorben,  ha  f)ciffcft»,  Alius  laborat, 

alius    comedit    [Iiifra    dielt],    decics    nuita- 

vit'  JC.  % 


3e[.  52,7  I 


[ö.  32.]  ^ä)  lüil  aficö  tf)nn 


»  26  imc  (lange  nnb  trcUilirf))  idjbiu 
w.  27(^an  ic§  nidjt)   gnabe:    ßiiy 
mii^  \rJi]  gnabc' 

B.  so  (nm6  meinen  iviEcn):  (deute. 
11.)  buvd)  nu'incn  fn|j  >•;  dn- 
nehcn  ivinJ  cii/c  inidirc  Tc.i:l- 
(jcskülniui  'Versuch/;  Lntlicr 
zuerst  mit  scliicdrscr  Tinte: 
(burd^  meine  mul)e);  Hörer 
schreibt  datiehen:{mm\m\u^); 
wieder  Liifhrr:  -\-  hwxä)  mein 
Inuffen  nnb  rennen.  Non  sedi 
otiosus;  darunter:  (ad  pedeni 
meuiu)  (pede  bnri^  meinen 
fnfö,  ofTficiuui  ineuni,  spetiosi 
pedes  Eiiangflij).  Endlieli 
[GL]:  (Weinen  fnfä)  3)a§  ift, 
idf)  l]ah  ninffen  Innffeu  nnb 
rennen  bnrcf;  bunne  nnb  biete, 
bog  bu  fo  reic^  tonrbeft.  5Rein 
fjnu  I)atö  mnffcn  tfjnn.  Iiid(i 
pedes  Euaugelisautium  paceiu, 
et  cursus  verbi  seu  niinisterii. 

»■32  (f^n  bu)  ....  nnter  ben  £em= 
mern  nnb  (^icfli'"  befonber-j): 
anffonbern  ....  nnter  ben 
Semmern  nnb  (nnb  toivo)  fbic] 
bunbten  (nnb)  nnb  flectcten 
jigcn  rh 


lj2  7  bis  libei'i  r         8  lii  pede  uiüo  )•  /()'  ([iiistc;i  ilicit.)  |Ii]tVa  ilirit] 

')  Im  neuen  Text  ist  dx  a^  Wumclipariikd  </efaßl;  im  allen  als  Fr<i(jewort. 
')  Vulg.:  ad  introituiu  meum:  Op.  Exeg.  Lat.  Tom.  VII,  332/}'.  In  peile  raeo,  hoc  est, 
ad  meum  ingressum  .  .  Benedixit  tibi  Deus  ad  pedem  sive  adventum  meum  .  .  .  Omnes 
vertunt  ad  introitum  meum,  sed  res  ipsa  loquitur,  Laban  uon  statim  ad  introitum  lacob 
locupletam  esse.  Ideo  rectius  redditur.  Ad  pedem  vel  ad  cursum  meum,  quo  simul 
siguiäcatur  indefessuni  studium  .  .  quasi  diceret:  Dies  et  noctes  cursitavi  .  .  .  dul'ati- 
gatus  sum  discuirendo  in  :igruni  ...  ^}   Unsrc  Aimy.  Bd.  2t,  537. 


^llrotofolt  iiiib  I)nnbfcf)tiftUd)i'  Piiittägc.  201 

(02Bn§    nii    toirbO) 

dazu  r  Eelip.si.s 

i.mo(c3i,io     [ö.  33.)  loaä  titiib  ift  iiub  luil  [ego  lacob]   u.  33  ober  (»uiiy  Quct;)  jc^lüQvlj:  ober 

bie   cingefcvC'tcii   fifjaff  Ocfjalten,    SBas  ein  \\M)V\\i)\oax^.^  In  der  dam- 

5  flecEün  \)ai  fo  gering  ec'  ift,  Scparabo  inde         r/cAw-«/!.«  (//ws«;  liumuft  f)ie 

[l)imftis]  iiotatiiin    et    maciilosmn  2,  ist  dai^  Wort  m\\iih[i^^  liiiikr 

loci'j  gestrichen. 
[)}.  35.]  Sie  fcfjnfe  finb  rotliifjt  icf;Unu-^ 
[!8l.  Te**]  robt  jolt  iicmcu  äiffl''"  lemmer  uiib 
10  fc^afe  bie  Bunbte  finb,  &ih  mir  allein  InaS 
(ninb  ift,  ^rf)  Uiit  biy  inr  lunncn  nlle  (nmbtc 
jctjaff,  bit  bie  ciiifcrlngcii,  ÜIhvö  in  meiner 
groge  einfertig  [öicl]  gefeit,  bna  fol  bir  nncf) 
jn  gut  fomcn,  ^uitoO  ()nt  bie  einfcrtngen 
15  getjabt,  vide  .sdiolioii,  ha  jeudjt  er  am 
jlocicrie»)  .<5erbe,  eine  im,  bie  anbcr  2aban, 

3lEe»  toQä  fiunb  gefallen  ba§  ift  fein  geloeft,   c.37  ujciffc  ftrciffc  barnn,  nnb  legt: 

Uieiffe  ftrciffe  baran,  ba»  an 
ben   fteten    ba-i   luciffc    bloS 
2a  luarb  nnb  legt  *■ 

[ö.  40.|  'Unter  bie  f)erbe',  i.e.  in  bie  groffc  v.  io(Uiay  nicfjt  Imnb,  nnb  af(c§ 
•?)crbc  ipsius  Laban,  ^atot)  l)at  bie  Söeifen  tva-i  fdjloar^  loar,  nnb  tl)et 
nnb  loas  6uub   bran-i  fompt   [ift]  Jfafolig,  fie  ,5ul)auffe  unter  bie  .Sjerbe 

i'atian.):   unb  tf)ct  bie  a[ige= 
25  fonberte''  f)erbe  3U  ben  fleclten 

unb  (Bunbten)  fcfjloar^en  ijnn 
ber  l)erbe  SaBanS,  rh;  dazu: 
totaiu  rcccntem  sobolem  (fein§ 
teil§);  die  frühere  Glosse: 
30  S)urc^  bi§  gcfcf)id)t*  ist  <je- 
strichen. 

5  inde  (punct)  8  (6iii)  Sic  jdtjafc  U  |olt  udcr  feit  22  ^erbc  c  aus  Gtbc  bie 
(aunbtc)  Scif(f)cn 

')  Vgl.  über  diese  Textänderitn;/ :  Unsre  Aimi.  Bd.  24,534t'.,  :umal  die  Anmerkungen. 
')  Unsre  Ausg.  Bd.  24,536  .  .  .  fpridjt  Satob:  2ßir  tooUeii  laffcii  bfjemcii  (Sott  unb  bie  iiatut, 
tun?  mein  nnb  bctit  fein  (ofte,  la  tjnftu  ein  f)niif[en  jdjoff  nnb  (fjnc  ctnn-ä  loa*  bnnb  ift  nnb 
gib  mit  bie  cinferbigcn.  la-i  ]dixd\)tt  ÜJiojeä  mit  nmb)d)luci)ffenben  ttjotten,  lie  Inmbte  frf)aff 
Ijciffet  ev  f)atb  njci-j  nnb  fd)tunr,5  flecfid)tc  obber  fprenrflidjte,  bie  lueiffe  obbct  jd)luarije  mal  nnb 
fletfen,  bodj  fonft  eine  fntbc  (joben,  boä  Ijeijjen  loir  nlle^  bunb  .  .  Set  Jejt  ift  nbct  ctloa^  finftct 
bet  fptodjc  Ijalbeu  .  .  und  Op.  E.veg.  Lat.  Tom.  VII,  3.5/;  Fhigellant  me  Rabbini  nostii, 
quod  male  reddiderim  hunc  locum  in  tianslatione  Germanica.  ')  Vgl.  Op.  Exeg.  Lat. 
Tom.  VII,  351  f.  Hehr.  Iiat  i:s.  Luther  üherselst  abgefonbcvtc  .£)eibc.  —  In  der  gestritlicnen 
Übersetzung  (IboS  nidjt  bnnb)  beruht  wohl  das  nid)t  auf  Verwechslung  von  bx  mit  3N  in 
der  Bedeutung  von  nid)t.        ')  6'.  Unsre  Ausg.  Bd.  24,  535,  61}. 


202  ^IJtototoII  unb  ^ciiibidjtiftltc^e  ßinttäge. 

[ö.  41.]  irulingfjcrbe  \  bic  ficftcn  fc^afe,  Pono 
casum,  qimiulo  viigae  virides,  tjat  er§  ge= 
inac^t,  ba»  ijoli  grün  unb  Inct-j  tvax,  S^cr 
3aIot>  f)at  [bte]  3?unbte  junge  fi^afe  gcfjaBt 

Et  SL'paravit  flacob]  aguos  seil,  [post  uati-  5 

vitatem]  süos,  dedit  gregis  i.  e.  sui  ad 
niaculosos  jtücievlel)  I)erbe  .1.  cinfcrtig  unb 
fiunbe,  @r  gi6t  im  bic  tueifen,  ttiaS  nu  brau» 
niaculosum  fomcu  ift  baS  ift  ^sa!ob-5  gcloeft, 

loas   iDcic'  ift  8a6an-j  6Iic6en.    S)te  ^erbe  10 

trirb  nic^t  eitel  fcunbte  6rnd)t  Ijnben,  ^aä 
mag  geboren,  Ijnt  er  gcteilct,  bie  lueifen  3U 
tjauif  unb  bic  bunben  ju  f)auffe,  ba§  ift 
divisio  prima,    [in   qua  fuerunt  SSunb    unb 

h)cili]  Totam  receutem  sobolem  divisit,  fecit  15 

duas  facies,  [maculo]sarum  et  albarum.  bic 
alte  öerb  ift§  Saban-j,  toai-  bunb  brau» 
fom^t  bcIjcU  ^^if^i^'  dedit  faciem  gregis 
seil,  uovelli.  Siuiä  tücifc  ift  nit  unb  neto  ift 

[aEv]  2aban§  %  Non  coacte,  sed  spontanee  2o 

i.!pctti5, 2g}i(;^t  ungernc,  noc^  öcrbroffen  unluftig  al§ 
bie  aCcin  haB  töcrd  anfef)en,  üon  ampt§ 
tDCgcn  Non  turpiter  lucrosi  sed  voluntarie 
fonbern  tnillig  unb  gerne,  fnicfjt  bcr  feelcn 

nu|  ]aä)  betoegen  laffcn]    Non  dominanter  25 

sed  exemplariter  Voluntarie  audj  in  amuit 
unb  mangcl  luftig  ju  bleiben  [ju]  leren,  gnn^ 
umb  jonft,  ©ott  3ii  'ob  unb  bcn  fcelen  S^i 
gut  ^  [ö.  40.]  'Sin  eigen   ^^erbe',  ba§  ift 

fcinä,  Jacobs,  bnnbte  Ijerbc,  i^ä)  luil  [^acob]  30 

alle  bnnbte  auf  fonbern,  ba§  barnarf)  aüe 
bunbte  mein  feien  [ü.  32.]  (unb  hciB  fol  mein 
Io!^n  fcin^    [eeklipsi-s])    seil,  bie    ba    fallen 

4   junge  (%t)\ä)a}t  5   (Seine  fiunbte)  Et  6   (et  posuit  fades  pcciulum)  dedit 

7  jtoeictlctj]  ijli'') //s        r/;0  jlocicttcl)  ii'x  Sticticn  »»<         Jö  (mag)  [macululsarum         10  novelli, 

[S]   (Simplicitas   bleibt  Bctjm   3ocob}   2ÖQ^   njcije  1.  pet.  5.  r         Nos   coinnunii  vocabulo 

vocamus  Icntmet,  Stfjofc  unb  ®(ä§o|)3  r         24  nic^t  unsicher,  vielleicht  mcf)r        27  juHciben  Ifs 

I.  »ov.  7,  9  281203,  4  i.  e.  ardore  libidiiiis  nie  coiicepit,  Uficr  bcn  ftcben  Gen.  30.  p^aulus:  Melius  est  nubere.  r 

')  Op.  Kxeg.  Lat.  Toi».  VII,  330.  ')  Op.  Excg.  Lat.  Tom.  VII,  342:  Idque  erit 

merces  mea.  Hie  ellipsis  est,  et  est  subintelligendum:  Quicquid  erit  hinc  natuin  isti.s 
simile,  et  niaculosum  ex  albis.  Vidctur  mihi  relictum  esse  lacob  tantum  alborum 
gregem,  quanquara  alii  etiam  nigras  pecudes  additas  putant.    Et  est  sententia:  Quic- 


^Ptotofofl  iiiib  IJQiibfdjriftlidjc  Ginträge. 


foEcn,  [empfangen  foltet  cinfci-unftetcn '  .^i 
souaret]  postea  tonipt  bic  Ecklipsis  [)ci"na(^ 
qua  expouitur  haec  sententia  6v  lüil  roccns 
nata  maculosa  IjaBen,  si  nigrum  apud  uk; 
itiveneris,  est  furtuiii,  @r  fol  j(f;U)(n1j  nnb 
tmnbtc  I)a6cn,  23ocfc  [seil.],  geuoratus. 


«.  43  beä  £a6an/§ 


203 


[SI  77»]  Cap.  XXXT.  XXXI. 

[b.  3.]  \'2ä)  tnil  mit  bir  fein']  Sag  ift     »-s^end)  tuiev:   3^'^)  ^"i^i-'i-'  ''' 
10  approbatio  furti,  (gr  [Sficof"]  mu§  ein  feet 

front  mtniä)  gelueft  fein,  ».  5  3?ater-3a  ngcficfjt:  initev-j  an= 

gcficfjt , 

[ö.  9.]  Mikne,  'gnter'  t)om  öic£)e,  ä^orfe,  finb     »»mir  geben:  mit;  gegeben  / 

omne   niasculiiuini    [arietes],   [ü.  13.]   'lanb 
15  beiner  frcnnbfc()[aff  i.  c.  ba  bu  geboren  bift, 

[ü.  15.]  'Sßerfaufft',  ift  gleidjluol  fjart,  [(luia] 

lacob  servivit,  Habitus  est  tanquani  servus, 

i.  e.  bic  fpcife,  bic  er  ^at  gefaiifft  itnt6§  gelb, 

V.  i6f)at  bac'  tljn:  tjat,  ba'5   tljit 
20  "  »■  18  tn(n)'3  lanb 

[b.  19.]  'Rachel  fuit   [furata  patris  idola^ 

audacula   uua  ex  heroidib[us    Sinb  fleiber 

\Teraphim'\  idolorum  gctncft.     [ü.  20.]  Corsii».  20  7)<e  G/osse  .s;«  ©tal  ba»  l)er^ 

furari*  i.e.  decipere,  ist  von   -Bebent   aber  (in  ge- 

25  strichen. 

[0.  21.]  'Sßaffer',  ba§  ift  ber  pl^rat, 

B.  28bu  ^aft:  9iu  [rh]  bu  '^aft 

[ö.  29.]  Est  secundum  deurn   manus*   mca,  s"»»  bx  r 


3  qua  (se)  exponitur         4  si  (album)  uigrum         S  .31.  r  13  Sic'^c  (Im  te)  S3oiIc 

IS  fpeife  [(douatio)l         24  furari  cor  r 

quid  ex  albis  nascetur  varium  et  sparso  vellere,  hoc  erit  meum:  taum  vero,  quod 
natum  fuerit  album.    Est  igitur  admodum  iniqua  conditio. 

')  einbrunjlcten  oder  einbrunfeten  sehr  nnmcJter;  es  scheint,  Luther  mit  ein  neues 
Wart  prägen  (si  sonaret  s.  o.),   (iber  es  gelim/t  nicht.  ')   Zu  idola  ri/l.  Tischreden 

Lutliers  J53J,.32;  Schhj/inluiufen  Nr.  416;  Wilh.  Pregcr.  Leipziy  l,S8S.  Op.  Exeg.  Lat.  Tom. 
VIJJ,i2ff.  41ff.  *)  §er^  ftctcn  hcbraice,  est  Ijeimlid)  ettloa^  QU^tic^teit  altero  nesciente 
TJnsre  Ausg.  Ikl.  14,  42J.    Op.  Exeg.  Lat.  Tom.  VIII,  45f.  ')  Secundum  deuni  raanus 

mea  Hehr,  -nr^  ixi-ir7:  Luther  übersetzt  mit  SotteS  !)ülffe,  vgl.  Op.  Exeg.  Lat.  Tom.  VIII,  6Sff. 
ix  .  .  Nihil  certi  possum  atferre  ad  declarandam  significationem  huius  dictionis.  Idee 
relinquo  Rabbinis  .  .  ss  sonat  aliquando  Dens,  et  hoc  loco  est,  secundum  Deum  manus 
mca.     Grammatici  dicunt  significare  secundum  facultatem,   quod  ego  non  coucedo  .  .  . 


204 


5>totLifo[I  iiiib  l)aiib(d)riftlid)c  ©iiiträgc. 


«>oica3,4[ö.  30.]  6r  [Sa6aii]  IjciffctS  feine  '©ottcr',    u.  31.  fc:^neft :  fef)uetcft  r 
Argeiituiu  ^  iu  EbLrco  ^eift  desideriniu,  ha^ 
i.sam.  19,13  fic^   ülU  leutc  bainacf)  fct)ncii,  'Sedebunt 
3!i(f)t. i7,7ff.  siuu  Tcraphim',   Et   in  Regum    de  Miclia,    ».  si  furchte     mitf),     bii     U'urbeft: 

fuvdjte  micf),  iiiib  bndjte,   bu    5 
louvbcft  rh 
[ö.  32.J  luoriatnr,  ift  dura  .seuleutia  contra    v.  32  (@r)  tuuftc:    ^acob  \r]  Uniftc 
Racheleiu,   'für   uiifci;   bviibcv'    [Nou]   uou 
vivat    (j[iiasi    dLieat    nou    tolerabiinus    euni 

iuter  uos.     [b.  35.]  @»  ift  ir  gcvnbten,  ciin  10 

niiberii  iucvu  nii^t  fo  gerabtcn,  •'pat  in  (jnrt 
gcfjalten.  i- •«  öctaft:  betaftct  tli 

0  33^U)eu3i9:  3)iefc  ^t'^cnjig 
[ö.  39.]  '3d)  muft  CS  £iclui(en\  [ö.  40.]  fem    i'.^ounb  (tljnrfte   nidjt   fdjlnfen): 
fein  fdjlaff  in  mein  angcn,  .sjiit  lüailic§         unb    tont    flcin   \sir]    fdjlnff  15 
ein  Ijavten  bienft  ijel)ü6t,  discipliua  saevera         Ijnn  meine  aügen 
fuit  illo  tempore, 

V.  41  l]cib(   lä)  [biefe]  ,]tüen,5ig   jnv 
[ü.  42.J   5!)tn()e   tjeifft  mljei  benn   „eitieit",    u  >-•  (arbeit):  [miiljej 
[b.  43.]  Et  omne  (luod  vides  Siibün  ift  grob  20 

gelücft,  [b.  45.]  Statua,  trophoeum, 

ö  -10  fie  namcn  (bic)  Steine 
[b.  47.]    'Jcfihar^^    3C.    e.st   Syriaeiini,    (fin 
^eimli(^e  tudte 

juu.  4s  abscouditiis  nrc:   /•  25 

[b.  49.]  fabsconsi  fuerimus]*  einer  bem  nn= 
bcrn    tf)U,    Vir   a    proxirno    .sno    [aliter   in 

genna[uico],  ».  so  nimpft.    Qö  ift:  nimpft  über 

meine  tod^ter  [/7;|.    6;?  ift. 
iiacti  1)  55  In  Eb[reo  iuitiuni  eapiitis.   30 
[32,  1.]  Angeli,  ȟcrben  redete  C^nget,   nic^t 
propfieten  fein  gelneft. 


32  .1.3.  augiiift  »■ 

Caeterum  non  pugnabo,  .si  quis  Vx  pro  lUcultute  aut  Deo  acceperit  . .  .  sed  reliuquo 
in  medio.  In  Uermanica  translatione  in  lianc  feie  sententiam  reddidimus:  Et  ego 
auxiliantc  Deo  taiitum  viriurn  habereui,  ut  possim  vobis  malefacere. 

')  Jlcbr.  TTP.tüzi  Cib33"i3  Vulg.:  desiderio  erat  tibi.  Op.  Lat.  Exey.  Tum.  VI II,  63; 
Laban  de  cultu  nihil  angitur,  sed  de  auro  et  argento,  unde  erant  conflata  idola. 
Luther  vermeiujt  hier  ironisierend  iivei  Bedeulungen  des  Stammes  vps  niimUch  a)  1)03 
Hofe  fein  tnie  ©ilbet  oder  ft(^  fe()itcn  no^  etluaä  (s.  o.  desideriuni^  und  h)  i)D3  ©ilbcr 
(s.  o.  Argentumj.  ')  fie  =  fid).  ')  15'   chald.  =  lliigel,   Steinhaufen  s.  Öp.  ?Jxr;i. 

Lat.  Tom.  VIII,  lor>.  •)  Op.  Kxeg.  Lat.  Tom.  VllT,  106.  luS. 


^PioioCon  unb  f)anb|(i^TiftIid^e  Sintiäge. 


20i 


Cap.  XXXII. 

[b.  3.]  Edom  et  Seir  idoin,  [V|iilt  signi- 
ficare]  [ö.  4.]  Quod  diu  abfuerit  et  iiKiui- 
linus  fuerit  3C. 


[ö.  8.]  §at  fic^  ergeben,  al-j  locrbe  er  in  tob 
10  jd^la^en, 


xxxn. 

u .1  Sid)   bin   bei)  Satan    onffcn: 
3d^  bin  bt§  ba^er  [Vä]   bei) 
2aba\\  lange  [//'l  aiifien 
B.5  (unb    bin    bic't)cr   unter    ben 

grentbben  getucfcn) ' 
B  7  bie  fnmcl  inn:  bie  famcl,  inn 
»■s^eer  unb:  .Speer,  unb 
».  3  5lbral)nm,  [unb]  ©ott 
»•lo(benn)   bicfen  Stab:   [loebcr] 

biefen  Stab 
«. ujdjiagc    im(t)    bie:    fdjlage 

jnid;  [rh],  bie 
ju».  13  T'o  r 


[ö.  14.]  @in  SSotf  gebort  ju  10  bodten  (f-iu 
600  ft  luirb  er  im  gefcfjencft  ()nben,  e'^c 
ml)er,  [D.  l(\\  unb  bie  !nc(^t  bal^u.  äßcnn 
er  fid)  gefurdjt  l)at,  alii  omnes  [certe]  ler- 

20  riti  3c.  [o.  21.]  S)ie  nac§t  Ittirb  im  nidjt 
tnol  geloeft  fein.  Vola  [cava  maniis].-  I^d 
e[st  ben  luicfcl  ba  vei-tebra  inne  gc{)et, 
[ö.  24.]  S}a§  ift  [D.  M.]  ein  gar  jel^amer 
fampff   gctueft^  @§  ift  |T.  M.]  ein  eigen 

25  bing  gelDefen.  3ft  manifestum  nomen  dei 
[Israel]  60  ift  lucta  geloeft  in  spiritualiltLUs 
tentationibLus,  !an  tDoI  fein  ba§  aud^  ali- 
<|iiid  JC.  3ft  bicta  de  ]ir<imissione,  Gb  (Jfau 
nod)  red;t  l)abe,  ober  nid;t.  Is  [Esau]  primo- 

30  genitus  et  potentior  jc.  me  et  omnes  occi- 


».  21  (im  Sager.) :  bctjm  l^ecr 


24  bleib  (biffcib)  allein 

Im  Text  rang  unl;  dazu: 
(pulverisatusp^x)  mit  schivnr- 
zcr  Tinte;  und  darührr:  \(il.\ 
(^Kang)  Abek  ^eifft  (ift)  9fang 
l)m  (?breifd)en  fompt  l)er  tioni 
ftaub  al'j  lucHu  jluccn  mit 
einanber  ringen,  ba»  er  ftaub 


Edom  ■ 


1  .82.  r  2  n*  .       ■>idem  r         28  m  lucta:    I.ucia  lacoh  rli 

')  In  F.  4  und  5  ist  das  Bebr.  nnsi   =  unb  id^  üerhjeilte  nur  verschieden  übersetzt: 
im  alten  Text:  id)  bin  unter  ben  gremben  gemeien,  im  neuen:  lange.  ^)  E3  significat 

volam,  i.e.  manum  recurvatani  ...  vertcbram,  vel  os  concavum  ....  Facta  autem 
luxatio,  ne  moveantur  et  contrahentnr  etiam  nervi.  Op.  Exeg.Lat.  Tom.  VIII,  181  f. 
*)  Op.  Exeg.  Lat.  Tom.  VIII,  lOöff.  Hie  locus  ab  omnibus  habetur  inter  obscurissimos 
totius  veteris  testamenti  ...  et  propter  obscuritatem  praeterieraut  eam  omnes  alii 
interpretes.  Sed  tarnen  dicemus,  quantum  possumus.  Augustinus  fingit  allegoriani.  .  . 
Nostra  vero  sententia  haec  est,  quod  luctator  sit  Dominus  gloriae,  Dens  ipse  sive  Filius 
Dei  incarnandus  .  .  .  Sed  ludus  hie  iramensis  dolor  est  et  summa  angustia  animi  est 
...  Verisimile  autem  est  virum  illum  tale  quiddam  addidisse:  Moriendum  tibi  est, 
lacobv  non  enim  tu  is  es,  cui  dedit,  aut  datam  et  promissionem  velit  servare  Deus  jc. 


206 


^Uotofoü  iiiib  fjQitbfdjriftlii^c  (Jinttägc. 


det.  NoD,  [ßebeca]  niater  dixit,  Item 
t. üJioic 25,23 'Maior  serviet  minori'  [SBI.  77*']  Ere])ta  est 
aiiima,  (5r  !^at  bic  rcvelatiouem  ticrftilttbcit 
Nervus  qui  intunuiit,  contractus  est,  qnotl 
fit  quam  statim  laeditur. 


fic^  cvJ)cbt  uub  bid  um6  [ie 
tDti;b,  unb  lautet  alfo  bicl. 
(©ie)  (©c)  @Ä  fteubct  ein  mau 
mit  l)t)m.  3)aÄ  ift  eiu  l)cff= 
tigev  ß-ampff  loav  e§.  2)a§ 
fol  niemanb  öcrfte^n  bcnu  [bie] 
crfarung. ' 
B.  29  ©age  (uiir  au) :  ©agc  [bod)] 


Cap.  XXXIII. 

[ö.  3.]  'für  inen  l)n\  hai^  lt)av  eiu  'D3iau, 
Sie  fiuberd^en  Uicvbeu  in  erbarmet  I)abeu 
unb  bie  toeiber, 

[ö.  G.|  '9kigten'  boä  t)at  ©jau  faufft  gettjau. 
[ö.  10.]  'faciera  dei'  §eurf)el  lieber  3afob, 
'SßoIgefaEen',  [et  complaeeat  tibi  uub]  fei) 
mir  guebig,   I^ab  ein  guten  luilteu  ju  mir. 


[b.  12.J  Coram,  ba»  bu  mir  jur  l)anb  feieft 
i.ä»!oic2,  isut  supi'a  Gen.  3.  Coram  eo,  „9iebcn",  sicut 
frater,  [b.  13.]  Iinuentuni  foctdrum,  (iraecus 
ciaudos,  bie  nid)t  forttünucn  hnuen,  äjit)c, 
3icgeu  unb  fc^opö. 

[b.  18.]  fSalom,  ift  geUH'feu  bei  ©i(f)em.  ba 
felb§  l)at  5JJelii)i,5ebef  gemouet.  ettna  8  meil 
i.a)io(ci4,i8bom  Sobom.  6i(^em  Unrb  bie  Stab  unter 
firf)  gel)abt  []abcn,  3)a  ift  er  bereit  laug  über 
beu  C^orban  fomen,  [b.  10.|  grofd)eu,  eadem 
vox  sifinifieat   agnum^,    3Jiet)    ift  Uebc   Unh 

tüerb  jnr  fclbcu  3eit  geiueft. 


XXXIII. 


0  4  iiiib  Ineinete:  unb  fie  [/i  Uici= 
nete[u] 


0  u  5Jim  bcu  ©egeu  an:  5iim 
bod;  \rh]  ben  ©egen  bau  mir 
an  |/]  20 

w- 12  mit  bir  mil;  (hi.tii  r:  (^i-i)) 
(r,-i::  coram  te  i.  e.  nebcil  l)l)m) 

»•  13  (!Ieiu  unb  gro-s  ä>iel),  bao  iioc^ 
jung  ift) :  ba^u  biel)e  unb  feu= 
genbe  tue)  |^7/]  25 

»  1«  3)arn(o)d):  S)aru(ad))  (a)  r 
ftab  ©idjem:   ftab  beü  Si= 
d)em  I- 

»■  19  gruffdjeu  mit;  ihi:H  r:  [Ol-]  +    so 
(groffdjen    vel   o)    ((Agnus)) 
(ober  ©djafe).  [In  der  Klam- 
mer blassere  .Tinte] 


9  .33.  r         26  Salem  r         27  ctlD0(§)         3/  aquatn  JJ.t,  dvcti  .-igmim  iraltrsclieinlkli, 
vgl.  Anm.  2. 

')  Die  gedr.  Gl.  beginnt  gleicli:   (Siaiig)  3m  (St)rci(c{)Cii  toinpt  tiitgeit  lioni   ftniib  l)cv 
dI§  .  .  .  vfjl.  Op.  Exet).  Lat.  Tom.  VIIT,  ISO.  ')  0/).  Exeff.  IM.  Tom.  VII J,  24:i.   Solvit 

Centura  nummos  .  .  Alii  pretium  fuisse  diuunt  centum  agno.s.  Sed  sive  numisnia,  sivo 
agnos  intelligas,  non  potiiit  magnus  ager  csso  tarn  cxiguo  pretio  coniparatus.  Ilchr.  Iiat 
na'^U.'p  =  Gewogenes,  Gewiclit,  seil,  bestimmtes  Gewiclit  an  Gold  oder  Silber,  also  Zald- 
viert,  Münze.   Die  allen  Übersetzer  geben  das  Wort  meistens  mil  I^Qiiim  wieder,  wofür  gar 


5ßrotofo[l  iinb  l)rtitb|d)riflli[I)e  ©inttäge. 


207 


Cap.  XXXIV. 

®er  tft  !une  getoeft. 


3c(.  40, 2  [O.  3.]  'rebet  frciinblicf)  mit  it'  Esn^iuo  40 
'Loquimiui  ad  cor  lerusalem'.  Res  |oIIcn 
lernen  reben.  k. 


XXXIIIl. 

ä« ».  1  Die  Glosse  zu  (Södjtev  be§ 
Sonbc»)  gestrichen;  liariibcr: 
(Quem  Dina  vix  aii  roditiiuiii 
ad  Isaac  fuit  tantae  aetatis)  ^ 


[b.  14.]  Sic  non  fit,  bic  ^üben  pftcgcu  nic^t 
15  gu  leiben,  Gentilos  funbcnä  Uiol  leiben.  So 
fol  er  nidjt  geifjan  Kjabcu  5ot-j  cljiiid)  ge= 
fud;t  f)aben  uub  gefudjt  be^m  öater,  hoc 
non,  sed  coinniittit  raptum,  discernit  gen- 
tes  ab  Israelitis,  Gentes  ac^ten§  nic^t  K. 
20  [b.  10.]  ©eJoinnet.  3)a§  gut  I)ab  id^  ge= 
toonnen  3ft  bn§  rec^t  gclucfen?  hau  i[t 
loarlic^  fein  gel)anbelt, 


25 


[b.  29.]  Non  solum  persona,  sed  tota  pos- 
sessio perturbata,  [b.  30.]  'ijobt  mein  ©ad^ 
berberfit. 


»•7  (u)nb  ba:  [Ulnb  ba 

(benn  ba§  luar  nidjt  re^t 

gct^an.):  benn  fo  jolti;  nidjt 

fein,  r 
».12  fo(b)bert:  forbert  r 
B- 13  (unb  rebten)  betrieglic^ 


tj.  10  (crbcitct) :  geluinnet  r 

».  21  loett  (umbfangen) :  toeit  gnug 
für  {tjfyxm)  [fie]  rh 

ire  J6d)ter  nemen:  ire  1oä)= 
tcr  3U  Jiictbcr  nemen  rh 

B.ao^r    f)Q6t(§    angerichtet):    ^x 
I)aBt  (^)  ein  unglnd  ju  ge= 


rid;t  r 


XXXV. 


(orcnringe) :  fpongen;  dazu  r: 


Cap.  XXXV. 

[b.  2.]  @ie  {)a6en  noc^  frembbe  ©ottcr, 
'deos  alienos'  habet  EbLreus^  forte  alieni. 
Laban.3  [b.  4.]  ^ft  ein  buUa  corolla  dimidia 

7  ®ino  r        30  .35.  r 

kein  Beweis  da  ist.    Rabbi  Akiba  weiß  noch  später  von  einer  Münze  in  Afrika  mit  gleichem 
üaitien  (Bodiarli  Hieroz.  T.  1,  3  c.  43). 

>)  Vgl.  Op.  Exeg.  Lat.  Tom.  VIII,  -246  ff.        ^)  Hehr.  l=sn  •'nbx   rol  Op.  Exeg.  ImL 
Tom.  VIII,  2'J9ff.  ^)  Alioqui  enim  in  statua  nihil  peccati  est,  sed  possuin  ea  uti, 

sicut  Rahel  supra  usa  est  idolis  Laban  patris,  cum  poneret  ea  subter  annum.    Op.  Exeg. 
Lat.  Tom.  VIII,  .301  f. 


20g 


5prototLin  unb  ()nitbf(f)tiftli(i)c  Giiiträgc. 


geluejcn,  iinib  bie  ftirn  Ijalfe  gangen.  3ft 
nnfen  unb  o^ren  jpongcn  gctoeft^  Sßic  [e§] 
Pontifex  Leviticus  auä)  ge^a6t  I)Qt,  6in 
]^alb  ^aX'banb,  aurihuK  illorum  nuin  liomi- 
mim  inim  deorum.  ©ic  finb  bagclcgcn  alü 
bie  3'9f"l^^^'-  Miiuni  (juod  noii  t'xpiilsi 
post  lioe    facinus,    certe    [gentes]    fecissent, 


[ö.  5.]  iiisi  clens  iiicussisset  illis  tcrrorciii 
[ai.  78»]  [b.  9.]  S)aö  ift  fAsccudit]  ein  apjia- 
ritio  gehjeft;  [ö.  8.]  3ft  föein  gelücfen,  ©er 
locus  tot  fecit  martyres:  lerusaleni,  dixe- 
riint,  non  est  locus  adorandi,  sed  Bethel, 
qui  dixerunt:  Nolite  iu  Bethel  adorare, 
audivit:  Tu  es  liaereticus  jc.  ^sft  K<inia 
gelücfen,  (Sr  l)at  fic  lieb  gehabt. 

[b.  20.]  'Suchtet  ein  mal  anff  k:  "sft  ge= 
ftotben  tük  L)|oiniiia  Slicorbin*,  jö.  21.| 
'Gber'  ift  munitio  gclüeft  l^nrt  bei)  '^iei'UJQ= 
llem.'''  |ti.  22.]  6ine  tentatio  nnrf;  ber  nnbcvn, 
(5in  jdjcnblid^  cctntumelia,   S)ina  Unvb   ,yi= 


-|-    Lüiuilas     in    froutc     ad 
utraiiique     aurem,     !^Qvbanb 
supra  24;    dazu   am   untern 
BJnftrantlr:     ((orcnvinge)) 
[(orcnfponge)]    Liinülas    boö    5 
nmn  (t)Qt)  t)eifft  giUbcnl)ax-= 
banb  jc.    5}u   finb§   peilcn= 
fiortcn  hJorben.     (Gs  jol  ber 
baö  fif)et  inte  ein  I)alben  cirdcl 
ober  Ijnlticv  tnonnt  'üling  nnd^  lo 
f)etffcn  ein  ftirn  fpan  nbcr  ber 
Stajen  prover.  11.)   (Aurea  iu- 
auris    in  tiaso  suis)    (Sunnna 
quidem  OV")    Circulus  aureus 
in    uaribus     suis     ut    supra   i5 
c^ap.  24.2 
»■5  (u)nb  fie:  [lllnb  fie  r 
nnibfjer:  umb  ffie]  [)er 


16  Unb  (er)  ,]t>g:  Unb  Ifie]  ,5og[en] 
imx  iöctl)  (St ' 


30 


■Jl  Beth  El 


'27  Robeca  r 


1  ftirii  c  aus  bitn         5  (muflcii)  finb 

')  Vgl.  S.  nr>  Anm.  1  und  Op.  Kny.  Lat.  Tom.  VIII,  Hllß'.:  cuius  moili  iiiiiid  iios 
in  iisu  sunt  giilbcn  ä^ortcii,  ©pangeii,  .Uorallfii  .  .  Ac  talcs  puto  fuisse  inaure.s,  ita.  ut 
referiintur  ad  statuas,  uou  ail  cultores  slaiuaruni  .  .  Vox  Dp  Ki^iiifipat  lunulaui  .  .  . 
Nos   hodie  api)cllainus  *4!cvlin   obtx  gülbeii  ä^ovteii   mib  .^lanrbaiib.  -)  Die   i/cdrucJctc 

Glosse  laufet:  [0(.]  (Dvenipaiiflcii)  Luimlas,  ba^  mau  I)ciift  gi'dbcn  Ijnvlmub.  ^hi  fiiib-i 
SPcrlciibortcii  toorben.  5)]roO.  XI.  Circulus  aureus  in  uaiibus  suis,  ut  Sup.  cap.  XXIIII. 
')  Alter  Text  =  Vulg.:  egressus;  rieuer  Text  =  Hehr.:  li'p^r  ')  Gemeint  ist  die  Ehe- 
frau des  .Juristen  lilickardt  Sindringer;  Luther  an  Jonas  vom  'J4.  Juli  153'J:  Doniina 
Blicardina  in  partu  obdorniivit,  pie  et  sancte,  sicut  dccet  christianain.  Vgl.  de  Wette 
5,  196.  ')  Latinus  intcrpres  forit  ai)pellativuni  [Vulg.:  trans  turreiu  grcgisy,  sed  est 
proprium  nonicu  arcis  seu  turris  .  .  .  Kuit  sita  arx  ultra  IJethleliem  versus  lueridieni. 
Up.  Kxeij.  Lal.  Tom.  VIII,  SüSf. 


513tolofon  imb  {)anbfd)rift(id)c  Piiitriigc. 


209 


fc^nnben,  Sic  fdjln'^cn  tob  Civitatom,  Rahel 
nuiritiir,  Set  liflt  im  bel)m  il>eib,  fuerunt 
luiserrinii  patriarcliae:  diaboflus]  non  dc- 
sinit  persequi  Ecclesiam.  Subinde  niovct 
aliani  at(|iicaliam  teiitatioiieni.  [ti.27.|  Kiriat 
Arha  Teti-apolis,  |ö.  28.|  'Sl^cvininlct',  bic 
teyt  i)Cibt  \ä)  aufbevmaffcn  c\(x\\,  <|n(i(l  sit 
adimo  popiilus  in  \ita  fiitiira. 


f.  ■-'slunvb  tvaiidf:  luim  ah  r 


i  TO(iit2l,10; 
33,43 


Cap.  XWVI. 

I"        |ö.  7.|  '!imbm  nid^t  Bei)  ein  niibev'  Est 

repetitio  siiperioriini.  |ti.  10.  |  51lt  toincit  luiv 
Quff  bes  @iau5  Sd)löe9ei-.  |ü.  21. |  I\riiliis 
nionstrosiim  animal,  Adulteriiini  natura.  ,<j)nt 
Quci^  ein  fonberUd)  speeulatlo  flel^aBt,  i^at 
li  looEen  ettoas  netoc5  erfinbcn  «j  |ü.2!i.|  [Emi- 
nieratio  reguni]  Carnalia  innfjcn  Üül'tjCV 
gelten,  [ö.  33.]  '33on  Bazra'',  IIiero|iiyimi.s 
dicit  ossc  Ilijob  Untev  bcncn  toniflen  finf* 
bennod)  aiiä)  fein  l'eutc  gciueft, 

•iO 

[ö.30.]  MelietaLbeel:  boneiicata  a  doD-  Tlioo- 
do.sia.  fb.  40.|  U[nfev  öiei-'i-' ^Lott  fjat  tuoüen 
bie  £cute  auä)  loffen  befc^vciöen,  (piod  signi- 
ficatio  est,  qnosdam  fiii.sse  pios,  ((iiod  doiis 
25  omnium  gentium  jc.  [O.  41.]  l'inoii  ba  bie 
serpentcs  in  deserto. 


XXXVI. 


3s  toax  an:  luavb  an  r 
(ein)  fon:  ber  fon  r 


CAPVT.  XXX\  11.    lOSKPII. 


XXXYII. 


"  1  innen    Umv:     innen     f\cUie[t 
Univ  rli 
30        |ö.  2.]  S)ie  Sunc^cvn  X)abm  nic(;t  luoHen     »  '^  fiekn(t)3cr)cn:  fieBen  ,5e()en 
M)  fid)  ()a6en,  I^fac  filii  f)aüen  ciebodjt  so 

forc  domiiios.  [ö.  3.]  6ä  fiiib  niand;erl(ei  .mi'. ..  7)/r  (Ihssn  zu  S)er  bnnbte 
fäben  gchJeft.  2Bic  tnan  bic  bnnbten  t)cnb=  iMod  3ofept)5  ''"'s  (?t)vii"ten  (jc- 
fc^nd)  ilit  mad)t,   |t).  4.|  2sA)  fiolt,   bn«  bie  sfrirlmi. 

3i  Ollben    nn    ein   anbev  neibcn   ninfien,   oft 
originale   peccatum,    65  finb    gros    ingcnia 


9  .3G.  r         ii  niir(b}  /-'  Mulns  r         25/l'ß  Piiion  /viv  deserto  r 

')  O;).  E.Te(?.  iMt.  Tom.  IX,  34.  '')  Op.  Rretj.  Lut.  Tom.  IX,  36. 

£ut^er§  SIßetfc.    ai6ctii6er|etiuii9  3.  14 


210  ^protofoll  unb  ^aiibfc^riftlidic  Einträge. 

gclüeft,  [ö.  9.]  Qiioniam  [sol  luna]  sinipli-  i'.9(Se^et):  ©i^e  r 
cissime  ista  descripta  sunt,  [d.  11.]  pater 
Cur.  2, 19  Conservabat  verba  haec,  Sic  Maria  Lucae  .2. 
[0.  14.]  lialiitavit  in  Hebron  ,311  DJuimrc, 
Sichern  ift  nic^t  iueit  Uon  2?etI)Icl)cm ,  ha 
bina  Beicfjlaffen  ift,  [m.  78'']  @5  miiä  nid^t 
nicit  gclneft  fein,  Ineil  er  oEein  gef)et,  [b.  19.] 
In  EbLreo  Vir  scn  Magister  somnioriuii  *, 
|0.  20. 1  5Jlic^  tüUnbevt  qnnd  taiu  mall,  snb 
patre  tarn  pio,  Certe  fiiit  ibi  sevcra  disi-i- 
plina,  [ti.  21.]  [SJuben]  Ter  ift  concupisol- 
bilis  gdoeft,  non  iracuudus,  .S^int  tuolt  toibbev 
gnabe  bevbicnen,  [ö.  24.]  Mirabilis  ordinatio 
dei,  quos  vnlt  exaltare  pvins  deiieit  k. 
|ö.  2G.]  9iubcu  ift  lüc^t  baöel)  gclucft  cjuando 
veudideruut,  S)a§  ift  über  aCc  maö  tier= 
brieflid),  Nemo  potest  sine  magno  [gemitu 
fordis]  animi  motu  legere.  311),  tüic  fol  ber 
liebe  '^aioh  erfc^rocfen  fein,  Nihil  mali  cogi- 
tavit  de  filiis  [ü.  34.]  Sie  fjabcn  ^afob  ^olb 
getobtet,  filü  sunt  viporae  parentum,  Älundiis 
est  diabolo  obsopsus.  Dolor  cordis  ift  iibcv 
5Jae  fd^lüerb,  [0.  35.]  'Seibe'  ba§  finb  bic 
Scute,  qui  habent  promiss|iones.  Est  primo- 
genitus  de  dilecta  uxore  fct  forte  habnit 
revelationes  de  ea],  6§  Inirb  awä)  bem  3iiaac 

fccr  Uicb  gctfian.  |li.  36.  |  :^^ft  (5in  'f)ofe=  »  v.  bec-  'l^barno  .^lofemeifter:  be§ 
mciftcr',  bcv  bic  fiidjeu  bcftclt  vcl  praefectus  4-'l)oi"'''o  (Ca)  fenievcv  unb  [)7/j 
annonae.  §ofcnicifter. 

Cap.  XXXVITT.  XXXVIU. 

|ü.  Iff.]  %a  fonipt  ober-  ein  poooatum, 
;3^  finbe  aud)  fein  fjeiligteit  Hon  ben  lieben 
patriarcf;en,  quomodo  potuerunt  Orare,  c» 
finb  anfbcvniQifen  grandia  Sinb  lenger  benn 
20  inr  in  isto  pcceato  blieben,  bn-^  finb 
progenitores  Ihesu  |Chri.sti].'  Serl)at  Incmn 

5  ©icfjcm  r        30  .38.  r       .5.3  (E)  Orare        .30  (Cliristi)  mk  dunklerer  Tinte  nachgetragen 

')  pSalsnn  b?n  Hebr.  ')  ober  =  abermals.  ')  Op.  Exa/.Lat.  Tom.  IX,  171  ff'.: 
misericordia  Dei,  qui  non  solum  iustos,  Abraham,  Isaac,  lacob  salvos  fecerit,  sed  etiam 
iniustos,   ludam,    Thamar,   Rüben  .  .,   qui  sunt   insignes  peccatores  ...  tarn   niali   et 


5pToto!oIi  unb  I)aiibfd^riftli(!^c  ffinltäge.  211 

miitiit,  tccrbcn  in  niid^  nirf)t  1.)dbtn  toollen 

leiben,  [ü.  2.|  .Sulia,  jirincep.s ',  j»  d.  2  Süha  (suga) 

0. 3(3[)er:    ©er   r   loohl   Rörers 
Hand 
5  D.iSie  (fnv  fort,    unb)  (jeBar: 

Sic  getiQV  abermal  ili 
Unb  (er):  Unb  fie  rh 
*  6  (3)   f®]er."  liöm!<  Ilnnd. 
|ö.  7.)  'Sos',  gl)  3Bie  bofe  bu6eu  finb  hod) 
10  ba§  getiiefen,  ©ie  ^aben  fic^  ücrlofien  auff 
bic  grofien  i)roniissione;;,  älMe  fie  uod)  Ijeiitc-^ 
tageC'    tt)un,    Verisimile   <|iio(l    Suliu    fein 
freunbc  gelneft  fei)'-,  nid)t  pastor, 

1).  s  ^nba  5U  (feinem  fon)  Onan^ 

15  \t>.  12.]   Hira  t)at  miift   reid)   fein    gcmeft,    »  la  ^irtcn  «»«/,•  dazu  r  -j-  gieng 

Graecus  et  Clialdcu.s  Ijoben  pastor,  pastores  Alii  aniicuni  iitoiin- 

quo    velis    Quarc    nunc    (hit 

cum  liabuisse. 

511 B.  13  pasciui  r 

20  [ö.  14.]  SBirb  mcf)t  ein  „©d)leier"  *  gelneft   ».  14  (fd^Ieiert)  unb  ti(o)r'()nQet  fid): 

fein  al§  itit  pcplinn  nmntcl.     IIuiiKTalia.  (betft  fid))  (bccft  fie)  brrtct  fid) 

äiJie  [bie  Ineibcrl  tragen  in  Italia  tjcrnb  biv         mit  einem  (fdjlcier)  nuintel  unb 

21  Peplum,  montel  r        22  2Sic  (man?)      15cta'6(i6)  6i§;  6il  Isl  schirnrz  itnch'jttrayen 

scelerati,  quam  iusti  Uli  fuenint.    9{iiben  f^iit  feinem  5ßater  tool  fo  ein   groije  Sd^olfljeit, 

qU   iustitia  Aljrabae    ift   gertcfen.     Voluit    Dons   bis   exemplis   coiisolari   peccatores  .  .  . 

Secundo  respexit  Spiritus  saiictus  ad  Messiain  et  ualivitateni  filii  Dei,  quae  est  priufi- 

palior  causa.     Nam   hunc  lapsum  oportuit  fieri  in  illa  ipsa  linea,  in  qua  nasciturus 

erat  filius  Dei.     Inda,  pater  Christi  hunc  infaudum  incestuni  coinmisit.  ut  uasceretur 

Christus  de  carne  excellenter  peccante  et  turyjis.simo  peceato  contiimiuata.  .  .  ^a  niii§ 

S^tifluä  in  sua  carne  peccator  loetbeii,  fo  id)äiiblicf),  oU  er  immer  luerben  tarnt.    Cai-o  Christi 

oritur  ex   incestuoso   concubitu,   siuüliter   et  caro  Virginis,   .  .    idco   ut  significaretur 

inetfaliile  illud  consilium  niisericordiae  Dei,  quod  a.s.sumsit  naturam  humanaui  ex  carne 

horribiliter  poUuta. 

')  y!lir  =  reidi,  rornelim,  edel.  ')  Voceni   ~T}  exposui   in   Germanica   trans- 

latione  pastorem,  do  qua  Hebraei  vehementer  contendunt  et  nos  flagellant.    .^dfirmant 

enim  significare  amicum  sive  proximuin  .  .  Rgo  relinquo  Hebraeis  .  .  .  Apparet,  ludam 

illo  fuisse  superiorem,   quia  per  ilUim   mittit  haeduni   ad  Tliamar,   tamquam  per  ser- 

vum;   opinor,   non   fuisse  amicum  .  .  Sed   neutrum  adfirmo,   potius  in    medio   relinquo 

. .  Utraque  explicatio  satis  commoda  est . . .  magis  delector,  si  vertas  pastorem.  Op.  Exf,g. 

TmI.  Tom.  IX,  ISS.        ')  Alter  Text  —  Vulg.:  ad  Onan  filium  suum;  >?eM€r  Text  =  Hebr.: 

')   Tp~:i :  ScMeier,  war  die  alte  Übcraelcung;  dazu  Op.  Exey.  Lat.  Tom.  JX,  189  f.    Arbitror 

significare  niagnum   illud   peplum  mulierum,   quo  non  solum    capillos  vincire,   sed  «t 

totum   Caput  usque  ad    bumeros   velare   solitae   sunt   .  .   Et   hodie   in    quibusdam  loc>s 

Germaniae  velamenta  capituni  in  usu  sunt,  quibus  et  Collum  et  os  operitur,  ut  tantum 

oculi  appareant. 

14* 


212 


^trotototl  iinb  ()anbicf)riftlicf)c  Pinträge. 


Qnff  bie  oc^fel,  botjer  !omcu  bie  saxonica 

palliola  [apertum  oculis]  {)er  0U§. 

[ö.  17.]  Arraho^:  vetns  vocabuliiin  Ebra|i- 

nini.    Sßirb  ein  ^^anbring  getocft  fein, 

|ü.  18.]  Bathil"^:  cc-  Inirb  ein  jrfjnuv  gelneft 

fein,:  provei'b|iis  Si^nnrlin,  .'pnvlin.' 

[u.  10. 1  ^i  tnirb  ein  feicrmnntcl  fein  f\e= 
lueft,  oniatiis,  fostivnm  pnllinni. 


[»(.  79^]    [ö.  21.]    'Ul)i    meriotri 


Sinb 


gleidjlüol  fctljnm  (jiftorien.  |ö.2;l]  ©ic  f)abcn 
bcn  glauben  (jodjgefinlten.  ©av  \m\x  gelogen 
f)ctten,  nnb  uncl)vlid)  geljonbclt.  |U.  24.|3ft 
ein  jdjai-fi  gcvic[)t  gelueft.  .^at  cv  [3»ba-5] 
jo  Diel  nuidjt  gct)at)t,  ba§  tel)  im  geftnnbcn 
ift,  fic  jnlievbrennen,  vd  «tohIim. 


t)erf)iiUet  fid^;  darunter  +  fe- 
st iv  um  jtallium 

n  5^.*fQnb  ?(«/.•  dazu  r:  Arrahoii 
Ehraicum. 

1^  beine(n  J^ed^el):  beine  Sdjnur, 
(gnvtel) 
(u)nb  fie:  Unb  fic 

19  (fc^leicr) :  mantel  r 

2o§irten  unt;  da.:n:  (freunb 
Sßel(i^ö  bn  Unit);  dai-miter: 
\Gl.]  (öii'ten)  ^Jhig  and) 
Ijeiffen,  (fvennb.)  barnad)  bie 
pnncta  l)m  ^bveifdjen  jid) 
fe^cn  laffen  Certniu  est  qnod 

luilas  {)at  muffen  meibe  IjoBen 
ÜMlleidjt    and;   einö    freunbiJ 
nirfjt  geraten  mugen.    Pmicta 
lonnen    fo    iüol    fclilen    al§ 
treffen    ut    I.sa.  7.    et    scpe 
aliter  [?].* 
ioibcr  l)olct:  miber'^olet 
(u)nb  er:  Unb 
^'  fn(f)ö:  fa^ 


11  V.  h)e§  (ber)  ^ing  unb  (bcv  i^v 
ä)t\),  unb  (ber)  Stal):  toeö 
[biefev]  9iing,  unb  bic[fe(v)] 
\&)xm.  (gurtcl),  unb  |biefcr] 
©tab 


5  i.  0.  Tliciiia  fascia  r.     Tliciiia  wohl  t.ncni;!  frairm)  Band,  Streif 

')  Arroljo:  Tai"  =  atjnajUür,  arrhal«)  =  Ihoiihfeld,  Vnicrppmd.  Op.  K.rcfl.  Lnf. 
'Tom.  IX,  ins:  Airabo  vcrbiiiii  (iraoouiii  est,  (inod  et  Ijwtini  (iiistea  iisnrpanint,  seil  ali 
Ilt'braeis  ortuni  e.st.  Also  I.uiher  koiiataiicrt  ein  liebr.  Ijchmvort  im  Lateiniticlum  titul 
Griechischen.  -)  Batliil:  b''ns  (T]b^nB);  alte  Vherxelzunf)  ffdjcl,  nctic  Sdjimt  (seil,  an 

welcher  der  Sieficlrinp  hängt).  ')   @d)mitliil,  .^Jlirlin  ci)i  Sjmchirorl ;  nicht  hei  Thiele. 

Wander  2,  y.9,>,  27!»  .f)otfii  iiiib  frfjiiorcil.  *)  In  der  f/edr.  Gl.  laiilen  die  Wmte  (Vitniii 

est  quod  I:  Üeiiit  Sljot  .  .  ■)    ViiUi.:  iiuilier.    Op.  Kxey.  Tat.  Mereiiix. 


"lltototoll  luib  f)niib(c^tijtlid)e  Stiittäge.  213 

[ö.  2G.J  Sie  nad)t  linvb  er  bei)  ir  LiücLicii  fein. 

B.  .:8  (gab)  fie  eine  I)Qnb:  U)at  | /-j fic^ 
[d.  20.|  Pari/::  iciffcii  i'un  eilt  aiibcr,  ikhi  u  2'.i  SBariimb  (ift)  ...  (ein  facf}) 
siiupliciter  divideri;   ^  t^criffctt^:  äBaruiub  fjoftu  . . . 

jülcfjcii  ri}ä|/-|  gevtiicu?  Bio 
alte  Glüssc  xu  (©crol))  (jc- 
slriclicn 


( ap.  XXXIX. 


[ö.  6.]  Serviit  fideliter,  nun  rapnit,  „Tjattc 
nid^ts  bauoti",  Tunb  iiic^t  ein  ()ellcv  .'c.  V'>>t 
haec  seil,  venditioncin  et  fa])tivilaU'ni.    N(mi 

15  cogno[vit  6r  nom  )idj  umD  ^^ofept)  uicf)ty 
an  im  ,511  flebcii.  Ter  •^icrr  linifte  bno  ^^ffpf) 
ni(^tü  annivtc  „beim  ba«  brob".  In  eum 
transtwlit  onincin  curam  et  adniinistrationein 
1I011UI.S,  fidelitas  laiidatur  in  Iü.sr[)h,  [ö.  8.| 

20  Gennamis  sie  lociiioiTtur.  ''JJfciil  §i-Vr  l)at 
mir  qIIcs  befoKjeu,  luaä  im  Ijaufc  ift.' 
Commipit  orauia  fidel  meae  et  te  uxorein 
suatu|o.  9.J  nisi  in  ea  rc  qua  es  nxor  eins. 
In  eo  quod  es  duuiina  et  uxor,  debeo  tibi 

25  servire. 


[ö.  10.]  gr  !)at  lucbcr  tag  nod^  tint^t  bei)  ir. 
hJoEen  fein,  ^Cuctu  uon  dunnivit  in  piuxiuio 


XXXIX. 

»■  1  beö  -pbarao  .öofcmeifter:  bes 
'4.U)araü  !amcret  uub|/-|  .^ofc= 
meiftcr 

u- 1.  (f)attc  lüifjtü  bnuoti,  beim  nur 
bac-  '.i^vob,  bn-j  er  afä.):  naiii 
fid)  fciiio  biiuvj  an,  lucil  er 
1)1)11  l)atte  beim  [lueil  di-f 
beim  rli\  bau  er  afo  uiib 
trauet  '• 

1)  ^  (mciö  nid)t  hJOä):  nimpt  fiel) 
iiidjtö  au  für  mir  rh 


«  ••>  (beuu  bii  bift  fein  lucib/:  l)im 
bem,  bü  fein  lucib  bift;  il(i::n: 
(nisi  (jnateuus  nxor  eins  Vel 
in  (|naii');  iJdrniihr:  (^ä)0- 
lion)  [(rf-\  Sonft  miift  er  anrfj 
bic  frartcn  uerforgcu  unb  eben 
fo  iool  alij  ba-j  gan^c  i\am, 
£)n  ba»  er  nidjt  ....'-  das 
Übrige  abgeschnitten. 

V.  10  bei)  ir :  [natjej  bet)  ir 


8  .39.  r 

'1  K  6"  in  (Ufer  ÜbcrsdzuiKj :  Uitb  et  ^aftc  iiicljt:-  bntion,  beim  mir  hai  brob  ba4  et 
q[#.-  dabei  ist  inx  übergangen.  Der  neue  Text  uticrsctzl  (/as  Hebr.  frei.  Vgl.  Oji.  Exeg. 
hat.  Tom.  IX,  24 1  f. :  sententia  boruin  verborum:  Io.seiih  quatndiu  fuit  cum  illo  impio 
domino,  noii  cognovit,  non  habuit  quidquam  proprium,  noii  fuit  rapax  aut  avarus 
neque  quidquam  expetivit  i>raeter  panem  quotidianum  .  .  reliqua  commendabat  Deo. 
')  Fortsetzung:  bei)  jt  i(^Inffen  foll. 


214 


^PtotofoH  iinb  l)aiibict)riftltc^e  (F-iiitiügc. 


cnhii'iilo  tlnniinae,  vit;il)at  dccasioncs,  bic 
!^ure  ift  gegen  in  entfivanb.  l'uit  [loseph] 
sapiens,  fortiinatns  k.  |ö.  14.1  ^tlidjC  in 
familia  ixicrbeu  im  fciub  fein  gclucft, 

fö.  21.]  luclinavit^  ift  ein  fein  luovtliii, 
'Scres^  j)uto  iiomen  officii,  postea  tiaii.s- 
latum  ad  spadones.  i.  e.  [ti.  23.]  [)raefectiis 
caTX'eris  omnia  committebat  losepli.  lllo 
temj>orc  fiiit  luinianitns  carceris.  Sic  Atlie- 
nis  et  Runiae,  tibi  Paulus  in  carcere  loipie- 
batur  de  tide  (pii  ad  se  vcniebant.  ^ 


B.  19  bcin  ((Sbvcijifjev)  tncdjt ' 


•-■3  (fal)C,  bn-i  bei-  §em'  mit  im 
\vax,  inn  oUcm  bao  unter 
feinen  l)cnben  \vax,)  unb  (baS)  w 
ber  iß-TM  gliicf  (brt)jn  (gob), 
\va§  ex  ttjet.:  nam  fid)  (nidjte) 
tcine-f'  bingeo  an,  bcnn  bei 
,s;i(s-;ii;li  Wax  mit  ,^ofe}.)l)  nnb 
toQä  er  tl)et,  ba  gab  ber  §69{9i  is 
glitc!  ]\\.^  rh 


Cap.  XI.. 

S)ie  ^Pedcr  [suljornati  a  suis  ddniinis] 
l)abcn  ein  fdjnlrtet  getl)(in  cimtra  n^iioin 
Aegypti,  iubentil)|us  suis  dominis  et  doniini 
puniti  sunt,  S)ie  anbem  Incrbcu  alte  gel)eiidt 
fein  toorben, 


7  D-'i-lX    C-ID 


.40. 


XL. 

1/2  (baS  \\A)  Derfnnbigctcn  ber 
■Jlmptmnnn  aber  bie6cf}enr{en 
bc'5  .ViJinigi'  ,',u  P-gl|ptcn,  unb  -m 
ber  'Jlniptman  nbcr  bici^crfer, 
nn  irem  .öerrn  bem  Könige  511 
Cvgl)plen.  llnb  5].M)arcio  lunrb 
jornig  über  fie  nnb  liei?  fie): 
(ein  jd)enc!c  nnb  ein  ilVder  35 
beStonigS.^u  ff-glipten  (f)fnmpt 
l)l)ven  .'oerrn  berfunbigten  an 
bem  hmigc  ,^n  C^glipten)  (über 
bie  bciben  (l)crren)  oberftcn  ber 
fd;enc!en  nnb  bedern);  am  « 
untern  Rande  den  lilnffet; 
endlich:  -\-  ba§  fidjbcr6d)end 
bes  tonigö  ijnu  P-gbpten  nnb 
ber    beder    l'erjunbigten    an 


')    Vcr  alte   Text,   utinc  RrfjriiiKliDiy  durch  llcbr.  oder   Vithj.,  ist   wold   nur   durch 
V.  IT  veranlaßt:  ■'"i2rn  lasfi.  ')   Vulr/.:  misertus  illiiis  dedit  ei  gi-atiam;  aber  Op. 

I'J.rcg.  Lot.  Tom.  IX,  270:  inclinavit  m\  runi  iiiisericordiam.  ')  Der  alle  Text  <jiht  eine 
Lesart  ivieder,  in  welcher  l^s  gefchU  haben  iitüßte,  und  auch  das  l'l'SD  n^3  des  viusorcth. 
'Textes  ist  nicht  übersetzt. 


*4}vototoII  unb  '^Qiibic^rijUidjc  ßinttäge. 


215 


[D.  13. J  alter  jiriucipuni,  seil.  piuLunia  libe- 
ratus  est,  3ift  ein  ioiibeiUtf)  revelatio  gelucft, 
[b.  14.]  'Söul  flcl)ct',  3a  luic  bic  loclt  pi[((\d, 

20  Sic  3"t  toirb  bem  fluten  Xanicl '  laiifi 
gehJeft  fein  [*I.  T9'']  [ü.  lt!.|  Imitatio  est  in- 
foelix.  praefectus  pistorura  spcrat  audiie  ex 
bnuam  iiitcrpivtationem  somnii*  ex  daiiiele, 
3[Bci}fcii  Eoi"6''  tüilid)  iicmcii  pi-opter  cra- 

25   nium. 

|0.  10. 1  '^Iti  ein  bäum  l)enctcn,  nos  (l|iciinus 
'galgeii',  has  F^piphouema  fteljt  luol  bn. 


l)l)ieiii  sjerm   bem  foiiigc  itt 
ßgljptcu.    Unb  ^^U)oino  toarb 
joriiigt  ubei"  leine  lunbc  femcvev. 
Ubci:  ben  antptninn  nbev  bic 
Sd^cndcn  unb  iitcv  ben  ampt= 
ntnn    iikv   bic   bcdcv.     Unb 
lies  ftc  .  .  .  1 
«3  gefegnt'3:  gefc[ulgm3 
u  1  tag. :  tag  l)tn  gcfeugnii.  /■ 
0  5  äiecfev,  [bcy  fouigö  ,vt  ©gt)l)^ 

tcn]  inu 
V-  9  bcr  [oberft]  ©d^cnc! 
0. 11  nam  unb:   nani  bie  bect  [/•] 

unb  rli  - 
Bisfprod^  [ju  l)f)m],  ba§  ift  bic 

ffciiie]  bcbeutnng 
ju«.  13  dau[ielis  .!J.  =":  '" 


u  I,:  bei  [übcrft]  33crfei- 

bvci)  (gefIod;ten) :  lüctffe 


ftJcijc  bc(§):  fpcifc  bem  r 


B.  17 

u.  1«  (bie)  [feine]  beutung 
u  13  (beineu   topff    ertjcben) : 
r)cubt  (nemcn)  evfjebeu 
öatgcu  L^aünt] 
U22  r)eu(g;cu:  fjcnfcn  r 


bcin 


18  'Uva'  6ect  Botrus   btauljcii'  r    /  1'.  /*;  ;;/ 

')  Der  neiie  Text  =  Hel/r.,  der  alle  Text  von  V.  1  entspricld  LXX,  die  die  AiiUs- 
hezeidinungcn  aus  V.  2,  mich  im  Hcbr.,  in  V.  1  übernommen  haben;  der  alte  T'xt  in  V.3 
ist  Vitlij.,  aber  nnübersetzt  sind  die  Worte  yeblieben,  die  auch  in  der  Vulg.  in  Klammern 
stehen:  (nam  iilter  pinceniis  praeerat,   altor   pistoribus).  ')  Neuer  Text  =  Hebr., 

LXX,  Vulg.:  tuli  ergo  uviis.  ^)  Daniel  ivird  hier  ganz  allgemein  als  TraumdeiUer 

£11  verstellen  sein;  s.  ebenso  Z.  23.  *)  Der  Sinn  der  verkürzten  Redensart  dürfte  sein; 

sperat  audirc  ex  bona  intcrpretatione  illius  bonam  iiiterpsctatioiiem  sui  ip.sius  soiunii 
ex  dauiele  =  ex  losepho.  •'■)  Alte  Übersetzung:  gcflodjlcii  Sibxbe.  Beide  Übersetzungen 
geben  "nn  rerschieden  wieder.  Das  eine  Mal  abgelotet  vom  Skwim  nin  —  v^eiß  werden; 
das  andere  Mal  von  "l^n  =  höhlen,  l/ocli  machen.  Vulg.  hat  canistra  fariiiae;  LXX: 
Xordgizcäy.  Vgl.  ()p.  Exeg.  Lat.  Tom.  IX,  .301:  Vox  ^~in  proprio  album  significat,  item 
foraminosuni ,  itaque  Hieronymus  improprie  vertit  canistra  farinae  ....  ein  \<i)nw 
weiijet  flotb. 


216 


^totofoH  unb  I)anb|c^nftlid)e  ©inlidge. 


Cap.  XLI. 

9{iixbf)eubt,  ift  aüi  fo  auff  beut  .s^ofc 
9e[)ct  iö.  3.]  T  l)cflicf)c  !uc.  äßivb  im 
eilt  fif;i-cc!Iid)cr  trcium  jcin  gcliicft,  Sßirb 
niiffgefavcu  fein  iiiib  gejagt,  ZQai  Uiil  ba§ 
bebciitcii,  [t).  4.J  bn-j  bic  magevii  !uc  btc 
fetten,  unb  bic  burrcn  'berfcngtcn  ctjreu'  bic 
'birfcn  noUen'  frefien?  5hi  gilto  meinem 
Sleic^.  Siebev  föott,  Um-J  tuil  bocf)  baö  »nerbeti  ? 
ba§  nuv  !ein  ungluct  uBci  micf;  ferne  ,'c. 
tlispiitavit  certc  .secimi  pertiirbatus, 

|li.  8.|  Mag!,  finb  getocft  feine  pvebigev  unb 
pfiuljcrr  iu  spintiialib|us  ©inb  feine  Icutc 
gelücft.  |b.  9.|  princeps  pinceniariiin  Tan- 
dem osteudit  se  gratum,  sed  [)lii.s  iit  regi 
placeat  JC. 

[ti.  14.J  lom  balb  jum  fouige, 
[b.  16. 1  'Abs(](ue  me',  revcrentia  iiiaiotalis, 
Sine  nie  potest  deus  iiiterpraetaii,  ,h'.  3ft 
lna§  oufgclcgt,  fo  [)a{i-  föott  bnvd;  und) 
getfjan,  Non  tarnen  .sc  exclndit,  (jiiia  dens 
per    ipsnni    iiitei'|)retatur,    Respimdet   enim 

ad  lioc,  ,§aB  icf)!3  aufgelegt  fo  iftö  mcinä 
bing§  nid^t.  Gratiarnm  actio  et  confeissio, 
3o().  7,  leSic  Christus:  'Mea  doctrina  non  est  luea', 
Non  iiegat  tln-tuni,  aber  i(f)  6iu  niifjt  ber 
mou  ber  e§  t^ut. 


XLI. 

«.  -  (;)Iinbev):  !ue  r 
V  3  (;Kinbev) :  tue  r 

uebeu  bie  (OJinber):  !uc  r 

»  i  (9{inbcv):  fuc  r 


■  7  (gvoffe):  bicfe  r 

unb  (jat}e):  metcEt  r 
8  (betrübt) :  betummert  / 


»■  H  in  aU'3:  in  [eilcnbj  au§ 

<■'  IC  (5lbcr)  ®ott 
iii  V.  IC.  bei)  mir  uidjt  /■.•  {(inod  inter- 
[)raetatiis  stnii  nun  egu  feei 
confitetnr  factum  ,sed  negat 
.suae  virtuti.s  esse  SBay  idf) 
tau  baö  ic^'  uiil)t  doctrina 
mea)  (non  est  inea);  di(~H  um 
oImi-ii  Blatt raud:  \(it.\  (betj 
mir  nicfjt)  Ch'  luil  fagen.  {^::>ab 
id)y  getf)au,  fo  l)ab  i^ö  uid)t, 
foubcru  @)ott  baty  get()an.) 
^id)  biu'3  uidjt  ber  bie  (tr) 
trennte  (auögc)  gebeutet  t)at 
ober  tonne,  föot  ift§  bcr§ 
bnrd)  mirf)  getban  bot.  tan  birg 
ondj  tl)Un.  I>at  gloriam  dco 
nee  negat  [tarnen]  ministe- 
riuui  sumn. 


[t).  17.]  ©agt  an  i.  e.  narrabat   ei   sumniuni. 
3ft   terribile    somninm,    3ft  glcidjlool    ein 

1  .41.  r 

')  ic^  Us.;  Schreibfehler  fiir  ifl. 


tProtofoH  imb  ^anbic^riftlic^e  @intiäge.  217 

grofjc    prophetia,    [ti.  17ff.|    Taiitologia    iu 
sacris  literis  uou  est  ociosa. 

».  15  (5Rinber):  !iic  r 
».  10  t)CyIic]^e:  fccr  \r\  f)CaIid)c 
5  (IKinber):  !iic  /■ 

»■  üo  (9iinbcr) :  lue  r 

fettc(u  SJinbcr) :  fette  fuc  r 
jui).  23(Unb)     Nu.siiuain     iiisi     liie 
mai?  r 
10  [b.  25.]  Ibi  interpretatiir  duplex  somninm;    ».  2s@ott:  Tenn  [r\  ÖJott 

V.  26  (Dtinbet) :  lue  r 
V.  ^^  (JRinber) :  tue  r 

"■ -w  get)oi)am  fein   mil;  da-ii  r: 
P-:  araiabitiir 


[D.  33 ff.]  dat  ipsi  regi  consiliuni. 


[ö.  41.]   Sub  maiiii,  Vult  significarc,   (jikhI 

iam  non  sit  sub  potestate  popiili,  sei]  legis 

Ideui  verbuni  est,  quud  dixit  ad  Adam  et 

i.3»iit3, 16      Euam:  Appetitus  eins  erit  sub  te '  Rabinos 

^0  [et  fudeos]  fc|cn  tütr  f)tc  Iiinbcv  bcn  ofcn, 

®U  folt  ba»  ^Qube  beftcUcu  inxta  «onsiliiini 

tuum.     [ö.  43.]   Ahrech'^:   SBie  iüeitu  ein  »  ''^  ouff  (bem) :  feinem  *;  r/«.£r« /■.■ 

ieber  bu^ftaB  ein  gan^  tooit  in  firf)  f)cttc  Jc.  i-:x   nud   am   olxrii,   Blult- 

rand,::    \Gl.]    {%hxi<i))    SBas 

25  3l6rec^  tieiffc,  loffcn  ton  bie 

3cnrfcv    fnc^cn    bia    an   bcn 

iungftcn  tage,  tüoUeny  bie  Jpcit 

üeiftelien  »üie  e-i  gcbeubfdjt  ift. 

[ö.  44.]  'Manus  pes'  [t^un  unb  geben]  i.  e.  ju».  «4  vegcn    iint    und    r:    oninia 

30   (imnia  ministeria  mamuiiii  et  i)eiliiiii  foUcn  „.  .       ^  maiuiuin      ,     .  .    , 

.     .   .         f     ^       -.  ,  otncia  <C        1  ab     As 

m  bctnen  I)enben  ttct)en,  |)ediiin  ' 

scondituni  1    ^  Zaphuatli     . 

facie  J  ^  paena 

dens  facie  eins  faciem  Habens 

3s  abscouditum 

16  obesus  proprio  glat  r 

')    Gemeint  ist  npiirn    appetitus  1.  Mose  3,  16.  ')  T^'iax   hat  Ltiiher  früher 

gemäß  der  Vnlg.:  ut  omnes  corani  co  geuu  flectcrent  übersetzt,  in  den  Vollbibeln  mit 
SonbtJüalet.  üas  Wort  bereitet  Htm  viel  Schwierigkeil  (s.  oben  Z.  22  und  die  Glosse). 
Op.  Exeg.  Lat.  l'om.  X,  76.  in  T|i2X  Hebraei  sibi  et  uobis  ciuceni  fixerunt.  maior  par.s 
sentit  esse  unam  dictionem,  alii  duas  faciiint  .  .  .  Scquor  eos,  qui  pro  una  dictione 
accipiuut  et  exponunt  pater  tenerrimus  patriae  .  .  föitäbigcr  J&ett. 


218  ^tolDtoU  unb  t)oiibjd)tiftlirf)e  (5-iiiltägc. 

[D.  45.]  Zaphati^   k.  i'ovelator  absfondito-    ».  t,i  l)ctmlicf)',[tcil)  ^1{nt. 

riiiu,  iüspiciens  et  videus  secreta,  iiispectur 

secretonim  [581.  80^]  Douum  prophetiae  viilt 

significare.     Et    forte    proplieta.s    et    sacer- 

dütes  suüs  sie  ap|iellavit,  u.  «  ftuiib.  lliib;  ftuub  [belli  foiiisc    d 

jit  (.^9l)ptcitJ.    Unb 
fti.  50. 1  Et  'faiiie.s',   tpirb   ctlna    in    3  aiiiio 

gclDcft  fein.  i'.  Mimb    meiiicc':    uub    nlic    [/■] 

meine» 
i'-53i(nu)    Gf^ljptcn:    ifnt    laiibf]   m 

(Sgljpten 
i'.  M  (brob):  (to[ru)  r 
»  ■■'5  büS  (5'gl)ptcn:  büd  gnn|c  \r] 
öflllptcn 

Ciii).  XLIT.  XLII. 

[41,  57.]  fractio  a  frangend"  paiie^,  nou 
ut  Mnnstcnis.  @r  l)ai  bic  ganzen  ßenbcr 
nnibf)cr  Hcriorgct,  flima  latissime  de  ipso 
sparsa    est,    (juod    pracdixil    iiaiic    fanieni. 

u- 1  (t)cil:  tieil  r  ao 

v.  ü  (f)cil:  bcil  r 
Ml  u.  9  nii-  r 

jini.  II  vcbliifj  nid  und  r:  n'':: 
V.  i:<  ift  Bclj:  ift  iiod)  [r\  bei) 
|d.  14. 1  iSx  plngty  fcfjcnblid)  mit  bcm  lnovt  l's 

'exploralores',  |t).  ls.|  äßic  ioI[U'n|  incii  bic 
biet)  tage  fo  lang  fein  getieft,  <  'ogitavenmt 
.se  omnes  iQterficieiidos,  |li. 'JIf.|  laiii  iileis- 
cetiir  deiis  sceius,  quod  losepli  vendidiimis. 
[b.  20.]    Voluit    sie    ex   eis    iinpiirere   iiiiin  .10 


15  .42.  r 

')  n;"E  rsss  Viily.:  .salvator  immili.  Op.  Kxeij.  ImI.  Tom.  X,  TT/'.  Ilaoo  alia 
cnix  lloliraeoniin  e.-.t,  i},'norant,  siliic  Hobraemn  an  Aoi^yptium  vot'abulum  .  .  ueciuo 
Graniniatici  aliciuid  certi  .statiuiiit  .  .  F.go  cuiii  fjyra  siiii])liiilei-  taleor  1111;  ignorave. 
')  Z.  16 — l'J  (jdiürcn  noch  ^ic  Kap.  XIA.  /Cur  ISdvIie  tyl.  Op.  Kve;/.  Lnl.  Tom.  X,  110: 
Voceiii  Hebraeam  (n3)r)  conimendo  Grammalicis,  iiam  hacteiius  eaiu  nou  lialuiiniu.s  in 
Mose;  (13)  aequivocum  est.  Significat  filiuiii,  electum,  purum  et  fiunientuui.  Ijuare 
autem  (lar)  |>ro  venderc  e.xponatur,  nescio,  alias  fVaotionem  aut  contritioncm  signi- 
ficat; puto  esse  talcm  vofem  aut  phrasiii,  (juali.s  in  üeinianica  linj^nia  est:  (fv  I)al  lucbrv 
,^11  bciffcit,  iiori)  ,)il  btücfcit,  Uoiii  btccljcii;  sie  Uli  venerunt  ad  IVangenduni,  lioe  est  eniemhini, 
ut  matcria  pru  niateriato   iier  syuecdotbeu  accipiatur  .  .  Sed   haec   relimpio  Ilebraeis. 


^totofoH  iinb  l)nitb|c^tiflltdjc  ©itittnge. 


219 


etiaiii  Jk'ii  lamiii  trat  rem  iilciiiuiin  occido- 
rint  jc.  [O.  1S.|  ©ie  fiitb  fllcicf)  aU  mortui. 
'3)cim  id)  fuvdjtc  @ott\  bau  id)  cnd)  nicijt 
tobten  >uil  an  ui[ad},  'ilün,  lioc  «Uxenmt 

b   in  carccre,   et   coram   Idscpli,    |l).  21. |  Tau 

IncHtn  loirb  icmcvlid)  (\M)an  f)a[)en,  Ijat 
ntd)t  anbcvu  c^'bacfjt  bcnu  cu  müfte  ftcvlion. 

u. 
|b.  24. J  'flevit',  sifj;nnm  est  (|ii()(l  iioii  iiabct 

1,1   odiiim.  'SiiiK'dii  :  de  simeoii  nun  es(  |>ro|)lieta, 

nisi  [)au|)er  seriptor,  l)at  feinen  i)iiriei|)em  g,t= 

'ifobt,  Est  coiitempta  et  paupen-ima  tr'ihiis, 

@r  Uiirb  bao  fpiel  am  meiften  f\eti'ieben  (jaden, 

i.3jioic34,L's     unb  icncü  mit  6irf;cm  and).    |ö.  2r).|  Zcdd,   v. 

15  praeda  ex  venatioiic,  Sli5a§  einer  erfifjnapt, 
crgreifft  fjciftö,  äßirb  eben  ein  beublin  fein 
gclneft,  baiinn  bau  t^elb  ift  iieleflen,  burffen 
nimer  mt)cr  in  ©gljptcn  tomen,  Martyi-es 
Ecclesiae  nowtrae  niiiil  ad  patriarelias 

20  ä""- 

|ö.  30. 1   'domimis  teri'ae'  llt  .soiimiaiat,  itaä«». 
fit   luine,  voeant  doiiiiiniin,  u 

II, 
[ü.  '■^3.\  fhme.s  pro  satiirilate   eoiitra  f'aiiieni    » 
25  per  Aiitiplira.siu:    Bellum    luiiiime^  bellum, 


fö.  36.|  Orhatis  ^c^  !an  !ctn  Iinb  fuv  cnd) 
30  6ef)alten,  ^ 


■  ■^1  t)evfd;iilb(it\t):  lierfd)iilb|et]; 
(Insu  r:  cihum  pro  l'ame 
l'nK'tioiiem    famis 


9efo(v)bevt:  gcjobbeit 


auff  (bie  'Helfe.) :  [ben  »uegj ; 
da:jn  r:  r^ns  ^eba 


s  E.xuit  eor  *• 
'M  Sqcxv  Ulli,  dazu  r:  ■'jix  dumiiii 

31  h)ir  |i)t)ml  antiuovtcn 
•i;  nodf)  (Ijentigu  tagcu)  tn-l) 
■a  fpracl;  (cv) :  fprad)  bcv  ()Cii:  l)m 

lanbc  ^  r;  dazu  r:  ■'Jix  domini. 
nottnvfft  unf,  dazu  r:  linrn 

nottnrfft  t'amcs  i.  e.  (f)  cibum 

contra  fameni 
■lOiniter   [,^n  l)f)nen],  ^t\  und 

tiCVanbt  auf,  dazu  r:  orl)astis 
38  mit  (fd;mci'ijcn) :  Ijeiljetcibc  r 


Cap.  XLITI. 

[ö.  2.)    'SÜcnic^',    sporavit    brevi    fiuera 
futurum   famis   l 't   quid,   semel    reprelieusio 

35  pulcheri^rima  2;()cninng  ift  gvoä  geloeft  fif)ct 
man  h)ol, 


XLIII. 


14  supra  05  )•         ISjH)  Ex  usii  liiigiia  (liscitiir   r         32  .43.  r 

')  Die  Aiilijihmsi'i  lautet:  Bellum  miniiue  bellum,  itulem  tuimlich  das  ziveite  bellum 
das  Adjektiv  bellus  ist  (kontrahiert  aus  beuulus  con  benus  =  bonusj.  ')  Der  alte  Text 
=  ViUg.;  der  neue  =  Hebr. 


220  'l'Totototl  unb  t)anbjct)tiitlid)c  (^inttäge. 

0.  Jlnir  liiilicn:   Irir   fo   eben  [r] 

»■9  fo(b)bei:n:  fovbcvii  r 
juu  11  fccften  loif,  dazu  r:  -^i  psalma 
C'antabiles  lauilabiles.  s 

i'- 12  Oi(I) leicht:  Dickicht  »• 
fo.  14.|  'nümct^Ltigc  ©ott'  bcv  Iic6c  3>atcr 
muö  ein  groffen  glauben  gcl)abt  f)nben.  Eam 
piito  doctrioani  servatam,  qiioil  .siiigiilariter 

vucariiit    inferiurcs,    dominos,    magistradis  to 

pliiraliter.  [m.  80'']  [ö.  23.]  Servus  est  con- 
scius  uegocii.  Jeus  patris  vestri.  [ü.  l(i.| 
loseph  hjirb  servo  angefügt  l)aben,  loii'b 
pius  vir  fein  gelueft,  [f.  26,28.]  Incurvavo 
IM.122,  sruut,  baS  ift  ber  tiauni.^     'postulate  tpiae  i.s 

Bfli.Sfi.  )o,2,simt  leriisaleiir,  [t).27.]'gvü!fetficfvcnnbüd)\sii»'.27  gtüffct  fic  xiif.  darAi  r:  postii- 

lavit  ad   paceru. 
|ü.  20. 1  gSen  ^nmiii  linib  er  [;3ofcpf)l  erftlidf; 

nic^t  gc!anb  (jabcn.    [0.30.]  Camarim'^,  bicäuu-si  cntbranb   lud,   dam  r:   ^-i-?: 
I)eiligen,  .'Viulace.sct  seeiiri  sunt  ut  in  psLalino  Inde    ^loiiachi    Camarim     a    20 

Ne  e.xalteiitur  JC.     losepii  iinus  est  de  luiiii-  liideis.- 

iiarib|us  humaui  generi.s,  Tum  extant  raodi-  ß(c)mnter(Iein) :  Kammer 

cae  reliquiae  itno  sciiitillae  de  eins  liistoria. 
[tj.  32.]  Nou  comeduiit  ^(^  flott  fie  tfnm 
es  noc^.  u  34  (ffiefd^cib)  cffen  25 

Cap.  XLIV.  XIJV. 

1.  WoiM,  7        fö.  I.]  Sclii's^  (ieii.  4.  .iuw-i  füren  uid,  dumi  r:  rr  (ien.  4 

[ü.  5.]  ^ft  nid}t  allein  bcr  Jrinctbccfjcr  gcmcft  mv.s  ]-  rn?  est  sacrificiis  umis 
sedc|uo  etiam  usus  est  in  sacriticii',  ()at  brnn» 
getrunden  iu  sacris.  '^a  fümpt  bic  Epitiiasis.  30 


9  doctrinani  oder  diflcreiitiaiii         i'ii  .41.   r 

')  Op.  Exeg.  ImI.  Tom.  X,2iii:  Moses  dicit  nos  adorasso  ad  terrani,  hoc  est,  pionos 
et  incurvatos  vel  fjenibiis  torraiu  taugen tiljiis  sujijilices  f'acto.s  esse,  il)i  igitur  soinnium 
inipletuni   est.     /.  Mose  37,  3.  ^)    Hebt:  =n"a;3   rpl.   die  (Hosse  zu  2.  Koniije  23,  5: 

(ßamntim)  $ns  tonten  ioiibctlidjc  uiib  geiftlidjc  i'ciitc,  luic  i^t  bic  nllctniibcd)ti9ftcii  unb  fltciigcftcii 
IRoiit^c  fein  lüöllcii.  Tatumb  l)nbcit  fic  niid)  einen  *Jiainen  (iniiuirini,  bet  Inntct  aU  öüii  Ijiliigcr 
groffct  nnbndjt.  Unb  bni-  tciidjern  galt  tel)  inrn,  nls  bei  iinc-  bic  SJIcndjC  fingen  nnb  beten  in 
bct  .ffiid)en,  Senn  ^Hcndjttjcrg  Icbent  nllentljnlbcn  Wcbel  in  bot  Sd)tifft.  5lbet  luic  biefet  Webet 
ifl,  fo  lont  jener  teiidjetel),  bcibc  Dicnfd)ciit()nnb  on  ©üttcc-  öicift  nnb  tuotl.  Op.  Kxeij.  Lut. 
Tom.  X,  270:  ?-^r:  iiiealncruiit  viscera.  Ab  eo  veil>o  ludaei  vocaut  Monaehos  nostros 
n-'iias.         ')  ticlm]  nxb. 


^rotofoll  imb  f)niibfcöiiftlid)e  tfinitäge.  221 

}uv),8,^crrn    K»f,    dasn   r:    r^ipx 
j)lii(!eiit 
l)auu:  I)Qit§fe  r 
[ti.  1  l.|    Tiidas    captat    l)oncvnl(>nti;iiii    i.  o. 

w  ir.  3ofi-'pf)  fpvnd):  ^ofcpf)  akv  |'-J 

fpradj 
B.  letDQg  (follcn  loiv  f iivUuMiben) : 
1uo§  foniicu   \v\x  UII5  vecl)t= 
fertigen  >•//;  d(i:ii  r:  pTjs: 
10  (tj.  18.|  toir  atfjtcii  bcincn  ^^ovn  iinb  iingiinb    >-  i«  ol)vcit  (,)  mein 

eben  fo  gvo§  |P.  M.]  alc-  bcS  l'liaradiiis.     miv>  is  ineiii  §evT  ?<«/,  (/«-r»  >-.•   -j- 

an.xius  stet'  anxius. 
\\).  21. 1  Pdiio  oeiilns  iiios  super  en,  de 
lereLinia  duos,  bil  tu'icfjt  CV  illt  bov  l)CVli. 
15  ^ubiv?  miib  ber  ftatlidjft  unter  inen  ficUicft 
fein,  post  loseph,  bn§  ift  ein  rechte  coin- 
motio  aflWtmiin.  »>.  ^i  (lamer):  l)er|elcibe  r 

Cap.  LXV.  LXV. 

|ö.  1/2. 1   3!ft   burd)    ein    anber    flanken 
•.>o  fd^recEen  nnb  frenbe,  (Jonnaniee.  ».  4  fprad)  aber,  SErett :  fprad)  aber 

3n  feinen  brnbern,  |'i  S^rett 
[ö.  C]  S-3  ift  meber  faat  nodj  [ernte]  reubte, 

e§  ift  ein  ftroffc,  [ü.  7.]  Sed  deus  vnU  esse    B  7  (er)    i)alk:    [ufirig    be]l)alte 
vos  reliqiiia.s  .siias,  qula  estis  p]cclcsia,  Dens  dazu  r:  -\-  ceterLs  octäsis  fame 

■>:,   l)enofacit  toll    rei^iio   (»flficiimi,    iiiio    mundo  vis   Eoelesia 

propter  Eeelesiain.     [ö.  8.J  'patreni.'  (bnrd)  grab  Sßnnber) :  [burc^ 

eine  groffe  crrettnngej '^ 
B-ioiuav  (bcin  ift):  bu  I)nft  r 
[D.  ll.|    nie    intelligit    siniin    ol'fieiiiiii,    est     >■  n  (bein  ift):   bu  l)aft  r 
M  gratiis    jc.      'laeta    eog[itatioMeni    tiiain    in 
Uf-65, 23       dominum,   et    ipse  te   enutriei'',    f)cift  nidjt 
QÜein  cihare  sed  etiam  i)randerc,  äÜcr  Der= 

Ormt,  ift  berborben.  mi«.  la  -|-  Gen.  4  Imna  (inter)  in  oeii- 

•  lis   pliai'ao  r 

3-,  [t.  14. J    Ben   lamin    tjat   in    nidjt    getnnb, 


7.'}   In  ociil|is  liaberc.     Insepli  »erftc^ct  luol  quod  ludas  clicit  r         IS  .45.  r 

')  anxius  ai^i  sehr  nnaichw ;  rielleictU  exaniinatus  stat;  auch  quantus  atet  mögliclt. 
')  Der  neue  Text  entspridd  wörtlich  dem  liebr.;  do'  alte  Text  war  entweder  nur  freie 
Übersetzung  oder  Verwechselung  von  na-^bs  =  'Errettung'  mit  nX''bs  =  Wuiulerljures. 


292 


^'tototoU  unb  f)nnbid^riftli(J)e  ginträge. 


[ti.  15.]  S'a-S  Ijelft  in   romissid  pec|oatoriim 

perfecta  i.  e.  fic  burffen  lüibber  reben,  Sie 

WoUM5,t2n.  prophetia:  geueratio  tua  peregrina  erit  4  eta- 

tih[iis  iu  aegypto,  j^ot»  getljait.  5"». 

[ö.  17.]  Vides  tvit  ^\o)ipi]  bcn  foiiig  fiiv 
ougen  fiat  gei)aU  [die  fratrihus  tnis],  iiiliil 
tontavit  siue  ipsiiis  iu.ssu,  p. 

». 
[ö.  20.j  g§  ijt  Psiippellex']  untoerb  gelncft 
tempore  farais,  trcv  f)ette  c?  ttioüen  fciiffen, 
fo.  22.J  toivb  150  fl.  getücft  fein,  ßiii  Silber- 
*  (ing  ift  Tetradraohmo.s  [P.  M.]  D[octor 
Miartimis  dicebat '  c-5  maä)t  .1.  talcr. 


16  gefiel  c§  ^^f)avQO  nnf,  ilmii  r: 
■'jira  i 


1*  mä)  (bcv)  ©uter 

19  ^lernet  cud;:  Dieiuet  311  [>■]  eiid) 


fo.  24.]  3iii'n-3  iinb  3Ju6cn  tncrbeti  ba  bccla= 
tnivt  ()aben.  l^aben  miraliiles  disputatidiies 
bvubev  gel^abt,  bii  ()aft-5  gctljan.  G-j  [luirb 
Ebraica  figura  jeinj 


23  jnnb  er  jcfien:  fatib  er  ba  be^ 

3cl)en 
jeljen  G'fet:   5cl)cn  GieVm  r 
n  5?vübcr,  Unb  iprnd):  S^rubcr, 

iiub  fie  3ogeit  l)iii,  Unb  iprad)  ^■ 


0. 2r,  (au§)  [^in  ouff]  20 

in(n)§ 

[SBI.  81»]   fo.  20.J    V'^erba  habere   sine  re  K.    «  sr,  (betn  fotl)  3ofeP^ 

(?lber  e§  loolt  int  nic^t  iiin 
finn) :  (llnb  fein  f)er|  entfand 
l)^in)  Slbcr  jciii  (jert;  büdjt  gar  25 
oiel  auber»;  dasu  am  unteren 
lilattrande,  z.  T.  zerstört: 
(Habaciic  .1.  (IjOx  jie-')  (lapiig 
j=is.^  I)eif)t  eigentlid)  onberS 
tf)iin,  anbcr-j  toerben  (benn  ;:n 
für) ....  ^^d)  füll  indjic'  anber^ 
fleto  et  iion  des  piigath  .  .  . 
beine  mugen  nichts  cnbcr-? 
t()un  I^'x  Hapiiii-  .  . .  ^Ked)t 
gefjt  QtiberS,  gilt  iiid;t§.    So  :k 


')  l'yL  Op.  Kxefi.  JmI.  Tom.  X,  393:  Quanti  fuerint  aestiinati  Urne  arnentei,  qiios 
numeravit  fratri  lienjaniin,  mihi  non  eoiistat.  Tempore  Iiulae  proilitoris  utcunque 
colligi  piitest  valuisse  argenteum  unvim  luauliimicum  aul  auieum  lihenaiuim.  ^)  Die 
yulr.  Ol.  lautet:  'z\)  5B;"  pfifft  cigeiitlid),  niibctä  tljiin,  onbcto  luctben,  Threnor.  2  unb  3. 
3i^  tan  nid^t  onbetl,  Fleto  et  uou  des  pugath  tibi  neque  quiescat  pupilla  oculi  tili. 
SäSeine  nnb  la?  beine  nngen  nid^l?  nnber^  tfjun.  Lex  Tapug.  Habac.  1.  gS  gef)et  nnbet^ 
benn  ted)t.   9ted)t  geljet  onbcr-?,  gilt  nidjt*.    Sic  lacob  longe  aliud  sentit,  quam  illi  nanant; 


iprotofoü  iinb  l)aiibi(5tift(ic()c  ginttfige.  223 

fö.  27.]  Liqneniotnm  [P.M.]   pst   cor  eius,».27  28  iparb  (fein)  (^cift  Icl'cnbig,  iiiib 

ba3  ^er^  Inirb  im  gan^  aiiffgangeii  fein,  Ut         ipiaä):  luarb  bcr  gcift  ^'if'^i' 

fit  in  magnis  rebus.    5lm  elften  ift§  im         l)'^fe§  Jüatei'y   Icbenbig,   unb 

fvembbc   gelocft.      Qnpndo    nnrratur    iiliciii  Sffocl  fpvad)  )' 

:.  iucxpectatum    funb   fol-j    Blo^licf;    gteiilicn] 

obstupescit,  (Jrfcfjrodcn  ift  ia  nid)t  bafuv, 

3[ft  aliquid    [debüitatum]    vere   pathctieuiu 

Graeco,  raptus  est  [Quid  sie]  fia  fic  tuollen 

mirf)  tvoftcn  unb   ücinclocrn  rniv  nuv  bcn 
in  fddmer^en,   lila  vehementi  adniiratione  ob- 

stupnit  G^ntfandf,  ift  im  f(f}iet  abem  In-r^ 

gangen,  @v  toivb  nod)  imev  gebadet  l)abcn 

6r  hjirb  nod§  salvus  fein  deus  conservabit 

cum.   [ö.  28.]  (?r  ift  ticvcit,  ßr  fvngt  ['sufii- 
1-.  fit']  nirfjt  ötel  naä)  fein  [tjouf]  lot,  (vr  loil 

iingc()alten  fein.    Sfaac  ift  nu  tob  \id)m 

iax],  (iv  I)at  feine  nepotes  gefefjcn,  Ijaben 

im  nid)t   nlle  gefallen  '3ft   ll"vt  t)or  bem 

l^unger  geftovben, 

( ai>.  XLVI.  XLVI. 

B.  1  ba§  (fein  mar):  [cv  ()attc] 
B  Mn    Ggi)pten    ju    3ieT)eu:    in 
Sgtjpten  ^^inat»  ju  r 
|t>.  4.]   ['ponot  manu.«   super   or|nlos'']    Gv     b  4  T)inati     jieTien :     i)'mab     l)nn 
-■■•  fol  biv  bein  angen  ^'^uttjnn,  d[ieimiis  oer-         (ygijpten  jicljen  r 
mauice.  [ö.5ff.|  6§  toivb  ouffv  oUev  tuenigft 

ein   400  perfon  geiceft.   mit  bem   tamilia,  vv^Same.   Ti-3  finb:  Snme,  bie 

l)racf;t  cv  mit  fid)  ijnn  Ggl)pten 
B.  ij  (3)ev:    ©er  r,   wohl   liiircrs 
30  Hand 

2l6ev  (3)ev:  @ev  r,  wohl 
Eörrrs  Hand 


5  bto^tid^  c  am  })tDttic^  oiier  umgekehrt         15  f^aiijl  rat(§)  =  ^au§rat 

rgl.  dazu  Op.  Exeg.  Lat.  Tom.  X,  308  f.  iab  3Br  .  .  .  puto  significare  gestum  usitatum, 
quaudo  capite  moto  aut  oculis  renuentibus  ostendimus  rem  incredibilem  narrari,  et 
cor  nostrum  alienissinium  esse  ab  eis,  quae  a  fide  abhorrere,  et  prorsus  impossibilia 
videntur,  ben  Äopf  fc^üttcln,  unb  fjum  jngeii  ....  Ego  libcnter  sie  redderem:  Nihilescebat 
cor  eiu.s,   vel   uihili   faciebiit,   Gr   oc^tctl   iiit^t.     Sieut   llabacuc  1,4  dicitur  nyr\  5lBn 

ablata  est  lex.    Sffio  ift  Slc^t  in  ber  äüclt,  i)ic  iftd  uidjt Item  Threii.  2  et  3.    Fleto 

et  non  des  nsiE  tibi,  ue  cesses  lacrymare,  sed  assiduo  et  sine  intermissione  plora._ 
»)  Der  neue  Text  =  Hebr.  und  LXX,  der  alte  =  Vulg. 


224 


^ProlofoII  unb  fjanbjd^tifttidje  ßinttäge. 


[ö.  28.1  i-  f"-  ba§  [Sftacl]  ev  Sofept)  ficn  ©ofen 
jol  loffon  füren, 

|ti.  29. J   Giacri    liahont  'Omirrorot'   ei,   ^.)({) 

lieber  §6rr,  »nie  ift  ber  alt  Wim  ha  evfvclpct 
Vnilt.  f][icere  @r  ^Qt  nic^t  rcben  funen  ber 
c^utc  alte  9.^ater,  S^ie  frciibe  ift  311  c\ros  f^c- 
iDefen,  6ie  tjabcii  ein  eigen  traetmn  innen 
fletiabt  ba«  fie  nic^tö  3i'tl)i'ti  getjabt  mit  ben 
Aegyptiis,  ftnb  balb  reid)  gelüeft,  vd  (luia 
pastores  mactarimt  peeiulcs.  prerogativa 
Alj[raliac  fuit  magna  Et  cxoiiipluni  AbLraliaf 
quod  rege.s  pcrcu.ssit,  Civil iter  tüirb  er§  lücit 
3;faac  3iiborgetf)an  f)aben,  Ser  tvxxh-i  tl)nn, 
;^>faac  ber  ©d;a|e  §irt  tt)ut  unS  flueit]  nidjt 
naä). 

j.«iHoif45,2c  [Iaool)|ns  til)i  aiidivit]  in  divorsuni  [con- 
trariuin]  ahiit  fronlc],  siniplioitcr  divorsimi 
.sentit. 

Et  abiit  ^  cor  eins,  non  rcspicien.s  cor 
eins,  Est  omissio  positiva:  ^a  töoP  Sfofep^ 
leben,  renuit  consolari,  Afftictus  snm  et 
luimilis  ^ä)  funb  nicf)t  anber?  tt)un  3C. 
divcrsnni  facere  in  Inctn  @r  lieo  fie  [Toscpli 
vivit'l  ha'i  fagen,  ba  gebacfjt  er  bnrt  l^inan»  k. 

|58l.  81''J    |4f.,  28.|    Inda    natus    anno   4. 

\cx   cap[itc  40]   8  ober  9  ior  clter  benn 


».  i?,  zu  lob  r  ="i 

0  17  SJr(l^)a:  S5ria  ^  r,  woJd  von 

f8x{ti)a:  aSria  i  Börerf;  Ilaml 
».s-.gjnpttiali:  gja^[liltl)ali 
B.  28  baci  er  (int  ben  lueg  tueifet  gen) :    ;, 

ba-3  er  [l)f)n  antneifct  ]ü] 
>'  29  entgegen  (,)  gen  ©ofcn 

tneinet    an    fcinent    l)alfe 

(feer):   tneinet   lange   |'|  an 

(liiru  r:  i.e.  Non  jtdtnit  li>i|ni.    10 


t.  3.T  (a[ßa§  nceret  ir  eud)) :  ^ai  ift 
clnr  narnng  /• 


27  (prnposita)  fl.acoljLUS  ubi  .•mdlvit]  in  iliversiim  (duci  r.api)  fconliArimiil  27/2.3  Kx 
cap.  4ö  rli  Am    Ittmde  zu  /..  2/ — 2!»:    Sii]ii-a  l'o  (15)   vcl   fecit  iinjietiiiii   aut   ift  evjd^IafiCII, 

Aiit  irniit  .luf  cf'oitlit  .1.  i.e.  orlt  Itonio  tVrox .  .'idliiic  indoiniti,  noc  Aegypti  rex  nee  Persae, 
iicc  Alex|.'uuUT  nee  liuniani  snliieeornnt  \'il  eeciilit,  vol  cailcl'ocit  @t  (ift)  H)itb  loorlicl)  cvld^taflcn 
fein,  ßt  (jat  ein  fticg  (iffutt  3ft  f'"  fvifflfv  flClDCft  et  rej^nlaio  est  nt  tanileni  ciilant,  Kcclesla 
nianet,  TeiTa  c.idet.  r  I Nacldraii  r:n   Kap.  -t.'i.]  29  (icbartjt   er  (nilbevä  luo)  blirt 

')  Op.  E.ret/.  Ijnt.  Tom.  X,  :iiisf'.:  Kiibhi  Salomon  ...  sie  interprotatiii-:  Cor  eins 
altiit  et  non  crcilidit  verbis  filiorum,  lioe  est.,  lüiige  aliter  sentiebat.  (S^  gieilfl  il)in  nicl)t 
ein.  .  .  .  Ita  cor  lacob  ad  hanc  rem  i)r<i|i()silani  prorsns  nihil  est.  Nun  auteni  .signilicat 
evigilaro  e  soiuno,  nee  ilissolutum  ant  debilitatuin ,  ant  deploratnni,  aut  alii  inter- 
pretantnr.     Sed  eor  eins  aliiit  et  divcrsnni  sensit.  ')  Iriiiiixchc  Jiifle. 


5l.h'Otofull  iiiib  I)iiiibicl)viftlid)c  (jiiitväflc. 

i3ioiep^  Anno  .25.  t'i  na.sciiur  Sela  k.  tSigui- 
ficatio,  quoll  Uievbeu  halh  lucibcv  geiiomcn 
l)abm,  brumfi  ftnby  fccv  fdjlDüd;  lumbcii, 
Auno  24  cogaovit  Tliaiiiar. 


Cai>.  XLYII. 

[ö.  12.]  2)ie  3u»3ftcu  toirb  er  mit  qc= 
nomen  ^abm  propter  Beu  laniiu  Honoris 
causa:  Noluit  accipere  .souiorcs,  qui  euiu 
venclicleruDt.  Illo  tempore  uou  teuipus 
•0  belli  fuit  Ideo  Iud|aica  glossa  ridicLula 
q[uae  d[icit:  loseph  uoluit  accipere  seuiores, 
De  Rex  in  niilitcs  eligeret.^  Quod  genus 
operanira  exercitus!  Ipsorum  vita  est  in 
spe  futurae  vitae,  q[uasi  d[icat: 


[ö.  9.J  Sumus  hie  in  hospi[tio,  Non  liabe- 
Ccbr.  13, 11      nius    hie    permauentem    locuni    ijcregrinus 

sieut  oinnes  patres  raei.  Jsmaelitae  aedi- 
25   ficabant    statira    Civitates    et    arces,    sieut 

etiam  9iom,  sunt  cives  in  hoc  mundo,  Nos 
ttbt.ii.sü.      peregrini  jc.  EbLreorum.U.^  @f  I)at  [3a!o6] 

bennod^    revcrenter    gcrjottcn    regiam    maie- 

statem,    @rBe    pngnat    cum    historia,    quia 


5  .47.  r 


11  noluit  c  aus  iiolueruiit 


XLVIl. 

i>  i  imb  lüciv:   uub  alliü  \va-i  r 
(ift)  foincn:  jinb  [;•]  füiiien 
u-  2  feinet  23viibcr:  feiner  iiiiiöftcu ' 
a^riibcr 


u  3  (3Beu  uecvct  ir  cud)):  2Ba§ 
ift  clor  naruiig  r 

U.4  .:ti  lüoncn'-.'  [<r/.J  -}■  (Sßonen) 
3ur  Verberge,  gaft  fein  frembb= 
ling  fein  Non  cives  huius 
nuiiidi  aut  domestici. 

«.G  (b)a§  fie:  Ia§  r^ 

.:u  türfjtig  r:  b'^n   idonens 

t.sfprad^,  bie  jcit:  fprnd)  ju 
pfjarao*,  bie  jcit  >• 

meiner   (lualfart):  meine§ 
leben ö 


')  Vulg.  hat  oxtremos;  Hebt:  fisp'c  =  'aus  der  Gesamtzahl',  hier  verstandet^  von 
den  zuletzt  Geborenen;  der  alte  Text  entspricht  LXX.  =)  Vgl.  Op.  Excg.  Lal.  Tom. 

XI,  35f.:  In  Hebraeo  est:  Accepit  a  fine  [nsppil  .  .  fiatnim  suorum  .  .  hoc  est,  de 
prioribus  aut  posterioribus  quinque  fratribus  .  .  Rabbini  nugantur  eum  delegisso  illos, 
qui  abieotiori  aspectu  et  persona  esscnt,  ne,  si  robustiores  adduceret,  a  l^havaone  in 
militiam  trahereutur  .  .  Arbitror  euiu  extremes  accepisse  et  honorasse  fratreni  Ben- 
iamin,  quem  praecipue  regi  eommendatum  voluit.  Et  huic  adiunxit  minores  quatuor  .  . 
Cur  metueret.  ne  ad  militiam  eos  raperet  rex,  cum  toties  iam  dictum  sit,  omnes  pastores 
abominandos  fuisse  Aegyptiis.  Nihil  igitur  periculi  erat,  ne  ad  rem  militarem  adhibe- 
rentur.  ')  Der  neue  Text  =  Vti!;/.,  Hebr.,  LXX.         *)  Verbessert  nach  der  gewöhn- 

lichen hebräischen  Lesart.  =•)  Vgl.  Op.  E.reg.  Lat.  Tom.  XI,  5lf. 

£utf|cv3  aOctlc.    »iWüüetieljung  3  15 


226  *-Prülofott  unb  tjanbfdjriftlic^c  eintrage. 

peregriui,   fundus,   [ö.  11.]   9{aemjC'5,    \V\xh  änu-ii  ®ut  uuf,  dazu  r:  possessio 

tjorn  im  lanb  gelüejen  fein,  timc  editicarunt         nmx 

niunitiones,  forte  contra  irruptiones  Is[mae- 

litarum.    [ö.  12.]  Lcpi  [In  Ecclesiaste],  pro  ■».  12  (einem  iglit^en  fein  teil  Srob, 

modulo,  dedit  eis  denieusuiu,  ünbci"  ioolt  bon  bcu  5Uten    biv   anff  bie 

i&j  gern  mit  brinn  Ijaben,  (j[uasi  d[icat:  Eos         jungen  finbcr):  einem  iglii^en 

plus  respexit  quam  senes,  Omues  fructiis  nacf)  bem  er  finbcr  Ijatte;  dnr- 

et    fruges    cre.scunt    propter   pueros,    sciies  unter:    -\-    quia    senes    mali 

finb§    nic|t   lücrb,    ®ie   jlüeen  ^aidh    nnb  (postea)  pueros  bouis  omnibus 

3iofep'^  sunt  patres  populi  dei,  finberBringet§  (datiir)  [fruuntur]  Quia  3Bir 

magb  mit  et  fomuUun,  3Bir  alten  Plärren  alten   narren   effen  mit    ben 

effen  mit  ben  ünbern,   ©ie  nicfjt  mit  nn-5         finbcrn.    ^\\6]i  fie  mit  un§. 

2Bir    finb    procuratores ,    Sie    finb    "^errn,  Ipsi    domini    Nos    procura- 

Sßeil  U)ir  tinbcv  fein,  mu§  ^xi^m  \m\lij\         tores.' 

trincfcn  geben. 

[D.   13.]    S)a    gel)et§    nu    crft    an    bom    d  13  Canancl    fame    proiecti    quia 

l)nnger,  Cananaei  l]übm  9t'6[raf)am,  ^sfaac         patres  non  aluerunt. 

unb    ^fl'fob    getjabt    et   non    curaruut,    illis 

expulsis   muffen  fie  'junger»    fterbcn,    Sie 

hjerben  simpliciter  I)unger§  geftorben  fein, 

[ö.  16.]  2Bo  Ijat  er  bcnn  'ba?,  l'iel)  erneeret? 

@r  mu§  au(^  gro§  borrat  gel)abt  fjaben  für 

ba§  Sie^,  2Ruffen  "ba.  Seute  geftorben  fein 

an  bem  greulicfjen  Ijunger,  Implevit  ruinas, 

idem    hie,    Implebit    omnia    cadaverib[us. 

[ö.  19.]  Nobis  moventib[us  nemo  colit  ter-    «.  19  (Betbe)  un§  fterbcn:   nn-j  fnr 

ram,    hinc  dicit,   Quare  sinis  tcrrani  mori,  bir  ftcrbcn  r 

TOntii).  0,  icExterminant  facies  suas,  ftellcu  fic"  anberS  (5Umunsan):  teuffcuusr 

bcnn  fie  (Sott  gcf($offcn  l^at.    hal-  angefidjt 

bcrfteücn    fie   beffcr   ben§   Ciott   geben   I)at 

t)engeu  ben  topff,  gcljcn  faur,  deus  creavit 

ut  erecti  incedant.  >•'.  20  (natu  ein) :  [faüfft] 

u.'-'i  (fampt  bem  a^oW,  ba§  ju 
feinen  Siebten  aus  unb  ein 
gicug,  bon  einem  ort  @gt)pten 
bis  ans  anber) :  Unb  er  teilet 


4  heiH  r\  isb  Dl-li  (v.  r>)  2'.)  fjat  (ben)  ba§  30  (baS)  DctfteMcn  iiico  redditmn 
nostnim  r 

')  Die  gedruckte  Glosse  lautet:  Quia  nos  senes  mali  propter  pueros  omnibus  bonis 
fruimur.  SCBir  nttcn  binnen  efien  mit  ben  flinbern,  nicf)t  fie  mit  nnä.  Ipsi  Domini,  nos 
procuratores.  ^)  fie  =  fid^. 


^totofoH  imb  '^anbjd^xiftlidjc  ©inttägc.  227 

ba§  Dold  au»  [Ijnit  bic  Stcbte], 
tion   einem  ort  (ägtjpteu  bis 
anS  anbete  rh  ' 
1). 22  (nam)   er  nidjt  (ein):  faufft 

^  er  nicf}t  >■ 

bay  fie  (e)jen  fotten,  Ina» 
inen  Benaut  tnar,  ba§  er  inen 
(gab):  ba»  fie  ficf)  nceren 
jolten  öon  beni  Senanten  nee 

10  plus  raporo  [W*]  baä  er  inen 

gegel'eu  I)atte 
ju  u.  18-22  (ps  1  lU  iiiplobit  ruiiias  n'"?) 
(nuj  excreniant  Mattli  6.  tier= 
[teilen  al)omiiiatio  ilesolatioiiis 

16  beficrniad^cnben  ©ottgemadjt) 

,.,    /(luia    fame    con- 
transtuht^  .^  .       ^  ., 

\  sacrincium  rillt  re- 

surapti  vaciia  erat  terra 

iiqiiiisterrasvaeua.sdistribiiere 

20        [331.82"]  [0.23  ff.]  Et  populmn  servlre  «■  23  (eingenomen) :  foufft 

fecit,   habet    Graceiis,   {?r   Inirb    ein  groffc 

enberung  im  lanb  gemad^t  f)a6en,  i.e.  hal^ 

fie  tre  gclüific  reditus  unb  narnng  tjal'cn, 

i.  e.  ut   fruereutur    suo    constituto,    fjafien 
25]  nit^t  m^er  [P.  M.]  bagu  ttjuren  !euffcn.  5p()a= 

rao  f)at§  inen  bennocf)  geben,  Sa»  muffen 

bennoc^  fromen  ^riefter.  Gr  luirb  rcligionem 

angerichtet  fiaben  Vi  sencs  eins  prudentiam 

doeci-et,  Sat^u  lt)irb  oofepf)  geraten  (]a6en, 
30  §a6cn  nic^t  »neitcr  greiffen  burffcn.    Xunrft 

mic^   cl  fei)  leiblitf)  gelueft.    [o.  26.]  dare 

quintam  quia  alioqui  luilla  habuorunt  onera. 

».  28  fiebcnjcrjen  tmt,  daneben  17 
iroM  i'on  Rörers  Hemd 
3i  [b.  31.]  'Iura'  mi[lii,  SÖic  gro»  l)a(ten  fteäussi/«  der  Glosse  (Steiget)  sind 

ha^,  Voluit  eis  conimendare  proniLissiones,  r  eingefügt  die  Worte:   unb 

Illani  terram  certo  possedibimini,  forte  .scivit  bandet  @ott. 

quod  cum   Ciiri.sto  resurrectunis   k.     S)a§ 


>)  Der  neue  Text  hält  sich  an  Hebr.;  im  allen  irar  die  Nota  Aecttsativi  nx  ah 
Präiiosition  uml  das  Hiphil  -^3Sri  =  'überführen,  austeilen^  in  der  Bedeutung  rmi  i:s 
genommen. 

lö* 


228 


^^^rototoU  unb  I)iinhfc[)rift[iil)c  (fiiitvSge. 


;3iu'amcnt  t^at  er  mit  hanä  angenomcu, 
imb  ficf)  gelüonb  'ad  caput  lectiili'  et  gratias 
egit  Jeo  et  adoravit  deum.  3)a  haii  Sailb 
lüiber  trüge,  Qob  er  inen  ort,  Beueficii  [.!.] 
causa  deductae  coloniae,  et  ue  [.2.]  fiereut 
seditioiies,  deductio  coloniarum,  signiticat 
totius  regni  mutatiouem  omnia  ordinavit: 
regno  t'ecit  tributa  et  sacerdotium  [cou- 
stitiiit]  JC. 


Cap.  XLVIII. 

i.aKüjc 28,13  [ö.  3.]  2Bte  fiabcn  fie  promissiones  jo 
tool  geljnlten,  lo(juitiir  de  prima  promissione 
sibi  facta,  [ü.  4.]  '3"  eigen'  intellige  ut 
supra,  dedit  eis  terram  Gosen  Eohusa\ 
[ü.  5.J  Isti  duo  dicuntur  filii  I.S[raeli.s^  non 
losepli, 


[ü.  0.]  3iene  qui  post  naseeutm-  foUctl  filii 
losepli  I)eiffeil  (]U[;unquam  ul)i('uii(|[ue  in 
scripturis  vocentur  filii   Joseph. 

[ö.  7.|  gr  l)at  3ia^d  nidjt  üergefjcii. 


[ö.  10.]  'puffet  fie'  ein  feine  pietas  unb  forgte, 
|t).  11.]  ['S)enn  id)  gebndjt  {)ai']  3d)  burffte 
uinfern  ^[err  ©n'tt  nid}t  brünib  bitten 
^ä)  [)ette  nidjt  burff en  brumb  bitten  pillel  * 
placiivit,  Tarnen  Tlioliilla  praccatio  oravit 
|to.  12.]  Adoravit  [losepli]  bnS  ift  gegen  ben 
unter,  |D.  13.]  2Öie  gcnalo  ift  hau  befifjrieben 


XLVIII. 

i'.  3  jnir  (,)  ju  2n5 


c.  ft  ^Jhinaffe  unb  gpljrnim  um-  is 

ijfMvIU,  dazu  r:  b  a 
inn   (^gljpten:    in  (Jgl)pten 

lanbe  r 
6. 6  (5Uier  biefe  foUcn)  gencnt  (fein 

mit)  ire(r)  S^ri'iber  (namen):  20 

[unbj  gencnt  [iuerben  luiej  ire 

S^rnbcr 
». '  5Jiefopt)tamia    im/,   da~u    r: 

padaii 

begrnl)  fie  nn:  bcgvnb  fie  sr, 

bafelbä  |/i  air' 


(U)nb  (er)  neiget:  nnb  neiget 


W  AS.  r 


11  äÜic  c  aus   omiüa 


14  tenani 


8/y  fconstituit]  jc.  (Euergotes) 
(losepli)  Gosen 

')  Echiisa]  rms  ')  Op.  Exeg.  Lat.  Tom.  XT,  '.)l  .  .  .  ut.  coniploretiir  rursus 

immerus  duodecim  filionim  Israel,  dividit  lacob  unicum  losepli  in  duas  tribus,  adop- 
tando  Manassen  et  Epliiaim,  qui  ponuiilur  loco  losepli  et  Levi.  Kt  postea  Sciiptura 
sancta   indifferenter   utitui-  aiipellationiluis  Rpliniiiii    et    [oxciili.  ")  Ihr  neue   Tr.rt 

=  Ue.hr.:  der  alle.  —  Viily.         •)  ini>tE 


5|5totcifü[l  iiiib  ^aii&id)vift(id)e  töiiiträgc.  229 

Ephraim  adlevam  jc.  [ö.  14.]  'hitifcilb',  ba-3ä"».  miub  tfjet  hh  rjcnbcil  imf,  dazu 
ift  ein  ueloeu  Qiiainqiiain  scirot  ilhim  priiiio-  r:  Nota:^  Cliristiis  inittoiidiis 

genituni    tarnen    alteri    dextcraiu    iiiiposuit.  deus   (bo)    esse  liic  significat 

3'ofcpl)  toil  feim  Soii   nid;t  unveif)t  tl)iiii,  losum  mori. 

5   tüil  [im]  bie  benedictionem  3C. 

".15  (Set)  (Sott,  für 
(S)cv)  ©Ott,  bei- 
I. Socio.  [S8I.82''J[D.  16.]  Is^hauddiibie  est  Christus    u.  i.;  bic(fe)  Ahinbcii 

[mittendus    deus]    qui   est    ventunis    oomi-  tüQcfjfcu  nnl,  dit:.u  r:  riiulti- 

10  tabatur  illos  1.  Gor.  10.   'Ser  fcgciie  biefe  plicehir  r^-i 

fna6en',  ba§  gc'^ort  U[nferm  \nx  (>)[ott  S^> 

nic^t  augeh).   Piscium  niore  nuiltipliceutiirä, 

qui  multa  habent  ova,   [ö.  17  f.]  Iste  iusti- 

^i  ciariiis  hjtt  fcitn  atmen  Hinnafie  fein  lioi;= 

siiJtu)  i','I;  IS  teil    ubcrcjebcn.      Saä    ift    rcgumn    Israel, 

»utM.so       Nahassba  bat)ib§  grof batet  mu'3  am  golgen 

4.mofc:.5,4       Ijengen  Nu:  25.  Icrobeam  .1.  rex   iiiipius  ic. 

sed  sie  iit  Mirura  ba»  bet  ö@tt  fein  9tof= 

bater  left  an  bem  Hetzten  galgcn  f)engen, 

20  ®er  pater  !^at  für  fic^  curricuhiiu  omtiium 

temporum   usq^ue    ad    finem    tuundi    Soius 

pontifex  est,  w  --'o  (9iacf)  bcinct  meifclucrbc^fracl 

gcfcgenct,  llnb  mau) :  Mn  l)un 
C^ftael  tiüt  ijcmanb  fegen  bcr 
25  [b.  21.]  Sßitb  iet)  \euä)\  jc.    dl)  luic  gehji» 
30^4, 5      ift   er,    [b.  22.]    Joannes    nennet§   proprio 
Siehar,    ubi    dina    stuprata    est   Il)i    unani 
3of. 24, 3.!      sechein*  ideo  vertendum  'partem'. 


1  toiffenb]  lt)i|ien(tnd5)        5  benedictionem  (3u)  k.  14  feim  c  aus  beim         10  Na- 

hassba]  Nahesson       30  (totius)  oinniuni 

')  Als  Glosse  ist  gedruckt:  Christus  mittendus  Deus  esse,  hie  significatur.  *)  Is 
seil  ®et  gngel  bcr  micfi  erlöft  ^ol  /-rx  bs:.-  "xb:sn  r.  16]  haud  dubie  est  Christus  [(Irnn 
Gott  segnet,  nidit  ein  Engel] ;  vgl.  Üp.  Exeg.  Lat.  Tom.  XI,  lOOff.:  Angelus  bxs  redeiiitor 
meus  ...  Sic  Hiob  inquit  [Iliob  19,  2^]:  Scio  quod  bx;  meus  vivit  .  .  Significat  eum 
qui  habet  ins  redimendi.  Sicut  Christus  Dominus  factus  est  noster  niE  et  bsj  .  .  . 
Hie  igitur  est  bs«  noster,  quem  hoc  in  loco  laeob  appellat  Angelum.  Angelus  seu 
redemtor,  qui  omni  iure  potuit  me  redimere  et  tucri  ...  hie  Angelus  Dominus  ilie, 
sive  Filius  Dei  est,  quem  vidit  lacob,  et  qui  mittendus  erat  a  Deo  in  mundum,  ut 
annuntiaret  nobis  liberatiouem  a  morte  ...  ')  multiplicentur]  WT;i   vgl.  Op.  Exeg. 

Lat.  Tom.  XI,  11' f.:  Verbum  nST  significat  multiplicari  instar  piscium  qu.  d.  piscescant, 
a  5T  pisce  .  .  Nullum  enini  animal  fanto  nuniero  crescit,  sicut  pisces  .  .  .  Per  meta- 
phoram  transfertur  ad  multiplicationem  in  immensura.  ')  sechem]  naiü  vgl.  Op.  Exeg. 
Ixti.  Tom.  XI,  lö.3f.:   ns'l'  aequivocum   est,   quod  quandoque  partem  quandoque   vero 


230 


iptototoü  uiib  ^oiibfc^tiftlicCje  ©inttoge. 


Cap.  XLIX. 

[ö.  1/2.]  S)a§  ift  ein  ernfte  ^rcbigt  unb 
ernftlid)  bing  getoeft,  ha  \oxl  et  traun  ein 

Ulli.  'IM.  s,  3  valete  ge'6en.  [o.  3.]  I.  e.  '5Rein  ntacfit',  uon 
est  personale,  sed  potentiale  S)u  folt  3!a^o6 
ertc  xtä)t  fein,  SBenn  ic^  fterBe  ift  ein  anber 
an  nieinei"  JC.  Ex  isto  [loco  prophetae 
multum  sumpseruut]  V[erbo  bu  folt  Inol 
bev  58[apft]  unb  !eifcr  fein  an  meiner  ftab 
[ü.  4.]  Homo  levis   sine  cousiderationc,  lu 

3cc.  23, 9  ff.  Iere[mia  23  prophetae  eins  leves  toaff(f)en 
l^in,  finb  !nn,  bnrffen  ein  bing  tnagen  et 
putaut  |e§]  ijob  tcin  not,  ut  ipse.  Sc^ 
mulier  fd^laffen,  [b.  5.]  audaces  temerarii 
tt)0l!un  6§  gilt  :^te  !^orcn§,   Vasa  iniuriae, 


|t).  6.]  habitacula  [D.  M.]  eornni  gefeit  mir 
nicf)t  uBel,  propter  mystcriiini  [P.  M.],  Aut 
liabitationes,  aut  gladius^  [arma],  ber  eine§ 
ift»,  5lu  ift§  dubium,  oB  er  meine  3ofcp^ 
ober  ©id^em,   ©ie   IjaBen   biefe  fnnbe  tnol 


XLTX. 

.  2  ^acob,  [unb]  ^foid 


5  (unrecht  ^aBen  fie  gc()anbelt 
mit  ircn  mürblid)cn  tooffen,) :  is 
[l)f)re  fcfjlnerter  finb  morbifd^e 
iDoffen] ;  dazu  am  oberen 
Blattrande:  toll  fune  sicut 
petrus,  audaces  temerarii  sunt, 
Iere[mia :  prophetae  eins  leves ;  20 
von  dritter  Hand:  Anima  mea 

Absit  ut  adorabat; 

datm  wieder  Luthers  Hand: 
Crueifigeros  Chr[isti. 

6  inn   ire(in   Bunb):   inn   irer  25 
tixd)e  r;  darunter  von  dritter 
Hand:  Sofep^ 


1    .49.  r 
11  lere.  23.  r 


3   Betoeft,  (g)  ö/ö   ps.  8   iundasti    regnum  et  ps.  110   ut   supia  r 

26l26  Simeon,  Levi  »■ 


humerum  significat .  .  ludit  lacob  in  vocabulo  aequivoco!    Do  tibi,  iuquit  partem  illam 
et  intelligit  locum  Sichern.    Appellative  nomine  attribuit  ei  hanc  portionem. 

')  Op.  Exeg.  Lat.  Tom.  XI,  170 f.:  Variant  et  in  hoc  loco  Grammatici  in  sontentia 
et  vocabulis.  Nam  vocem  ninsa  primum  habitaculum,  postea  machaerum,  romphaeam, 
frameam  intorpretantur.  Nos  ita  accipiemu.s:  Simeon  et  Levi  fratres  sunt,  non  natura 
tantum,  .sed  et  nequitia.  ®§  ift  eiiift  fo  ftom  aU  ber  anbei,  c>3  finb  SBrüber,  jn  Sritber, 
sunt  vasa  iniuriae.  Si  enim  vertas  liabitacula  eoruni,  ut  ludaei  exponunt,  uiliil  sonat: 
8cd  reetius  redditur  instrumenta  violenta  sunt  niachaorae  eorum  .  .  Simeon  et  Levi 
fratres  finb  beitjtoeifcltc  bofc  23ubcn,  qui  delectantur  caedibus  et  violentia,  tjoben  Suft  bnju, 
ut  gladii  eorum  sint  arma  violentiae  et  iniuriae. 


!Ptotofo(l  unb  f)anbfd)viftli(fjc  ©iiiUägc. 


231 


gebuffet,  Eorum  habitationes  Ipsi  sunt  vasa 
i.  e.  perditi  homines  qui  nihil  sciunt  quam 
nocere.  Qx  toil  fte  fonbern  tioti  bcn  anbcvu 
©imeon  unb  Sebi  Sie  fvomcn  brubcrlicficu, 

5  q[ua.si  d[icat  ^x  ijaUS  tDot  aiilaeiirfjt,  -N'(ui 
vult  vocare  filios,  6r  l^at§  att§  in  conspectu 
tüieä  ernacf)  gangen  ift,  ©r  meinet  getutv 
ben  ti-ibum  saccrdotaleni ,  bic  tl)nnf'  joltcn, 
Simcon  finb  pharisei  [sacerdotes]  et  ludas 

10  ex  Simeon.  bte  prophetia  [81.  83"]  ift  rccf;t 
gangen  tempore  Christi,  et  iam  praeeipue, 
ba§  ift  Crucifixio  Christi.'  Bene  iutellexit 
quid  exilium  loseph  significaret  Simeon 
Sebi    finb    geh)t§    pharisei    et    pontif[ices. 

*'  'Dc^fen'  propter  Christum,  de  quo  iutelligo. 
^n  ben  amphibolüs  finb  aKseit  promissio- 
nes,  historice  geljet»  iirincipaliter  auff  ^ofepf), 
post  allegorice  auff  Christum,  [ü.  8.]S)a  ftetjct 
bat)ib,  A  [post]  predam  triumpbasti,  venisti 

2"  ad  triumphum  V|ult  d|iccre,  quod  habent 
regnum  et  illud  dihitaverit,  [o.  9.]  Nos,  Sßer 
tüil  in  tro|en,  lucr  luil  fitf;  an  in  legen 
[fid^  reiben]?  quia  habet  multas  victorias. 
[o.  10.]  Scriba,  legis  iuterprcs^,  qui  tractat    d  i«  •§clb[t] 

25  legem,  '5fieifter',  ordinator  propheta,  ift  nif)ei" 
benn  praeceptor,  Schilo  inverte,  ber  gvoffe 
Seine,  [In  Iere[mia]  Sn^acJi  \>a  ift  auä) 
inversio  literarum.^  ludei  prisci  oiunes 
intellexerunt    hunc     loeum     de     Christo*, 


9  ludas  )' 


(anl)angen):  a  (jalten  ser- 
vator  *•,  dcuu:  qui  tractet  pin 
obedientia  obedit  quem  sui 
non  receperuut  gentes  andient 
ps  17  studitum     Von  Eörers 

24  (fjui  liabet 


19  Sotiib  r 


S  bie  tf|un§  fottcn  =  bie  c3  t()un  fottm 
an)  legis         26  Sc/iilo]  rtbii 

»)  Op.  Exeg.  Lat.  Tom.  XI,  177 f.:  Sacerdotes  ex  tribu  Levi  Christum  in  cruceni 
egerunt,  et  ut  quidam  testantur,  Simeon  pater  fuit  ludae  tachariotis  quam  ipsi  causam 
esse  volunt,  ob  quam  Simeon  non  recenseatur  in  beuedictione  Mosis  .  .  .  hae  duae 
tribus  Simeon  et  Levi  concitarunt  multitudinem  coram  Pilato,  ut  peterent  Barrabam 
liberari  et  lesum  crucifigi.  *)  Op.  Extg.  Lat.  Tom.  XI,  208:  Non  auferetur  sceptruiu 
a  luda,  donec  veniat  Schilo.  Et  addit:  Nee  ppin^a  de  medio  pedum  eius.  Ea  vox 
significat  legislatorem,  gubematorem,  principem,  Ganjlcr,  .g)ofri(^ter,  Schreiber,  qui  com- 
ponunt  et  sanciunt  leges  et  mandata  conscribunt.         ')  Methodus  Atbasch.  •)  Op. 

Exeg.  Lat.  Tom.  XI,  211:  Schilo:  Reicimus  et  detestamur  insaniam  hominura  pessi- 
morum,  qui  hanc  doctrinam  nobis  obscurare  conantur.  Non  enim  frustra  Jacob  singulari 
vocabulo  usus  est,  sed  voluit  celebrare  istum  filium  promissura  ipsi  et  Patribus.  Et 
nos  hodie  Dei  beneficio  fruimur  luce  Evangelii  clarissima,  qua  illustratur  et  exponitur 
vox  »V'-i.  quod  significet  filium  virginis  et  Dei  simul.  Haec  grammatica  mihi  placet, 
et  in  ea  summa  fiducia  acquiesco. 


232 


^itototoll  imb  fjcinbfcljriftlic^e  Einträge. 


Recentes  depravariint,  Ille  fortiiimtor,  Heros, 
'§elb',  servator  tiom  Rauten,  i.  e.  3ift  bev, 
de  quo  [dictum  ad  Abra[hani],  In  seraine 
tun  IC.  Simcon  unb  Scüi  Incrben  bcn  cntci= 
figirn,  Gentes  tuerbcu  gern  annemcn,  qui 
obedit  ber  Ijengct  an,  [quem]  Sui  uon  rc- 
ceperunt,  gentes  audicnt.    ]is|aliiuis  18. 


[ö.  11.]  'Lavahit'  lüie  fciiic  licWic^c  boffen 
finb  ha§,  feine  hucfoiiea,  ju.  13.J  önf^ 
[Sajen]  Ebraieum  [an]  ©ibon  bn§  ift  gcnalu 
befcviBirt,  [b.  16.]  'bnn\  (Jr  luirb  gcfcf)cn 
l)cibcn,  ba>3  fein  ä^olc!  Umrbe  tiicl  3»  fvicgen 
\)ahtn,  Ml  i' 

[ö.  19.]  fein  nnfff)orcn  belli  populi  dei  Idee 
addit  Epipho[uen)a  [i.  e.]  [ö.  20.]  dabit  vo-    «• 
luptatera    vel  volnptnaria  regibus,   'Asser'' 
nihil    [praeclari]   fecit  [Asser]  quideni   non 
regnabit,    sed   erit  prompta   et  obediens  et 
af'ficiet  [voluptate]  reges  siios.     äßol  t^un, 
siguificat    tarnen    illam    obedientiani    erga 
reges,  [ö.  21.]   Sdjone   vcb    i.  e.  tan  lool   «■ 
reben  3ft  l'ott  ber  bibova,   [H.  22.]  Xorfitev 
[politiae]  gfjen  auff  ber  innnr,  ift  fein,  n'ber 
nimis  buccolieum,  gubernationcm  k.    Se^en 
■^in  au§,    fe^en    toic    bnä  9}egimcnt  ftcfiet, 
[b.  23.]    ©(^u^en    [friegen]    Rex    Syriae,  « 
magnifici  ^ii    ber  mod^ty  tf)nn,    o^'C   ritfl<'i:i 
()a6en§  ni(^t  tf)nn. 


Hand  m  der  (fanden  Stelle: 
lacob  vidit  suos  posteros 
niulta  passnros  ideo  admonet 
eos  ut  confidant  (et  sperent) 
in  Dominum  et  sperent  sua 
Salute  se  tntos  fore  <Scib  un= 
erfrfirotfen,  @ott  h)trb  eud^ 
nic^t  berlaffcn.  Vidc  Genicsin 
1:23  J\ 


IS  £)evr  +  '•//  15 

20  (nicblidjc  Steife  geben) :  (lnol= 
t£)ün)  ju  gefallen  tl^nu'-;  dasu 
von  Rürers  Hund:  ])riorem 
(reddidit)  sentcntiani  retinuit,  2u 
cum  enarraret  bencd[ictionem 
hanc. 

•-'1  (^iiBfc^c):  [fd)one] 


[ü.  26.]    Benedictio    quam    dat    tibi    pater: 
fortior  eris  quam  priores  i.  o.  excelles  omnes 


■-'3  'erbittern,  mit  ircm  3anrten, 
unb  in  fjafjen)-':  erzürnen, 
unb  toiber  l)l)n  hnegcn,  nnb 
oerfolgen  rh 
n  (finb  erntannct):  ftarcf  *■ 
26  (©er)  ©egcn  beine(m)  Satcr, 
(unb  Titeincni  lUireltern  ber= 


2  %<xmm,  (Eb.)       .?)elb  r 

')  Luther  wa(ß  kirr  rinmal  das  damals  >ioch  vichl  allgctne.in  verständliche  Wort  .Jjnfcn 
für  onfutt;  in  der  Übersetning  ist  dann  aber  .S)nfcii  (als  mißverständlich,  iveil  es  in  der 
Bedeutung  'irdener  'Topf  [Hafner  —  Tofifer]  belcannt  war)  nicht  aufgenommen,  sondern 
Qiifiltt  bleibt  stehen;  vgl.  Dietz  s.  v.  *)  Vidg.:  praebebit  delicias  regibus;  dem  entspi-äche 
die  fridure  Übersetzung;  der  neue  Text  beruht  auf  einer  anderen  tlbersetzung  von  nisnsa, 
das  hier  Leckerbissen  bedeutet.  'j    Valg.:   Sed  cxasperaverunt   cum   et  iurgati  sunt 

invidonint-  quo  illi  lialientcs  iiu-ula.. 


^irotüfün  iiiib  ()imbitf)tiftlid)*  ©inttägc. 


233 


DOS,  [9BI.  83'']  nictaphoricc'  colles  i.e.  'bic 
Ijo^en  in  bcr  tvdt\  V|iilt  (][icere  bit  folt 
ber  redeten  f?roffcn  !onii^  einer  inerbcn,  Alii: 
donec  diireiit  coIlcs  iiuiiuli.     Ab[raliaiii  t)at 

5  auä)  lüol  gcfdjlnflcn,  sed  nihil  ad  regmini 
Salomonis,  loie  e«  bie  Uicltlicfjen  §crrn  gern 
l^afien,  3ft  ein  Ireltlicf)  reid^,  fif)eftu  rtol, 
papa  ^at  öiel  foftlidjer  vopal)iila  ])olliiit, 
tüei^en,    popfulus]    lilc    jol   jein    sincrularis 

10  [dei]  pop[ulus  fein  [in  orbe  terrarum  et 
postea]  ba§  fte  ein  fonbcvlic^  ftncf  fein  in 
pop[nlo  dei]  Est  regnum  dei.  \\).  28.]  Ille 
totus  populus  Israel]  in  orbe  terrarum. 
Sed    Ephraim   est    regunm    regni    [populus 

15  populi]  Italia  est  hoilus  mnndi,  Lombardia 
est  hortus  Italiae  [b.  33.]  öetfiel,  Öcrfd^teb. 


f)eiffen,(ief)et  ftart!,  nad)  tomifd^ 
ber  .s>l)cu  iun  bcr  SBclt.  ?tuö 
^^ofepl)  follcn  geübter  Uicrben, 
unb  überfte  5Jnfcrcr  unter  fei= 
ncn  iörubern):  ^|ic]  Segen 
bcine[y]  5öater[C']  gctjen  fterrfer 
bcnn  bie  fegen  meiner  boreitern 
(#  nncf)  nninb)cf)  ber  .^or)en 
Ijnn  bcr  luelt  [)ii\)  unb  fiollen] 
fomen  auff  bn§  f)enlU  3oiepr), 
unb  nuff  bic  fdjcitcl  bcö  3la\ix 
unter  feinen  briibcrn.  rh 
0  -'» l^otte:  ijat 


(ftarb):  unb  ücrfcfjicb. 


20 


Cap.  L. 


[b.  3.]  '40  ta9e\  ba§  ift  ein 
bing  getrcft  S)q§  finb  resurrectionis  testi- 
raonia^  0  gan|e  Umd^en  eadaver  gefiniten, 
3ift  fester  3ef)en  luodjen  nnbcgrabcn  gelegen. 
@ie6en|ig  tage  f)a6en  fte  fic^  mit  itn  ge= 
falbet  [0.  4.]  'Si  gratiam'  barff  er  [D.  M.] 
ni(^t  feltS  mit  ^^l)iarno  rebcn?  (Sr  ift 
[P.  M.]  in  luctn  getoeft,  £)at  nic^t  für  in 
geburfft. 


L. 


1  tüeinet 
l)r)m  |/ 


unb : 
unb 


»neinct    über 


ge(gra'6en):  ge!aufft 


zu  3  22  aniiis  c-ivuit  lacob  lü.^opli,   Gv  Wirb  in  Valien   (o(jcu  fuc^en 
zu  20  5.  sept.  Anno  39  r 


17  .50.  r 


')  Op.  Exeg.  Lat.  Tom.  XI,-iS8:  Colles  metaphorice  pro  regibus  et  regnis  mundi 
aecipiuntur,  atque  hoc  vult  lacob:  Regnum  tuum  Ephraim  est  sicut  unum  de  regnis 
mundi,  cum  quibus  dimicabit,  ut  David  cum  Syris  .  .  .  saepe  pugnavit,  terramque  illorum 
occupavit.  ISed  imperia  mundana  non  habuerunt  prophetas,  non  verbum,  non  cultum 
divinitus  ordinatum,  sed  temere  nata  et  congregata  sunt  .  .  .  Hoc  regnum  autem  certo 
verbo  et  certis  legibus  constitutum  est  et  habet  multos  egregios  viros,  prophetas  et 
duces.  ')  Op.  Kxey.  Lat.  Tom.  XI,  SOS  f.:  Voluit  Deus  significare  mortuos  in  Christo 
esse  myrrhatos,  Christus  est  myrrha  nostra,  sicut  ei  etiam  ofl'ertur  a  Magis  [Matth.  i,  11] 
Si  enim  credimus  in  ipsum,  inungimur  myrrha,  ut  non  pntrescamus,  sed  servemur  ad 
futuram  resurrectionem.         ')  Diese  Kmrektur  ist  nicht  in  die  Bibel  aufyenommen. 


234 


ipTotototl  iinb  l^anbfc^rifttic§e  ginttägc. 


[ö.  7.]  'Omnes',  allerlei),  (Sr  ift  el)rli(^  tocr= 
lid^  fcegrafien,  muffen  bennoc^  front  Seutc 
getoeft  fein  Aegj-ptü.  Yideut  esse  Prophe- 
tam  [lacob]  [ü.  10.]  6r  tft  gelücft  ba  man 
ha^  forn  l^at  auffm  felb  gebroffc^cn,  Sic  t)a6en 
!eine  horrea  gel^abt,  'flage',  ift  bie  gan|e 
i.!B!oic23,4fi.  ceremonia,  bet  ager  ift  ia  iDoI  repetirt  unb 
celebrirt  in  sacris  literis,  in  quo  fiiit  sepul- 
tura  patriarcharum. 


»•  ^  (©efinb§) :  !^aufe§ 


[o.  15  f.]  5Jluffen  suspiciosi  Seutc  fein  geloeft, 
£'05  fie  fi(§  fo  fur(^ten,  [ö.  17.j  8ervus  de! 
i.  e.  untb  @ottC'3  Iniüen  ^cifft  ha§  geBeten, 
S)a  ^dhin  fie  bQ§  somnium  notf;  ein  mal 
i.imMc37,jfT.  implenint,  [ö.  19.]  6t)  ir  folt  mid^  nic^t 
alfo  fur(f;ten  al§  loere  iä)  ein  @ott  [^r  folt 
mi(f;  nid)t  anbeten,  iiuia  estis  etiam  tilii 
proniiss[ionis]  ^i^  6tn  fo  \vdI  ein  menfc^ 
«»Q.  10, 2.^  f.  als  ir,  Sic  Pet[rus  ad  Coruelium  Huiniliat 
se,  Kes  illa  nou  est  gesta  humauitus  Idem 
casus  qui  accidit  vobis  posset  et  mihi  acci- 
dere  jc.  2Bir  finb  anne  'i)]lcnfd)cn ,  Sßollt 
|"S)urfft]  ir  mic^  [nid)t]  für  ©ott  fjalten  jc. 
[ö.  20.]  „©etüanb",  Cogitavit  in  Eb[reo. 


r>.  11  int    lanbe  (,)    bie    C^ananitcr 
faticn,  bie  filagc  bei)  bcr  tcniten  lo 
9ltab:  iafjmdiirch Liiückinfcr 
3ttab 
li(e)3t 

».  u  lDorcn(,)  feinen;  am  llandv.  .S 


nB.is  ®enn  icf)  Bin  unter  ©ott  imt, 
(IdZH  rli:  (-]-  In  loco  dei  ^ä)   -o 
6in  ia  nicfjt  ©ott,  sed  iiomo 
similis    vobi.s    Xon    est    vos 
uccessc  me  adorare) 


»  ao  gcba(J;tet  6ofc(0)  (über  mid)): 
gcbacf;tct[ü]  Bofe  (gebac^t  r) 
mit  mir  ]u  mad)cn  ih  so 

(Ijot  es  jum  guten  getnanb) : 
(nn-D?)  gcbac^t§  gut  3"  ina= 
d^en  rh 

In  der  Inhaltsangabe  neben 
V.  22:   Sofcpf)    (Ijat   gelcBt):  35 
3ofc^3!^§  alter 


7  Gen.  23.  r 


$ioto£oII  uiib  ^niibfc^tiftli^c  eintrage.   (2.  aJlo(e  1.) 


235 


EXODI  CAP.  I.  U. 


JU», 


5  [ssr.  84»]  [ö.  8.]  3i(^  fiott  e§  totrb  mutatio 
regni  getceft  fein  Söirb  ulius  [Rex]  cjclueft 
fein,  noa  ex  prioribius  familiis,  ©inb  offt 
mutationes  btinn  furgefatfen,  HerodLotus. 
[2)ie  erftcn  I)unbert  iar  ift  inen  fein  Icib 

10  gefc^eljen]  bo»  gro»  elenb  loirb  nid^t  laug 
getnerct  ^abcn  Ex  Clial[dea  egre[diebantiir.^ 
3!n  bem  anbeni  I)nt§  angangen  6§  ntu§  ein 
jc^one  Ecclesia  fein  getoeft.  3lEe  patriarchae 
12  et  eorum  uxores  liegen  brinnen^,  Osea 

15  loseph  finb  aüein  er  au§  gefnvet,  Quauti- 
tatem  numeri,  non  virium  significat  (fertior). 

[D.  11.]  'bienften',  „kften",  crBeiten  Est  uovus 
rex    et   timuit  ludfcos]   ideoque  edificavit 
20   munitiones  3C. 

[ö.  12.]  paritz*,  grassator,  bei"  fie'  aufBrcit, 
i.e.  6ie  !^ielten§  für  barbaros,  bestias,  [Greci] 
aboniinabantur, 

25 

[ö.  13.]  Aegyptii  ijahm  ttoUcn  glorios!  fein, 
qui  hab[ent  regnum.  !ereten  bau  angefic^t  öon 
inen,  tunben  fic  nid^t  anfeilen.  |ö.  15.]  Mea 
cogitatio  quod  communes  [fiierunt  obstetrices] 

30  mulierum  Aegy|)tiarum  et  Ebraearum.  ^^t 
ein  groffe  fc^euflic^e  tyrannis,  i\atS  fo  tDoEen 
paulatim  auff reiben,  @a  !^ot  feinen  florem  tjin 
toeg  get)a6t,  ^at  foEen  ins  3iott  meer  gef)en 
ut  nunc  papistae.   6§  ift  ein  bofcr  Tyrannus 

35  getoeft. 


I. 

1  r  von  Ttörcrs  Hand:  Gen.  46. 
5  fie6en(t)3i9 


10  fricg  (tniber  uns)  erfjuBc 
nUnb  (er):  Unb  [(f)  monl^« 
fe|et:  fe^etre? 
mit  (S))ienften:  mit  ff(^mc= 
ren  b]ienftcn 
12  (S)arum6  toaren  fie  ben  'Ein= 
bem  ^]xad  gram.):  ys  paritz 
Unb  fie  f)ieltcu  bie  finbcr  '^itad 
toic  ein  gretoel  >h 


■  15  ju  ben  3Be^müttern  (ber)  @5re= 
ifc^en  (Uieiber) :  ju  ben  @Bre= 
ift^en  Sißefjmüttcrn 

In  der  Glosse  5p[)arao:  mcn= 
lin  (finb):  menlin  ift  r 


0. 16  ftucl  unt,  r  ©tein 


18   (5t)    Est 


13117    Ecclesia    in    Aegypto    tempore    captivitatis    populi    Isr.iel    r 
22  paritz  r 

')  egrediebantur:  seil,  sclton  nach  70  Jahren.  *)  biinnen:  nämlich  im  gelobten 

Lande.  ')   Aller   Text  =  Vulg.;   neuer  =  Hebr.  und  LXX.  •)  paritz:  y^f. 

')fie  =  ft(^. 


236  53totofuII  iinb  f)anbfcf)tittlid)C  Siiittägc.    (.2.  Tlo\e  1.  2.) 

[ü.  19.]  Acg^yptii  finb  lueid)  imb  3art  EliLraei 

func  unb  fefte,  bü§  regnum  inirb  gar  cücvtirt. 

.  ffioic  2, 3        Arundo   Aegyptiaca   iSinb   grof je  'r{)Or' 

gelreft    bar    au§    man    !an    f)at    gcmadjt. 

5cf.  18,  j  IsaLia.i 

Cap.  II.  II. 

©cfllreigct  U[nfcr  t)|crr  @[ott  batiit,  ba3  ä"u.3  -|-  Arundo  Egyptia  ])ro  navo 
man  fo  mit  feinen  .'peiligen  unibgcfict  inic         est  in  usu. 
■^ie  mit  Wo\e,  [ö.  5.]  Mater  mirb  Ineg  gangen 
fein  ^atB  nic^t  fnnnen  fcfjen,  ift  feer  ficgiidj 
comiuisit  deo.    ;^sft  fccr  fein  cinfeltig  nnb 
Barmfjcrtiig  befcfjrie6cn. 

äu  11. 7  rb:-  r 

fö.  8.|  'Matrem  filii\  [Unter  bc§  finb  alle 
finblin  ertrencEt]  2)a  tjeBt  U[nfer  t)ierr  g[ott 
an  3C.  Ibi  sperarunt  fore  brevi  ut  liberen- 
tiir,  Moses  viudex  tyrannornm,  5)tofe  ift  ein 
funer  man  gclneft. 


[ö.  14.]  'Quis  tc  constitnit'  k.  finb  and)  Bofe 
f(^al(f  unter  ben  ^ubcn  gelüeft  Hie  vides 
verum  proverbium,  Sßufte  ba  einen  ^Rorb 
auf  in  K.  f®l.  84^  [0.  16.]  Sacerdotes  finb 
imcr  geloeft  apud  omnes  gentes,  Ta  fompt 
aber  ein  defensio  @r  mu§  bie  5}{e|en  lier= 
bienen,  [b.  20.]  3"  cffcn,  -3Jinffen  bennod) 
feine  Seilte  gelneft  fein.  [ü.  21.]  Zippora 
©perling,  ©teßct  fic^  ULufer  f)[err  g[ott  gleich 
als  ^oretc  cr§  nid^t  c 


u.  la  falje  hüi:  fal)c,  bno 


«22  G)erfo(n):  Werfoni  >■ 
\\i\>.2i  von  Unb  fie  his  errettet  »t(ht 
ih: \Gf.]  -f  Non e.st in  Ebraeo"'' 
».23  (@tli($c):  [Sauge] 


H  Arundo  Ai.gypti.-ic.a  r         3l5  voyi  Arundo  on  ijrliiircn  xchon  zu  Cap.  II,  3  6  .2.  r 

7(8  ©c^mciget  bis  umige^ct  unl.  14  losephus  Tcnuutlia  lili:i  pliai^nionis  21  Sacerdotes 

gentium  r         27  Zippora  r 

')  Jesaia  18,  2  vgl.  Plinius  13,  21—26.  ')  Der  hebt:  Text  enthält  in  der  Tat  diese 
Worte  nicht,  dai/ef/en  hat  Vtdg.:  Alterum  vero  iieperit,  quem  vocavit  Eliozer,  diccn.'^: 
Deus  enim  patris  mei  adiutor  maus  eripuit  me  de  manu  Pb.iraouis.  In  der  deiitsclien 
Bibel  sind  die  Worte  einijeklaminert. 


SptotofoH  unb  ^aitbfrfjviftlidje  Siiiträge.    (2.  5D(oic  3.  4.) 


237 


Cap.  111. 


5        [D.  7.]  SBfje,  leib,  fd;mcv^cn, 

[o.  12.]  opfferti,  i.  e.  „bicticn"  Je  cffectu  iu- 
telligo,  2ä)  Joil  tl)ujrtüie  icf}  pflege,  Ipsi 
iutelliguDt  de  essentia.  |D.  14.]  'Ego  sum 
10  qui  sum' nomen  meum.  S)a§  ift  ein  gtoä.^ 
[V[ult  d[icere],  Sic  nie  [P.M.]  invocabitis 
[ö.  15.]  lUum  deum  habebitis  pro  deo,  rjui 
est  deus  Abraham. 


111. 

B.  a  faf)e  ba§:  fal)c,  ba§ 

»■■»  faf)C  ha§:  fa^e,  ba§ 

».  6  nn3ii(fel)en):  an  ,3u  frfjnluen  r 

»•  7  ev(faixii) :  ertaub  /■ 

«•  9  (gelüalt) :  ^anb  ;■ 


3tf.  G4, 5     [cap.  4,24.]    'OcciuTit',    In    Esa[ia    sieut 

praeauus,    Oecuristi    laetanti,    ba   tvix    auf 

25  Sleg^pten  jogen  unb  from  toaren  In  Paulo, 

»8ni.  s,  26     cv  !ompt  unl  entgegen  unb  Ijilfft  un§  anff . 


0-  li  ba  bei)  (fot)  nuui  (lueiu  gc= 
beucfeu  üon  St'uih  ju  !iub-> 
ünb.) :  ba  6el)  man  niirfj  nen= 
neu  fol  fuv  unb  für  rh,  dazu  >■: 
memoriale. 

B.  16  (bon)  3fracl:  tjnn  ^\xad  r 

»■  18  (üon):  l)nn  ^• 

0.  la  on  burd;  ftarde  (SBuubcr) :  on 
burd)   [eine]   ftarrfe   I)aub  /- 

B-aoIaffen  ,^iel)eu:  jieljeu  laffen 

B.  22  fo(b)beru:  f orbern  r 


Cap.  IV. 

[ö.  6.]  'fd^ne'  seil,  toeig. 


im. 

B'  loie  anber:  ioic  fein  |^-]  anbcr 
B.  8  :^6ren    (h)a§   bu   fagft   öom) 
etn(n)  3"'^'^»:  i}öxm  beiner 
ftim  bet)  ciue[m|  St^idjen  »• 

(»nenn  bu  fagft  üom):  bet= 
ner  ftim  bei)  bem  r 


1  .3.  r  10  Nomen  dci  r  12ll3  lUum  bis  Abraham  unt  23126  Occurrit  h!s  auff 
t/eliören  zu  Cap.  4,  24  f.         24  D^IS^  r         27  .4.  r 

')  Vgl.  Unsre  Ausg.  Bd.  16,  41:  Notandum,  quod  deus  hie  dives  est  verbis,  multis 
loquitur  cum  Mose.  Magnum  est,  quod  quis  dei  verbuin  audit,  si  vel  unum  verbuni 
audire  possemus,  debemus  ad  finem  niuudi  currere:  multoplus,  si  tani  iiiulta  nobiscum 
loquitur,   ut   hodie.  -)   Der  neue   Text    ist  tcwllich  nwh  llcbr.,  LXX  u>ul   Vuly. 


238 


5PrototoII  unb  ^anb|^riftli(^c  ©inttägc.    (2. 3)Joie  4.  5.) 


[ü.  9.]  lu  voce  i.  e.  ioaS  bu  baxbit)  [seil. 
beim  signo]  fagen  toirft,  [ö.  11.]  'Quis?'  Sa§ 
tft  ein  feine  consolatio,  [ö.  12.]  233er  nid^t 
teben  tan,  ben  !an  ic^  6ercb  machen.  Linguas 
infaDtium  facit  disertas.  [ö.  13.]  '©enbe'  3C. 
xä)  tviU  nid^t  t^un  3C.  6»  grauet  im  auc§ 
für  bcs  ipetje,  [ö.  14.]  'Sereb  ift'?  ßin  feine 
significatio  ift  hai\ 


».  15  mimb :  munbe  r 
».  18  fel^e  o6:  fef)e,  d6 


[O.  19.]  QB  ttiirb  irgenb  ein  exactor  Nogcsch^, 
[toajc^mLann]  geloeft  fein,  ben  er  erfc^Iagen 
i)at,  [ö.20.]'Efer  2)er  fol  ßgl^pten  f c^Ia^en. 

»■  21  bie  ic^   (unter) 
l)nn  r 
[b.  25.]  ludei  utuntur  jc.    '©tein',  allegoriaäu».  25  (Stein  r 
U)irb§  fein  i.  e.  durum  aliquid  ferreo  cultro  ac. 
[ö.  26.]  'Iie§  ab\  seil,  angelus.    [ü.  27.]  Ser 
robter  SSerg,  tuirb  am  §orefi  fein,  Unde 
ergo  fabula  apud  nos    ex  hoc  loco,   quod 
circumcidant  filiolos  lapideo  cultro  3C. 


10 


bie   \ä)  bir 


0. 31  !^6reten  ha%:  f)orctcn,  hai^  r     20 


Cap.  V. 

Non  per  omnia  retulit  mandatum  dei 
ad  regem,  omittit,  primogenitus  meus  JC. 
[0.  2.]  'Sßer  ift',  bal  ift  ein  rechter  gefelle. 
'm\o  fol  man  fugen.  Sic  hodie  Papa  et 
sui  i)harao,  [b.  4.]  frei)  fein  Gal.  Ociosi  estis 
®ai.  .1, 1  Ti  ''1  Christo.  SBolt  ir  ba§  frei)  machen  haB 
iä)  ge^JOten  ^a6e?  Quare  excitatis  seditio- 
nem  ic.  Hoc  pulehre  convenit  ad  liber- 
tatem  huius  [nostri]  temporis,  populum  a 
legibus,  obcdieutia  jc.  SBelc^er  Teufel  f)at§ 
eud^  Befolgen  in  meinem  9leic^.  [ö.  G.]  '33ogtc' 
finb  aegj-ptii,  '?tm6tlcute'  Ebrei.  [ö.  8.] 
'3}iuffig',  fein  t^rannifc^  bo»,  fein  hjeiftic^ 
gemacht  [opprimatur],  Xon  tarnen  unnu^, 
sed  etiam  erlogen, 


V. 

i  ha§  mir§   (fcire) : 
ein  feft  "^alte  r 


ba§  mir§ 


(SBarumfi  machet  ir,)  bu , 

{haä  bi§  SJoItl  icin  Wxä  Icfft 
anfte'^en?):  bu  .  .  .  .,  [Söar= 
umb  lüolt  tjijt  bo§  öolcf  Don 
feiner  eröeit  frei)  madjcn?] 


B.  9  (trort) :  rcbe  r 


16  dumm  (quid)       cultro  durch  Stricli  zu  15  utuutur  und  18  Uiide  gezogen        21  .5.  r 
2ß  G.-il.  6.,  dazu  S'nO  [iri-En   Ilehr.] 

')  «515]  toajc^mi^aim,  wohl  verschrieben  für  Sßnd^mianit  =  Frotirogt. 


5!totoft)a  uiib  ()anbfd)tift(id)c  eiiiftngc.   (2.  «DJofc  5.  6.] 


239 


[tJ.  16.]  Nos  populus  tuus,  siimus  peccatiim, 
sed  est  popnlus  genetiviis  casus,   Saovitur 

5  in  populuni  tmim  quasi  peccatorcm  [231.85"] 
bein  öold  mus  Icibcn,  iiiuy  unrecht  X)abm 
Cum  rex  mortuus  fuerit,  erimus  peccatores. 
6§  ift  fo  3U  r)ofe.  SBcnrt  man  toil,  tan 
man  eim  fc^ulb  madjcii  [finbcu].   -Blan  flicket 

10  occasionem  ic.  6§  ift  eclyptica  oratio. 
Tabeniaruliini  ift  mt  res  mortua,  Ijcviticus 
ift  gar  ein  licrbriejlicf)  6ucf),  a  paucis  logitur. 
5Jluffcn  funber  unb  beS  Seufelä  fein,  Sin§ 
iglid^en  tyranni  cor  ita  afl'eotum  est  ut  hie 

15  describitur.     [ö.  17.]j|@«   ift  inen   JU  tool. 

[b.  21.]  '3"  tobten'  [tejt]  bie  Ijaöcn  ein  !ur|e 
patientia,  sed  non  omnes  Schoicrc.'^  [ö.  20.] 
occurrerunt  Mosi  et  Aaron  stantibus  Irati, 
20  seil.  er|utnet,  So  fol  man  liLnfcrnt  t)Lerv 
g[ott  bic  (Sc^IuffcI  für  bie  fnffc  inerffcn.  ^ 


».  13  (trieten) :  [(fd^Iugcn)] 
»•  11  (bie)  bie :  toelc^e  [/■]  bie 
«■  16  (man  fnnbiget  on  beinern 
bolcf.)':  [bein  öold  mu»  fun= 
ber  fein] ;  dazu  r:  +  (idest  vel) 
[Gl.]  Unb  bein  arme  leute 
muffen  unrecht  ^aDcn  unb 
funber  fein.  TOan  fu(^t  fdjulb 
ju  beinern  öoW. 


B.  19  (ni(^t  Keffer) :  [erger] 

0. 20  Unb  ha  (^liofe  unb  ?laron)  bon 
Sp[)arao  gicugen,  traten  fie  ha^ 
f)in,  haä  fie  inen  begegneten,) : 
Unb  ba  fie  üDn^ptinrao  gicngcn, 
begegneten  fie^Jlofe  unb'Jtaron 
unb  tratten  gegen  fie  »7« 

»■21  gegeben  un-3:  gegeben,  un§ 


Cap.  VI. 


30 


[ö.  7.]  '©erid^t',  ftraffe  toit-S  nid^t  t£)nn.  Ecce 
Israel  non  aiulit,  quomodo  2c.  ^  3ft  ein  gut 
3Irgument.  21ber  Uinfer  t)Lerr  ©Lott  fragt 
nichts  barnad^  %  Gt  meinet  hie  singula 
capita,  sicut  recensentur  singula  eapita, 
[ö.  14.]  S)oi  [ift  äofl  finb  bie  perfon  etn§ 
igltc^en  gefd^Iec^t§,  V[ult  d[icere  lu  qua- 


\1. 

V.  3  metn(en)  9lame(n) . .  (f)abe  itf)) 

inen  nicfjt  (funb  gctf)nn) :  mein 

9tame  ift  inen  md)t  offenbarb 

lüorben  r 

f.sSfrael,  (bie):  Sfrael,  tueld^c  »• 

»  -  3t rm  (,)  unb;  dazu  >■:  -T-, 


13  Sfrael  (,)  unb;  dazu  r:  A 

14  (be§  ^aufe§  irer) :  [ijnn  iglicfjem 
gefdytec^t  ber  (l^eter)] 


5  in  (po)  populiim  11  Leviticus  r         19J20  mann  fort!  i.  e.  uinfer  f)(crr  9[ott  luit 

pli.iraonem  fttoffen.  [ca2).  VI,  l.J         25  .0.  (.7.)  r        33  %XQ\xmtnl  c  ans  atgument  ^ 

')  Xeiwr  Text  =  Hebr.;  aller  —  Vulg.        »)  Sdiotere]  "nab" 


240  !Pvotütoll  uitb  tjanbidjtifttic^e  (Jintväge.    (2.  Tlo\e  6.  7.) 

libet  familia  patriarchali.  SJetei"  dicit  contra 

Aegyptios.  »  le  tre(m) :  irem  r 

Am  Rande  gedruckt:  Seüi 
©tarn,'  dies  ist  durch  .2.  .1. 
umgestellt  zu  Staut  Set)i  & 

u.  19  bte(je) 

(grcuubjc^afftcn.):     (geft) 
ftemmcn  ^■ 
»•  22  61  (3;fipf)an:  ßljapIjQii  »• 
B.29  fpi-ac^,Sc^:fprQct)[3U^^m],3c^  "> 

Cap.  Vn.  VII. 

[ü.  l.J  3ii(^tet  ein  ncrtcit  l)ititel  {)ic  att     »  i  Sif)c  (ju) 
©Ott,  mac^t  ein  @ott  unb  pvopl^cten,  5Rofe: 
©Ott;  ?taron:  ^jroptjet.  »-7  Von'^D\this  a\i  imt,da:nr: 

(8«)  80.  15 

[ö.  11.]  Söctfe  In  AegA-pto  finb»  t)eiben  9e=    ».  n  ((Sdjtnarjfünftlcr) :  ^cübeicr; 
f)alten  getieft,  summi  sacerdotes  ^rc  pricfter,  f  pricfter 

fünften,  propfjcten  Magiau  habueruut  pro         fZa.-«  j-.- -|- i-e.  t)^rc|  pfopt)eten 
magna  sapientia.  l  ^miften 

bic  (Sgljptifc^cn  (3"iticfer) ;  20 
dazu  r:  (bejcfjloeren) 
[0.  15.]  Sa  fotn^Jt  effusus  sauguis,  Aeg^-ptü 
Mafien  ba§  hjaffcr  6ci)  ben  66recrii  ge[)oIet, 
6»  lutvb  nicf)t  itiu  eint  tag  jugaugeu  fein, 

7  dies,  0.  n  evfarcn  ba^:  evfarcn,  ha-j        25 

Stab:  ©tobe  r 
Ijabe  boy:  1.)ab(,  ba§ 
[d.  18.|  ha   iocxben  ta   feilte  fifj^e   blieben 
fein  ^  »•  19  (6)eieffen:  gefcifcii  r 

u.  20  ftront  (,)  niarb  m 

».2a  (achtet  be§  nic^t«):  nant'o  nirf}t 
3U  l^et^en  >• 

Am  oberen  Blattrande  von 
Hörers  Hand:  5Rofc  tan  pf)a= 
raonen  lueber  mit  plagen  nod)  m 
mit  lüunbern  nod;  mit  bitten 
nocf;  mit  brelucn  befjcrn,  @§ 
mnc-  in  laifen  [laljen]  erfanffen 
im  -JJlcer. 


;  aietct  (est)        Jl  .7.  r        IG  Seife(r)        -JH  ia  (flar  311)  feine 


iPtotofoH  unb  ^anbfd^tiftlid)c  einträac.   (2.  aJiojc  8.  9.) 


241 


Cap.  Till. 

|ü.  2.]  ^ä)  moäjt  fonft  gern  baS  frotcn 
tnercn,  luielnol  ranae  aiid^  luolestae  finb 
geliH'jen,  oft  traun  molustum  gnug  gclucfen 

5  teen»  gtcid)  nur  frofc^e  finb  gelnefcn.  fgab 
ir  froicfjc  ntcfjt  gnug  gcfiafit  fo  macfjt  ir 
nocf}  mfjer.  Ter  2eufel  ift  perpetno  -iN[nier§ 
l^ierr  @ot§  äffe,  [ö.  9.]  ^i^  hJtt  nic^t  ftim= 
Uten,  'ftinime  bu\  Rcx,  bie  3cit,  -Ter  !onig 

10  h)il  front  fein,  fo  toil  ^Jiojc  auif;  nac^Iaffen. 
';3n  ftrom  fileiBen.'  Argumentum  in  cou- 
trariuni  toirb  ficf)  finbcn  JC.  ['SI.Sö'']  [ü.  16ff.| 
3c§  f)alt  Wio\c  l]ah  in  bi§  lonb  fein  ftab 
lauä)]  gefdjlagen,  ([uiu  eä  finb  Icufc  an  allen 
iut.ii, 20  ir.  SSie^en,  [ü.  19. j  'dei  digitus'.  Ista  phrasis  ift 
in  hcii  guangclion  !omen,  3>ol  leufc,  SBic 
fan  r)[nfcr  I}[crr  giott  fo  balb  ein  ßanb  l}er= 
ber6en.  [0.21.]  'Unßifer',  finb  [bofe  fliegen] 
gelneft   ottcrn    fcfjlangen,    !rütcn,    loac-    bn 

20  freucfjt  unb  flieget.    6linbfd)leirfjen 


vm. 

V.  i  In  der  Glosse  (-gröfd^e)  sind 
die  Worte  ober   Airöten  imf 


u-oetjre,    unb:    eljre    für    mir, 
unb  rli 


25 


(ö.  26.]  '©relter  fdjlugen   um   tob,    M&cr 
I)a6cn  fic  uirfjt  gcopffcrt. 


hM.ii\Gl.]  (Unjifer):  0  2)a§  bie 
©riecfjen  Ijeijlcn,  fil)nonü)ia, 
ift  alle  büfe  Unum,  fo  ba 
ftfjaben  t^un  im  fclbe,  !){aupen, 
fylicgcn,  3>i-"'if'''ttcr,  Gmmeiffe, 
ßefer,  S^renuer.^  Unb  ber 
gleidjcn  ®cfd)meiä,  bix§  S?cunic 
unb  Ö)ctiied)fe  Ocrberfiet. 
B-s.s  (S)otte  t)ie:  Ö)ottc,  l)ie 
».2G  (fd)iftt  fid)  nicf;t):  taug  nid)t 


Cap.  IX. 

30        [t).  3.]  'pcftilenlj',  fterBcbrufc  ift  gcmia- 
nicum,  5}lorb,  [ö.  5.]  statutum  tempus, 

[ö.  9.]  hulcus  germinaus   inflatioues,    ^eneä 

ift  pestis  gctnefen  bar  an  fie  geftorfien  finb 

35  S;i§  toerben  frantiofcn  fein  gcloeft  |T.  M.], 

bie  bxüä)  finb  luorben.    Puto  fuisse  blnt= 


IX. 


B.  7  luar:  Inarb  rh 

B.  'J  (Sdjloeren  unb  ©rufe) :  -|-  fiofe 
fdjloarijc  blättern  r;  dazu: 
-f-  Ulcera  germiuantia  inila- 
tiones 


1  .8.  r        5,6'  §o6(t)  iv         15  dei  digitus  r  wiederhoU        zu  19  taug  tltflfnt  fv.  26.J  r 
29  .9.  r         33  3encl  r  wiederholt         34  finb  (bie)  (j)  dazu  ®i§  r 
')  =  Hirschkäfer,  vgl.  D  Wtb.  s.  v. 
Sutt)er-3  SOcTfc.    S8i6erii'6evfe^un9  3.  16 


242  i^tototoU  imb  l)Qiibfd)rift(id)c  ß-iiiträgc.    (2.  ajiofc  9.  10.) 

fcfjtueren  Inflaturae  düloris  aU  BUttiiijliicren, 

mu»  res  dura  fein  gelDeft  (iarbimtfel  jlucicr» 

Ict),   gro»  itnb  !Iein   iilutft^JDeren,  luilcera 

manantia  pure  [purulenta]  [o.  10 ff.]   (ytter=    »■  lo  (Scf^iucren  unb  Strafe):  (rabc= 

brufe,  germanice  ätabebcutt'u  \  (Eiterbeulen,  beulen  eiterbeulen) 

D.  11  (©rufen):   +  (Beulen)  tofen 
filntern 

(2>rufe):  -)-  (Beulen)  bofen 
Btatern 
[o.  14.]  (fr  tüil  in  felb-J  angrciffen  bns:  erö 

[tonig]  fol  felba  fülen.    [b.  If,.]  Paulus  I^nt    »  i«  (3)Dd)):  Unb  jlüar  r 
mim. %n and),  'In  te'  gemacfjt,  [b.  17.]  'Adluic'  cal-    ». n  (Jjelteft) :  tritteft  r 

eas,  opprimis  'popLuluni  meuiii'.  3>Piugen,  (tinff)'  unter  bid;  r 


t.  IS  (fomcn) :  regen 


|ö.  19.]    ©iub   bennodj  ['berluareten']  norf}  is 

frome  Scute  unter  inen  getoeft.  [b.  23.]  ber   ".an  (tomen):  regen  r 

bonner  [b.  27.]  ['uiisit  pharao']   umdjt  beu= 

uod;  bic  £eute  toeidje,  iBuben,  fdjeWe.    @r 

ift  i^t  frome  luorbcn,  haS  ift  coutemptus 

dei,   brünib    unre($t   jn  fc^toadj  lioc  loco.  20 


».  M  (unb)  uidjt  Tengcr  (nuffljalten) : 
[ba§  l]l)rj  niif;t  tenger  [jie 
Bleibet. 


(b.  29. J  'ut  scias'  terram  esse  dnmini,   hüö 
ift   fein,  [b.  31.]  (Serften  »nirb  ef)er  reiff. 


Cap.  X.  X. 

»•  1  ber]^cr(t)tct:  berfjertet 
[b.  4.]  'orten""  grenze,    [b.  5.]   Oculus  jucs  r;  -j-  oculus   terrc   passivus, 
[passive]  [quod  videtur]  terrae,  'superficies'. 

l)abm  ui($t  laug  geloeret,  imer  ein  plage  so 

auff   bie  anbcr  gangen.     Miroi'  (pKxl  non 
iuterfecit  [P.  M.]  Mosen,  v.  r,  (5gl)pte(n) :  (Sgl)pter  rli 

ftn(b):  fint  r 
[b.  7.]  6§  ergert  [Volvat]  gleidjlnol   frome  ä» ».  7  geplagt  uut,   dazu  r:   nca^ 
Seute  i>a5  fid}  ber  fonig  lüibcr  (_^)ott  fejett,         scandalum  periculum,  laqueus  35 
toiltu  l)arren  6i§  Ggljptcn  gar  nuter  gct)e. 

3j4    Imlcera    manantia    pure    r    wieder!tolt  21/    olliira    jpcttcn    bindet    iileiii    ?• 

20  .10.  r         341243,  3  ftome  bis  luilt  nic^t  unt 

')  SRabebeitlen  vgl.  Ilöfler,  Krankheitsnamenbuch  s.  r.  Beule,  rabpclolc  =  rote  Beule 
und  DW'tb.  K,  r.'ti'.K    [0.  B.J  ■)   Orlfltl  in  lirics  tuos  Vid;/.  ")  .Tia  ^-  irpTS  JIdii: 


5Protofo[I  uiib  t)anbid)ttitlid)c  (fiiittägc.    (2.  OToic  10.  11.) 

i.  ('.  bii  tuitt  uicfjt  ef)c  gleiiticii  V\i-  gav  3»= 

bobeit  fd;  ganscii.    L'ajc'  ein  Imniam  [Ante] 

bleiben,  [ö.  10.]  'Sit  ita  doiuinus  vobis- 

cum,   sicut  ego  dimittam    vos',   Kb|rci 
5  legunt.   |ö.  11.]  'bcnn  ha^i  l)a6t  ir  [pharao] 

gefittfjt',  ba  ift  er  ein  ^urift  Uiorbcit,  bi» 

mal  aüä),  (&X)  bu  t)cili9  man  [fdjalcE]  SLuuct 

Pharao,  [u.  12.]  Sie  ftnb  ['locu.-itae']  [ö.  13.]    ».  u  tag  (,)  unb 

com  Oriente  !omcn  3C.  »•  islanb:  lanbe  r 

10  u.  23  inar  iun:  \vax,  inn 

[ö.  28.]  'ftert)en\  ha  ift§  ernft.    CardLinalis 

Aiigustae  ad  me  dicebat,  Xou  veuies  amplius 

in  conspcctum  meum,  Ego,  Ameu.^ 


243 


Cap.  XI. 


XI. 


15        dr  hJiI«  inen  ncmen,  Ibi  ratio  cur  non     ».  2  5f{cr)c[t(c)n:  9Jer)cftin  r 

interl'ecerit  eo.s,  [ü.  3.]  Autoritas  Mose  fuit  juB.a  mit    diinkkr    Tinlc:    -{-  i.  e. 
niagua  apud  Aegyptios.  Auctoritate  Mos!   moti   sunt 

hactenus  ne  occiderent  eum; 

mit    hellerer     Tinte:     [Gl.] 

20  (©roffev  man)  S)a§  fagt  er 

barumb,  ba§  e§  luunber  ift, 
lüic  er  nicfjt  getobtet  ift  bon 
ben  (fgt)ptcrn.  Sie  I)aOen  fid) 
muffen  eines  ergern  nnb  auff= 
25  rury  furcfjten. 

[581.  80»]  [0.  5.]  'Molae'  manuariae  finb 
geJueft,   ©ic  !^a6en   alle»  mit   Ijcnben   ge= 

molct  JC.    [ö.  7.]  Cani.s  vult  latrare,  niovet     b.  ^  (mit   feiner  jungen    lip^jem) : 
linguam  intus.  muÖCll  r 

30  BS  unter  bir  ift  mit,  dazu  r:  i.  c. 

in  pedibus  (s)  tuis 
B.  9  nicfjt,  ba§ :  nidjt,  auff  baS  r 


1  c[)e  r  sp  Ulli  Caletanus  r  14  .11.  r 

29  y-n  r 

')   Von  Card.  Augustao  [Caietaiiusl  hts  Amen  ist  Tischrede. 


16J17  Mose  bis  Aegyptios  unl 


16* 


244 


$totofotI  iiiib  t)iinbidf)viftlid)e  (Sinltägo.    (2.  Tlo\e  12.) 


Cap.  XII. 

3.]     „©c^afe"    r)cift    man    matrem, 


[ü.  5.J  'Semer  [iiiib  StcSf"!''  ^'i'-'  ift  Cliristus 
incarnatiis  [(jui]  pertinet  ad  societatein  ge- 
neris  bumaui.  [ü.  3.]  9)fan  foI§  llidjt  fcuffeit, 
fonbcru  öon  bcm  l)aiiffen  iicmen,  &n  iglid; 
t)aufc  fein  'Senilur,  |D.  !>.|  (S-ingelxieibc,  fröje, 
[ö.  ll.|  ©egürtct,  gcjdjnr^et,  Sßic  ein  pilgerin 
bei  [eilenb]  geljcn,  laufen. 

[ö.  16.]  Cdiivocatio  sanuta,  boö  ift  certiiin 
[sed  manserunt  in  domo],  fie  ftnb  niii^t  3U= 
famen  fomcn,  quia  nou  habuenint  taber- 
nacuhini.  Nee  ausi  egredi,  ut  siipra  textus 
habet.  TJt  faniilia  couveniat  [P.  M.]  ad 
istam  sacram  ceiemoniam.  Non  est  coii- 
voeatio,  nou  ederunt  passah  in  tcniplo,  t^at 
bcr  paterfamilias  etiüaS  gerebt:  ^cute  Begef)en 
lüir  ba§  feftc  k.  prima  dies  et  .7.  fol  fein 
lectionis  sauctae,  hora  hac  niirabiha  fecit 
dominus  .1.  fol  benedietio,  bic  Ie|te  gratias. 
Benedicite  imb§  gratias  Istas  voces:  legere, 
disputare,  scribere,  praedicare  nou  habemus 
ut  Eb|reus  in  testimouium  barbariei  nostrae. 
|t).  21. 1  'Sefet  aus'  trahite,  scil|icel  ex  ovili. 


[b.  30.]  'Sa   ftunb.' 
einen  auflueiicn. 


3i'a,   fo  uiodjte  man 


XII. 

B.  3  (©i^af) :  lam  r 

(©(^af):  lam  y 
B.  4  (©c()af) :  latn  f 

(©(^af):  lam  r  '■> 

*.  5  (Si^af) :  lam  r 

Die  Glosse  2Bac5  ba«  Cfter= 

lamb  Bebeut  (jestriclien,  dn- 

ncbcn  für  WVä 
i'.  9  fonbern  (nur)  am  '" 

B.  15  tag:  tagfe] 

crften  tag:  tagfe] 

B  16  3u  fameu  fompt  ^inf,  dazu  r 
mit  sclnvarscr  Tinte:  -\-  (quis-  '•'' 
quam  in  domo  sua  ad  legem 
venerandam  unum  de  passah) 
(ba§  beuedicere  fba§]  gratias); 
durmitcr  mit  hrJlcrcr  Tinte: 
[Gl.]  (3u  fauu-n  tompt)  S:a§  ao 
ift.    ©ic  foUcn  prebigen.  ba§ 
l)cnedicite  nnb  gratias   Beten 
für  ba§  poffar)  unb  erlofnng 
lum  (Jgljptcn  3)aruml)  brandjt 
er    bc§'    s-p,    Uieldjv    I)eifft  2.', 
prebigen,  lefcn  l)nn  ber  lier= 
famlung. 

B.  21  (©djafe);  wird  trois  der  Strei- 
chung heihchalten,  stcar  nicht 
im  Text,  aber  als  AwncrkmKj  ao 
am  llandc. 

B.  33(uuiren    nerftür^t    auff): 
brungen 


[b.  36.]  'Snttoanbtcn'',  quasi  captivuni  i)oi>u- 

lum,  [ü.  38.|  'i|>ofelöolct',  loerbcu  Aegyptü 

i.Müjc  23,i9eU)eft    fein.     3ltira'^|am    [Gen.  23.]    f)eift 

1  .12.  r           GjS  baä  ift  bis  lumiaiii  unt  7  pcrtiiiet  c  <ins  ])erliiiciit            9  foilbcvil 

c  aus  fot§  Hjlii  nipa  CoiiVüL'ntio  sanct.'i  r  23  luctioni.s  e  uns  {al')licticinis  'Jf<  ilhrr 
ovili  alehl  [Munster] 

')  In  der  (jedrucMen  Glosse  heißt  es:  bei  luottlitl'?,  kiirn,. 


!ProtofoII  uiib  t)anbfc^riftlid)C  C^iiilrSge.    (2.  «ÜJofe  12.  IS.) 

V-  II  ba;'v)  1)011 


245 


[e.  45.]  ein  r)Qii§gcno§  bcr  Bot)  eim  tuirt  iniicii 
lüonct  leJditum:  '^Jltcbltlig.' 


Cap.  xm. 

5  [ö.4.]  'Abib'  omnes  Eb[rei  vocant  Iiiliiim, 
Miinsteriis  .sentit  nobiscum  esse  Aprilem, 
In  Marcio  aut  Aprili  lex  data  est,  '^n  beit 
Senbern  tft§  toartn.  KabLbi  Salonion:  Abib 
est    nomen    appellativum,     non    propriuiu 

10  niensis,  In  Aeg}-}ito  fjobm  fie  jeitUd^  me.sseiu 
9cf)a'6t,  Georgii  *  'i)aU  Bereit  hie  .spicas,  ©ort 
t»etben§  xa  ein  menseni  btefclticn  ef)er  X)abtn. 
[t).  5.]  '3n  bicfem  monb.'  Clanim  est  quod 
loquitur  de  paschate.     Illo  die,  foHen  pK= 

15  btgen  eo  die  ut  supra.  In  germanica  trans- 
lationc'^  additur.  [ö.  8.]  'S^aS  fjntteit  Wa 
baxnmb. 


20  [ö.  13.]  'gjer  taug  mä)U.  ll[n)er  .§Lerr  ©[ott 
Inil  feinen  l)a6en.  pliilacteria  ftnb  jetlicfjen 
gehjeft,  bie  fie  imib  bic  ftirn  geBnnben  'i)abm, 
h3ie  bie  megbe  ire  Stirn6ortcn. 

25  [i8I.  86*"]  [ö.  18.]  qninqnatim,  forte  quinque 
et  quinque  |T.  M.]  quini,  y^äj  ^alt  auä)  eö 
l^eiffe  ordincs  funff  Ijauffcn,  fnnff  tnnfcnt 
auff  eint  tjauffen,  Quinque  panes,  libri 
Gracci,    qninta   generatione   k.     ^ä)    Inolt 

30  gern  {jaBcu  funff  jc.  quia  e§  Bebeutet  bocf; 
bie  funff  Budget  Mosis.  ^n  funff  ^auffen 
geteilet,  Impodimenta  [tneiB,  ünbcr,  tnccfjt 
megbe,  Die^e]  finb  groffer  gcnieft,  quam  ipsa 
phalanx, 

35 


.  xin. 

Sil  1).  4  5(BiB  nnf,  daneben  i.  e.  spica; 
da~H:  Monsc^picanim  (nomen 
raen.sis  Nisan  adicctivurii  spi- 
carum  novarum)  r 


v.^  gcBcii  ein:  geben,  ein 


X'.  N  (ju  bcr)  .  .  .  (seit) :  [an  beut] 
.  .  .  [tage] 
©oId§§..lüir:(SoMjä..)Dir) 
«.nin(n)§:  in§ 


»• "  S)cnn  (er) :  S)enn  @ott  r ' 
»  is>  (gctuajjnet) :  [gcfünfftet].-  dazn 
>■:   +  geruftet   lo.'^uc  .1.  ge= 
fünfftct    Bei)    funff    t)aüfen 

fiauffenö 
(|Minquc  ^  ordinos 

Quini  Quinquati 
dazu  am  unteren  liande: 
I  <;/.]  (gcfünfftet)  ["GBreifc^  ge= 
funfftet]  lo.'^uc*  .1.  mv3  bo-S 
fe^,  loffen  loir  oubere  fud;en. 
oB§   fei)    boS    fie   Bei)    fnnff 


4  .13.  r  6  Munsterus  c  aus  Mun(tj)erus  10  (Abib  est  nomeu)  Abib  spic.i 

^-^ax         12  (ge)  fiaUn        25  D^iican        27  ^eif?e(t) 

')  Georgstag  =  23.  April.        ^)  LiitJier  meint  seine  eigen«  Übersetzung.        ')  Älter 
Text  =  Viäg.,  neuer  =  Hein:  und  LXX.  •)  losue  .1.  felM  in  der  gedrtickten  Glosse. 


246 


^»rclofoU  itlib  tjaiibjdjtifltidje  (fiiitväge.    i"2.  IJi'ojc  13.  14.) 


[0. 19.]  Mira  res,  ba§  ci  bic  Seine  W'ü  mit= 
gcflirt  f)a6cu.  [ü.  20.]  vnilt  dLiccre  in 
principio  (?tt)ain  est  euim  magiuim  desertmu. 
[b.  21.]  S)a§  ift  \(iudj\  singulare  beneficium 
geiücft  nubes  igüis.  '^sd)  tjallt  [absque  dubio 
cy  lüivb  !etn  pfcvb  ba]  bo§  fie  gar  !ctn  pfcrb 
a,c^abt  fjaficu. 


Ijauftcit  gebogen,  ober  Bei) 
fünften  neben  anbcv  gongen 
finb,  ober  lOQ§  folcf)  fmiffc 
fei).  S)enn  lBtv\  lion  bcr 
fitnfftcn  rieben,  fo  bn-j  r)ar= 
niftf)  erreidjt  am  leik  (toic 
bic  Suben  '^ie  ftngeln)  tier= 
ftefien  Unr  nitf)t§. 

.  20  (fc^Ingen  föejelt  nnff) :  [Iagcr= 

ten  fic^l 
■  21  (luanbeln):  reifen  r 


».  22  äßolcffcute    (nnb    Q^enrfenle)  is 
tneid)  nimer   Imn  bcm  öold: 
SßoWfenlc  Ineid)   nimer  bon 
bcm  lioW  bcy  togcS,  no^  bic 
feur  feule  bcö  nac^t§.-  r 


Cap.  XIV. 

[b.  2.]  Angusta  faucium,  ünufen,  3'cf)  lötl 
'%üV  Inffen  bleiben,  Prophetae  celebrant 
maxime  iianc  liistoriam,  Gerte  magna  res. 
Aeg}'ptus  [P.  M.]  fuit  tune  potentior  quam 
nunc  Gallia  et  Italia, 

[b.  10.]  Gerte  fie  Ijaben  ficf)  nid^t  !unnen 
de  loco  mobirn,  nam  fuit  niaxima  turba 
fPliarao]  A^[ult  d[icere  @ic  Incrbcn  ftc''  ber= 
irren  brnmb  UioKcn  luir  ficlcidjtlicO  fcf)Inf)cn, 
§a,  fie  lunnen  nic^t  toegfomen,  föntt  luil 
fie  ftraffen,  9lu  fet)e  icf)  bn§  @ott  egl)pten 
nicfjt  geftrnfft  !)at,  fonbern  bcr  Senfel.  G§ 
lüirb  benSuben  and)  iücr^cgetTian  T)aben,  i)a  fie 
in  biefe  fauccs  finb  fomen,  [b.  7.]  (JOO  ibagcn 


XIIII. 


20 


u.  2  (ire  ©cjelt  anfffc^lafjcn) :  ficf) 

lagern  r 
gegen  nber  (ba§  @c3clt  auff= 

fcf)lal)cn):  fic^  logcrn  r 
»•  3  (iniffen  nid)t  Ino  au§) :  ®ie  finb  k 

ber(lüe)[irrjet  d'^=3:  r 


30 


20  .14.  r  a'JJSO  Dcrirrcn  c  au.i  t)ctirrc(t)  ■'('>  |cOtaf|cii|  irijalKii  //.■.■  :si  ^lo 

c  aus  Hac 

')  »Dir  fehlt  in  der  gedruckten  Glosse.  ')   Der  ncm   Text  entspricht  lUhr., 

LXX,  Vulg.         ')  fie  =  fi'c^. 


5ßrotoFoII  imb  tjaitbfcfjriftlid^c  ©ittväflc.   (2.  ÜJJofe  14.  15.) 


247 


ift  iiitfjt  biel  .1.  Inagcn  loirb  \a  1000  md)t 

i)ahcn  Iiinuen  fureti,  [0.  10.]  35ctcu  pauci 

[uraveniiit],  [ö.  11.]  alii  nuirnuiraut,  quare 

hoc  fecisti?  S)q§  tft  prima  gratitudo, 
:.  [b.  13.]  ©)  Inte  fol  5}{ofc  bas  Ticii!  bn  ge=  p«.  u  ,-.■  rjulffci 

bebet  Ijabeti,   ^[t  allein  aiiff  im  gcftnnben, 

@§  ift  gar  ein  fonberlic^  bing  mit  folcfjcu 

Hproib[iis.    Ibi  amphibologia  ■^  ba  nou  vide- 

bimus  amplius  [dico  te  eacida'],  .sed  ex- 
lu  ponit   se  .«tatim    dominus   pro   vobi.s  Quid 

ja  Heber  §(frr  fot  man  ha  nicf;t  fcf^rcicn, 

>.'  iiftill  (ba.jii  fteI)iMi):  [tili  fein  '• 

[ö.  19.]    Ibi    declarat,    quid    coluuuia   igui.s    "■  i»  (Öe^cltcil) :  [I)cer] 

fuerit.  trat  Ijinber  [läj.  C'oiumna  l)eift  ein 
15  flamma  bie  grab    auff  gef)ct,    vocant   ctiam 

linguam  ignis,  \m.  ST^-J  [ö.  20. |  'fiitftcr  \wh    »  20  (bie  öcjclt)  .  .  .    unb  .^»fracl: 

den'  ba   febet  ir   ba»   cS  Unt    ein    boiincr         bac^  l)ccv  ....  unb  tt-  ba-i  Ijcci; 

Inerben, 


[ö.  24.]  Waäjt  ein  gctljütncl,  gcrnntpcl 


?vfrael  r 
in    V. ^1  (föcjelte):  Ijecr  >■ 

irem  (gefeite):  fjccr  /• 


20   castris    Aegyptiorum,     [b.  25.]     pro    ipsi.s 

pug[nat  ba  ift  bofe  ftrcitcn,  [ö.  27.]  'ftront' 

['locum'],  ha  c§  bor  pflegt  jn  get)en,  .^eil 

fieg.     [b.  31.]  Et  credideruut  in  deo  et  in    ». 31  (an)  jn,   unb  fein:   \m,   unb 

Mose.    Hunc  locura  citant  papistae  contra  feinem 

25  nos.    Nos  germnni  lorjuimnr  gcrmanice  non 

Eb[raice. 


Cap.  XV. 

Süperbe  vel  superbiani  |b.  2.|  ['S!f)at'] 
su])erbivit.  „gieren",  ein  Giottcäbienft  nn= 
30  richten  3ft  poetifc^  gemacht,  t)ot  feine  figuren, 
[b.  8.]  2Baaet  [seil.]  in  duas  partes  t)at3 
gelbaHet,  [b.  9.]  'Anima\  cupiditas  signi- 
ficatur  illis. 


XV. 


» 9  ber(til9en) :  berberbcn 


2  pauci]  zuerst  versucht  plures         ]4  Columna  ignis  r        23124  Crediideruiit  iu  Moso(s)  r 
wiederholt  [credere  in  cum  Ablativo]         27  .15.  r 

»)  Die  Übersetzung  lautet  immer  h)Qg  fut   ein  §cil;  nur  diu  Bibel  vmi  154  t  nimmt 
die  Bandkorreklur  auf  utid  hat  den  TeoBt:  teaS  für  ein  t)ulffe  ober  Jgieil.  »)  amphi- 

bologia icolü  verseJientliche  Verschmelzung  von  amphibolia  und  amphilogia.  ')  Gemeint 
ist  der  Hexameter:  Aio  te,  Aeacida,  Romanos  vincerc  po.sse;  Orakehprudi  von  Delphi 
(Bodona'^)  im  Kamp/des  Pijrrhus  geyen  die  Homer;  so  bei  Aurchtis  Victor,  s.  Ennius, 
Anncdes  Veis  186. 


248  ^prototott  iiiib  IjoiibidjtifKidjc  6-uiträgc.    (2.  ^Jlofc  15.  IC.) 


*i-  •».  5  [ü.  14.J  'Gr^eBetcn  fie'  [seil,  für  jiun]  .4.  ps. 
IM.  3, 4ff.  irascimini  p.s.  2.  ei"|urnctl  et  ooiiimoveri  prae 
ira,  ut  silescaut  sicut  lapitlc^;,  bdv  fic  lücf^t 
rcben,  fe'^en,  Ijovcn,  Sßiel  ift  aitö  bicfcm 
Cantico  gcnomcn  biirif)  bie  5|3ropT)etcn. 
[b.  20.]  Num  'reigeii'  ober  iiLstrumeuta  Viri 
cantaverunt,  ipsa  re.'^ponclit  cum  mulieribLus, 
alteruatim  cauere,  |t).  21.]  'Snfjt',  hai"  ^at 
fic  gelungen,  quod  ipsi  viri  3C. 


V.  10  Sa  (6Ue§)  bcin  linnb:  3^a  [Iic= 
feft  bu]  bein[en]  luinb  p6lafcn] 

>'.  11  {1)ti)x  unb  r)cilig):  mctfjtig, 
[>■]  heilig 

w.  13  burc§  6artitl)ei-^ig!cit :  biircf) 
beinc  [r]  t)axtnl)citjigfcit 


»■27  fie'6cn(t)ätg:  ficknjig 


Cap.  XYI.  XYI. 

3r   pg   '^at   fid)   ganiicv  incr  luocfjcn, 
©inb  !aum  biev  f(f)vit  Hoin  incer,  unb  ift 

fein  fcf^on  bcrgeffen,  [ö.  4.]  „Icglidj  barff"     u.4h)a§   e3   barff:   lünS   cö  bc§  '•'d 
ba§  rtiirb  ira  Spater  unfer  fein  dabar  iom         tage§  [/]  barff 
\Epiusion]  verbunI  diei,  quotidie,  rjuaiitum 
ad  diurnuru  opus  est. 

1'.  5  (uBer  ba§  fie) :  incbcr  fic  fonft  r 
[b.  6.]  agnopcetis  'vespere'.  Sieber  ©ott,  ntUu  ^i 

er  inen  crft   ha§   prebigcn.    Moros  conim 
«Dfl.  13,17(1.40  aniios  tolerans   in  descrto  jc.     Iiiculcat 
eis    meritum    et    iu.sticiam    pro])lcr    ((iiam 
educti  sunt  jc.  seil,  murmurationeni,  n  sgan^C:  gan|e[n] 

V.  10  ganlic:  ganzen  r  3" 

u.  i-'  3h.nffc^en  (bem)  aBcnb 
[ti.  13.]    ha    bcr    talu    aufjgefticgcn    loar,    «  13  (bic  ©cjclte):  fbn§  ()cer] 
[ö.  15.1  bo  fanb  ficf)  ha§  man,  l)imeIbrob.         (bic  (Scäelt):  ha^  tjcer  r 
Res  iacet  et   cum  desiit  iaecre,   visum  est 

Man,    S)ie    ©onne    Iccft    ben    S^atn    auf  35 

fö.  31.]  tnie  ßoriauber  ift  |ö.  14.]  'runb',    «u  (gefallen):  iucg  rh 
nnb  gcct,  'STlunb'  ift§  Wan  gehjcft  als  60=  lag  (ettoa§):  Iag[-3] 

rianber,  non  gcel,  (bünne    unb)   flein:    riiub 

17  .16.  r  19  ©int)  (rten)  21  mi   ist  p.ater  nostor  r  22  (via)  iinolidio 

27  Act.  18.  r        36  toic  c  aus  toaä 


?ßtotofon  uiib  Ijaiibfc^tiftrid^e  giiiträge.    (2.  3J!ofe  16. 17.) 


249 


[b.  Iß.]  Gomor  .3  cOeiticeS,  [10  uuiingl 
III  fanben  [gcfiet]  gros  i)at  einer  ju  cffeit 
Qtijait,  decem,  Ipsi  !^oBen  30  chenicos, 
DOS  32,  et  -madien  einen  ftfjefct.  [ö.  36.]  De- 
cem Gomor  ma(^en  ein  fcfjcfel,  \'M.  87''] 
1  6c§efel  ein  tage  anff  3cr)cn  perfon,  fjunbert 
toiifent  fc^efel  ijat  unfev  .^evr  Sott  ge6en 
dicunt  e§  rcgenc  nocf}  ^eiitc-5  tag  nocf)  ba 
]elU  Wan,  W)tx  ber  geilj  ift  ba  gctocft.  (S3 
ift  ein  front  öoIä  getoeft.  §at  gern  gettjan 
tüQl  er  hjolt.  [ö.  22ff.]  Ibi  vides  sabbatum 
fuisse  ante  legem,  imo  fuit  ab  initio  Gen.  2. 
SBerben  ir  altaric^en  bei)  inen  gctjabt  ^ahm, 
benn  ba»  Taber[naculumJ  ift  nod)  nicfjt 
paratum.  ^ 


nnb  (Kein)  r;  am  Rande  dazu: 
Nesciunt  hie  grammatici  (|nid 

sit  DBpna 
laiibe  (ift) 


20 


Cap.  X\1I. 

[ö.  2'3.]  gl)  2Rofe§  mu§  Bofe  toort  f)oren. 
Sin  fein  cjempel. 


XYII. 

B.7  9]|Qffa  gJleriBa:   9}Jaffa  nnb 

[r]  m. 


[ö.  8.]  Slmalec  muffen  fnne  leute  fein  gelceft, 
«  ba^  fie  fo  ein  groffen  !^auffen  tljuren  an= 
greiffen. 

»•9  meine:  meine  fr] 

[ö.  12.]  'Stein  unterlegen',  ba§  ift  ein  feineSäuB-is  fidelis  „gctoi§"  fcft  r 

16o§Itn.    Manns  eins  firma,  fidelis,  [fefte]  „ge= 

30  jDi§",  ba§  fie  ntc^t  tüancEten.   [ö.  15.]  'Nissi', 

!|äi.  4, 7     mea  victoria,  meum  vexillum.  ps.  4.  'Leva 

3ci.  11, 10      super  nos'  jc.  'In  sigmim  populorum'  Isa.  1 1. 

'Quia   ipse    pnt^nabit   contra   thronum  dei', 

ideo  erit  bellum    adLversus   dominum.     In 


5  il)mM%\  (%nhtx%aii  ftuBiö§cn'  i)a)  ([bio§1)  flO  »itlinal  15  e§  Jh;  et  [y  20  .11.  r 
24  fein  c  aus  fmb        29130  Manus  bis  tuandltcn  unt        30  Nissi  r 

')  ßomer  sind  3  chenices  (-/Mrixe?).  ')  Vgl.  zu  flubtc^cn  Unsre  Ausg.  Bd.  16,  .596: 
Aromata  non  secundum  pretium  Siclorum  intellige,  sed  secundum  pondus  siclorum. 
Noster  Iochimicus_gro3su.s  habet  pondus  4  siclorum  argenti.  Hin  autem  fere  est  men- 
sura,  quam  vocamus  ein  'Bth'otäjtn. 


250 


*Ptototoa  imb  t)Qiibid)iifttid)c  eiiitvngc.    (2.  TOojc  17.  18.) 


manu  ab.scoudita  tecta  habet  Graecus.  Quid, 
si  Jad  acciperetur  pro  siguo  statua  i.  e. 
Quare  hoc  altare,  ba§  Nis.si  f^eifft.  ©ol 
fein  at§  ein  arcus  triumphahs  Bei)  bem  throne 
i.  e.  populo  dei,  sie  Mauus  Absalom  i.  e. 
siguiim,  [tropheum],  Idee  vocatiir  altare 
Ni.s.si  ut  sit  cei'tum  signum  a\ä  ftunbe  Bei) 
tr)ron  gotteS.  [t).  16.]  Manus  Amalec  est 
contra  throuuni  dei,  ideo  belhim  erit  contra 
cum  K.  Altare  sicut  arcus  vel  signum 
iuxta  thronum  dei,  ha-i  ULUfer  IJLCrr  9[0tt 
llimcr  m{)Cr  öergcffc  belli  contra  Amalec. 
@§  ift  bcr  1.  frictj,  bcii  fic  gcluinucrt. 


[li.  14.]  Et  deus  maudat,  ha§  man§  an= 
fd)rci6e,  bn§  ntan§  nicf)t  öcvgcffc  et  er  lint 
nitd)  nic^t  öcrgeffcn.  Et  ubicumjue  futurus 
est  thronus  ipsius,  ibi  memoria  erit  hnius 
belli  contra  Hamalec.  Quia  [P.  M.]  mauus 
domini  super  solium,  quae  gerit  bellum. 


■  (S)ev  ftvcit  be-J  igmimi  lüibcr 
3liita(c!  luirb  fein  biird)  eine 
Ijaiib  iiittei;  ©otte'3  \ä)ü^):  -\-  lo 
hoc  altari  sit  (vel)  et  nianeat 
i.  e.  signum  triumphale,  [ue 
obliviscatur]  iuxta  tronum 
Domiui  pro  hello  contra 
Am[alec;  dazu:  (ba§)  rbciut  is 
Co]  ift  [ein]  ntal3ci(^en  Bct) 
bcm  ftnel  be-ii  .'p'?*-''-'"'  '^"-'  "^i^^" 
§ß3i9J  ftrciten  tnirb  tuibcr 
3{malcc  r^ 

Ih  der   Glosse  (9liffi)    isi  20 
ficg  gestrichen,  danehen  steht 
panir  signum 


(b.  1.] 
f(f)lüager 


Cap.  xvin. 

(S§  t)cifft  ein  '©c^lucljcr'  nnb 


|t).  13.]  @§  muft  bcnnod)  ein  gvoffc  nnlnft 
gettieft  fein,  ab  ortu  diei  'usque  ad  vespe- 


xvni. 

ii.  3  ®crfo(n):  föerfont  rh 

u. ;.  (ba§  ©cjelt  nuff  gcfrf)tagen) : 

fid)  gelagett  r 
1).  12  ©(I)toer)er(,)  ha^ 


30 


2  Jad  =  "l^^  17,  1(1  29  .18.  r 

')  Der  neue  TcM  hat  11  in  der  Bedeutung  'Denkmal,  Malzeichen'  und  03  =  NS3 
(Vnhj.:  manus  solii  Dominik  ii beisetzt;  dem  allen  Text  scheint  eine  Lesart  03  =  'Panier\ 
und  T^a  für  ti~i3  zugrunde  zu  lieycn.    (LXX  hat  tV  x^'ä'-) 


qjrotolon  uitb  ^Qttbfd^tifttidöe  eiiittägc.    (2.  Wo^t  18—20.)  251 

rani'  fi^en  et  audire  jc.  [»1.88="]  Sit  fanft 
ntc^t  3U  fomen,  nee  popnlus,  ^ft  ein  rcd)t 
feiltilescriptio  magistratiium.  bicjlOCl)  capiita 
i)ahcn  toiv  jutira^t  mit  murren  ^  iinb 
5  janden.  ^  ».  i-.  morgen :  morgen [■?] 

».  18  (3;utl)ul"t  nertiid): :  (nerifjfd^) 
[bü  mad;i't  bid)  jü  mübe]^  r 

Cap.  XIX.  XIX. 

[to.  6.]  'Regniim'",  i>a^  ift  ein  feiner  tert, 

10  Sa  maä)t  er  fie  ju  pfaffen.    Topulus  fuit 

inipius   has   comminatioues    [prohibitiones] 

nihil  moratus,   idco  tiirinatiin  sie  mortiuis. 

[ö.  12.]  @l  finb  fc^rancfen  gctoeft,  ein  [siell    »■  12  (ftecfe  jeicf^cn  lunb  ba§  liolc! 
gc^ege  [ift]  ein  !Iein  ^ewn'^e  Arceas  popu-         f^er):  +  maäjc  [bem  üoltf]  ein 
15  luni  illo  septo  a  monte  haä  md)t  ftieiter  gc^c         gc^egc  um6f)er  >• 
tremuit.     ^d)  trcre  toiber  in  ßgtjpten  gc= 

lauffcn.  B.  13  e§  lange:  e»  a6er  [>■]  lange 

(fo):  [bcnnj 
u.  23  (Sted  äeid^en) :  mod;e  ein  gc= 
20  l^ege  r 

XX. 

»•'■ein   (ftarder)   @iuer(er):   ein 

Gtuerigcr  ©ott  /•' 
0. 9  (beine  loercf  t!^un) :  p^  [hinc^ 
25  Befc^icEcnJ.    In  der  Glosse  das 

SticJncort  ((Seine  \vcxä))<jeslr. 

»•  10  (erBeit) :  hjerd  r 

B.  12  (gekn  loirb) :  gi&t  r 

D.  18  (unb  furdjte  fidj,  imb)  flogen: 

30  Sa  fie  aber  foldjcs  fafjcn  [rli] 

f(ot)en  [fie]  *;  darunter:  (contra 


8  .19.  r 

')  Dieses  murren  unb  jontfen  bezieht  aich  entweder  auf  den  Inhalt  der  Kapitel  oder 
es  ist  eine  Notiz  des  Protokollführers  Eörer,  die  die  Stimmutiff  der  Bevisionsliommission 
während  dieser  Tagung  festhält;  es  ist  ja  in  der  Tat  sehr  wenig  von  den  Besprechungen 
dieser  letzten  Kapitel  protokolliert.  ')   Alter  tcnd  neuer  Text  sind  nur  verschiedene 

Deutungen  von  b^:  (Vulg.:  stulto  labore  consumeris^.  ')  De?-  alte  Text  übersetzt  hx 

mü  ftatt  =  Vulg.:  fortis,  zelotes;  der  neue  Text  gibt  bx  ridttig  mit  ©Ott  ("=  LXX). 
*)  Der  neue  Text  =  Bebr.;  der  alte  =  LXX,  Vulg.:  perterriti  ac  pavore  concussi,  etete- 
runt  procul.   Es  ist  S'n.'i  (von  N"iji  =  sich  fürchten)  übersäzt,  statt  K"i?i  (von  nxn  =  selten). 


252 


^wtotoH  itiib  :^nnb|i%rift(icE)c  eintrage.    (2.  ÜJiofc  20—22.) 


grammaticos  qui  Videre  tra- 
hereut)    (i-")    (irr    moti   sunt 
sicut  uudantes  segetes  ps.  109.      '^'i  i"«.  i« 
Niitaiites    transferantur    filii 


eins) 


XXI. 


(un6c= 


Cap.  XXII.» 

In  fine  oap[itis  22.     3ft  3lt3cicrlel), 

.S.Oktob.  T-j.  ir,,'r,  [t).  24  f.]  No.seh  iisurarins  15  pSLalmus  ba§ 
ottbcr  bOcaBel,  gravamen,  exactionem  sonat, 
|ö.  25.]  .1.  ^a§  man  einen  martert  bn§  er? 
fleben  muu,  Inenn  er  jcfjon  nidjt  tun  jc. 
Sßenn  ere  ntd^t  Q,iU  fo  pfcnbct  er  in,  ober 
legt  ein  teuerer  nnff  in,  bie  ^\w\)  finbö, 
fici.  i8,'8Ezech[i('li.s  18  V[ult  d|iccre  (Vr  fol  gebnlt 
mit  im  l)abm,  in  nicf;t  3lt)ingen,  treidcn, 


27. 22.  r       30  Noseh]  hlTJB         32  Lex  de  iisurar        36  Ezoch.  XVIII  r 
')  Capp.  XX  und  XXI  (der  Dekalog  usw.)  sind  nicht  behandelt. 


20 


».3  (alleine):  on  Incib  ;•/'. 
tneifit  on  tneib) 

(altteine):  on  Iceiti  rh 
(c'fielid)):  mit  ioeitw//.  (SBe=  w 
Ineit't  mit) 

u.  4  (aUeinc) :  on  lociB  r 

Quer  iihcr  den  unteren  Rand 
dieses  Blattes  stehen,  z.  T.  zer- 
stört, von  fremder  Hand  fol-  n 
gendc  Worte:  ^rdjeiiret^te 
Moralia  bon  .  .  2BcItIi[i$c 
rcd)te  ©crcc^tc,  (Moralia) 
G^riftlii^  9{ccf)t. 

«.  8  (f)Qt  fic  nicmanb  liertralnet) : 
lüil  1)1)1  nid)t  3ur  ef)C  l)elffen  rh 

(+  sibi) 
bcrfc^me'^et  I)at  nnt,  dazu  r: 

«  11  (nnb  nichts  ficjalen) :  on  lofc  25 
gelb 

XXII. 

t.  3  SBlntgeridfjt  unt,  q-'-s-i  r 
>'.  14  2ßenn(§)  jcmanb 

30 

i>.  2:,  (Soltn    (bid)    nirf)t    nlS    ein 

ülMifljercr   gegen  jm  l)alten): 

ilnsu  r:  (bringen  mit  fif;abeu 

ju  nerfeüffen)  35 

, ,  ,    ^  LTsura  nir:      . 

(dno  sunt  <Z^-,.  ,     ,.        .  J> 
^  ^  Violentia 'r^ia? 


^totofoU  imb  f)Qtib!d)tiit[td)C  ^-tnlrägc.    (2.  3J?oie  22.  23.) 


253 


ju  fehl!  f($nbcn  bringen,  vcl  mnn  bringet 
fie,  bü-j  fic  mit  fd)abcn  tierfenffen  nuiücn  ,'c. 
Graecus:  ©olt  in  nicfjt  ubcrcilcn,  ^ä.)  luil 
Be3alt  fein,  gott  gebe,  bu  niinpft§  tun  bu 
5  iDoEeft,  Usura  totl  m^er  ^akn  Moses 
loquitiir  de  mutuationib[iis  neeessariis  et 
fraternis  non  geutilib[us  tüie  S3[tf($0Uc]  ÜOU 
5}lcinlj  JC. 


nnd:  i;f)m  uicf;t  jit  icf;abcn 
bringen  rh;  am  oberen  Jla)ulc: 
[(m/.]  (Tringcn)  Sringcn  nnb 
loudjern  finb  ^Uieljerlcl)  (S^ie 
3lüei)  bringen  ift,  luenn  Tu 
betneu  ue{)eften  jluiiigcft  3U 
Oejülen  mit  beinem  Uorteil 
uub  feinem  nnd)teil.  äBnd)eru 
iücia  man  luol,  Ina»  e»  feij. 


Cap.  xxni. 

[b.  1.]  „©olt  birf)§  nidjt  aunemen",  Vnilt 
d[icere  Wan  fol  ben  unjd)ulbigen  nirfjtrjelffen 
tobten  i.  e.  quaudo  audis  [d.  G.J  !^ereft  ein 
armen  man  öerÜagen  k.    äöenn  man  einen 

15  öerbammcn  toit,  macf}t  man  eim  ein  fiofc 
gefd^rel),  (Sr  Ijat  ha§  unb  biB  gctf)an,  ha^i 
fagc  nidjt  nacf;,  SBenn  mau  ein  fadje  6c= 
ginnet  Bofe  ju  macf;en,  ber  foltu  nirfjt 
gleuBen  Criminationem  I)eifft§  passive,  audi- 

20  tum  proximi,  Complectitur  totam  actionem 
iudicialem  cum  omnibus  praeparationibLUS. 
[b.  5.]  Odio  habebLis  inimicura  Hie  cou- 
trarium  scribitur  .  diliges  iuiaücum.  In 
legibus  oportet  verba  esse  [perspicua]  pro- 

25  pria,  non  figurata,  ©olt  aU  bein  biug  mit 
im  liegen  lajfen  i.  e.  relictis  omnibus  ad- 
iuva  eum.  Ut  dux  Elector  Ioh[annes  jc. 
[SSI.  88^]  i.  e.  [Cessab[is]  Cave  ne  deseras 
eum,   Relinque  tua  negocia  et  maue  apud 

30  illum,  Saffe  anftefjen  [öerfeume]  ba§beine 
umB  feinet  tuiUen,  Vult  postponi  nostras 
necessitates  necessitatib[us  iniinicorum. 


3S 


(bofer  uac^rebe) 
Hagel 


XXllI. 

ffalfdjer  an= 


B.  5  (fültn  l)r)n  nicf}t  lafjen,  foubern 
foEt  l)f)ni  auff  fjelffen) ' :  §ut 
bitf}  uub  lag  in  uidjt  [/],  fon= 
bcrn  ucrfeumc  gern  haii  bcinc 
umb  feinen  loiUen  [rh\ ;  dazu  r: 
(la§)  relinquo  rae  iiiterdiim  et 
(laininuu  accipio. 


.  7  benu  idj  (leibe  e»  uicfjt  ba§ 
ber)  ©ottlofe  (fol)  redjt  tjabeu: 
beuu  iä)  LIo§  benj  föottlofcfn] 
nic^t  [>-\  redjt  ijühtn 


10  .23.  r         14  (na^reben)  SBenn  mon        13  eim  =  il^m  fy        20121  Jlattli.  5.    Hio 
contrariuni :  diliges  iiiiinicum  r        30  (Nobis)  Sajje 


')   Der  alte  Text  iibersäzt  die  LXX  mit  Aiislassuiy  von  /lez'  aitoi)  =  ias  Hebt: 


254 


$ltototon  unb  I)niibiiijriftIirf)C  ginträge.    (2.  ÜJJofe  23.  24.) 


[O.  13.]    beucfeii    seil,  intus   foris    iu   cultu, 
cv  pvebiget. 


[ü.  15.]  Vis  est  in  fotuciteig, 


[n.  18.]  ber  'fol  nitfjt  WiUn\  [b.  20.]  Offi- 
cium angelonmi,  [ö.  21.]  'fur  feinem  an= 
gcfid)!',  Pau[lus  propouit  angelos,  'ßibittcv 
in  mä)V  Xe  contristetis  s[pintum  sanctum, 
^ä)  ^Qlte  Christus  [P.  M.]  fe»)  ber  ßnsel, 
Puto  Mosen  [D.  M.]  esse  angelum  Indefi- 
uita  pro  universal!,  Indefinita  laut  nid^t 
in  germanica,  [b.  25.]  '3lIIc  !rand1)cit',  Grac- 
cus,  [ö.  26.]  'Non  erit  orba  nee  sterilis', 
Abortiens  est  fecunda,  ^ä)  \v\l  bic§  bcin 
alter  lajfen  crreidjen  Non  immatura  morte 
morieris,  [o.  31.]  'SSuflen'  meinet  er  I)ie 
in  austro.  'Pouam',  [ü.  33.]  'peceare  l'aciaut', 
ift  de  facto  gerebt. 


B.  13  gebenden  idiI  ,  dazu  r  mit 
dunkler  Tinte:  (r^nmen  colere 
prcbigen)  und  am  oberen  Blatt- 
rande mit  hellerer  Tinte:  [Gi.] 
(©ebenden)  ^i^  folt  bon  !ei=  5 
nen  Ijeiligcn  prcbigen  al§  bon 
(Sottern  bie  euc^  Ijelffcn,  noc§ 
bafnr  bancfen,  fonbern  ®ott 
allein.  ®cnn  gebcncfcn  I)eifft 
!^ie  jo  biet  al§  prebigcn  lo 
rljumen  bantfcn  ©otteäbienft 
pflegen  [ut]  hoo  facite  in  mei 
commemorationem. 

».  naHe  monSiilbc:  ciEc  betne  [>■]  is 

mansBilbe 
i'.  18  gcft  mit 


»■  sc  (f eljn   cinf ame§) :   \\\&)\i  nn= 
tredjtig  r 


Cap.  XXIV. 

S)a§  ift  ein  ernftlic^c  Zeremonien  gelneft, 


|b.  9.]  Slße  bie  70  finb  tob  autequam  vene- 
runt  in  terram,  [b.  11.]  '.'panb'  cr  ftrafft  fic 
nidjt,  S)a§  ift  ein  rec[}t  lonnbcrlidj  visio, 
äBerben  humanam  iiuaginem  Christi  gejel)en, 


XXIY. 

«.  s  Sandopffer  unt 
äiiö.6  r:  n3^N  |=  n:5N3  Hehr.] 
1).  8  {h)a  nam:  Sa  \r\  mm 


17JIS  Officiuiti  angcliinini  r         31  .24.  r 


sptotofott  mib  Ijanbfdjtiftlic^c  (Sinttage.    (2.  SKofe  24.  25.) 


255 


Ratio  potissima  quod  anima  immortalis, 
Moses  apparuit,  sepultiis  3C.  item  quod 
lioiuo  iudicat  de  deo  Et  Cere[iTionias  aper- 
tiiin  boiii  habeant  certam  sedem  post  haue 
5  vitam. 

Cap.  XXV.  XXV. 

ft).  2.]  Accipiant  mihi  thruma.  bie  lingna 
ift  umBferet,  scriptioue  et  intellectu.  »•  i  rofinrot  ^  äigenl)ar:   rofinrot 

[tociffe  ieibeii]  .jiGeitljar 
10  [D.  7.]  "^EpliocV  ift»  iBamiity,  ®udEe^■^  u.  9  2Öicicf)/>/smacfjcu  ««/,(/a.n(  >•; 

(Textus  hie  probat  historiee 
Mosea  cum  sacerdotio  suo  toto 
et  perpetuo  fuisse  figuralem 
et  iu  Cliristum  futui'um  di- 
•5  rectum),-  dazu:   \Gl.]   (-5^= 

bilbe)  S)a§  ift  bcr  .•pcitBifprud) 
einer,  barin  5Jfofe  ^cugct  'bai 
fein  ^Regiment  foEe  aufffjoren 
unb  nidjt  bn§  recf;te  cnblid)c 
^0  loefeu    fonbern    ein    furbilbe 

unb  furfpiel  fein  be§  5)feidj§ 
6f)riftt.  Unb  on  allen  ilocinel 
l)at  {)iet)on  ßl^riftuä  mit  bcn 
3»üeen  Jüngern  ^u  GmanS  ge= 
25  lebt  I.uc.  XXIIII. 

[O.  10.]  ludei  machen  ein  physicam  brau» 
ex  tabernaculo  jc.  qtiia  imagiuantur  regiium 
mundi,  man  foI§  Jtel)en  ad  miuisterium 
verbi  k.  [ö.  17.|  'fönabenftuer,  ba§  ift  bie 
30  beöe  auff  ber  laben,  [o.  18.J  gä  finb  (Sngel, 

[b.  22.]  S5on  beut  Ort,  ba  I)at  er  berl6oten 
omnes  eleetieios  cultns  sub  arborÜMis  per- 
tinet  ad  sup|eriorem  locum.  Ubicunque 
35  fecero  memoriam  no[minis  niei  [ü.  29.]  haph: 
Vola,  a  similitudine  mauus  ein  „loffel"  ober 

1  Ratio  his  immurtalis  unt  Auima  immortalis  r  mit  dunklerer  Tinte  und  in  Rein- 
schrift ö  .20.  r  7  ihrtima]  riB^in  28/29  man  his  verbi  unt  35  kapit]  TTIESI 

')  Im  alten  Text  ist  gar  nicht  übersetzt  a;ii  =  SBQffu»,  wohl  nur  ajis  Versehen,  denn 
frülier,  in  den  Sonderausgaben  des  deutschen  Ä.  T.,  152.H—28,  war  es  bereits  übersetzt  mit 
rtc^ffe  ge^loljtnte  fetjben  [rgl.  2.  Mose  27,  9J  nach  LXX:  ßvaaoy  ?:exXmaficvtjf.  ■)  &ndm 
nicht  bei  Dietz,  wohl  =  Kugel  (1)  im  U  Wtb. 


»•20  (U)nb:  unb  r 


256 


SPtototoK  unb  '^onbii^tiftlid^e  gititröge.    (2.  5Dlofe  25.) 


falfirtc^eii  1  [581.89^]  [ö.  30.]  ^iuff  bcit  ttfc^ 
f)at  man  mä)tB  gelegt  benn  panes,  ideo  :^at 
mensa  allein  ad  pauem  gebienet,  [t>.  29.]  (ys 
ftnb  q  breite  fij^ufiel  geloeft  barauff  man 
bie  fudjen  gelegt  fiat,  8inb  grojfc  breite 
„loffel"  gelnefen  Sie  Tiaben  postea  SScc^er 
ba  mit  fie  ha%  5]Uncf)a  i.  e.  ba3  nicel  ge= 
faft,  ba§  fie  geopffert  l^aBen,  'tonnen",  ha 
mit  fie  I)ofien  eingetragen,  'Schalen'  ba 
mit  man  ein  gefd}encft,  ludci  tuiffen5 
felber  nicf)t  [SBir  muijcnä  intaginirn]  Duo 
sunt  Mincha  hüB  mus  ij  instrumenta  ^aben, 
[mit  bem  onbern  t^ut  man»  in§  fcur],  postea 
'libamen'  aud^  ij.  Usus  .sacrauienti  Äliucha 
Libamen  2  habet  @in  tanbel  ha  mit  man» 
Ijer  bringt,  et  cyphum  ha  man»  in»  feur 
genft.  [ö.  31.]  4  ornaLmeuta  istius  hasti- 
lis,  ba»  finb  eitel  metaphorica  vocabula, 
|t).  3384.]  Vigilantes  ein  offen  cyphiun  ber 
fein  bcde  I)at,  geljet  auf»  miulsterium  verbi, 

[)}.  39.]  Centum  drachmae  faciunt  unaiu 
luinam.  Hungaricus  aureus  facit  drachmam, 
.128.  [^ungrifcf)]  gnlben  machen  ein  gros 
usitatuni  pfnnb.  [ö.  31.]  6§  fol  nid^t  an 
einanber  gefd;ranbet  fein,  fonbcrn  'tid;t' 
lauter  'golb'.  [ü.  40.]  '3lnff  bem  a?erge\  baj 
ift  eigentlich  Christus,  Tabieruaculuni  est 
theca,  6f)riftu»  ift  bruntcr,  mit  feint  miui- 
.sterio  verbi  Sacrauientum ,  Istuin  locum 
üiit.  24,  i3ff.  edisseruit  Apo[stohis  Christus  euDtib[us 
Emaus  jc. 


t.  M  Sc^uffeln    (leffcl) :    Scf^nffeln 
,bec^cr] 


u.ssbret)  fd)alen:  brel)  offen  [/•] 
fetalen  20 

f. 34t)ter   fetalen:  incr   offen  \r] 

fdjalen;  dasa  r:   Yigihiutes 


r>.  40  S~a^'  bn  hi--:  l)aft  nnt;  dam  rli: 
[GZ.]  (gr)  +  gr  h3iberl)olt§ 
^ie  jum  anbevn  mal,  ba»  er 
brobcn  l)nn  biefcm  t^aptitel  so 
fagt:  ß«  foae(C')  [aEe§]  eitel 
ftirbilbe  nnb  fignr  fein  mit 
5Jiofc  auff  ba»  jUieij  mal  gcfagt 
\a  getci»lid)  gegleubt  inerbe. 


1  Mensa  r 


brci 


6  ^aBen  durch  Strich  zu  3(4  (S§  finb 
Inmpiis 
caliamus    \ f 

17  geuft  (Sic  ti6  k)  i         JGjl'O 


Mincha  r 


II  Duo  c  aus 


ciifi    ^-Ü 


cyphus 
apertus 


')  jolfirirfjcn  vgl  Leser,  MitteThoelvdeulscIies  llatuhvörfohuch  JST6,  tl,  üS6;  dax  Wort 
auch  sonst  bei  Luther;  z.  B.  in  der  Glosse  zu  4.  Mose  7, 14:  l'cffel  ober  ein  fiöpffliu  ober  fonft 
iiitoenbig  riitib,  toic  bie  ©nlfefiric^cn  vgl  D  Wth.  VIII,  I:  vgl.  auch  UnJ^-e  Ausg.  Bd.  3(1,  93,  li); 
s.  auch  weiter  hinten. 


^totofoH  nnb  tjanbi^iiftlidje  eintrage.    (2.  ÜJlofe  26.  27.)  257 


C  ap.  XXYI.  XXTI. 


[D.  7.]    'SedEe'  studio  retimiimus,  nic'^t 

tc^pic^,  [D.  8.]  '30  cEen',  [b.  2.]  bic  [bccfel 

broöen  hiar.    '28  eEen'  lang,    ba  finb  ir 

5  jtDO  in()cr,  Qiiff  icbcr  feiten  eine,  k.  [d.  12.] 

bie  fol  man  uber[)angcn  jc. 


»u  ubex  (b)ie:  u6er  fie  »• 


[ö.  15.]  @§  tnuä  fc^on  ()oI^  unb  pfoften  g,e= 

toeft  fein,  [o.  16.]  'anbern  f)aI6  cüen  breit'  3C. 
10  Sie  ^a6cn  brau  3U  tragen  get)abt,  ,'^]  gibt 

fein  AllegLoriam:  ministri  foEen  ouera  po- 

puli  trogen. 

».21/22 16tet(.)  216er:  brct,  316er 

[O.  26.]  funff  gurt,  nos  d[icinnis  ciucturae. 
15  Sa  e»  neU)  ift  geloeft,  ift  ein  fein  Iic6Iic5 

6ilb  gcrccfcn  bem  23oId,  unb  etm  iglidjen 

finbifc^en  OoII.    [o.  35.]  S)er  tiftf)  ftet)t  iu 

loco    Euangelii    [iSl.  89»-]   'tifd^'    [Ieucf)ter'] 

Epistolae.      ^ft    adversus    occideutoni    in 
20  templum  gefe|t.     significatio  ba§  fol   auff= 

^oren,    lila    orania    sunt    [nunc]    niortua, 

Slllein,  ba»  nod^  ein  feine  imaginatio  ()at.  ^ 

Cap.  XXYII.  XXYII.i 

[o.  1.]  £er  '51ltar'  ift  burd)  bie  gan^e    iv  i  ein  3Utar:  cinicn]  9tltar 
25  toelt  gangen,  buxä)  9Icgl)pten  jc.  [ü.  2.]  poetae 

faciunt  etiam  mentionera  cornuum,  5Jtan  ijat 

in  getragen  3ft  getoeft  toie  ein  öierecEeter 

!aft,  [D.  8.]  leer,  Ubi  mauserunt,  ^a6en  fie 

in  öol  erben  gefeint  jc.    [ö.  9.]  'Uin6^ang', 
30  ba§  Inil  ein  I)irfc^    ne^e   trcrben,    G§   £)at 

niemanb  i)in  l"ein]   !unbe,   benn  allein  bie 

facriftcirt  I^a6en  ein  pcrfon  ober  je^en,  po- 

pulus  :^at  l^inein  gefe^en.  »20  alter  reineft:  aUerretneft 


2  .26.  r         11  Gal.  6,  [2]  r        IS  locus  mensae  Candelabri  r         24  .27.  r 

')  Am  Rande  zu  der  schon  vorhandenen  Textillustration  hat  Luther  einen  Grund- 
riß von  Altar  und  Hof  flüchtig  skizziert. 

ßut^eiä  SBerle.   aibelübetje^ung  3.  17 


258  SProtofott  unb  ■f|anbfc§tiftltc^e  ginhöge.    (2.  ÜKofe  28.) 

Cap.  XXVIII.  XXVIIL 

1. 14  bon  feinem  golbe  (bie  '^inauff 

gcfien; :  ton  feinem  golbe  [(unb 

geliebe  I)aben)  mit  jlnei  enbcnj; 

fte«/7i;  (mit  gelieben  unb  jtoel))    » 

(bie  3loel)  enbe  fjahm)    (unb 

enben)  aber  bie  gelieb  Ijnn 

einauber  l^cngenb  Noq  sit 

rotuudum  sed  terniinos  habeat 

Et   tarnen    plectilis   cohtrens.    lo 

[ö.  22.]  g§  fol  ein  ^etlin  fein,  ba  ein    t..22folt  A?eten  (an  bas)  Sd^iltlin 

gliblin  am  anbern  tjengt  unb  Inirb  ein  feile         matten   (bie  Ijerunter  ge^cn) 

^i.  2, 3  braus,    vocabiuluni  er^t  in  ps[almo  .2.  'trc  Don  feinem  golbe  ^:  folt  Acten 

feile'  3C.  bie  leten  fotlen  ni(f)t  anliefen,  @'3  [jum   bem";  Scf)iltiin  mad)eu 

fol  nicfit   ein  runbe   teten  fein,    fol    jlnei)  [mit   jloel)  enben,    2lBer   bie  u 

orttd^e-  IjaBeu,  gelieb  in  einanber  Ijcngenb], 

öon  feinem  golbe 
r.  i'3  gulben ringe, 3llfo:gulben ringe 

anba.5  Sd)iltlin  [///]  gilfo^ 
»•  2-1  jnn   bie    felbeu   jlncen    ringe  20 
tt)uft:   jnn  bie  felbcn   jlueen 
innge  an  ben  beiben  ecten  beS 
(5(i)iltlinö  [rh]  t^uft* 
fw^nn  (bie)  jiDo:  t)nn  jloo 
».  26  (nemlic^)  an  feinem  ort,  (ba§  25 
e»  fein  anlige):  (an  ben  Drt) 
intücubig  (ber)  gegen  ben 
leiöroct'^  rh 
»■27  (auff)  bie:  [an]  bie 

(auslüenbig)  gegen  anber  30 
Refften,  ba  ber  Seifirod  ju 
famen  gel)et:  tJn-it  r:  (au§= 
tnenbig)  (nuterlnert») :  gegen 
anber  Refften,  ba  ber  SeibrodE 
ju  famen  gcf)et  oben  an  ben  35 
Seibrocf  tünftlic^''  |r/(J 


2  .28.  r 

')  Hehr,  bedeutet  wörtlieli:  maä^t  an  ba§  ®d)ilblctn  fcfjnurä^iili^e  Äctteii  gcftodölcner 
9ltbcit  Bon  reinem  (Bolbe.  ')  ottidö^  "»''  als  Münzname  belegt,  es  ist  icohl  ort  =  Enden 
gemeint.  ')  Ber  alte  Text  =  Vulg.,  der  neue  =  Hebr.  *)  Neuer  Text  =  Hebr. 

•)  Audi  die  neue  Übersetzung  nidd  rcörtUch  nach  Hebr.,  welches  bedeutet:  a\\  einen  tanb 
[so  1023—28]  gegen  ba^  Sc^nltettleib  ju  eintoättä.  ')  Im  alten  Text  sitid  die   Worte 


5?rotDfon  uiib  t)onbfd)tiftIid)e  (vinttägc.   (2.  «DJofc  28.  29.) 


259 


statt. 


{■0.  30.]  Som  'lied^t'  Tlnmim  pcrfecUim  et 
5    iinniaeiilatnm  rein,   perfectiiin,   r)ciffcn   )uir 

[b.  36.]  laminam,  hinulas 


[d.  37.]  3}er  "^lit  fol  ein  diadoma  \i\\\,  Lu- 
is nulat',   tft  ba§  tjarbanb,  6in  puipuvijd;cr 
roter    I)ut    ut   reges   tum   gestaverunt,    ein 
foniglic^e  fron,  descriptio  diadcniati.'^,  tuirb 
jireicr  fingcr  Brett  fein  gelucft,   'ta^  man 
i)ai  brein  funnen  graben:  domiDus  deus  % 
20        [ö.  38.]  SBie  foilen  fte  ba§  tooIcE  gebicnbct 
liaben  mit  biefen  tcrten,  8aori[fi(ia  Ijciffcn 
sanetificatio  dei,  bo  mo(^t  \\o&)  eiucr  jagcu 
3     ad  parentes:  Corban. 


Cap.  XXIX. 

[t).  2.]  'ftabcn,  !uc^en\  brob.  [b.  0.]  bro= 
bcn  ftirnbanb,  hie  Corona  .saneta,  Sa«  ift 
ber  fern  öom  ganzen  gebelo, 


B  •->!•  bcm  Scibroä:  bcm  hinftlid) 
gcmadjtcn  \rh]  Scibrodf;  dnzu 
)■:  funftlid;en 

»■ :«  (baS;  l'iecf)t  niib  (baö)  9Jccf)t= 
(fdjofien):    £'ied;t   unb   Üfecfjt 

»■3:'  gcfalten  unl;  dazu  r:  (>uie  ein 
Mer) 

b.  36  (©tirnblat):  Stirnblat;  (hzu 
r:  Iiiira  eoroiia  saiicta  (£tirn= 
banb) 

(brcbn  graben  nacf)  ber  ftel)n= 
fd)nel)ttcr  hnift; :  aiic-grabcn, 
iüic  man  bie  ©iget  au§grebt  rh : 
dazu:  (©igiH  graben) 


0  3»  l)nn  alte  (i)I)ren)  gaben  (unb 
l)el)Uf)nm' :  l)nn  allcfn]  gaben 
irer  Ijcilignng  ili ' 

D- 39  (einen)    (SngenrocE:     [ben] 
ßngenrod 

».  •«2  (fdjendel) :  |'f)ufften] 

XXIX. 

»  '■  Äron  unf,  dazu  r:  in  i-is 
Äron  siipra  (s)  Zitz 


ugl.  2.  iWofc 
28,  36-38 


17  Sttpel  (jottcn,  ©titnfianb         ]'J  |  v.  li   'i    i    l-^.  |  [=  Verbum  Dei  manet  in  etornumy  r 

23  Corban  r  '27    29.  r  zu  Cap.  2a.  rli:  oilit  incredulitatciii  et  diligit  moitificatioiiem 

35o§  Wer  ein  fein  feur  Uinfctm  6iert  ®ott  ^.-- accensio  ^^   ,      .         ,r.'     t.rj.  t tu.\. 

carnis      fr,  ,    f.         ■         ,         n,    [l    •     i  <C  ■     •-         >  (lonuiio     (Sin  folm  leur  nnet 

Saä  ift  ULnjetm  l)Lerr  ©tott  cm  feur.  ^  igintas    -^  i    -<  i        i  ; 

U[nier  ^^etr  gtott  gern.     Paujus:  [Phil.  4,  18]:  odor  suaviiatis.     Sott  ift  crjurnct,  scil[icit  ba 

frigt  et  ein  tuc^,  quem,  ubi  seutit,  quiescit,  est  inortificatio  peccati,  et  dicit:  Ego  nunc  credo, 

ba  niitb  @ott  jufricbcn.       de  oblatione  ignita:  conferenduni  cum  dtomino  pllili|>^|)0  r  [s.  S.  260 

rechts]         28  Eaä  c  aus  Sliet         281260,  35  %aS  bis  sanctum  unl 

TiEsn  2'i"r!5  isH^  gar  nicht  übersetzt;  im  neuen  ixt  2cnb  /=  bem  ©iitteiy  mit  fünft(icl) 
wiedergegeben,  wohl  veranlaßt  durdi  srn  in  der  Bedeutung  fünftlid)  arbeiten;  i-gl.  V.  28; 
2.  Muse  31,  3  f. ;  Arnos  6, 5;  2.  Mose  26, 1. 

')  Der  alte  Text  tcohl  veranlaßt  durch  Vulg.:  in  cunctis  muneribus  et  doaariis 
suis;  der  neue  Text  =  Hebr. 

11* 


260  !ProtofoIi  iiitb  f)anbfc^ttftlid)e  ©inhäge.    (2.  33Ioie  29.) 

D- 1?  c§  tft  bcm  .'pG9i9i5i  ein  Branb= 
opffcr,  ein  fufser  gerud)  (bcm 
§@9t9t3i):  dazu  am  Inncn- 
randc:  (S)a§  ift  ein  feuer(c^cn) 
ptin]  bo»  bent  §errn  gefeit)  & 
und  yJi:  gC^  M[agister 
l)hil[ii)i)usi  gin  feur  be§ 
§69{9i9l  oblatiouem  iguitain 
Domino;  dazu:  [Gl.]  £)a§ 
hjort  ((Jin  feuv  be§  .»pe^UlM)  i" 
Brautf)t  5Jbfc  feev  fiel,  Unb 
toir  foEens  geluoncn,  bn-S  e» 
fo  üiel  f)eifje  al§  ein  opffer 
beg  mnmi.  5lls  lücn  bu 
Oon  fernen  ein  feur  fefjeft  » 
nnb  fragteft  3Bq§  ift  ba§? 
©0  fprecfie  man,  G--3  ift  ©otte» 
feur  bao  ift  man  opffcrt  ba= 
feI6'3  @ott.  Per  Synecdochen 
vel  :iliam  figuram.  20 

B.  24  hjebc  e§  loit;  dazu  r:  SBeBe 
».25  Senn  ha^  ift  (be§  S^mmi 
opffer);  dazu  rh:  (bas  ift  ein 
feuer(d}cn)[Itn]  baS  bent  §errn 

gefeit)    (supra  Ignitam)    Gin   25 

feur  be§  ^QT^l 
».37  b(e§)  allerl)eijligfte(n) :  ba§  [r] 

aEcrt)ei)Iigfte 
D.4i(be-j   opffer§),-  dazu  r:    (ein 
feurlin    [ba-Sl   bcm   §e9i9t9t  30 
gefeit  Ignita)  ein  fcuer 
[P.  42.]  Verbum,  ba  teil  ic^  prebigcn  [i.  c.  mea    u.  42  eud)    jeugen    6/.s    Joil    unt; 
verba  foltu  prebigen]  dazu  r:  Verbum 

[0.  43.]  et  filii  Israel  foEen  mid;  I)oren ,  et    ».  43  (gcrl)iimet  unb  get)ciliget  Uicr= 
spiritum  sanctum  aceipere,  ut  nie  glorificent  ben) :   ertaubt    unb   gcljciliget  35 

Scf'ss,  n^t    laudent    i.e.   verbum    meum    non    erit  loerbeu'^    r:    dazu:     (non    in 

vacuum,    quia    apparebo    'in    gloria    mea\  ira   ,sed    in    mirabilibus)    per 

ps[almus  ad  testilicandura  active  et  passive  verbum  deuuo  et  vere. 


')  Der  neue  Text  =  Hebr.;  rgl.  zu  dieser  Steile  die  Einleitung.  ')  Im  alten 

und  tieuen  Text  ist  wahrscheiniich  ■^nns:";  /"=  id)  foinmc  jufainmciiy  des  Hehr,  mit  ■«ns'nj'i 
/=  ic^  »erbe  etfoiint  loerbeny  rcrwccliselt. 


iProtofon  unb  ^anbid§tifttid6e  einttäge.    (2.  gjlofe  29.  30.) 


2G1 


ponitur  illic,   Sa   fol    fein  verbnm   dci  et 

gratia,  ubi  illiid  est:  sanctifieatio  dei  aetiva 

et  passis'a.     [331.90*]   iion  in  ira   niea,   seil 

iu  gloria  et  rairal)ilibiis,  Volieinentpr  diligo 
5  textiis,   bie  auffs    vcrbmu  gcljeu,    Il)i  dicit 

quod   velit  ipse   [b.  44.]  'lueitjen',   seil,  per 

vcrbiira,  duplex  tt5Ctf)e,  priiis  finb  qclncifict, 

iam  iterum,  ba»  tft  totius  stnicturae  taber- 

[naciili  rnyster[ium.  deus  proruittit  in  loco 
10  se  loq^ui  et  vult  audiri  et  pop|uliis  ha§  audire.    v.  u  Jt)one(te) :  toonc 


Cap.  XXX. 

[b.  2.]  'Cornua'  locrben  nidfjt  l^ofjc  fein 
getoeft,  [ö.  3.]  ornata  auro,  b.  4  9{iu(de):  Stiligc  *• 

[O.  6.]  S)a  teil  bie  (Fpiftel  ad  Eb|raeos  not  juD.e  (cüntraEpistulamadEbr[eos) 
15   qiiae  est  eontraria,   quae   clare  dicit:    Tlii- 


3itrid)t 
»-7     Kill; 
(hl. zu  r: 


beuefecit  Euaiigelio 
depurando  ab  operibu.s 
fanfft,  >rol  tf^it  ba§  e§ 
fein  brennen  fonne. 


«ttir.9, 3ff.     siasterion   est  intra  velum,  für  ber  ordjen, 

6»    Wxt  benn    hfiä    '^\w<ix\    altar    getüeft 

irercn  ^,    Ideo   apparet    non    Apostoli    esse 

Epistolam.     [ö.  7.]  Benefacere  lanipadi  est 
20  laborare,   ut   ministerium  verbi   piiniin   sit. 

Id  (|Uod   nos   bodic   facinnis.  SBenn   man 

nidjt    teglicf;    ioeret,    fo    [belfcfjmeiffet    ber 
Sir.  24, 21     2euffel  quotidie  mit  netucn  fliegen  k.   'Qui 

elucidant  me  3C.'  Benefacere  k.  est  Etia[nge- 
25   lium  illustrare  jc.    Videraus  ex  hoc  cap[ite 

quam  deo  displiceat  irapia  doctriua.  Verbum 

fol  gnr  purum  fein,   [ö.  9.]  bo»  man  fein 

nierita    niortificationis    nostrae    nidjt    ba|u 
3.Wo(M6,34      [t^u]    Levi.  16.    [in    fine]    [ö.  10.]    Locus  ju ».  lo  Leüi.  16. 
Ctbr.  9, 7   30   niovit   Ep[istnlani   ad   Eh[raeos   'Seinel    in 

anno',  Eevi.  16.   [@oI   ein   5lapff]   tüil  ber 

9Ieu(f|Qltar   ^in  ein  fomen,   Sed  s^anctum 

1  verbum  c  aus  gratia  12  .30.  r  32  [».  11.)  'Unb  bct  .g>i6DIi)l'.  -3.  parag^raphus 
noTum  cap.'  r 

')  Vgl.  Unsre  Atisff.  Bd.  16,59.^:  Altare  hoc  [Eäucheraltar]  non  ad  alia  quam  ad 
adolenda  odoramenta  constitutum  est.  Ita  praecise  omuia  hie  verbo  Dei  ordinata 
sunt,  non  solum  ut  fierent,  sed  etiam  ad  quid.  Hoc  intus,  aUerum  ad  sacrificia  quo- 
tidiana  paratum  extra  erat.  In  hoc  thj'miamatis  altari  semel  in  anno  per  Aaronem, 
non  simplicem  sacerdotem  fiebat  reconciliatio  per  sanguinem.  ')  Anclt  in  Keinem  Hand- 
exemplar [I  A.J  macM  Luther  am  Rande  bei  diesem  V.  11  ein  entspredifndes  Abuchnitt- 
zeichen  [0^\\] ;  dennoch  beginnt  in  den  folgenden  Bibeln  bei  V.  11  nicht  das  neue  Kapitel. 


262 


5Srototon  imb  fiaiibfi^tiftHc^c  ©nttäge.   (2.  Th\i  30.  31.) 


s[anctoruiii    altare   incensi   est    ante  velum. 
ITarumö  ift  Saöib  gcftrafft  Inorbcn,  sed  ift 
ein  anberö  gclücft.    [o.  13.] 'Seker  ift  CO  c][e-    t. 
naria  ein  gnlbcn  ort.     Gera  ift  .3.  Pfennig 
g^rofrfjen.i 


[ü.  18.]  piuter]   Altäre'^  seil,  inceusi 


[ö.  23.]  'Ciiiaitwth^*  ift  intoenbig  hn  feren, 
usus  est  contra  fetorura  anhelitus.  [ö.  24.] 
5P|.  45, 9  Hinc  in  ps[almo  .45.  Myrra  et  kasia,  Hoc 
valde  placet  quod  sepe  exponit  tabernaclum, 
ut  sit  locus  praedicandi,  sepe  inculcat 
%^erbum  ^ 


§iligttintn^:  §eiligtl]umy  r 

zu  &ixa  f:f(hl  r:  (Gera  ein 
brel)gvoff(f|Iin)  (brel));  (Insu  am  s 
obrnn  Blatt randc:  [GL]  + 
(Gera)  (ift  i|t  b)  gilt  Bei)  un§ 
brel)  letuen  })fennige  ober  ein 
brel)  grofflin.- 
.  14  (baa) :  f oW)  rh  w 

.  2M  ba§  fic  (bem  ^d^'Rgi^l)  bicnen 
mit  rcud);ot3ffer):  ba-3  fie  bie= 
nen  mit  reud^fen],  einem  feur 
be§  .^(59{9{^  rh.  dazu  r:  +  i5 
(Unb  erat)  -|-  Iguitum  domino 

.23feM:  (feM) 


jutso  (f)eiligcn)  (baS)  r 
»■  3s  !nnft  gemengt :  fünft,  gemengt 
(lauter  fei)  3ur  ]^el)IidEeit) : 
rein  unb  tjeitig  r  25 

»■  3s  reud)e  S^er :  rcuc^e,  S)er 


Cap.  XXXT. 


28  .31.  r 


XXXI. 

in  V).  10  5Impt§!leiber  unf;  dazu  r: 
reliuquum  fuit  n^r  solum 
hoc  loco^  30 

(priefterlid)    ju    bienen) :  ^ 
3um  prieftcrtt)um  >■ 


')  Vgl.  TJnsre  Ausg.  Bd.  16,  596:  Gera  valet  tres  no.stros  deiiarios.  Sicliis  est 
quarta  pars  aurei.  Ort  =  Münze.  ^)  Die  gedruckte  Glosse  hat  gtoffdjliit.  ')  inter 
Altare  =  inter  tabernaoulum  testimonii  et  altare  .s.  Vttlg.  *)  Cinameth  =  Vulg.:  cinna- 
momi  medium,    feten  =  Kern.  ')  ly^n  ■'■153  vgl.  2.  Mose  35,  19;  :S9.  1.41;  das  Wort 

kommt  nur  an  den  genannte)/  Stellen  der  Bibel  rin'  und  bedeutet  Sl!otl)niiC)äbi'cfi'n  beim  ßfit- 
Die  LXX  (oTO/.ai  /.etrovnyiy.ai)  und  Vulg.  (vestes  sancta.s)  liahen  dus  seltene  Wort  Tiia 
7nit  dem  Mußgen  mu;  =  bicnen  r.crweduielt ;  dementsprechend  übersetzt  aucli  Luther  ?l»it?s 
ficiber.  «)  Der  alte  Text  =  Hebr. 


5Protofüa  uiib  I)nnbid)tiftlid;c  ©iittäae.    (2.  «D!o|c  31.  32.)  263 

[ö.  15.]  ^ä)  'i)db§  gern  ba§  unfer  fQnt 

(Sott  niube  ift,  @r  mu§  aud)  tnube  Jocvben, 

6t  f)at  fid)  miibc  ficcibcitet  ^'i  freilief)  mubc 

gccrOcitet   KpListula  ad  Eb^meos  ijat  bcn 

5  locum  hjol  angefel^cn. 

Cap.  XXXIl.  XXXII. 

[ö.  1.]  2)tofc§  ^at§  irr  gemad)t  bnS  [cr]i«f.  i  (ücrjog)  gestriclicn,  Ja-it  r: 

fo  lang  nufblicbe,  luuften  iiid)t  Inic  fic  bran         coiifuiiderct  lum  l)rre  tncrbcn 

2.!!!!o!c32,23     tuarcn,    infra:   'Nescimtis  quid   illi  aocide-  laffen  mit  fdjQbcn  ftcl)en  Gr 

>o  rit'  3c.     £cfft  un§  fi^en,  6inb  dctractionis  ift  gcfToficn  sie  curo  moi-as  Dci 

verba,  SBenn  ll[nfer  ■'ÖLtvr  C^L^'tt  Dcrjeucf)!,         intcrpraetai-i  ««r/.- [67.|  (i^er= 

fo    beuten  fte  c§   ein    confusionem.     Con-         30g)   S)a§    rebct   ^Jiofeä   mit 

g[regavit:   videti.s,   tvivi  fie  im  fi)nn  Ijabcn  einem  Kuirt  nlfo  ii(§  f)n6  er  bau 

ge'^obt,  ä.<oIcf  uerlaffen  mit  fd)anben 

15  unb  fei)  gcfUil)en,  ba§  fie  nid)t 

Iniffen,  tnie  fie  nu  tt)un  follen. 
6)Icid)  als  inenn  uns  (^Jott 
eine  tlcine  ,^eit  tiericfft,  beucten 
löir  (5r  laffe  un§  in  fdjauben 
20  ftecfen,  muffen  anbersnio  l)ulffc 

fnd)en  (einen)  (dcl)  einem  ()ei= 
ligen  bc§)  S)a  lüirb  benn  foW) 
la\i  nnfer  gott.' 
bie  unä  f nr  gef)en :  bie  für 
25  un§  !^er  [»•]  ge'^en 

inv.izu  Dfjrenringe  s/chf  bts 
[ö.  4.]  3Benn-3  nic^t  gc'^et  loie  fie  »üoHen,  fo  »■  4  (fic)  mad|te(n):  mad)te^ 
ritzten  fic  ct>Da§  nclocS  an,  !l)a§  ift  ein  fiofe  fprad^eu:  [fie]  fprad)cn 

it\at,  'dii  tiii'.  [O.  5.]  'Coram  eo',  seil,  vitulo, 
30  ^aBen?  sub  nomine  dei  vori  gef^au,  Omnis 
festus  dies  fol  lactus  fein,  £ie6er  GJott,  ftnb 
fic  fo  fidler  in  deserto.  lam  dedit  Euange- 
lium  et  liberationem  a  Captivitate  papae. 
agimus  illi  gratias,  ut  tum  Israclitae,  dei 
35  sui  bie  anbern  finb  aEe  öon  im  [®ott]  ab= 
gefoEen,    [ü.  6.]    Est  alternis    canere   @in§ 

7  .32.  r 

')  Die  beiden  letzten  Worte  der  Gl.  sind  nach  dem  IJruck  ergänzt,  die  Handschrift 
bricht  mit  falb  ab;  die  Schrift  ist  durch  Wegschneiden  des  Bandes  zerstört.  ')  Neuer 

Text  =  Vulg.  Hehr.  LXX. 


264  ^prototott  utib  tjflnbftijriftlii^c  ©inträge.   (2. 1llo]e  32.) 

ltml6§  anbcrtt  fingen,  quoniam  esset  Pharao, 
®ot.  5,  sPaulus  reddidit:  Christus  ociosus  in  vobis^, 

Est  verbiim  im-sterii  iion  historicum.  [ö.  10.]    »■  lo  (ic^)  fte  anff  freffe-:  jic  ani= 
Rationale  iudicii,  fol  fein  arabidexter   fein  ffcffe 

Sit.  1, 9if.  f)tc  leren,  bovt  ioercn,  Tit.  1.  eontradicentes  s 

convincere,  ad  defensionem  iusti,  repreheii- 
sionem  3C.  Moses  in  figuris  loquitur  sine 
figuris  Supra:  Et  edificavit  costam  k. 
5lßeifct  bie  legentes,  david  et  Isaia  ftiu'iter 

lieim].     S^a§   geljet   an    [Caipham    Hannani  lo 

unb]  aEe  falfc^e  Jjrop^cten,  qui  faciuut 
popuUim  ociosum  a  deo  V[ult  dLicere  quod 
abiecerint  legem  Christi,  et  fecerunt  sibi 
vitulum   nt  ociosi   esi^ent  sine  capite ,  deo, 

ha§  fein  eigen  '^err  limr,  sine  deo,  iusticia  is 

operum,  ».23  bie  uns  für   gcf)en:   bie  für 

uns  {)er  [/]  get)en 
[ö.  25.]  S)a  5}tofe  fa^e,  bog  W2  öoM  unfern    s.  25  (fret)  Irar) :  [(muffig)  (fic^  Io§ 
.^6rr  Sott   ^at  tDcggeinorffcn   unb   ctlna-j         gcriffen    I)atte)]    ToS    Sorben 
anber§  ertoelet,   Apostasia  arbitrü    propra  itiar(b)  rh  sd 

sine  regimine,  ii)at   toa§   ttil,    Tangit  [is  f)at(te  fie  fret)  gcmncfjt  unb 

locus]  locum  proprium  qui  est  contra  Ciiri-  bontit  cr  fie  Inolte  (jod)  f)e'&cu, 

«f.  119,  Lstum.    'Boati  immaeulati' ift  an§  bem  öerS  fjat  er  fieinn  fcr)anbcgctirad)t) : 

gemacht,    et  alii,  quod  debemus  nianere  sub  f)at[te  fie  loi-  gcmntf^t,  bnrrf) 

obedientia    verbi,   dissipatus    [Greci]    esset  ein  föefdjtiH'lj,   ba   mit   er   fie   -'• 

anfgeriffcn,  Ijot  !ein  tjeuBt,  Moses  venit  et  fein    Inolt    anriifjten].-''     Die 

videt,  (|Uod  liberaverat  eos  ad  ignominiani.  (lloMr  (((yrel)))  ist  (jcxf riehen ; 

fSBl.  91*]  [ö.  10.]  Moses  irascitur  quia  deuni  (?'/5'«<r."2)Q§3Bort  j^hrca  [unb] 

dcsernenint,  et  postea  quod  cohortatns  ]io-  gcI)Drfnm.' '/a„~'(.' (De  snb  iügo 

2.  9)io!c33,  spolus  Aaron:  'Hie  sunt  dii  tui'  ?c.    Aaron  Dei  et  legis)  (Sein  feI6v  ficf)   m 

privavit  eos  vero   eultu   dei   et    aniniaverit  IpS  gcmadjt)  (eigen  '^crr  itier= 

in   inipio  eultu,    Sine  timore   et   eognitione  ben    sublraetionis    fllii)    (Io§. 

!8f.  ii9,33dei  et  ferventes  in  idolat|ria  'Statue  .«crvo  bn§   tiolc!  U'ilb   [los]   luorbcn 

tuo  eloquium',  Erexit  [Aaron]  in  suam  turpi-  Unu ,   !?  e  n  n  %  a  r  0  n   I)  n  1 1  e 


2  Gal.  5.  r  28  (Hiereimiao   sententia)  Moses  [.Ter.  34,  13f.J  33  Vido  folium 

sequentem  r  ap 

')  Vgl,  Unsere  Avk;/.  Bd.  in,  G:si  [Gal.  '>,  4] :  evacuati  eetis  a  Christo.  Otio.sus  est 
Vobis  Christus  i.  e.  G()tiftul  ift  lüdjt  mljer  euer  caput,  non  habetis  ein  vcgircr  Pljtifliim, 
G^iiftii?  gljet  euer  nui(fig  et  ecoutra  vos.  Ergo  populum  vidit  Mose  gotte-S  miijfig  gtjen 
et  iterum  got  Xfyt.  ')  Aller  Text  =  Hehr.  ')  Alter  inul  neuer  Text  beruhen  auf 

rerschicdcner  Übersetiunff  ron,  j'iQ  und  ns^E.    Der  alte   2'ext  hat  \ä)anit  =  ignominia 
Vulg.;  der  neue  ®c(d)h)c^  =  ns^r  Uebr. 


!Pvotofon  iinb  f)onbf(i)riflIi(5c  ginttä(?e.   (2.  ÜJJofe  32.) 


265 


tiidincm  et  dedecus,  ut  Papa  suscitavit  ex- 

liortatur,   animat  nos  ad  talia  fiicienda,  et 

tarnen  ad  siiam  turpitudinem.  [ö.  25.]  (5r  I)et3 

ȟollcn  fein  anricfjten,  in  ein  gnte  oi-b= 

5  nnng  bringen,  Ut  Grego|rius  Papa.    Est 

optima  .■^ententia,  contra  ]>liantasficos  ordi- 

natore.s.    äBolIenS  nelü  unb  IJcficr  machen, 

■CSii.  3, 3      ' Volunt  gloriari  in    carne  vcstra",  Non  est 

gloria,    sed    dedeous    K.    Phil.  3.    lusticia 

to  propria  tfil?'  fnffcn  unb  cfjr  einlegen,  baa 

u6er  bic  maffen  [fein]  fot  ftctjcn,  sed  iliud 

ipsuru  regimen  est  summa   confusio  corani 

deo, 


15 


M 


[ü.  27.]   Mose  emphatice  loqnitiir,   Prophe-    ».  27 
tae   diiigenter  legerunt  et  scrutati   sunt  3C. 
lila  sunt  heroica  unum  virum  se  opponere 

25  tantae  multitudini,  grande  exemplum  fidei: 
[ö.  28.]  Pauoi  :300  interficiunt  3000.  ©0 
faüen  [iiupiit  Moses]  vult  eos  approbare 
et  laudare  quod  recte  fecerint  interficiendo 
fratres  3C.     Pnlc]icr|rin)a  sententia,  \t).  R4.] 

30  'In  die'  visitationis,  bie  ftraffe  bleibt  nit^t 
ouffen,  ludei  dLicimt '  ipiod  liiant  adhiic 
poenas  adorati  vitnli,  sed  est  generali is 
sententia,  SBenn  fte  funbigen,  tnil  id)  fte 
h)oI  [finben]  ftraffen.  Tu  non  debes  con- 

s.'i  stituere  tempus  poenae,  ego  habeo  eonsilinm 
meum,  ut  constituam  jc.  (S§  geltet  [P.  M.] 
ein  truglin  fo  lang  ju  gxunb^  2C.  V|ult  nos 


c3  flog]  toilb  gern  od)  t  ]n 
allen  fcfjaben,  ba  et§  [feinj 
iDoIt  nnrici}ten  [ba  er?  l)nn 
ein]  gilt  reginicnt  fafjcn  Inolt. 
Dazu  ah  \Gf.]  (£oB  lüorben 
liiav)  Ta§  tuort  -pf)rca,  tautet 
unb  bcifft  fdjier  beut  Xeubfrfjeu 
gleicf),  (??teD)  [frei)],  SBil  fo 
fagcn,  ?(aron  bnttc  ba§  93o(c! 
frei),  bloy,  Icbig  geniarf)t  Oon 
©ottcij  hJort  [unb]  getjorfant, 
Sßie  bie  ''JJJcnfcf^en  lere  tf)ut, 
unb  niacf)t  ha§  tiolc!  frei), 
Inilbe,  lo?  unb  bereit  (unb) 
3U  attcr  ?(bgotterel).  llnb 
tl)uty  bocf)  bcr  nteinung,  al« 
tnolt  fie  bcn  2entcn  auff  f)elf= 
fen  unb  bcffcr  macfjen.  llnb 
ift  bocf)  ein  Srljemelj  a  sdiama, 
ein  CM)6r  ober  Ö5ef(^tt)c|,  ba 
nic()t§  t)inber  ift. 
(bljnbe):  (gürte)  ©ürte 


».  34  (?(bcr  am  tage  tnelmer  .^")cim= 
furf)nng  tuil  icf)  l)l)r  funbe  über 
fie()el)mfncf)en):  (3cf)  lüitl  ^t)re) 
3cf)  lücrbe  Vi\-)xt  funbe  tinil  f)cl)ni= 
furfjen,  »uenn  mein  ^dt  fcmpt 
beimjufucfien  r;  dazu:  nihil 
ini|)unitum  nnd:  [fH-]  Nemo 
evadet    poenam    peccati    sui. 


»)  Vgl.  Unsre  Ausg.  Ed.  16,  638:  In  die  visitationis:  Ex  hoc  textu  excusant  se 
liodie  ludei  diceutes  se  iaiu  puniri  propter  vitulum.  Sed  generalis  sententia  est  contra 
ournes  peccautes  et  dei  contemptores  neque  addere  debent  nostri  dictionem  Hoc.  Et 
est  illa  sententia  quae  vulgo  dicitur:  Nulluni  malum  impunitum.  Über  In  die  visi- 
tationis atdit  E.X  Pomerani  chartis  transscripsi.  ')  Sprichwort,  nicht  hei  Thiele;  vgl. 
Unsre  Ausg.  Bd.  30',  2:i7, 1;  grunb  wohl  Versehen  für  btunn.   [0.  B.] 


266  ^ürotofoH  iinb  '^aiibfdlriftlidje  dinltäge.    (2.  ajJofe  32.  33.) 

semper  esse  in  raetu,  Xos  cogitamus,  quando 

peccatum  non  statini  pnnitur,  \o  fei)  ftc  t)er= 

gefielt.    SBenn  vel  fo  offt  fie  fiinbigeu,  tr 

fimbe  tüol  K.    Non  oreditnr  ba-3  U[iifer  'f)Lcrt 

©[Ott  6ia  cim  fitr  bie  tijm  fonipt,  ut  Tem-  » 

pore  £ot. 

[SSI. 91'']  Nullum  nialum  impiiiiitnm  Mo.ses 
est  fons  omnium  libroriiin  a  Davide  et  pro- 
phetis  [scriptorura].    Horribilis  textns  qnod 

pastores    Ecclesianiin    pcccant    primi,    Sic  lo 

Adam  in  paradiso  jc. 

Cap.  XXXiri.  XXXI II. 

B.i3eu(g):  ^eurd^l 

in(n)«  £anb:  jn§  Snnb 
[D.S.]   'Non   tecum.'     ßv   ^urnet    noc^     ». 3;3n(")^  lanh:  ^nS  lanb  i6 

[Ulitfer  Ijierr  ®[Ott],  [U.  5.]  'deposuerunt', 
ba§  ift  bei"  saw'us  jiecuniac  |l.i.  G.]  ©tnb 
beniiod)  fvome  Seilte  gctoefcii,  bnö  fie  ficf)  fo 
f)nben   lucifen   laffeii    iiiib   [finb]   gefjorfaiu 

gelocft.    [ü.  7.]  '.CMitteii  bc§  ftifft-?',  ift  bodj  2» 

jioc§  ni(|t  gebatuet,  [ö.  8.]  Sic  foUcn  Mosi 
in  facieni  nid)t  fefjeil,  sed  siuipliciter  in 
nicfcn,  ein  fein  tejct,  [ö.  9.]  Nubes  loque- 
batur  cum  00,  Sabib  3fa|in  ©amiicl,  trie 

loerbeii  fie  ijcxaihi  ftubivt  f)at'cn.  |li.  12.]  'Mi.s-  25 

surns  sis',  G  lote  gern  t)ette  er  Cliristnm 
getiaBt,  |t).  13.]  'SBeg',  ®r  lüolt  Uiiifeni  I)|crr 
©[Ott  iiieiftcrti ,  (?r  iüolt  gern  Unffen,  lunä 
n  iiind)cu  iuolt,  ^\ä)  auÄ),   sed  lüirb  nirf)t 

ail§,   'scinni  te',  boS  id)y  nlfy  tuiffc.     \\}.  M.|  30 

'facies'  mibes ',  3)ie  lüoIcEeii  fül  for()er  gcl)en, 
|0.  I.').]  Moses  luil  nod)  m()er  Ijabeii  (juam. 
(ö.  17.]  'Sßil  id)  mid)  tl)iiir,  bn  fom;}t  mt 
6()riftu§,  (?r  loil  fd)iev  3"  öid  fvngen,  ^^d) 
fol  bi-3  DoIc!  regievn,  ha  tuivb  nid;t  bvnu§,  35 


5  ii§  eitJl]  cim  iH         7  Nomo  cvadct  poonani  peccati  sui  r  13  .33.  r 

')  Vgl.  Unare  Ansr/.  Bd.  10,  611:  Mea  lacies  i.  e.  nubes.  Facipiii  Hebraoi  non  solum 
id  qiiod  nos  ut  faciein  homini.s,  sed  quod  est  eorani  oculi.s  et  vicietur.  Ut  hie  Facies 
de!  e.st  illud  quod  coraiu  videtur,  quo  deus  deelarat  se  praesenteiu  .  .  .  Geriiiani  non 
accipiunt  faciem  pro  eo  quod  videtur  passive,  sed  tantnm  jiro  co  quod  videt 


^rotofoll  unb  ^nnbfrfjtiftlic^e  eintrage.    (2.  Tlo\e  33.)  267 

Sa^  dominuui,  (jui  focit,  ps[almus  22  lomeil 

cum  sua  gloria.     [ö.  19.]   pracdicabo   Xoa 

cessabis,  donec  ipse  veuero,  tum  faciara  in 

verbo  Christi  remis[sionem  pco[catorum,  ^ol 
5   fonien  staute  lege,  et  uon  mauifestabo  corpo- 

ralem  ut  ludei  somniaut,  sed  per  praedica- 

tionem.     '©iitc',    ba§    ift    P^riftuS    propie 
«öm.  9,15      dictus   gioriani  Eiiangelium,    !:)3aulu'i   furct 

ben  tejt  red^t,  Eff'undam  0|mnia  bona  mea, 
10  sed    per    s'erbuin,    sed    non   credetur,    Cui 

dedero  credet  jc.     2Rein  ©Ott  fol   hJQtibeln 

unb  prebtgen,  Est  confntatio  et  solutio  argu- 

menti  cur  aliquid  rebt,  aliquid  non,  Cj  fol 

gratia  fein,  nidjt  meritum.     [ö.  20.]  '!anftu 
15  nicf)t  feljen',  seil,  nunc,  [tj.  21.]  Petra  @r  \ml   "-^i  auff  be(n)  fel§  (trctten):  auff 

bie  3iuben  nocf)  beljaltcn   [351.92»]   sistetis,         be[m]  fe(§  [fte^enj 

statuetis  in  petru\  ba§  finb  nude  |"[)roplie- 

tiae]  et  siguilicationes.  ».  a  6i§  i^  (t)l}n)  liSer  (lotne) :  Bii 

icf;  [fiirj  über  [ge'^ej 
20  [O.  23.]  '.^inben  nnt^',  ba§  tl)im  fie  tnarlic^  shosi-^j  qui  credit  eredat  r 

i^t,  Est  proplietia  de  Cbristo  et  syuagoga, 

Wo]e§   hjolt   Christum    gern  6alb   ^abm, 

5letn  (inquit  deus),   habebis  pop|ulura,    qui 

me  non  videbit.  Tu  autcm  et  credentes  JC. 
25  5Rofe§  ri(f)t  ein  reginient  an,  ober  ®ott  be= 

l^elt  im   eth)a§  für.     Christus  hune  locum 
£u!.24, 2     enarravit  duobus  euntib[us  Emaus. 
2.ano(c32,25  [2.  5Jlofe  32,  25.]  'Ignominia'  \Scliemetz 

Schimiza\  In  totis  bibliis  reperitur  ter  hoc 
$io6  4,i2;   30   vocabulum  In  Hiob  bis  et  hoc  loco,   ergo 

26,  14  ....  . 

["nemo]  novit  [quid]  significet.  In  Hiob 
[4.  in  medio,  26.  in  fine]  ponitur  ]iro 
auditu,  Moses  lib[enter  depravat  vocabula, 
In  hoc  imitati  ipsum  prophetae,  Si  Ebraotis 
35  essem    sie   redderem:    ad    auditulum,    ^\i 


ITjlS  proplictiae  über  (promiss)  25  (ijrcbiflt)  xcgimcnt  zu  2S  Hop  pertinet  ad 

32  cap.  Exod  r  zu   2'Ji:!0  Ergo  nulhira  exeniplum  ncc  autoritatem  habent  ut  transferant 

hoc  loco  igiiomiiiiam.  r 

')  Vgl.  Uiixrc  Ausg.  Bd.  Ift,  G44:  in  petra  i.  e.  verbo  et  veritate  persistent  unb 
h)it§  in  bem  flufft  etf)alten  i.  e.  in  Kuangelio  mit  id)  fic  '^tn  ein  fdjlijfcn,  ut  non  offen- 
dantur.     lllo  tempore  quando  Cliristus  futnbet  gf)et  et  crucifigetur. 


268 


^totofoH  unb  {janbi^tiftlid^e  ginttäge.   (2.  Tlo\e  33.  34.) 


auditiis  sub  nomine  domini  et  tarnen  ipsius 
opprobrium,  Populus  ift  fein  eigen  öerr 
toorben  unb  t^ut  toa§  e§  tuollc  [Iril],  est 
®ai.  .V  4  extra  obedicutiam  Paulus:  'Evacuati  cstis  a 
Cliristo'  K.  Oeiosu.s  vob[is  Christus  pitho- 
logiis  jc.  denudatus  de  sub  iugo  dei  et  legis, 
Is  textus  eomplectitur  papatn  Turcani  et 
ommes  qui  snbtrahunt  [se]  a  deo.  Eb[raeus: 
{■ebt.  10, 39  Ne  siinus  subtractioni?  filii.  2öie  fein  !^at§ 
Slaron  angerid^t,  Si  schemctz  verbi  dei  non 
possumus  audire  ("auditulum,  porcuncta  [?] 
verbi]  2(aron  %sxi  nu^  ein  prebigt  gemacht  3C. 
liat  ein  prebigt  gemacht  [3Iaron]  (ein  la^tn^ 
ftnclidjen ')  unb  bamit  toöHen  ctlDa-3  !oftUc^§ 
anrichten  per  kenodoxiau. 

Cap.  XXXIY. 


[ü.  5.]  ncfien  in,  3"  5)tofc  Ibnfcv  Öievr  m  o 
@[Ott  l)at  im  gefagt  mysteria,  ba§  lex  Mo.si 
Cut.  24.  nic^t  allein  llju,  Christus  istum  locum  ex- 
plicavit  duobus  euntib[us  Emaiis.  Ista  non 
sunt  verba  legis  sed  fidei,  Hie  Moses  non 
est  Moses,  sed  cum  deo  solitudo  tft§  leben 
unb  fcligfeit,  quiando  venit  ad  populuni 
occidit  eos  et  fraugit  tabulas.  Nemo  inno- 
cens,  Moses  et  lex  dicit,  qnod  non  iusti- 
ficemur  operib[us,  ba»  tüirb  (S^riftu»  Jjtebigt 
TiaBen  <lnob|Us  euntii)LUS  Emaus.  [3?t.  92*'] 
nuuc  Nota,  ex  lege  iustificamur,  ratio  cjuod 


10 


XXXIV. 

3  gegen  biffcm  dcrge  (u6cr) :  (fo 
tocit   man  bicfcn  Berg  fcf)cu 
fan)  r 
5  erniber  his  SBoIcfen  nnt.  dazu  20 
r:  seil.  Deus  (-(-  Nomen  non 
sed  verbum  legis  Sed  eredo 
proinis[siones) 
(er)  trat:  trat 

(Bei))  in  a* 

unb  (rieff  an)  be§  m'Sim. 
namen:  unb  prcbiget  {l)I)n§) 
lion['//]be§§e;)ti}i5^  namcn; 
dazx  am  oberen  Blattrande: 
[ai.]  +  (prebigt)  ÜJJofe  Be-  so 
frf)rcibt  fjie  haB  gef)e!nnni-3, 
S)a§  g^riftu§  ber  ^m^  fei), 
ber  für  im  loerbe  (ba§  ift  für 
bem  üolcEc  bes  gefel^S)  ubcr= 
gef)en,  unb  t)rcbigen,  i)aB  aQe  ^s 
tuelt  funbig,  aCcin  (au?)  au§ 
gnabcn  fclig  muffe  kierbcn,  Inic 
er  brobcn  fogt  cap.  33.,  SBcrn 


17  .34.  r        zu  28  Moses  .alius  qui  cum  deo  alias  qui  cum  populo  loquitur  r 
')  Grimm  DWtb.  5,  302;  auch  Luther. 


iPtotofon  unb  l)anbfc^riftlid)e  eintrage.   (2.  ÜKofe  34.  35.) 


269 


1"  [ö.  9.]  'populus  diirae  cervicis'  est.  Si  non 
es  nobisoiini,  unb  bringt»*  mit  ein  fadE 
öol  bann^ierjigtcit  ha3  hu  imcr  Ocrgebeft, 
non  veniemus  in  terram,  Si  non  aifers 
gratiain  et  misericordiam,  opera  nostra  non 

15   facient,   [b.  10.]  Ecec  ferio,   locus  etiam  is 

est  de   novo  TestaLmento  33on    beni   boldt 

3o^.  4, 32      fol§  fomen,  'Ex  iudeis  salus',  [de  rc  stupenda] 

Stupeuduni,  quod  [pro  adniiratione]  reddit 

attonitos,  öerfturjt,  „©c^recflid}",  .sonat  ad 

20  mortem,  voio  habere  ad  vitatii,  [b.  11.]'  Serva', 
S)a  lompt  nu  lex.  [d.  13.j  Sed  aras  jc. 
luipii  cultus  aboleudi,  non  admittenda 
commoda  interp[retantur  ut  Canonici  Mis- 
nenses  jc.  differentia  legis  et  Euangelii,  Ibi 

35  pulcherrime  distinxit  legem  et  Euang[elium. 
i.Sot.  8,4ff.     Paulus  observa\at  ad  CorLinthios. 

[D.  33.]  cum  pop[ulo  loquens  velavit  faciem, 
[ü.  34.]  cum  doraino  Jc.     Prophetae  David 
30  et  Isaias  diligenter  istos  locos  expenderunt. 
Nota. 

Cap.  XXXV. 

[t.  .5.]  Tritphn:  motio.    levare  [cor]  [bie] 
luft  ba^u  Ratten,  gern  tt)cten  [P.  M.]  qui 
35  studebant  huic  rei. 

[ö.  22.]  bie  »neiber  bie  mit  umb  giengen  unb 
iunbten»  i.  e.  @ie  !unben§  f^un,  et  tfjateni 
gem.    Sie  luft  ba^u  Ratten  unb  funben§ 

24  (Pepug.i)  differentia 
»)  btingts  =  btingft. 


id^  gnebig  bin,  bem  bin  id)  gnc= 
big,  bas  ift,  6-3  fol  nur  !cincr 
mittoerden  oboerbienen,  @»foI 
gnabe  fein  unb  fein  anbcr§  jc. 
äBie  benn  be»  Guangclii  pre= 
bigt  gleid)  olfo  leret. 

B.  T  bclu'arcft):  bcmcifcft  rh 

unfi^iilbig  loit,  dazu  r:  Ne 
Moses  fjuidem 

B-  9  "^alsftarrig  23oW  unf,  dazu  r: 
opera  niea  non  fuerunt  si 
misericordia  hon  comitetur 
SBir  finb  inol  fo  bofe. 

B  10  (fc^reälid^) :  tounberbarlic^  >• 


iiiB.27  Senn  naä)  his  SBunb  gemacht 
tinf,  dazu  r:  universal  [?] 


XXXV. 


B  19  mit   ben   ßleiber :    mit    ben 
Meibern  rh 


270 


5?rDtofon  imb  f|Qiibfc{)rif liiere  ginttägc.   (2.  9)Jo(e  35—38.) 


deus   uon    vnlt    eoactum    sed    voluutarium    i'  ■-•'  (ftipt   gcidjirft   Inorett) :    fol^c 
ofBciuni,  [ö.  26.J   „©cfcfiidt",   [uaturae]  est  er6eit  fimbtcn  'igefc^icEt)  imb 

potius  ingcDÜ  quam  artis.    Actus  pro  possi-  toiÜig  ba^u  iDorcn  r 

bili.    [ö.  27.]  [brockten  ftcin  i.  e.  bag  man 
feil  !^at],  esse  pro  uiodali. 


Cap.  XXXVI. 

[ö.  5.]  '^u  DieF,  ba§  tl]ut  man  i|(t  nt(^t. 
[0.  20.]  ©inb  Uiarlid^  ftarcEe  ri)ol)e]  6rct 
getoeft,   tote  l)a6en  fie  eä   funnen   tragen, 

fö.  29.]  'flammer',  est  roniunctio  cavitatis, 
David  et  Isaias.  Ijalte  tc^,  toerbcn  Ijierinnen 
tool  ftubiert  tjaben.  [D.  35.]  fecit  vela  die- 
rubica  i.  e.  plena  eherubim. 


XXXTI. 


i'-  -  an  feinc(m)  jtoeen  ^ipffen 
»■  -'6  filtiern  füfie(n) 


■  madjet  (6t)eru6tm   am;   fur= 
[jang   funftlit^:  madjct   |"bcn] 
furi)ang  mit   ben    61)eru()im  is 
bran  (bran)  [r]  lunftlid) 

Cap.  XXXYII.  XXXYII. 

S!a§  ift  [Thronus  vel]  bie  bedc,  lieber     i^. -'mit  feinem  golbfe] 
ber  laben,  »  &  üon  feinem  golbfe] 

c-  ~>  üon  tii^tem  golbfe]  20 

[b.  10.]  3ift  ein  feer  Hein  tifdjlin  gctoeft.       0.  is  feinen  fnffen:  feinen  öier^  [^i 

fiiffcn 
B.  isleffel,    fannen:     kcfjcr    [>•], 

!annen 
»■  17  öon  feinem  tidjtcnt  golbfe]       -* 


Cap.  XXXYin. 

[ö.  2.]  Fucrunt  turriculac  nou  cornua. 
[b.  8.]  Sacerdotum  filii  cum  mulierib[us 
I.  Sara.  2,22  concufbuerunt]  1.  Reg.  2.  S§  tft  coetus 
mulierum,  ©inb  honestae  mulieres  getoeft 
niilitabant  in  Eb^rco  est.  G§  tft  fo  gctoeft: 
ubi  5J}unt^e,  ba  finb  Sfonnen.  S)a§  öold 
^at  ire  toeib  ftetg  um6  fte^  fjatcn  projjter 
.scandalum,  contra  grceos,  toacf;ten,  erbeiten 
fanbcdjtiglitf)],  bicneten.    V.  d.  (piia  mu- 


XXXYIII. 

(gegen  ben  beeren;  bie  fnr  ber 
t()iir  ber  §ütten  be§  Stifft§ 
(lagen):  gegen  ben  äÖcibern, 
bie  für  ber  t[)i'ir  ber  ^''"tti-'n 
beu  Stifftä  bicneten  r;  in  der 
dazugehörigen  Glosse  ist  das 
Stichwort  ((S)cn  §ecren))  gr- 
slrichcn    und    ersetzt    durch 


7  36.  r         ;;  cavitatis]  caritatis  vukjUch         18  37.  r 
')  Keucr  Text  =  Hehr.  -)  fie  =  fid). 


27  .38.  r 


iProtofoH  unb  ^anbfd^riftlic^c  einträße.   (2.  SDlofe  38-40.) 


271 


lieres  finb  fcer  Qiibedjtig,  iciuntrt,  geCctet, 
gefaftet,  quae  sevaeriores  crga  alias  plus 
concubueruiit  2C.  [SI.  93"]  leiunantium  mu- 
lienini  Graecus  habet,  [ö.  9.]  S^er  "öoi-fjoff 
5  ift  hex  mittag  i.  c.  ®r  macijt  einen  'uHib= 
l^ong'  3ujn  Oorl)ofe. 

[ö.  24.]  S)cr  ßentncr  toirb  nicfjt  fo  groS  ge= 
tocft  fein  toie  unfer. 


2BeiBer    ['■];    ebenao    in    der 
Glosse  ficstrichen  (rittcrlid^). 

ein  g?or^of,  (®) :  ein[en]  a\n-= 

f)of  [gl 

einen     umbtjang :     [mit] 
eine[m]  uniütjang 


Cap.  XXXIX. 

[ö.  15.]  'fetten',  ift  ein  fcer  maieftctifc^ 
bing  getoeft, 

[ö.  23.]  'gefalten'  ober  geftepfft,    toie  man 
bie  S'lorinbergifc^en  tjaufcen  ftcpffct, 


[ö.  30.]  'bie  J)cir[ig!cit  be§  ^(^mW ,  ift 
Domen  doniini  gelücft.  6-3  ift  ein  biabema 
getneft,  [o.  31.]  gin  fdjoncr  »ueiffcr  l)ut  unb 
2«  ein  gulbcn  borte  ernmlj,  l)at  ni(f}t  iebermati 
muffen  golb  tragen. 


XXXIX. 

B  I'  ßettcn  (f)inauff) :  Letten  [mit 

jtoel)  enbcn] 
»•  •-'■<  gefalten  unt 

»■  ■-''  (ben)  ßngenroe!:  [bir]  (?ngcnr6d 
fciben  gcloirrft  3taron:  fei= 

ben,  gelnirdt,  Slaron 
f  30  (an    ber)    I)el)lige(n)    Äronc: 

[nemlid}    bie]    f)el)Ii9c   ,Ürone 

».  -13  ba§   fie  es  (ttjeten) :   ba§  fie 
e§  gemadjt  fjatten 


XL. 


Bas  zu  V.  1  Siehende  (Ehre.  9) 
(jeslrichen 
DG  feijen:  fetten  l^er  aus  rh 


Cap.  XL. 

§a6cn  ein  iar  an  bem  tterd  ber  tüonung 

geerfieitet. 
25  [d.  6.]  6§  ift  er  auffen  geftanbcn, 

[O.  5.]  Dieud^altar  ift»  bro6en  auffengelaffen 

i.  e.  lein  figur  ift  gemati^t,  fe|t  ben  altare 

aureum  seil  iu  taberuaculo  JC.  *"  ».  9  Exo.  30.  r 

iui).i2  Exo.  29.  r 
30  juD.n  Nu.  9  (8)  r 

[ö.  38.]  In  saiicto  sanctorum  ftel)et§  ni(5t§    ».  ns  tuar  (feJrr  bi1)nnen)i:  ffc«  r.- 

benn  [ignis]  In  eo  seil.  taber[naeuIo  libeu-  (ijnu  ber  felfacn)  (fie)  loar  fie 

tius  vellem  habere  in  ea  seil,  nube,  ut  supra. 

Nubes   nocte    fuit    [eolunina]  ignis  i.  e.  bc§ 
35  nac^t§   ift   ein    feurige    toolcfen    getoeft, 

Nocte  rubet,  interdiu  est  candidum  lucidum. 


felürig  rh 


11  .39.  r        23  .40.  r         25  (Quaesüo  est)  GS  ift         26/27  von  ^m^allaxbis  imaä)t  r 
•)  Der  alte  Text  wörtlich  Hebr. 


272 


$votofoE  uiib  ^aiibjdiriftlidjc  eintrage,    (3.  Tlo\t  1.) 


so.oetob.  LEVITICl  CAP.  I. 


Libenter  lego  Leviticum  propter  poemata 
miilta  in  Homero.  quae  iiitellexi  de  sacri- 
ficiis  ex  Levitico.  [ö.  2.]  ^ä)  toit  md)t 
flüfien  mcnitf;en  opffern  3C. 
[ö.  3.]  Non  locus  de  voliuitate  offerentiiim 
sed  de  beneplaeitu  et  acceptatioue  dei.  ^ 
[b.  4.]  Sustentare  {Saniach]  ijaim  bic  !^ailb 
nidjt  nuff  bcn  oc^fcn  gelegt,  foitbcvii  mit  bcr 
J]anb  angriffen,  iinb  fo  aU  lüolten  fie  in 
Quffl)cben,  ut  si  quis  tollat  canthaniiu  et 
teneat  iu  mauu,  f)eift  Samach,  susteutare. 
[ö.  8.]  fette:  voluptas,  fc^jncdt  mvi,  bas 
Inil  un§  ©Ott  ncmen, 


[ü.  lO.J  Zon  ift  geinis,  bic  nnbcr  jlnet)  spe- 

a.iBioifi.scies,  ut  supra  BvJicmo/l/ :  pecus  ?c.   5J!ofc  fjat 

bicfe  sacrifioia  [nidjt]  erftlid)  crfnnbcn,  tonten 

oEe  f)ei'    a  patribLus   etiam   aute   diluvium. 


3?oö  2)rittc  Sßnd)  mo\e. 
I. 


i'.  2  unb     (ben)     ©c^afcn:     nnb      s 

©djafen ' 
0  3  (Dc^fen) :  tinbern  *■ 


f  8  (ben  Strninpff):  boS  fett-  r, 
(hau:  n-s  adligem  ad  partes   is 

»•sein  (öpffer)  haS  (luolreucfjt 
fuv)  ben;  §ß9i9i5Jn:  ift  ein 
feur(Iin)  3uni  fuffcn  gerud) 
(bem)  [r\  bent  §e3t3i9i. 


5   (Ex  iUis  tnnien  spcciebus)  ^i)  liiil 
uiib  ID0§  iii()ct  ift,  fiauc^  r 


IS  (©tvumpff) :  ba-3  fett  /• 
0. i3(Dpffer  büa  U'olrenrfjt  für):  25 

feur  jnni  fnffen  gerndj  /• 
»•  17  (Gpffer  hau  toolreudjt) :  feur 

3uin  fuffen  gernd;  r 

14  gelte  rh  14lir>  Omoutnm   tuttclfteilc 


')  Diese  Kmyt'ktur  kommt  erst  l.'i-lfi  in  die  Bibel.  ')  IIB]  ^"iQn;  der  neue  Text 
=  Hehr,  und  LXX;  der  alte  hat  ftriimpff  —  ©tiimpf,  IHiimpf.  Diese  Übersetzuny  ist  riel- 
leiclit  entstanden  durch  Verwechshing  ron  -ns  mit  TiE,  das  treiilieit  liedeulet,  also  ftrumjjff 
=  hai  Slbgetteniite.  Vulg.:  membra  quae  sunt  eaesa  .  .  .  caput  videlicet  et  cuncta 
adhaerent  iecori.  Ebenso  in  I,  12;  dagegen  ist  in  cap.  VIII,  20  "TiBr;  =  fttumpff  stehen- 
geblieben. 


^totofoK  unb  I)anb|c^rift[ic^c  (Sinttägc.    i3.  Tlo\c  2.  3.) 


273 


Cap.  II. 

[SBLOS*"]  [t).2.]  Aliud geiius,'oblatio','fpci|'= 
opffer',  Sinb  feine  ritus  getoeft,  Slbam  [.2.] 
unb  'ähd  finb  aud)  ha,  öon  [.1.)  bem  lücifc 
finb  §errn  l)erfomen, 


II. 

»■  2  (Opffcr  iaS-  »Dolreuc^t  für) : 
fcur  jnm  fuffcu  gcrudf)  r 

0. 3  (opffern) :  feurn  r 

B-9  (Cpffev  had    luolreucf^t   für): 

fear  jum  fuffcn  gerudj  r 
»•  10  (opffern) :  feurn  r 
o- 11  jum  (opffer) :  feur  n-rs  r 


0  13  fal^  be§  Sunbes  unt,  dazu  r: 
'sal  federis.' 


10  [o.  12.]  'SBringen  [jum  ©rftling'],  seil,  l^onig  ac 

praedicator^  non  debet  offerre  iiiel  sed  .salern. 

§Ontg  tft  geloBt  in  scripturis,  Corpus  [P.  M.] 

debet    mortificari    [D.  M.]    non    auitua    3C. 

[p.  13.]  Nobisciim  est  sal  faederis,  Abia  in 

.  e&ton*i3,^  15   paralLipominis.    Christus:  'Boniim  est  sal.° 

aKatr.  9, 40       Christus  2C.  'Omne  sacrificium  ignc  et  sale 

coiificitur',  Mar^ci  9.    6"l)riftu§  ^nt  gar  nic^t 

facrificirt,   nisi   in   .3.  festis  f)at  er  feine 

oblatioiieni  gcBcn  ut  laicus.  Sacerdotes 
20  ^üBen  in  mactirt,  ba  lernen  fie  e»  an  ben 

unteren,     [ö.  14.]  'Spica'  cum   culmine  estju».  h  /•;     n-'^s  spica 

'fangen'^  i.  e.  er  fot  ju  mclf)  mocf^cn  "bie 

Sangen'. 


^  ■ 

^  spice 


CAP.  UI. 

'Ilia'  bie  buge  ['Icnben'],  (5§  '^eifft  aB= 
reif  fen  öon  bem  anbcrn  bing,  al§  bermen  2c. 
.^aBen  sacrificiis  varia  nomina  geBen. 


meiisis  ^  spiceus 
B.  16  (Opffer):  feur  r 

UI. 

0. 3  nemli($  alle§:   ncmlidf),   aüei 
u-  -1  (an)    ben    nieren  (baju) :  an 
ben  nieren  (5ie|i)  aBgeriffcn  rli^ 
»•5(Dpffer  ba§  tüolreucf;t    für): 
30  Lfeur  jum  fuffcn  gcrud^J  r 

»•9  (opffern):     (fcuren    ^ll•^(;    r) 
opffern  ^um  feur  rh 

(mit)  bem  rucfen(,)*:  [öon] 
bem  riidcn  oBgeriffen  r 

2  .2.  r        l3lH  Apis  sine  coiicubitu  gignit  legit  florem  et  pdste.i  incubat  r        22  foI(§)  ju 
')  Vgl.  JJtisre  Ausg.  Bd.  25,  411  f.:  Hoc  vocat  Paulus  Euangelium  sanctificare,  dicit: 
i(^  pfleg  einci  ptieftctS  nmt.    Quomodo?    'Ut  oblatio  gentium'  [Rom.  15,15]  .  .  .  61)tifllid^ 
Opffer  im  neuen  Jcftament:   Euangelium  praedieare.  ')  fange  =  JJire  s.  DM'tb.;  vgl. 

Jos.  5,  U.  ')  Ber  alle  Text  baju  vielleicht  nach  Vulg.:  reticulum  iecoris  cum  renun- 

culis;  der  neue  unge/ähr  =  Hebr.;  tcörtliclt:  an  ben  *J]ieren  foH  et  el  toegneljmen;  ebenso  in  den 
Versen  10  und  15  Kap.  4,  9.         *)  LXX:  avv  raii  t^öat;  ticquäcT avio.     Vulg.:  cum  reuibus. 
Sut^et§  aSerlc.    »ieelübeife^ung  3  18 


274 


SPtotoM  unb  ^nnb!c^tiftltc|e  (Sinhägc.    (3.  SKofe  3.  4.) 


(ba3uba§)fett:unbat[e§[»-] 
fett 
D.  10  fett  (ba§)  ^  bran 

nieren  (baju):   nicrcit   ah= 
gcrtfien  r  o 

[O.  11.]  'pabiilum  ignis'  jc.    S^aS  ha5  feur    »  n  jur  fpeife  be§  (Dpffers):  feuv» 
toegfrifft.^  ('pabulum  ignis')  r 

0^  IS  ii6cr  bev  Ie'66er(,)  an 

nieren   (ba^u):   nieren  a6= 
gcriffen  r  lo 

».  16  (opfferS) :  [fcurSj 


CAPYT  .mi. 

[b.  2.]  S)a  lommen  vocabula,  quae  per- 
tinent  ad  legem,  bic  man  proprie  fol  fonnen, 
peeoatuiii  erroris  et  superbiae,  [O.  3.j  ge= 
falbter  fgetüeitjeter]  priefter,  <iui  facit  popu- 
liini  peccare,  nos  dicimus  'ergern'.  |t).  4.] 
@oI  nidjt  f)in  ein  ge'^en,  sed  er  au'3  bleiben 
bei)  [bcm]  tifd),  Extra  vehim  est  altare,  de 
^■|cbt.^8,'2t.''^l"o  supra  cap.  40.  Exodi.  Ebre[orum  Epi- 
stula  errat. 


un. 


20 


»■■.foI    (feines)    blutS:    fol    be§ 
farren  blutl' 
in»  7  I)6rner  bis  ;^utten  unt,  dazu  r: 
Altare   iucensi    infra   Velum 
nibeum 


zu  6  pabulum  ignis  r 


2.  TOofc 
40,  5  ff.;  38, 18 


')  Diese  Slreidmng  bleibt  für  die  Bibel  ohne  Wirkung.  ^)  Die  ersten  Kapitel 

(I—IX)  des  3.  Buches  Mose  sind  auf/hllend  kurz  beluindelt,  auch  entbehren  die  Verhand- 
lungen der  sonst  meist  zu  bemerkenden  Eindringlichkeit.  Diese  Beobachtung  entspricht 
durchaus  der  Wertung,  die  Luther  diesem  Buche  mehrfach  zukommen  läßt:  @iii  tcrbticsüd^ 
Sucf),  ba=  Do»  toctiigen  gcicfcn  Itiirb,  nennt  er  3.  31ose  kurz  vorher  (s.  oben  S.  23'J):  die  lang- 
atmige Auseinandersetzung  über  das  vielgestaltige  Opferritual  schien  ihm  eine  Sache  zu 
sein,  wert,  von  den  Gelehrten  verhandelt  zu  iverden,  aber  unfruchtbar  für  das  Interesse  des 
Laien  an  der  Bibel:  In  quo  (seil.  Levitico)  describitur  officium  saceidotum,  ut  hoc 
officium  auitid)ten  in  isto  sacello  mit  offer  et  aliis,  quare  hie  über  in  pnncii)io  non  est 
liber  pro  laicis  neque  hodie  ludei  sciunt.  .  .  Cum  itaque  non  sit  pro  laieis.  Ia4  id) 
ftljen  et  commendo  doctis.  Pro  vulgo  sie  dico  et  .sat  est,  quod  omnes  oblatioues 
bestiarum  .  .  .  omnia  abolita  in  novo  tcstamento.  Nos  babemus  unum  sacramentum 
.  .  quod  est  Christus  .  .  .  Qui  vult  studere  in  Mose  et  legere  ista  sacrificia  hoc  sciat. 
.  .  Qui  ergo  luft  Ijat,  legat,  für  beii  l)auffeti  toug^  nic^t.  Ideo  ex  hoc  libro  sumemus 
quod  videbimus  nobis  servire.  Vgl.  Unsre  Ausg.  Bd.  A<,  411  f.  ')  Neuer  Text  =  Ilebr., 
Vulg.,  LXX. 


SPtotofolI  uiib  I)niibtd)riftlid)c  ©iittägc.    (3.  ÜJiojc  4.  5.)  27') 

s  9  nicvcii  (ba^iO  :  ntit^ftiifiMi  r 
Scbc.  13,11      [d.  12. j    'Slujfcr'  'Quorum   Corpora   oxnriiri-    o.  i-' allCy  I)inailC':  OÜCiJ  gaulj  [»'/«] 
tur'  jc.    S)aä  ift  ber  locus  ad  Eb^reos  .13.         ]^inau§' 
@s  Inirb  fccr  iibcl  gcftuntfcn  fiaBcn,  aU  in 
5  eim  lii)larf;tt)aufc,  ber  man  !ciii§  in  ber  ftab 
leiben  tan.    [o.  13.]  Si  tota  Ecclesia  i.  e.  si  juu.isöerborgen:  i.e.  igoorareut 
aliquis    caetus    peceaverit,    et    ncsciret    et 
postea  intclligeret.    U6cr  beni  Sejt  ftnb  üll 
^ropljeten  tob  gcjcfjidgen,  quia  praedicave- 
10   runt:    Si  etiam    sacrificas,   sine  fide,    nihil, 
.1.  praecep[tum  geljet  bor.     Suiten:  ibi  est 
proraissio  renaissiouis  peccatorum,  ergo  es 
hereticus. 

»■23  (ober)  tüirb:  nnb  [']  luirb 
15   [331.94»]  [ü.  24.]  Non:  „pro"  vel  „vice",  sed 

'in  loco'  i.e.  'an  ber  Stete',  ort,  »28  (ober):  unb  r 

DM  an  (ber  [tat):  (bem)  (cte)  ber 

ftete  r 
»■31  a'6(nenten):  afireiffcn  »• 
so  abgc(nomen) :    abgeriffen  r 

B.  32  (8d;af) :  [(Icmlin)]  jdjaf  >• 
©ie  ift  on:  ©ie  ift,  on 
»•33  auff  b(a)§:  auf  be§ 

an  ber  ft(a)t:  ftete  r 
35  ».  35  a6(nemen):  abrciffcn  r 

a6ge(nomen) :   abgeriffen   /• 
juni  (Dpffer):  jum  fcnr  r 

CAPYT  .Y.  V. 

[b.  1.]  Admonicio,  obiurgatio,  Ijeifft  I)ic     »■  i  (f^luc^):  (eib)^  r 
30  all§  geflucf^t.  »  ••  (unb  lonfte  e§  nicf)t) :  c^c  er§ 

t)ebad)t  *■ 
»■  5  (be)fennet,   ba»:    [er]  !ennet 
fid)  [rh]  iaä 
[ö.  6.]  '3um  ©unbopffcr'  geI)ort  nidjt  thus,     ».  s  ^igen  mutter  (bie  ba  getrogen 
35  graciaruni   actio,    fonbem   coutricio   allein.  I)abe/  ' 


zu  3  Ebrg.    Epla.  cap.  13.  mit  schwärzerer  Tinte  r        34135  ©unbopffct  bis  allein  unt 
34  Sunb  c  aus  funb         35  graciarum  c  aus  gratias 

')  Nicht  aufgenommene  Ktrrrektur.        =)  Nicht  aufgenommene  Korrektur.        ^)  Hebr. 
heißt  nur  ein  aSJeibd^en  Dom  ßlcintite^.     Vulg.  capram. 

18* 


2?6 


^rototoU  uiib  f)onbfcf|rlftrtd^e  ginhäge.    (3.  «mofe  5.  G.) 


S^aa  tnil  toerben  ein  sacrilegium,  ba§  unrein 

fol  fie  nic^t  angrciffen,  ».  7(iS)(^nf:  fc^af 

0  «  ab(reif)en);  abbrechen  r 

0. 12  (öpffer) ;  feur  r 
[ü.  14.]  auä)  nicf)t  ha?-  bcilige,  baS  ein  biffen  s 

fleifc^  iffet  Dom  Opfer,  ober  öom  Mincha 
ein  ftud  3c.  ».  is  (©)oI:  fol  /■ 

[ö.  16.]  3i<^  l^alt  e§  l^eiffe  quintuplum. 

».  n  ift  (ber) :   ift   (einen)  einer  r 


.5.  92oi)crab. 
39.  anni. 


CAPVT  .VI. 

Nunc  de  usu  sacrificiorum, 


2.fflioicio,2[ö.  9.]  5Jlan  fol  onff  bem  oltor  feur 
polten  "bie  gan^e  nac^t'.  Vult  diicore  non, 
quod   holocaustuni   .semper   ardeat,    Nadah 

4.äJio|e3,4et  frater  iiiorieutur  propter  hanc  legem, 
aripiunt  igueiii  alienuiu  3C.  Senteiitia  est 
hiiius  loci:  auff  bem  altarfol  feur  brennen  k., 
foHen  nid^t  electicias  passiones  [ut  mona- 
chorum]  f)aben,  sed  mortificationes  Spiritus 
et  fidel,  [ö.  13.]  Nee  extlnguetur  [.1.]  nee 
slt  allenus  [.2.]  [ignis],  Continuus  ignls  foI§ 
fein,  [33on]  luge  sacrlficlum  iftS  gereb.  Euri- 
pldes  vocat  sacrificla  etiani  Igiies,  habet  ex 
patrib|us.  [b.  14.]  Est  genus  sacrlficil  1.  e. 
be§  tcglidf;en  opfferg.  Mincha  fol  auc^  gan^ 
berbranb  tnerbcu  Hien§  ein  priefter  opffert, 

Matt^. 6, U' dr  mü'5  aud)  betten:  'dimltte  nohis  deblta', 
(5{)riftUö  ift  aufgcnomen. 


VI. 

ju  0. 1  ff.  sacrilegium  rnptum  sed  ex 
hustiis  (li)  imprudentiam,  5Jlit 
gefreffen  r 
t).  7  (ba5)  ixfiä)  brau:  bran  er  fic^ 
».  9  (.öcrt)  be(§)  2lUar(.5) :  be[m]  n 
5^Itar^  dazu  r:  Nee  extiu- 
guetur  Nee  alienus   sit  iguis 


30 


D-20  (toet^^e):  falbnnge  »■ 

(junt  eJuigen)  SpeiSopffer: 

bc§  tcglid}cn  [>■]  ©peiöopffer[§]^ 
».27  ber  fol  (fic^):  ber  fol  ba§  be= 

fprengete  ftüdf  r 


6  estimatio  r  71  Kzech.  iiil'i;i  27.  r  10  flon(jE(n)  IlO^t  3(i   dimitto  bis 

debita  U7it 

')  Alter  Text  =  Vulg.;  neuer  =  Uehr.        ')  Hebr.  l'^iaPi  Mri3a  =  befiänbigce  Spei?; 

Opfer;  alter  und  neuer  Text  also  nur  verschiedene  Ausdruckstceisctt. 


^rotofoH  uiib  ^anbic^tifllid^c  eintrage.    (?,.  Tlo\e  7.  8.) 


277 


CAP.  vn. 


VII. 

»•  4  nieten  (ba3u) :  afigeriffcn  r 


[ö.  14.]  '©inen'  seil,  öon  bcn  !ud)en.   3ft 

brumB  locale  orbtnirt,  ut  cesset,  Et  leni- 
5  salem    ideo    vastata,    ut  sciatur  Cliristum 

venissc  et  illum  populiim  non  esse  ainplius 

dei  populum,   Bethlehem  iam  aruplius  nou 

est,    ergo    necesse    est    Christum    venisse, 

[b.  19.]  2ßen§  sarrifieium  ift  unb  niret 
10  ettnas  unrein,  fo  tft§  gar  unrein,    [o.  20.] 

Extirpabitur,  ein  ftrenge  gebot,  [ö.24.]  '9lu^'i» »■-'••  nu^  unf,  duzxir:  opus  n=xb73 

ober  Brand)  i.  e.  madjt  brauS  ioa§  ir  toollt, 

allein  effets  ni($t.  [sBI.  940]  [o.  34.]  §cbcbruft 

unb  '§e6efc^ulter'  [P-  M.]  [gefeit  mir  auf= 
1.1  bermafjen  tnol]  Sie  foflen  tragen  unb  treulich 

meinen  i.  e.   fl).  M.]    foUen   treulich    unb 

ülciffig  fein.    [ö.  35.]  '©alBung'  3ft  fein,   »■  a^- (toeil)e) :  falBunge  r 

ba§  6^riftu§  imer  brtnn  ift  [ü.  M.].  »  36  (meif)ct):  falkt  r 


CAP.  VIII. 

20  [ö.  7.]  S)aö  crft  ift  all.a,  2.  balteus 
.3.  feibenrod,  ift  „geel"  geloeft,  bo§  ift 
historicuni,  ift  gut  JU  Icfen  [funam  erus  [?]] 


K 


[ü.  14.J  baa  ift  hostia  'pro  peccato' 

[ö.  24.]  'le(^t  bäum'  'Siedjt  ofif  [b.  26.]  !or6 

30  mit  bem  brob    ift  ])er    onmia    in    Euripide. 

[ö.  ;53.]   7.  (]iel)Lus  ttjo  Ircrben  fie  t)in  gc= 

biffen  I)aben  3C.  ift  ein  l^arte  tücifje  geloefen, 


vin. 

«■7ben  (gelen)  ©eibenrod' 


B.  8  Siedet    unb     Uferet (f (Raffen)  ; 

dasu  r:  2ie(^t,  9iecf)t. 
»■9  (ein)  gülben  SBIat  (an)  ber: 

ba§  [)■]  gulben  SSlot  ber 

»•  20  ftrumpff  Mw^,(ia2M>-.-(&trumpff 


13118  §el6e6tuft  hU  brinn  ift  unt        15  foIIen(8)  tragen 

')  Hebi:  tuit  V-'San-nx  =  Obergetoanb;  Luther  üheractzt  aber  hier  wie  2.  Mose  28,  4 
imd  29,5  Seibenrocf.-  das  gelen  der  alten  Übersetzung  stammt  entweder  aus  Vulg.:  tunica 
hyacinthina  oder  a%is  unbewußter  Herübernahme  aus  2.  Mose  28,  5.  6.  8. 15. 


278  SPvotofoIt  mib  Ijaiibfdjtiftlidie  eiiittöge.    (3.  iDiofc  9.  10.) 

CAPVT  .IX.  IX. 

[b.  1.]  @t  i[t  gelnettjet,  ttit..  e  @o  ?)/s  erj($einen  «w^,  rf«-«  /•; 

Infra  in  fiue  cap[itis  Sop.  9, 23 

[ö.  7.]  nii  iiuiy  er  ein  Sd^ul  rcdjt  tliun,  6r 

fol  ba§  'funbopffcr'  opfferu,  ba§  fein  funb=  s 

0|3ffer  tft  i.  e.  pro  suo  peccato  U6er  'ba§ 
iuge  sacrificium  iiat  er  auäj  boS  muft 
Opffem,  de  quo  hie.  ä"D.niuge  seil, 

[ü.  24.]  Sßaren  fro,  ba-S  boS  opffcr  nngencm  ino. 23-24  S^a  bis  fenr  lam  «»A  <?«.?(« 
toar.    ßompt  nu  ein  ftnrcfe  teutatio  brauff.  r:  supra  in  prineipio  Cap[itis  w  snp  9,6 

CAPYT  .X.  X. 

[ö.  1.]  S)ie  .2.  lnoUcnö  pricfterampt  lier= 
fu($cn,  [ö.  2.J  gc^ct  in  aber  nbel  broB.  Sinb 
on  3^fifrt  feine  ßeute  [^Kenner]  getcefen. 

SBerbrenft  niid)  boS  fo  feine  -JJicnncr  etiam;  15 

[ö.  1.]  §Q6cny  in  ber  .s^anb  getragen  al§  ein 

calicera,   falfiric^en\    [0-3.]    [i.e.]   irer  ju  in  »•  3  fc^toeig  ««/■  dazu  r:  i.  e. 'qui 
mir  tiiil,  muy  m\&)  £)ci(ig  Ijalten,   nou  für  mihi  appropinquunt  scieut  me 

ein  ®i)^en,  qui  mihi  mini.strant,   sciant  me  sohim  non  prophanum. 

esse   sanctum,    Quis    poterit   stare    a   facie  20 

1.  ©am.  5, 3fi.  deorum  istorum  sanctorum  1.  Reg.  5:  'tace- 
spi. 4,  öbat',  "ta^  tjeift  hiotus  doniLestieus.    4.  ps  feib 
ftiH,  Comp|!otum  est  iumentum  insip[ientiae, 
i.  e.  tft  ftil  lüorben,  [ti.  4.]  ba§  ift  alia  cala- 

mitas,  uec  pater  nee  tilii  Aaronis  i.  e.  fratres  25 

ip.sorum  muffen  nidjt  erjugeljen,  fonbern 
fremfibe.     ift   calamitas    ÜLomini    Sebaldi.^ 


23  Compi^letum  est.  iumentum  iiisip^ientia  unsicher 

')  Über  falfiiidjen  s.  oben  S.  256;  vgl.  Unsre  Ausg.  Bd.  36,  93,  4  tind  Anm.  2. 
*)  Über  den  Juristen  .Sebald  Munstercr  rg!.  ZeiUclir.  für  hist.  'J'heol.  1874  S.  .552.  Seine 
Frau  starb  am  25.126.  Oktober.  Luther  nahm  die  Kinder  in  sein  Haus  (rgl.  de  Wette 
5,  218).  Am  Tage  darauf  starb  auch  der  Hausherr  und  Luther  hielt  ihm  im  KoUeg  id)er 
die  Genesis  einen  Nachruf  (rgl.  Op.  Exeg.  Lat.  Tom.  I,  j).  V,  ad  marginem  Cap.  XXII): 
Incepit  hoc  caput  Lutherus  anno  XXXIX.  die  Octob.  vigesima  septima,  cum  pridie 
sepuHus  esset  clarissimus  et  optimus  vir  D.  Sebaldus  Munsterer  et  paulo  ante  eum 
duo  optimae  spei  adolescentes.  Fecit  initum  lectionis  in  huuc  modum:  Non  ideo  lege, 
quod  cupiam  vos  hoc  tempore  hie  retinere  quo  timetur  periculum  pestiferae  luis; 
quodsi  pestis  imminet,  fugiat  qui  volet,  ac  praocipue  isti  qui  sunt  pavidi.  IJos  enim 
scriptura  sancta  iubet  excedere  castris,  nee  faciant  pavere  eorda  fratruin.  Ego  qui- 
dem  grassantem  luem  hoc  tempore  non  metuo,  sed  iudico,  pavorem  praeeipuam  huius 
mah  causam  esse. 


SPiotofoH  unb  5anb|dt)tiftlid^e  eintrage.    (3.  ÜJJofe  10.  11.) 


279 


s.OToIt  12,  6 ff.; 
11.  12 


3id^  ^alk  [P.  M.]  sacerdotes  feien  mit  me- 

dici  gelüeft.     In  Talmud  fol  oiel  gut»  öon 

ber  inedieiua  [fein],  ».6  g(e)Iea3ar:  ©lea^ar 

Hoffen  unt,  dazu  r:  ir^s 
5  [b.  18.]  '2int  f)eiligcn'  snpra  capint.   [ö.  16.]5iii'.  ic  more  ho.stiae  pro   pcccato  r 

Sinb  erfc^rodEen  gctneft,    ba»   fie    el  nic^t 

geffen  ijabm.    [St.  95"]  (Jr  fol  nid^t  lugcre 

et    tarnen    luget    Contra    legem    dispensat 

deus   ideo,    quia    non    potest    esse    laetus 
10   Coacta    servicia    displieent    deo,     et    [in] 

deute[ronomio.      Non    in    tristicia    comedi. 

[0.19.]  Coram  deo  fol  man  frolic^  fein:    f.  lo  (unb  giitev  bing  fein  fia)  bcni: 

letaberis  et  epulaberis  coram  doinino,  .seil.  fotte  ba-i  bem  .  .   gefntten  /', 

e§  laäjt  fi(^  ntc^t,   tocnn  einer  iDcinen  fol,         dazu  rh :  JpC^  Denn  non  viih 
16  Laeticiam  oportet   adesse  vel  potius    omit-  servari  sua  praecepta  in  tri- 

tendum  sacriücium.  stitia 


CAPVT  XL 

[ö.  3.]  Regulam  generalem  ponit:  [ö.  5.] 

1.  Ganinic^en,    non  in   duas  sed   quinque: 

20  6»   fol   f palten    tote  ein  hod,   jiegc,   !ue. 

aRatiS.3,4      [b.  10.]  Cancros'  non  ederunt,  ergo  I<)[annes 

bapLtista   non    edit,    ut    tu    [P,  M.]    dicis. 

[b.  13.]  'Halietus',  'fifd^ar'  funen  tuol  fifc^en, 

multi  ^ie.     [b.  16.]  'D^acfjteule'    a   rapiendo, 

25  violando:  pica  tüolt  i(^  [P.  M.]  gern  brunber 

I)aBen  propter  dominicastros^,  sed  contiiietiu- 

inter  corvos.     [b.  19.]  3)er  '3ieiger'  ^eifft 

'hasid',  iusta,   misericors   [concordat]    cum 

?f.  103, 17     psalrao:  'Herodii  domus'  [b.  18.]  f(ebbcrmau§ 

30  mu§  man  taifcn  bleiben  propter  EsaLiam. 

3«[.  2,20     '3i|orbomer  ift  grandis  avis  tempore  veris. 

[b.  16.]  galdf  gebort  unter  bie  accipitres, 


XI. 


jii  0. 20  (i.  e.  pedes  habet  sed  non)  r 


15  oportet]  apertam  möglich 
4  WIE]  W^BFI  Hebr. 


22  folica  r         24  über  rapiendo  nieht  in   Eb. 


')  Vgl.  Unsre  Ausg.  Bd.  25,  415.  ')  pica  =  elfter.  Luther  hatte  m  der  Sonder- 
ausgabe des  A.  T.  1023—1528  QtLiitx  (nicht  iBtoxd));  hier  möchte  Melanchthon  darauf  zurück- 
greifen zur  Verspottung  der  Dominicastri  (mit  2au§  unb  gfto:^i;  vgl.  bei  SchlaginJtauffen 
Nr.  531 ;  Lauterbach,  Tagebuch  S.  9.  21. 


280 


!ptotDtoa  unb  fjanbfdirifttidjc  (Sinttäge.    (3.  TOole  11.  12.) 


[b.  21.]  v[ult  d^icere:  G^§  fol  ein  loldjcr  oogcl 
fein,  ber  nicf)t  lange  fuffe  I}at.  6§  laut  aU 
fei)  eS  ein  ttjicrlic^en,  bas  !ein  fcf)cndcl  liabe, 
fol  ni^t  I)upffcn  auff  erben,  ftar,  {)iin,  gan§ 
[tauten]  I)Upffen  nic^t,  [puto  eum  loqui  du] 
figura  pedis,  supra,  de  locustis  [P,  M.]  lo- 
quitur  et  briicis,  (?§  tft  '^ie  tüie  broben  mit 
bem  efcl  cap.  2.  Locusta  [P.  M.]  :^at  Bein 
tantum  ad  saltandum,  non  potest  incedere, 
Cui  non  crura  non  [ad]  saltandum,  nou 
incedendum,  ad  pedes  i.  e.  ad  ambiilandum. 
©ie  foüen  auff  4  fuffen  get)en  et  [aud^] 
brauff  fpringen,  [b.  23.]  bie  aber  auff  3tT)cicn 
fpringen  et  habent  4  follen  iramunda  fein, 

1.  Sön.  IS,  21 'Si  Baal  e.?t  deus'?  'claudicatis  in  utram- 
que  partem.'  ['$1.  95'']  nii^t  mit  jlncien  [seil] 
?ed  mit  allen  bieven.  [ö.  27.]  'Sappen', 
f)aBen  feinen  beern  geffen,  [b.  33.]  '3u6rocf)cn' 
[afö],  ^\t  ein  groffe  Befc^tDernng  getneft  mit 
ben  iudiciis  legalib[us.  [b.  41.]  Stauppen 
[©c^Ieii$en^]  finb  I)ie  berBotten,  [b.  45.]  Ego 

1. 3?ttrii,  lesanctns,  S[anct  $ßeter  '^ota  anberi?  gebogen 
benn  '^ie  ]^er. 


(bere  f nie  ^inbertoertö  ^  fte^en, 
bamit  e§) :  ( Vel  bie  nii^t  mit *) 
unb  nic^t  mit  jlneien  (fuffen) 
[beincnj  (Ijupffct  auf  erben  sed 
omnibu.s  quattuor)  /• 


u 


20 


t«  (uBer)  bie:  [bon  ben] 


xn. 


llnb  fol:  Unb  fte  \>-\  fol 


CAPVT  XII. 

S)a  fomcn  nu  bie  fraloen,  3r  ^aU§  de 
auf.  2,s2ii.  indnstria  gemacht,  [b.  2.|  'Befamet',  propter 
Christum. 

[b.  5.]  Si  pueljam  ac.  est  inimunda  bie  erften 
14  tag,  fb.  2.]  si  maseulum,  7  diebus.  Omne 
factum  [I).  M.]  qnod  habet  constitutam 
poenam  capitalem,  est  peccatum  mortale, 
quia  est  contra  naturara  [b.  6.]  ha§  ifat 
etlraS  getragen,  benn  [bi§  boltf]  fic  IjaBen 
biet  tinber  get)a6t. 

7/2  boflel  fein  (be§  genu   tjinbcn  ^'nouä   gcBogcn   ift)  bcc  C   supra  c  aus  sump.'^it 

10  (possit)  [adl 

5  quattuor]  42£  üTs 

')  Diese  Übersetzunri  i-ieUeicht  nach  Vtdg.:  longiora  retro  crura.  Ber  neue  Text 
läßt  '»■'^Sib  bss«  =  über  ben  Jüßen  unübersetzt.  «)  ©djlcic^cn  =  Reptilien  s.  D  Wtb., 
wo  kein  Beleg  aw  Luther, 


ii 


SProtofoH  unb  ^anbit^tiftlic^e  eintrage.    (3.  ÜRofc  13.)  281 

.12.N0Yemb.  CAPYT  .XIII.  XIH. 

@§  ift  ein  Blatter  tnie  ein  Borfcn,  4.  para- 
girapho  ift  bodfcn  unb  mnfcrn.  3Bo  IjnBen 
bie  3;uben  fo  oicl  ouffa^  ^aben?  Sie  muffenS 
5  öom  liiein  gebaut  Ijaben.  psora  [Graeci  ^a6en 
aud^  üiel  Oocatel],  Jepra  ab  albedine,  lepis, 
alba   squama,  finb  omnis  generis   Scabies. 

»■5(inn  feinen  äugen  toie  üur): 
tüie  er§  öor  gcfcfjcn  I)at  r 
10  »•  6  treffen :  ge  [']  treffen 

D.  IS  toiber  (ge  r)  ^ältt  ^ 
[M.  32.]  '©iilbcn'  ift  auff  bie  Allegoria  gut, 

[0.  37.]  'taI6',  Ebn-aice  est  fdjlDarj,  »■  •'-"  5Jlan  (ober  SOßeib)  ^ 

»•4ü2Jlan  (ober  SBeib)''^ 
15  [0.45.]  scissa,  ba§  nid^t  an  einnnbcT  linngen»""  "  "on  «ontinua  in   nnivcrsitate 
[nid^t  geneet]  bie  verba.    (^luffa^  ift  nudatus  Ecclesiae  Xudum  pharao  ?-.-a 

capite  evacuatus  a  gracia,  a  Christo) ' 
Hereticus  non  habet  vestem  continuam, 
caret  univer.sitate  eccle.siae  et  caret  ca]iite 
20  Christo  et  habet  vocem  raucani,  fan  nid§t 
h)ol  prebigen)  finb  mir  lieber,  quam  legalia, 
continent  iiiysteria  3C.  'tJerliuIIet'  i.  e.  fol 
nic^t  prebigen:  Caret  fide,  divisus  in  secta.s, 
nou  debet  docere,  et  esse  excommunicatus, 


I 


6  psora  =  rpmqa ;         6  lepra  =  XcTiga       lepis  =  Xsjtig        18  (habe)  Hereticus 

')  Nicht  aufgenommene  Korrektur.  *)  Diese  Korrektur  nicht  aufgenommen;  hätte 
auch  nicht  Stütze  loeder  an  Vxihj.  noch  Hehr.;  woJil  entstanden  atis  V.  40,  wo  der  neue 
Text  Hehr.  %ind  Vuhj.  entspricht.  ')  Zu  dieser  allegorischen  Deutung  des  Aus,satzes  Z.  12 
bis  S.  282,  ä  vgl.  Urure  Ausg.  Bd.  25,  417 f.:  Non  frustra  tarn  longa  duo  capita  seripsit  Mose 
de  lepra  .  .  Lepra  nihil  aliud  est  quam  heresis,  insana  doctrina  . .  Leprcsi.  Si  [=  Sie] 
follen  mit  bem  fopff  blo?  gcljeu,  capite  obvoluto.  Hoc  faciunt  praedicatores  illi,  debent 
annunciare  illum  leprosum  esse  btoä  bar^eiipt  i.  e.  bnl  er  ber  gimb  entfallen  ift,  perdidit 
omatum  i.  e.  Christum.  Si  per  legem,  feljt  ir  ld)on  5()rifti  b(oS,  ibi  Christus  non  amplius 
est  Caput.  Natu  Christus  facit  sanguine  suo  rein,  non  operibus.  Hoc  facere  debet 
praedicans  .  .  .  obvolutum  os  [V.  4a  Z.  12]  man  fol  im^  rcben  leren  prcbigen  berpieten. 
Quis  hoc  facit?  Num  gladius?  Sed  Christianorum  congregatio  fol  fid)  be*  fclbcn  euffer. 
Paulus  [TU.  3, 10]  'hominem  sectarum'  . .  '^erriffen  fleiber'  [Z.  7]  .  .  Hoc  fit,  quando 
annunciatur,  quod  scripturam  non  habeant  integram,  sed  laceratam  .  .  scriptura  nou 
pote.st  vinci  sectari  .  .  Scriptura  /"bie  verba  Z.  10]  est  nostra  vestis  qua  nos  deus  vestit 
et  ornat .  .  .  [V.  46  S.  282, 1]  Christiana  ecclesia  non  debet  commercium  cum  eo  habere 
et  {)in  laffen  faren  .  .  .  ergo  lepra  in  vetere  testamento  significat  spiritualem  et  falsam 
4octrinam. 


282 


^rototoU  unb  fjanbfi^tifttic^e  (ftnttSge.   (3.  Ttlo\e  13—15.) 


[b.  46.]  'allein'  fein,  ba§  ift  n6er  ein§,  Magui 
leprosi  toerben  bic  Meinen  curirt  Ijaben,  quia 
pontififce.s]  plerumque  fuerunt  heretici. 
[b.  47  ff.]  Ibi  videtis,  quod  etiam  pestis 
possit  esse  in  veste,  ©er  lepra  !an  am  tocE 
Heben,  Sacerdotes  toeiben  mit  medici  fein 
getoeft. 


«.  55  toeiter  ge  [r]  freffen. 


CAPVT  xim. 

[St.  96*]    Xon    est   possibile    hominibus 
occupatis  in  republica  ista  servare, 

[ö.  34.]  Lepra  domornm,  finb  leges  difficiles 
getoeft,  non  quo  ad  factum  sed  tempiis,  man 
l^at  öiel  3cit  ba|tt  muffen  '^aben.  [D.  38.]  3Bo 
tnitb  er  bie  [lüeil]  getoonct  iiaim,  Quando 
gentiles  ista  legerunt,  riserunt.  Molestum 
est  lectu,  multomagis  factu.  [b.  49.]  'SBogel': 
finb  fperling  getoeft,  fuerunt  leges  utiles  ad 
prohibendas  inutiles  edificationes,  et  vestes 
preciosas  faciendas. 


XIIII. 


»■  11  ouff  be(m)  !nor6eI:  auff  be[n]  lo 
!novbeI 


15 


20 


CAPYT  .XY. 

[b.  2.]  Flusus  !omen  nu,  facit  stillantem 
et  radentem  fluxum.  [b.  3.]  Ter  crfte  ne|t, 
ber  anber  frifft  vel  ber  bcrftopfft  ift. 
Uinfer  ^[^rr  ©[Ott  f)at  inien  peccata  biel 
trollen  mad^cn,  t)at§  tnollen  jtoingen  ad 
claniorem  pro  gratia,  Vera  peccata  et  grau- 
dia  noluerunt  agnoscere,  ideo  istis  eos 
oneravit,  quae  natura  non  sunt  peccata. 
[b.  16.]  Nocturna  pollutio  i.  e.  menstruum 
l^at.  ^ä)  i)alte  nid^t  [D.  M.]  \)a^  er  naturalia 
alfo  ftraffe. 


XV. 


1).  3  (hjunbgef reffen    lüirb):    ber= 
ftopfft  ift^ 


35 


30 


».i9(freif($§):  rteibs] 
».  20  (bei)  feit  getban  ift) :  irc  3eit 
bat  r,  Hörers  Hand 


zu  21122  'Sagma':  [ü.  9.]  loa§  man  ouff  ein  pfetb  ober  moul  leget  r 

')  Neuer  Text  =  Hehr.,   unübersetzt  geblieben  sind  dagegen  auch   im  neuen  Text 
die  unmilteWar  sich  anschließenden  Worte:  Nin  "inXBa  =  e§  ift  feine  Ultteinigfcit. 


^tototoH  unb  ^anbfc^tiftli^e  eiiittägc.    (3.  «Dioie  15-17.)  283 

».  24  (bic  tneit  fte  6et)icit  getfian  ift) : 
unb  Ca  tompt  fie  ire  3eit  in 
Bei)  im  r,  Rörers  Hand 
[ö.  29.]  ImoLlare:  So  £)at  fte  üUe  öicr  lttod)en 
5  muffen  opffcrn,  6ä  l^aben  bic  priefter  cid 
opffer  getjobt. 

CAPYT  .XVI.  XVI. 

S)a§  ift  baS  cap[nt  sacerdotale,  festum 

expiationis  K.  [P.  6  ff.]  ^ä)  iüolt  gern  iDiffen, 

10  tDo  fie  fo  öicl  Oicfie  I"unb]  oogel  tjaben  ge= 

nomen.  Ja»  finb  feine  6eremonicf)en.  [p.  18.] 

'Ad  Altare'  bog  ift  SReuc^altor.     £aniel§ 

er^elet  ista  peccata  breviter,  dicit  nihil  boai 

•;}c'.' i.  i'sl         in  ipsis  cap[itibus  9  et  Isa[ia  [p.  29.]  i.  e. 

15  erit  coutrarium  sabbatum,  Omne  sabbatum 

d|ebet  esse   sabLbatum  gaudii,  [p.  31.]  hie  tnosi  bcr  grofft  (SaBBot^  fein  '(»t, 
est   sabbatum    sabbatorum   i.  e.  vocatio   ab  dasu  r:  "rsr  r?:;  Intor  Sab- 

isto  sabbato;  Quid   .«i   es.«et   sabbatum   se-  bathou  /• 

auf.  6,1       cundopriraum,    Non,    ba    l^aBen    fie    Iniber 
20  angefangen,  lan  tnol  fein  quod  \m]  ma<inum 
3o6. 19, 13      sabbatum,  benn  e»  ift  ein  l^errlid^  feft  ge= 
toeft,   duplicatio  illa  significat  aliquam  ex- 
cellentiam  aliqualem. 

ISNoremb.  CAPVT  .XVII.  XVU. 

35         [SBI.96'']   [16,29.]   S)i§   sabbatum   gc^et 

secundum  cursum  lunae,  Festa  ludeorum 

geBen  omnia  secundum  cursum  lunae,  prae- 

j.ji!oft2o,iof.       ter  sabbatum.    Decalogi  sabbatum  ge^et  ab 

£ut.6, 1       inicio  mundi,  ultimo  ift  bcr  ]^od)fte;  deutero- 

30  primum;    f)of)e  faBBat    ift    i>rinium    2    dies. 

[0.3.]  ^ft  bennod^  ein  lüunberlic^  lex.  gr 

hjitb  bafon  reben.    '©c^Iad^ten'  fol  er  h)oI, 

'"'"iVff.'^''''      ^^^"^  nif^t  ut  sacerdotes.    In  deutcLronomio 


zu  11II4  Vide  Sancte  ',  pato  aliquid  omissum  in  germanico  r  zu  25  baec  ad  cap.  16.  r 
28  (gä  fot)  Decalogi 

')  Es  ist  offenbar  heabsiditigt  Sanctes  und  an  Sandes  Pagninus  zu  denken,  den 
Luther  ab  Exegeten  sdir  sduitzte,  atidi  bmceilen  zitiert,  s.  Köstlin-Kawerau  2,  424;  Kroker, 
Tischreden  Nr.  596.    1528  seilte  lateinische  Übersetzimg  des  A.  T. 


284  ^rototoll  unb  Ijanbfc^tifttic^e  ginträge.    ^3.  OToje  17.  18.) 

expouet  hunc  locum,  loquitur  de  sacrificiis 

Scf.  66, 3  ut  statin!  sequitur.    Isa[ia  66.  patres  verbo 

expresso  sacrificarunt,   [unde]  intellexerunt 

fore  victimam  [ventnram]    ])ro    peccatis  JC. 

Uli  vides,  cur  prohibuerit,  6in  iglic^er  Ijat  5 

ein    eigen    (JapeUen    angerichtet   [für   fid^]. 

[t.  7.]   pilo.«i:    bie   ioilbcn    [ralne]    5JJener.  t« ».  7  ^elbtcufcln    nnf,    dazu    r: 
S)a  (5l)IIa   ift  gebogen  ex  Asia   in  Italiam  OT?"'^'? 

contra  Marium,  j)at  man  ein  fold^  monstrum 

gefangen,  1)at  ein  Bart  geljabt  et  cornua.^  10 

tnirb  getoi»  ein  Üeufel  [fein]  getneft,  habuit 
vocem  inarticiilatani,  (?>3  ftnb  folc^er  a])pa- 

ritiones  sataueae  biet.   [ö.  11  unbl4.]  Anima    »»Blut.    Unb  ..:  Hut,  fo  lange 
carnis  sanguinis  sni  in  anima  est^,  scÜLicet  e§  IcBct  [r],  Hub  .  . 

dum  vivit,   ablato   sangnine,   fo   tft?    IcBcn  u 

ni($t  tnfjer  brtnn.  'Purpuream'  vomit  ille 
aniniam'.  Virgilius*,  fo  lang  e§  Ietlt^  ift 
superflua  additio. 

CAPVT  .XVm.  XYIU. 

2)a  ge'^en  bic  leges  an.    Greci  fc^eltcn  20 

bie  Ptolemeos  fd^cnblic^,  qnod  imitati  sint 
mores  eg^'ptios  et  dnxerunt  sorores.  [ö.  3.] 
Est  praefatio  auff  bie  proliibitiones  graduum. 
pfiarao,  [frel)^err,  postea  depravatum]  liber, 

bcr  t()Ut  loaS  er  toil.  proplietae  vaide  ludunt  25 

1. 3)loici7,5  iu  noniinibns,  depravantes  ea,  ut  deus  Abram 
3ct.  20, 3  Abraham  [allusio].  Non  31(dzur  sed  pnschur. 
Item:  Cliasid.    Iste  est  utilissimus  locus  in 
5;TOÖ|c3i,'8Levitie(>,  ba  fompt  narratio  [l).  ".]  [ift  öater  Die  Glosse  sn  V.7  (jcsf riehen; 

unb  muter].  %  dazu  r:  (gfi^e  naturalis)         30 

[U.  18.]  Matertera  et  [\).  12.]  amita 
[b.  7.]  .1.  ift  bie  rechte  muter.  [ö.  8.]  [2] 
'Uxor  patri.s  tui'  ha^  ift  uoverca.    .3.  difle- 


5  Ibi  c  aus  Nani  14  Anima  (quae)  oder  (oniiiis)  24  5pijarao  r  zu  25l27 

AUusiones  in  proplietis  frequentes  r         27  über  Matzur  steht  1        über  paschur  sieht  2 

')  Pluiarch,  Sidla  cap.  XXVII.  ')  quia  anima  carnis  in  sanguine  est  Vidg. 

')  Purpurea   anima  =  sanguis  auch  hei  Fliniuit.  *)  Viryil.  Aen.  9,  347.  ')  |o  lang 

es!  lebt  =  Übersetzung  von  iirB,:3;  wird  neuer  Text;  Vulg.:  Anima  enim  omnis  caruis  in 
sanguine  est. 


!PtotofoE  imb  (joiibid^riftlic^e  ginttäge.    (3.  SWofc  18.) 


285 


Die  Olossc  zu  Y.ll  gestrichen ; 
dazu  r:  (^alBe  legitima) 


rentes  sorores^  est  obscurus  textus.    [O.  9.] 

'Natam'  fgenitam]  'domi':  i.  e.  dum  habiiit 

novercam,  'foris',  non,  SlUe  sorores  finb  t)ie 

berfioten.    [ö.  11.]  3ft  bic  id^lucfter,  bie  gar 
b  ftieff,    nidjt  ijali  ift.     Sdjlocfter  quae  neo 

ex  patre  nee  matre  mag  iä)  iicmen.    Sicut 

fi-ater  mens  [M.  Vh.],  filia  patris  et  matris 

i.  e.  naturalis,  [33t.  97"]  foris  et  intus  maäjt 

ein  irtf)um  hie  ^,  In  affinitate  [in  2.  genere] 
10  mag  Jöatcr  unb  Son   nuiter   unb   todjtet 

nemen,  5)lofe§  macfita  nid;t  \o  enge,  Mortua 

matre  ducit  pater  aliaiu  uxoreni,   et  ex  ea 

suscipit  fiiiam,  ilia  est  fjolb  jc^tüefter,   bie 

barff   ic^   ni^t    ncmen,    notf;    mein    rcrf;tc 
15  jc^rtefter  jc.  [vel]  Sie  [ift]  bie  ©tiffmuter. 

Papa    non    prohibet,    quia    pater    et    (5on 

nemen   muter   et   fc^iiiefter   et   .2.  sorores. 

Söa-3  non  eurem  gejd)lcd;t  ift,  barff  ficf)  nid;t 

tiefreunbten    mit    be3    frappen'    gejd;Iecf)t. 
20  Affinitas  [nimpt]  nur  ein  perfon.    Se(iueus 

lex  eadem  cum  superiore,  [D.  9  U.  11]  Priraa 

est  Naturalis,  altera  legalis  soror,  [ö.  7/8.]  ut 

[supra]   de  uaturali  et   vera  matre,  postea 

noverca.      5}lan    fol    neque    naturales    nee 
25  legales  sorores    nemen,   ©ie   tocrben   nidjt 

long  ein§  bleiben. ;  Duae  sorores  difficilius 
i.äRofeso.iff.      couveniunt  ut  videmus  in  Lea  et  Rachel,    d.  is  nemen  ire:  nemen  neben  t)t)r  [>"/*] 

ire 

[ö.  19 f.]  Sequuntur  repetitiones.   [b.  21.]  S)a 
i.9Roiei5,i9(f.  30  fi^et   man   ba§    nomen   dei   beim   Molcch 


2  dum  über  (donec)  5  i)ali  c  aus  {)o6  9  irt^um  c  aus  crtftum  14  mein 

c  aus  mea  15  S)ie  c  aus  S)er  (ift]  (Satct)  20  (mad^t)  fnimptl  zu  30121  1).  M.  Siäj 
unb  mein  fon,  butffte  Stnnen  ©ttouffin  *  nid^t  ncmen,  frater  meus  posset  r 

')  Nämlich:   1.  soror,  2.  Matertera  =  ber  2JJuttct  ©ii)h)cftcr,  3.  amita  =  bes  S3atet§ 
©d^hjefter.  ')   Vgl.  su  dem  ganzen  Absdmiä  Lutliers  Traktat  Söeldje  'Jietfonen  Detboten 

pnb  ju  el)did)en  1522  Unsre  Art-y,  Bd.  10',  263 ff.  und  den  Sermon  S8om  ct)clid)Cii  Hieben  1522 
Unsre  Auxg.  Bd.  W,  267 ff .     Vgl.  auch  Bd.  2.5,  420 ff.  ')  Seit  1520  icar  Melanüülvm 

mit  Katharina  Krapp,  der  Tochter  des  Wittenberger  Bürgermeisters ,  verheiratet;  direkte 
Anrede  an  Melanchthon.  *)  Anna  Strauß,  lebte  iti  Luthers  Hause.  Nach  ein^  Tisch- 
rede soll  ihre  Großmutter  eine  Schwester  Luthers  gewesen  sein;  s.  Förstemann-Bindseil, 
Tischreden  3,359;  Köstlin-Kawerau  2,  485  f.  Luther  ritnnt  sie  mein  9JJüI)mlin  Slnna  ©. 
EifK  solche  Verwandtschaft  teird  allerdings  durch  vorliegende  Notiz  recht  zweifelhaft. 


286 


5ptotofoa  imb  I)Qtibic^rift(id)e  ginttäge.    ß.  OTofe  18.  19.) 


gelüeft  ift.  In  XiimiJiai  foI§  gemein  fein. 
(Sin  fpaniol  ber  ein  pjcrb  Ijat,  ber  Ijat  ein 
jjfcrb  unb  fralu.  [ö.  29.]  ^a  fit)et  man 
bennod),  ba^  U[nfer  §[err  @[ott  I)art  ge= 
ftrafft  ^at.  Contra  sextum  praeceptum 
peccata  ba»  finb  nid^t  ceremouialia,  sed 
moralia,  [ü.  23.]  Licitum  illis  habere  iixores 
et  concubioas  multas,  et  tameu  cum  be- 
stiis  2C.  Ablato  verbo  sequuntur  tarn  horri- 
bilia  peccata. 


10 


CAPVT  .XIX. 

S)a  tompt  ein  fein  capLut.  praeparavit 
mihi  ein  BenepLlacituni  |ü.  5.]  i.  e.  ir  folt 
nidjt  gelfltinngen  fein  ju  opffern,    non  ut 

Set.  7,22  placeatis  deo  per  hoc.  Iert'[iuia:  Tt)llite 
sacrificia  vestra,  ubi(]Lne  reiieit,  non  prae- 
cepi,    in    arbitriura    ve.strinn    gefe|t    p.s[al- 

!Pi.  61, 18  raus  .51.:  'Si  sacrificium  vokü.s.ses,  utique' 
Graece:  iuxta  electionem  veslram,  (5§  fol 
frei)  ftefjen.  Quid,  si  libertas,  tantuni  de 
niateria  olTerenda?  e§  fe^  ein  \ä)cp§  ober 
lue  2C.   [SSI.  97*']  sed  pertiuet   ad   utrumque. 


[ö.  9.]  35q§  ift  [de  segetibus  k.]  ein  fein 
c^aritaticfjen;  |ö.  17.]  'fd)nlb  tragen',  baö  ift 
ein  toftlic^  manbat,  geljort  in  bnö  6uangLe= 


XIX. 

So  (folt)  ir  (fie)  opffcrn:  ©o 
[(niugt)l  folt  ir  opffern 

(bov   im    gefallen   tünbc):  is 
(iocnn  l)r  looHet  /■)  darunter 
mit  Uiuw(  iüniiji  ::u  (hin  Ge- 
s/rirhi iwn:  ba§  im  gefallen 
tunbe:    nianeant.     J)(i::i(   die 
alte  Glosse  (@ef allen  lünbe):  20 
daneben:   p^sahuus  50  et  49 
sacrificium  Nohiisti  Et  dabis; 
dazu:  praeter  Jüge  sacrificium 
non   erat   novum,  Vovere  et 
offerre  Et  praeter  propitiabile.   25 
Sola  pacifica  sed  libera. 

über  S)anctopffcr  steht  seil, 
de  solo  hiiniano  gcnere  dielt 
(nemlid))  ^r  folt  ....  effen, 
ba  ir  (fie)  opffert:  p'lber]  3r  30 
folt  [e§]  ....  effen,  ba  ir[§] 
opffert. 


5  sextum]   6  Es,   dazu  r:  peccitum  contra  6.  pruoceptum  7\\0   von  Licitum  bis 

peccata  mit  zu  13   De  Benoplacito  dei  vult  iiitelligi,  vido  inl'ra  cap.  22  16  sacrificia 

=  sa«  IIa  zu  34ff.  i.  e.  3r  folt  baä  ^(xx  nitf)t  niiib  &b  fcTjcrcu,  Itiic  bic  inonaclii  ivc  coii- 

versos  icfc^eteil  Circulus  reiiium  ift  bic  Corona  sacerdotnm  et  nioniicliorum 

')  Uii^re  Ausg.  Bd.  'J6,  42:i:  Aiij^ustinu8  dicit  in  Niunidia  fuissc  mureni  .  .  . 


!Ptotofon  mib  f)aiibfdjtiftltrf)e  Pinttäac.    (3.  iWofe  19.  20.) 


28? 


aÄa.tMM3;      jj^^ .  |j,  ■, g  ]  ^f;l„,^  teipsunr,  baS  ift  Pl)rtftll-3, 

[b.  20  ff.]  Sa  fompt  poena  foraicationis.  63  ». 
fi|et  bcnnoc^  aU  f)obc  5Jlüfe  öon  bet  forni- 
catio  gering  geljaltcn,  l-iomani  uon  potuerunt 
5  perjjellere  uxores,  ibcrunt  viri  coniuges,  Ista 
contra  primam  institutionem,  naturale  et 
bestiale.  Siugulari  cousilio  creavit  niascii- 
luai  et  feminaiii,  fol  für  im  fein,  fol  fi(^ 
nid^t  Don  im  tfjun.    6in  arm  elenb   finb 

10  tft§,  31I§,  G§  fcufft  einer  ein  magb  unb 
[berftofft  fie  barnad)],  unb  ftoffe  fie  I)in  loeg 
et  alius  eam  viciat,  umidum  est  lihera  a 
priore.  %  Dura  lex.  ^  [b.  23  ff.]  de  fructi- 
bus arboruni. 

15        [b.  27.]  ludei  {joBeii  born  fd)citcl  gcmaifit    »• 
ut  mulieres,  unb  bie  l)ar  lang  laffen  lucrben, 
lüie   bie  S3ertling-,   toil   er  fagen,  6a  ift 
contra   niorem  Aegyplioruni  qiii  certissinie 
gestaruut  plattas.    SBcnn  augulus  ^ieffe  ver- 

20  tax,  fo  tt)Ct§  darum. 


■M  bie  eine  (S)inftmagb)  unb  bon 
(einem  anbern  bcrrücft ')  ift,: 
bie  eine  [leiteigen  magb]  unb 
bon  fbem  man]  berfd^medjt  [>] 
ift;  dazu  die  alte  Glusse  zu 
(SBerrudt)  gestrichen  und  da- 
neben: (mag)  [pre]tio  sit  r-ijss  r 


'.1  Qx  \oU  feine  ^Uatten  auf 
etorem  fopff  fcfjeren,  no(^ 
beinen  SSart  gar  at)f(^eren): 
(Ijlatten  >■)  ^fyc  folt  e>ur  (l)euBt) 
f^ar  am  fjcubt  nic()t  runb  um'6= 
l^er  abfcfincitten  noc^  elur  6arb 
gar  abfrfjcren  fh 


19.  NoTemb. 


»al.  Sap.  16,21 


CAPYT  .XX. 


XX. 

»•  2  famen§  tmf,  dazu:   -\-   fin= 
bern  r 


[b.  2.]  Semen  non  intelligitur  de  liberis, 
6§  muB  ein  groffer  cultus  fein  getoeft. 
25  Lustrare  per  ignem.  6r  lr)il§  per  medias 
personas  ou^  felber  ausrotten,  [b.  3.]  ^ä) 
^alt,  fie  "^aben  unfern  ^errn  ©ott  Meleeh 
regem  genant,  [b.  4/5.]  6§  mu§  ctlria§ 
fonberIid}§  geluefen  [fein]  ba§  er  e§  fo  tjefftig 
1.  TOoic  22, 3  30  berbeut,  ^\i  bom  Slbraljam  ^er  fomen,  qui 
iussus  imoiare  filiuni  3C.  [b.  11.]  Uxore 
patris  ut  Rüben,  ßg  ift  ein  fijarffe  disci- 
plina  Be^  inen  getoeft,  baB  aucf)  ünber  zc. 
[entgelten],   [b.  17.]  Meson  ift§,  [üsiander': 

4  gcfjaltcn  (ijobz)  8  (»)  for  [(»)  für]  lOfU  63  hU  arboriuu  unt  11  (id^tefft 

tili  it)  [»ctftojjt  fie  barnod^l         28  genant  (^a6en)        3i  non  r 
8  pretio]  .  ,  ,  tio  Ih 

')  öettütft  stuprata  (x.  Z.  1>  viciat;  vgl.  Unsre  Äxmg.  Bä.  37,  54,  3.    0.  B.        »)  SBert» 
ling  s.  DWtb.  l,  1145  unter  Säättlitig;  ein  Beleg  aus  Luther  fehlt  dort.  *)  Gemeint  ist 

Oslanders  verbesserte  Vulgaia  von  1622. 


1.  'ffioic  35,22; 
49,  4 


288 


^PtotofoH  imb  '^Qiibfc^tiftltc^c  eintrage.    (3.  Tloic  20.  21.; 


misericordia]  chcsed,  ut  latiue,  sacrum. 
[ö.  20.]  5Jlumen  i.  e.  feine»  SSateru  bruberS 
toeiB,  Ista  historica  facilia  iutellectu   sunt. 

CAPVT  .XXI. 

[ö.  1.]  S)a§  Ijabc  t(^  mcc()tig  gern,  ba§ 
ULnfcr  S^[ttx  ©[ott  bem  Sob  fo  feinb  ift; 
finb  aujbermafien  feine  ceremoniae.  Sacer- 
dos  ber  fol  nid^t§  Com  Job  »oiffen.  [ö.  3.] 
I.  e.  quae  adhuc  iu  familia  est. 


sap.  19,  -27  [ö.  5.]   I.  e.  @r  fol  fic^  nic^t  iali)  feieren, 
Sie    foüen    Caesariem    unb    barbam    lüffen 

)üad)fen,  tüte  fie  @ott  gcfi^affen  l)at,  baä  ift 
seutentia. 

[iBI.  98=^]  [ö.  9.]  S)aä  ift  bie  S^omor  fiüa 
sacerdotis.  [ö.  10.]  i.  e.  nid;t  genecrt,  Son  »  lo  feinfe]  ^anb 
ein  anbet,  i.e.  quando  vestes  an  t)at,  [ö.  11.] 
Hie  locus  de  summo  sacerdote  ber  fol  jU 
!eim  tobten  !omen,  noc^  angreiffcn,  ben 
[textus]  ^ah  xi)  gern  propter  Christum,  nou 
fol  [scissam  vestem  i.  e.  mauere  iu  vocatione] 
sujH'a  iu  geuere  de  sacerdotibLUS. 


•  2oBclj  fcine(r  5Jiutnen):  bei)  fei= 
ne[§]  33atern  brüber  Ineib  r 

XXI. 


0-  3  ^snngfratü  unb  feinS  man» 
tucib  gelücfen  ift,  bie  (fein 
ne^efte  SSlutfrcunbin  ift)  an:  lo 
i^ningfralD  bie  nodj  bei)  t);^m 
ift,  unb  fein»  man»  tueib  gc= 
tocfen  ift,  an;  dazu  >■:  h  a^ 
i"  f.  ^  t)cnbt  f  (Xu.  6)  !ül  i.  e.  platten 


».  12  (2ßeil)e) :  l)eilig^  frone»-;  in-  2i 
folge    der   Textkorrektur    ist 
midi  d(ts  Sticluvort  der  (tIossc 
5eil)c)  (jebessert  tu  frone  r 


aus  { 
[b.  13/14.]  Sacerdotes  hab|ent  libertatem  du- 
cendi  uxores  ex  oiuuibus  tribubus.    [ö.  18.]  so 

@in  gefd)li|te  nafen,  [3cfc^nxiffcu  coutusum 
al§  (if)riftüp!)oru§  föro^']  sauus,  nou  est  de- 
formitas  ]ü.  20.]  .1.  Scabies  .2.  flueus  Scabies. 
£)Q§  finb  alle§  vitia  naturae. 

18  über  %i)ttmax  stcitl  2,  über  filia  1  •  '21  (gravissinio)  siiiiimo  22  bcit  c  aus  bQ§ 
31  gti^liö'f  <=  «""  gcfd^luii^te 

')  Der  fieiie  Text  =  Hein'.  LXX;  der  alte  ist  herriyrgcriifen  durch  verschiedene  Auf- 
fassung und  zugleich  Umskllung  (s.  oben:  b  a)  von  rbx  nn^isri  =  bie  um  i^n  ift  und 
vi-'tA  nnin-xi  nsix  =  bie  noc^  tcine§  aJJauncä  getoorbeii  ift.  ")  Nebr.  =  -in  Sixone, 

SJßcilje;    Vulg.:   oleum   sanctae   unctiouis;  LXX:  äytog.  ')   über   Christoph  Groß 

s.  Fwstemann-Bindseil,  Tischreden  4,  681  und  de  Wette,  Briefe  5,  410. 


I 


^4Jtotofoa  iinb  IjQiibidjtiitUdjc  (Sinttüflc.    (:J.  »Uiofc  22.  23.)  2«^ 

cap.  xxn. 

|ö.   13.1    l'"lflira   r2)iil:i(t    (|nod   niortuo 

marito    rediet   lilia   saccrdotis   ad    parciites, 

et  edere   potiiit   .saiictifieata.     |ö.  18.1   Hie 

.,    apparet,   tjiiod  dictum    de  beiieplacito   dci, 

13,5      [Bfuigiie  i'nv  doniine]  supra  lit  in  principio. 

>j«ai.  1,8     [ö.  22. j  'Nt'c  caecuiu'  Malach[ia.s  dicit,  (piod 

hoc  praeeeptiim  noii  .servaverunt  [ö.  23.|  i.e. 

bcr  leinS  tnirb  gefaüen  [D[icimus  germa[nice]. 

(ap.  Will.  XXIll. 

■j.woifi-i.  |ü.  2.|  5ht  tomcn  bie  feicvtage.    'Xa  ix 

Sniamm',  .supra  cap.  12.  [O.  o.|  SBciUl  bcv  mi'- '  groffc    ficiligc    «>«',    dnsn    r: 

jabbatt)  fom}3t,  Sabbata  extra  festa,  sabbata  E.\o  12  «ouiio  contionis  s-p- 

intra  festa,  boö  loivb   getoi»   bie  diil'ereutia  "nrr   rr;;   ut   supra  .1(1.  i.  e.  if„:ii 

:m>.  jo,  I    1..   fein.     luan|iiis  2(J.:    Erat   magna   illa    dies  sabbattuiu  iiitcr  festa 

sabbati.    5Jnvitng  futfjen  fol  man  nid^t,  sed 

nafjrung  braud}cii,  nouesi  pmliibitum.  U[nfei" 

§iei-r  ©Lott  h)il  am  erfteit  cfjcii.    [ö.  27.)  Ibi 

videtis,  (juod  deciraa  dies  [ö.  32.|  sabljatum  iu».;ia  (So   ift   Clor   gvofjcr   ©abbatl) 

20  appellatur,  est  ergo  sabbatiun  extraordiua-  iint,  dmii  r:  "--■::  rz-. 
rium.    Snö  finb  reif)t  feine  oeieiuoiiiae  eti»« '.e  benne§iftbevbcviamluiig2^ag 
doctriuae  getoeft  pro  po|iulo.  ««(!,  (/«.j«  *■ :  (r-^r  Nota,  tjuod 

ludei  uesciuut,  (juid  sit  ylrt/rf// 
i.e.  Clausura  vel  clausio  Sd)tuC' 

21  ,  i.e.D<)iiiiiiiuni,()cvrirfjaft,  quia 

ccrtis  Liiiiitiltus  dauditur  et 
servalur.  Sic  enini  uuilta  alia 
ex  ludeis  habeinus  vocaltula. 
ita  et  ©djlos,  S  a(^§  1)  (8i  liw^t 

:„,  facarc  J'Jzeieth  estcjuod  ultimo 

die  clauserint  sese  i.  c.  firma 
exhortatioue  popuium  eou- 
striuxcruut  ne  egressi  ad  sua, 
Dilaberentur  ad  Idola  a  cültu 

3i  (piein  in  istis  festis  perfecenint. 

2   epükia]  ep'.Vija  Ih  3   fili;i(s)  .-.i«;   fsacerdolisl  6   Supra  cap.  19  in  pi-i»  r 

20121  Extra  ordliimriiiin  subbatiim  j- 

')  SLac^s  muf/twh;  vgl.  Sandern,  Wörtiriiich  <li:r  (hulsdicn  Sjn-aclie  JH70  nnln  'Dachs": 
'Dachsfell  2.  Mose  -Jö,  ö  usw.  hat  Luther  für  das  Fell  eines  im  Or^iyinal  Tuchasch  yenannUn 
IHeres,  welches  eine  Art  Seehund  ist.' 

i;ut()crä  SBettc.    Sjibclükvjcöuns  3.  19 


200 


^rotofott  mib  ().iiibfdiriftlirf)c  ffiiilräsc.    (X  '})h\e  23-25.) 


Cap.  XXIIII. 


|0.  7.J  A  loiiginf]uo  iftä  ein  fcur,  sed 
piito  [(jiioil]  a  priiicipio  imimli  inccnsiini 
sit  sacrifiriutu  a  celo.  [ö.  8.|  Hie  vidfiiiiis. 
(|ti()(l  diiraro  potiiit  pauis  8  dies  JC.^ 


Sßaruung  Cautio  fjufhns  olan- 
derent  populiim  in  obedieiitia 
legis.  Hoc  vnit  quod  ipsi 
Ezcrcth  vocant  rcteiitioneni 
[inliibitionem]  qiiia  sermone 
retiiiereiit  diinitteudos  ad  sua, 
iie  alio  iuterini  verterentiir  et 
suspenderent  ad  reditiim  aliis 
festis.  Ut  pR[alnin.s  80  [dnvn 
eine   Zeile  Wcc/gcschii itfencfij 

XXIIII. 

i'- V  oVffcr '  nnt,  dasu  r:  ignis 


V.  11 


(nennet):  leftert' 


15 


Die  Te.diUusirution  an  die- 
ser Slclle,  Achans  Diehsfahl 
darstellend,  ist  durchstrichen, 
und  Rörer  schreibt  an  den 
Rand:  Diefe  ftgur  ge'^ovt  ^ic  äd 
^er  ntc^t. 

»•  H  gute  (in)  l^inonS  .  .  .  (bcr  ba 
geflucht  I)at),  unb:  Q^nre  [ben 
f(n($er  f)inau§  .  .  .  nnb 

D-  IC  (nennet):  leftert'  /■  25 

nanten  (nennet):  leftert-'  r 

u.  -'3  ben  aus  (bev  gcf(nd;t  f)attc) : 
ben  [fludjcf]  nuu 

XXV. 


Cap.  XXV. 

[ö.  1.1  2Bic  ift  er  f)ie  auff  ben  tergc 
Sinnj  tonten.  Sl>irb  baö  ©cbirg  meinen. 
|ö.  2.|  iJomen  bie  '^\n^,  Sin  rciitlid;  regi-- 
mcnt  W.o\\,  äßer  fidf}  barnad}  tjielt. 

Hl   ■'30  r\   1310 

')   Vmi  1541  an  wird  opffet  im  Text  gcänderl  in  felBt.  ^)  Die  leisten  Kapitel 

sind  wieder  sehr  kws  verhandelt.  Luther  ersah  sich  keinen  großen  Nutzen  für  sein^  Zeit 
atis  einer  eindriiiycnden  Besprcchun g  da-  Einzelgesetze.  Kr  sagt  z.  B.  auch  in  einer 
Predigt  über  3.  Mose  2.'!  (s.  llnsre  Ansg.  Ild.  2.'i,  ■I.HI):  Nihil  amplius  in  .^.  libi-o  Mose 
quod  vü.s  scire  debetis.  Lun  adhuc  c.  ro.shit  .  .  .  ba«  gl)ct  uiiv  iüd)t  an  imb  bind  iin^  nid)l. 
')  Aller  Text  ticlleichl  naeh  LXX:  l:xoroiiäoas ;  neuer  Text  =  Hebr.,  Vuly.;  ebenso  V.  Itj, 


30 


iJJrototoÜ  iiiib  ()iiiibid)tifllid;e  (^iiitviigc.    (:'..  'JJiofe  2.j.  'JfJ.) 


2111 


u.i  gi'offc    yvcivc    ")'/.    '/"""    r: 


[SBt.98'']  |ö.  6.]  (Sol  cffen  mcv  bn  tan,  finb 
auc^  briikr  uncin?  Irovbcii,  y|)wies  coinimi- 
■'.   iiionis  reriiin.  ^ 

|t).  10. 1    Siil)  papa   habiiit  iiompii   anroi 

aniii.     Nds    tribiiiiiiiis    ei    appellatioiicin    a 

tuha,   iS'aiii  'jjrojiitiationis'  nolumus',  quiu 

10   est  olVciTC  iiivisiliilia  ])niiniss|i(i,   et  iiivisi- 

bilia   finb   tob   in   bcv   luelt.   Lex  (jiio(j[ue. 


[ü.  23.J  Bona  nostra  noii  .sunt  uostra,  'Terra 
15   niea',   feiner  tejt,  v[ult  d^icere  ['Terra  iioii 
veiidetur'    in    aeU^rnuni]    nt    tu    aniittas    iu 
*i.  39, 13     totnni.    '©efte  unb  frembling':  'Vos  e.stis 
hospites  et  advenae^  habet  idem  vocabulum. 
3lBer  e§  lant  u6el,  S)a§  ift  fein  lex  [poli- 
20  tica];  talis  in  niillis  gentibus.    [ü.  2ü.]  Beue- 
ficintn  civitatuni   ift  bas,    l)a6cn  ein  Privi- 
legium 'intra  nrbis  min-os".    [0.  32.]  Levitae 
haljnernnt  eciani  urbes,  ([uas  si  Hegi  vendi- 
dissent  K.     [O.  35.J   'Attennatns':    ein    fein 
2ö   lex,  fortiter  apprehendas  euni,  nou  debes  ei 
vini  facere.    [ü.  3(3.]  %(i-i  fcf)vcilJe  bcncn  3U 
Seipjig.''^    3^t  ift§  mit  bcui  getreib.    Sie 
gefclj  finb  gut,  sed  nbi  bie  «öalter? 

30   |ö.  47ff.|  ult|inia  i>aragrapluis  ein  gute  ad- 
ditio. 

Caput  XXVI. 

Lex  compreliendit  omues  arte.s,  muffen 

philosophi,  3iuriften,  Theologi,   geonictrae 

35  fein.    6tn  fdjone  pronii.ssi<)  loarücf).   [ö.  ö.| 

'Gladius':     lege     liisto[riani     ludLJcum     et 

Ivegnni,  contrariinn   videlti.-. 


».  s  3ci(e)riar:  fyeiriar 
5ei(e)riar:  (^ciriar 
«  n)  5i'C*)  W-  P'vla«  inr  deute  ir>r 

Jloicr.s  Ihuul 


»•II'  unb  wad)  bcr  (menge) :  Uiciiigc 

"?- 
i'. -'3  cU'iglid)  mit.    ilii':>i  r:    rrz-sh 
i.  e.  nl   (juasi   pcrdas 


0.29  (binnen)    ber    ftnb    uuiuren: 
|l)nn]  ber  Stabtmaiircn 
julüfen :  jülüfen 

i).  3;.  (§au§geno§) :  (Saft  r 

v.M  (Quff)fQlj:  uBer  [r]  fnli 

». «  (^QuSgenos) :  gaft  r 
u.  i!>  (.^aurtgenoffen) :  gcftcn  r 
B  47  (^auygenofie);  gaft  r 
(Apauvgenoiieu) :  gaft  r 

XXVI. 


«.  9  (juncmen  laffen) :   mel)ren 


Mjlö  über   Bona  uostra  steht  2;   iibei-  'Venu  1;    äl/cr  feinet  -i  17   \us  c  aus  Nos 

ps.  39  »•       i(Jl22  über  Bcneliciuni  steht  b;  iilier  iiitia  stellt  a       30JSJ  iilt  Ins  .•idilitio  niic/ilrih/licb 

')  S.  3.  Mose  2ö,  10.    Vulg.        ^)  Vtß.  Unsre  Ausg.  Bd.  15,  27<J/}'.  äJon  JfQiifl)niib(iiii!i 

imb  äßudict  1524. 

19' 


292 


qjtototon  iiiib  I)aiibfcf)riftrid)c  ©inttägc.    (3.  WoSr  2(>.  27.) 


[b.  17.]  Hoc  eciam  factum  saepc,  ba»  ift 
ein  jd^enbltd^  bing,  quaudo  aliquis  fugit 
'neiuiue  persequeiite . 

|d.  31. J  'Sanctiiaria':  ^si)  lüolt  gern,  bn§ 
nrniig  oom  Sempcl  üciftunbe:  &\wx  t)cilig= 
t^uin  i.  e.  Sempel.  [ti.  34.]  S^citn  toerben 
bie  sabjbata  bem  Icinb  fanfft  tf)Un,  «jnia  nou 
{Hituerunt  ferre  peceata  vestra  vuhis  inliabi- 
tantibus  cam. 

4 

[ö.  42ff.]  Sluft  bcn  te^t  üeiiaffen  fic^  bie 
Indei  hodie  et  indurat  eos. 


u  la  IjalSftaniflfett  nnf,  duzn  r:  t? 

i'.  .;j  (,ft^ivd)en; :    [f)ciligtfiiimC'    !iv- 
d;ciij 


».39  3Belc§ea6eru6crbIci6cn:2Bcld;e  w 
aber   [noii   eudjl    uberbleibcn 


CAPVT  XXVII. 

In.  2.|  3)aS  ftnb  bie  Xazarei.  [ö.  3.|  2J5enu 
ftcf)  ein  5Jhind)  mit  XIll  flLOicn'  au-5  bem 
tlofter  leuffeu  funb,  ut  tum  :c.  [ö.  2.]  2Beun 
einer  fein  eigen  corpus  ^  öerlobt,  et  postea 
redcmit.  Isti  ritus  [omues]  fuerunt  ante 
legem,  ©ie  mufien  gute  arithmetici  jc. 
Oinnes^  le.x  complectitur  artes. 


4  Tri  D:TS  Hehr. 


zu,  25  Gera  ni5  r 


XXVII. 


B- 15  (filberS) :  (g)  bcc-  gclbe§  r 
»•  19  (filberS) :  be§  gclbcü 


[ö.  21.]  'Sserbannet':  ba  für  luerbcn  fid;  bie 
Bauern  Inol  ertoeret  jc.  6»  finb  feer  feine 
ae(iuae  leges.  |t).  25. j  'Gc.ra:'^  3  dLcuarii 
gLrossi,  in  ber  I)of)en  munlj  .1.  freu|er.  (Sr 
gebencft  Inarlid^  an  bie  lieben  5^^ricftcr.  1581.99»] 
|t).  28.]  Deiiide  inter  auathemata  et  coii- 
3ii(t)t.  u.ijf.  Kecrata.  Filia  leptliae  uon  fuit  anatliema  JC., 
loirb  ein  fonberlidjS  getocft  fein.  SBir  r}aben 
nu  loaS  loir  tf)un  foUeu.  ilomen  nu  oxciniiia 
Politica,  KccLli'^iastica  et  OecoLnomica  prae- 
cepta  hacteuus  pulcherrinia. 


2& 


30 


')  Vgl.  Unsre  Ausg.  Bd.  25,  431:  Secfel  (juarta  pars  floreni,  4  faciuut  integrum 
aureum.  50  sicli  sunt  10  floreni  et  '2  floreni.  Auinia  in  Kbroo  Ijcift  lcib-5  U'bcil  i.  e.  quando 
f(uis  voluit  spiritualem  cultum  facere,  I)at  et  jciii  Icib^  leben  gelubt  bem  Ijetrn,  hai  fein 
folt  fein,  et  sacerdos  ^at  gcjc^ajt,  quanto  ^c.  ')  Vgl.  S.  2>J1,  33.  ')  Vgl.  Unsrc  Attsg. 
lid.  I'i,  432:  Gera  ber  nummus  qui  valuit  3  ,S  uostrates.  qaia  20  faciuut  siclum  .  .  . 
Omnia  in  hoc  ordinata  a  deo,   ut  sacerdotes  nutrirentur,   qui  nihil  proprii  habebaut. 


«Ptototoü  unb  ^anbfdjiiftlit^c  eintrage.    (4.  ÜJJojc  1.  2.)  293 

lAlWÄl  (iVAUTVS  MOSE.  3>ng  iMcröc  Ü^ud)  mo\c. 

Cap.  T.  I. 

[ö.  1.]  5Ru  ift  u[nfei-  l^ierr  öiott  cin= 

geljogen   in   fein   ftaufe,   unb  regiert.    I^at 

niitM.M  .■;  ULnfer  f)tcrr  C3[ott  feinen  groftinter  9Jaf)effon 

:  ailicsä!"      ie'6'3  loffen  fjengen^  fampt  bcn  anbern  11  <iii- 

cibus.    ^Jticf)  tnunbert  too   fie   aUe   geffen 

tjaten.    3Benn  inen  ULnfer  l)[err  ©fott  nic^t 

.'ffloics.st.      ju   effen   Ijette   ge6en    ileiite[ronoinio   S  jc. 

10  Sie  Ijafien  al3U  mal  müficn  fteibcr  t\aim, 

et  quidam  planes.    Se§  toold»  ift  m{)er  benn 

bcr  %uxd  mag  jufamcnBringcn  Item  einer 

X  ünber.    [d.  3.j  ^(^  i)aUc  er  [af§  bnrumb 

jclen,  ba§  man  feigen  fol,  tnie  er  bie  Sente 

15  crneere.     Gä    toerben   nn    bie    ^ineinlngmcil 

f)unbcrt  taufent  gehjeft  fein.    Unfer  .sjCsrr 

iDirb  am  iungften  tag  öicl  Seute  ju  faincn 

bringen,    fei-e  assentior  ist!  qui  dieit,  mun- 

dum    tarn   plenuin    fore    hominibus    in    die 

20  iudicii,  ut  ad  globum  Innae  3C.  o  h  (3{)egucl:  2)['']cguel' "«'^-f '■ 

Cap.  11.  n. 

Phoenioes  inventores  literanim  et  nnnie- 

ronim,    omninm    lingnanim    literae,    jnae- 

sertim  Grecarnm  et  Latinarum,  Saeerdotimn 
25  getiet  nberS  regnuui,  [o.  3  ff.]  bie  muffen  bie 

ne(f)ftcn  bei)  ber  Saben  fein.  inB.  h  iKegucl  unf,   dazu  r:   supra 

capLut:  Dcgiiel 

[ö.  16. j    Riiben    aiiiisit    primogenitnrani    JC. 

[».  18  ff.]  9ial)el  ligt  gar  bei)  famcn  unb  ligt 
30  gegen  abenb,  bat  fic^  tool  gemcr)ret  qnain- 

quara  erat  sterilis  ad  tempu.s,   f)at  regniim 

Irigt,  losue  generatiis  ex  ea,  »  22  3!)a(r)ju:  Xa  ju 


zu   6!7    12   duces   Israel   siispensi  r         9   ju  (9)  cffeii  10   tjaitn  (1.)  c  mis   Ijaltcn 

Ulis  einer  (»ntet)  X  finbci  13  3c^  c  atta  ßr  K  !q(&xz  c  aus  ^crr  /*•  vere]  fert- 

möglich         22  .2.  r        Phoenices  r  24125  Sacerdotium  his  regmini  uiU 

')  S.  utUcn  zu  ti;?  12  duces  Israel  suspeiisi;  Luther  denkl  an  1.  Noxe  2.i,-J.  Viäy. 
')  sswn  —  Ildtr.:  LXX  luit  '/'ayov)'/^.,  cbciufo  Kap.  J,  14:  3XW;  Vulij.  beide  Male  Duel. 
Siehe  Kap.  7,  43. 


294  5?wtotori  imb  f)aiib!rf)viftlid)e  eintrage.    (4.  SJiofe  2-4.) 

[ö.  25 ff.]    San  itnb  Dlapfjtali  fiitb  Oon  iv 

^Jlagb,  Xnn  ift  bcniiocf;  ein  <lux.    ^^ft  fein 

gcorbnct  gelucft  G§  ift  öicl  toeifli(^u  bingö 

brinnen,   ©o  mns  ein  öolcf  gcorbnet  fein 

|iöl.  99''J    i.  f.  dux,  clcinde   j\lillenai-ii,   Ceii-  6 

teiiarii,  qiiinqnagoiiarii,  decaiii.    [t).  34.]  S)a 

()nt  ein  iglic^ev  fi(^  getwuft  ju  fdjidcn,  Ivcnn 

ein  panier  ift  nnffgclucft,  ift  totus  pnpulus  k. 

(ap.  in.  MI. 

[ö.  4.|  Non  liali[ebaiit  filios,  luerben  nod)  lo 

3iung  gelneft  fein,  D  cS  ift  ein  feine  onli- 
natio,  |t).  ßff.|  bie  ^prieftev  finb  anc^  fonber= 
lief)  georbnet,  fo.  9.  |  Sie  f ollen  [dati]  ein 
fonbcrlic^  oblatio  istin,s  partis  |ö.  12.]  ['pro 

|iriniogenitis  oinnibnis']  Inm  declarat  |ö.  'l!").]  n 

Sie  fteiu  fpueri]  fc^u|en '  t)abcn  anc^  mnffen 
ba§  tabernacuhim  leren  unb  t)elffen  tragen. 
Hie  tantiun  niimerat  faiiiilias,  6l),  tüie  fein 
ifty  georbnet,  Sie  39arfuffer  [)o6eny  and) 
alfo  mit  ülei§  georbnet.    [ü.  40ff.|  Ibi  mani-  mu  «ut  ift  nnter  ben  ünbern  "^]md  ai 

fcsta   pngiiantia   et   eiTor   [incoiicordabilis]:  «///,  (/«^•«/•:  noiilevitariiiu  sod 

eä  lan   ni(f|t   red)t  fein,     prinui.s  [nuinenis]  lotiu.s  Israel  ■<22000  inaiii- 

non    primogeuitos   compreheiidit,   seoiiudu«  festiis    error    .sed    .  .  .    liiiiic 

jiinnerus    couiprehcndit    eo.s,    I'o|)iiliis    non  tantiiiu  habet,  (jtiaiii 

iniineraiidus,  iiou  sunt  priniogeuiti  (Ciiiae 


-5 


fö.  47.]    iiisi    de    capito    acxiipiatiir    sieh 
David  non  observavit  hanc  legoni. 


stio)  (2)  22273: 


30 


Cap.  iv.  im. 

[ti.  3.]    V|nlt    diicoro    <|iii    sunt    actato     ii.  .h  C^lmpt) :  .S'ieer  '■ 
militari,  benn  fie  ninften  and)  mit  inä  .§ecr  />''■    (Uossr.  :h  ?(nipt  ;/(■■- 

jic^cn,    Iiidas  MacLcabacns    l'iiit  de    geiiiMe  slriclicu. 

saeerdotali  et  tarnen  tricgcr.   ludeorum  ociili 
capti  cerenionii.s,  Sat)ib  l)at§  geenbcrt,  ber 
ittöioit.  16,  vii  .ma(f)t  Cantores  brau§,  fixiini  tabernac^uhun  js 

est,    et  fecit  niandato  de!    iit    in  paralip[()- 


10  .3.  r         15  (leclanit  (Guljoniationcs)         JJ  |miiiiunis|   ((iltb)         3U  A.  r 
')  jd)Uljcn  eigentlich  Abc-SchüUen,  s.  D  iViO.  s.  v.  Schütze. 

« 


gprotototl  unb  l)aiib|d)riftlid)e  eiiiltägc.    (4.  Dioie  4.  5.)  295 

ineiiis,  Corte  magna  mutatio,  fecit  .24.  vices 
.sacerdutiini,  fjot  oliorales  Vicarios  et  11)11111= 
Ticvrn  braii§  gemadfjt,  «-au  iin()cbac(f))t:  iindcbncft  r 

0-  23  (>'liiipt) :  .Sjccv  >• 
5  u.  30  (?tmpt) :  -öeer  r 

w-31  tragen  (,)  bie 

"•:«  (3lttipt):  .^ecv  '• 
M- «  (5tnHjt) :  .söcer  / 
10   |ö.  45.]  'per  iiiamiiu  Mose'  i.  e.  iiiaiidatuiti 
diviimin  datiiin  Mosi. 

[ö.  46ff.|  Levitae  muffcii  feiift'^  fein  gc= 
tt3cft,  i>a^  fic  fo  tüciiig  Ifiiibcr  [)a(ieii  gc()a(it 
unb  iv  jü  lueuig  gducft  [».  18.]  .soooj.        mu  4«  ad)t  tanfcnt  «/;/,  (/'c«  >■;  Sooo 

15  Casli  celebes  levitae  (jui   tarn 

paiici  simt  sed  peiiuiia  [iressi. 

Cap.  V.  V. 

Praeceptuni  de  snl)[batlio  includit  oinnes 

cereinoiiias,  l^afeen  tnuffen  ftubirn  unb  p\ah 
20   Uten  geniad^t  legem,  medieiuam  et  musieara. 

[ö.  Gff.  I    ('onces.sit   polygamiam  [Moses]  et 

coningium,   et   tarnen    liic   separat  fbay  ift 

manifestum    divortium].      [ö.  2.]    Separate 

omueni   leprosum,    2öil    bu    aitjicljige   nirf)t 
3iiim.8,2fl.  25  (jaben,  quare  tangis  Mattli.  8.    @r  ninipt 

fid)  aU'j,  ha-j  ift  confessio  fraterna  ha  einer 
3iit.&,  iii      bem  anberit  ücrgebcn,  de  qua  lacobus.  [d.  8.] 

delictum  restituitm-  domino,  ba§  gel^ort  ben 

prieftetn. 
30  ».  13  (6e)3cugeu:  uBcvl'i, zeugen 

[331.100*]  [ö.  21.]  loquitur  de  locis  geuitalibus,    u.  i'i  (ocrfatlen) :  jd;lüiiibcn  f 

ut  contraria  tiant,  ut  intumescat  utcriis  et  (ücVjfifjlucÜen:  fdjloelleii 

faeniora  econtra    ^ä)  fjalt  bnS  ftc§   ba§  in 

deserto  begeben  I)ak,  haä  ein  neeasio  gcUieft 
35   ift  ferendi  haue  legem,  ^ft  ein  groffe  Inimi- 

liatio  gelucft  feminini  sexus.  u.  a:- (Der)fd)>t)cne) :  fdjlueHc 


(tJerfciEe):  fdjluinbe 


r 


zu  12114  paupertate  loetbcn  fie  iimfjcii  cnolilies  fein  mufjcii,  lucrbcn  nicfjt  l)at)cii  ju  cjjcii 
imb  trindcn  gelobt.  9io(^  mujicii  fic  ti  t()un,  luciin  fic  nodö  fo  orm  lucrcii.  *JJiofcä  fic  aiiä  (Sdljptcii 
futeil.  /■  W  .5.  r         J5  (ift)  nimpt  'Jö   domiiiu]  oimiiiio  rnüylich  36  sexus  (gcwcft) 


296 


lUototoU  imb  I)Qi:b(d;riftIid)C  eintrage.    M.  OToIc  5.  6.) 


u.isbcm  limfter:  bcm  (nttcru 
tnaffer 

u-21  Uiafie(n):  lt)o[fe[r]  (r)  *• 
«•  -''■•  (flcbccfitniS) :  ruficopffer  *• 
U.2T  (iicv)fd)liicllcu:  frfjlücllcii 
(ücrfiiücn) :  icf)tinnbcii  »■ 


Ciip.  VT. 


VI. 


(ö.  2.|  'geluBb',  vo!  'entf)nltcir,  cnftcieii, 

se<l   Doii   valct ,    MC  dctiir  occasio    nunincliis 

«(."iL.'i^  ^'"^'"^''"''  •^•'-   ^"i'^-'i'-'  iii  Kxoiloi't  ))s[alm()  1:j2 

r)eift-3  ein  'fron',  [u.  3.|  '(viitf)altcit',  «iKscr- 

vaiitom, 


|t).  12.|  f)nty  lüibcv  iniiffeii  nnfnTfcii  nt  .nun 
Quadragosiina^,  (]ni  iinuiiuliem  non  ieimiavit: 
violavit  totmn  ieinnii  tempus.  Non  est  iiuiior 
aiulacia  lidniiiniin  quam  in  rebus  divinis, 
(luunta  Epicun  Arii  3C.  fO.  20.J  ll[Jiicr  ^^[tXX 
©Ott  iiat  bie  pfaffen  iroöen  crnccreu  *,  ideo 
lianc  legem  tiilit.  |t).  23ff.|  To  fülilpt  cill 
aufbcniiaffcn  fein  (\e6etliii.  Sic  follcii  nid)t 
ein  cic5cn  gebet  unb  fegen  aniiifjten.  So 
tompt  nntcr  lueilen  ein  fein  tnii}  biuglin 
de  flde,  bn»  nnber  ift  ein  ))om|)a.'' 


I  C]cin  ©clubb):  fold)  fein  (viit= 

l)(itten '  r 
:•  bie  (-^eit  fcincö:  bie  yit  [foId)ö| 

fcinca 
(gelobt  liat):(ficf)cntl)ent)'-'^ 
0  (gelobt  bat) :  (fidj  entbellt)  -  /■ 
7(@elnbb):(entbatteiifeinen)2>' 
s(®elnbb§):  (eiitbnlten-J) '^  >■ 
9(@elnbb§):  (entbot)-  >• 


8  .0. 


10  5!?.  l:!2.  r 


2S  (Sic  c  «US  Sic 


')  Erst  l.'ilS  wird  (licxe  Korrektur  aufgenommen  mid  zwar  in  der  l'hrm  fold)  feilt 
gclübb.  ')  Eh  bleibt  beim  allen  Text.  In  den  Sonderansgaben  des  A.  T.  roii  1.'>23—3S 
stau  jiid^t  fivr  gelübb  (®nt()aUcn)  nnd  ,iud)teil.  •')  Gemeint  sind  die  Jarcldiclien  Fasten- 

yehote  in  der  Qmidragesimaheit.  •)    Vgl.  IJnsre  Ausg.  Bd.  25,  ■i:i7:  Causiio  [seil,  legisy 

2  enint:  1.  iit  tV'o  in  lionorem  fieret,  2.  ut  .saeerdotes  illiquid  acciperetit.  lii.sn  memiiiit 
«loloris  satcrdotiim,  qiiia  niliil  dndit  illis  de  terra,  scd  deileK-mt  sc  mitriro  de  olda- 
lioiiilius.  Ideo  veriiunt  |old)c  vota  all  bn  I)iii,  ut  sacordotes  iiutrirentur,  scd  ibi  niagnuni 
perinuliiiii.  '•)  .S'.  üben  S.  2[)(i  Aiiin.  2. 


^Protofoü  imb  Ijaiibidjtiftlidje  (Siiiträgc.    (1.  3)lo?c  7.  8.) 


297 


Cap.  VIT. 

[u.  ^"''ff.l  (Vi  mad)t  pvactifcn  iijt  Sic  ^ahcn 
bic  »uagcii  \tlha  tuuifen  traßcii, 

|0.  1 1.|  Qd)m  fctfcl  fjolb,  ift  20  gutbcit  tucrb 
gctDcft, 


[ö.  12.1  .jRcgiu'l''  |i:i.sti)r  doi,  ilajud  cogiio- 
scens  deuin. 


[ö.  84 ff.]  3ft  QÜS  gcftulcii  binci  gclucft  ox 
15  Aegypt«.  Wo  luolt  fio  ioilft  aiirit'aUros  gc= 
iiomcii  ()a&cii  in  ilcscrto.  'ülu  iv  inct)  baij 
fic  in  5lcgt)pten  gctjabt  f)alicn,  »uerbcn  fic 
mit  gcmmtcii  Iinkn,  Toy  gnnlj  olipfcr  bca 
filtevu  unb  golb  toil  1000  fljoixn  madjcn. 
20  |ö.  SO.]  2)a  fouipt  textus  iiotabilis  [(]nan<lt) 
ingrt'diobatiir]  iioii  de  pane  lucraiido,  Qx 
f)nt  {)oren  vcben,  nic^t  {)nt  er  gereb. 


VIT. 


».  G  ga'6(e)  fic  bcn  fieöiten 

».:w  Süubcvu,  ein:  3iiiibciit,  einen 
SBibcr,  ein;  die  Konrh-tm; 
mit  roter  Tinte,  ist  nicld  von 
LnfJter  (jrsclirichcn. ' 

u...<3{eguel:  ®-  /• 

».4;  sn  ÜJeguel:  S)'-  /• 

0.  .'.3  (f)iinff:  funff  r 

u.  54  @am(ü)licl  ru/  (jcslr. 


Cap.  VIII. 

2s        [li.  1.]  Unter  allem  grfieto  ift  'ber  Iencf)tcr' 

am  fcfjlücrftcn,    (jat  Uiel  dii'licultate.--,   forte, 

(]aando   impoiiis  licliniim  [ü.  6.]  peccatifica 

Hi. -.1,9     ine  liysopo  ])s.  51.  [t3.  7.|  'SunbtüafferMalfc 

icf)3  blciBcn,  ^cf)  felje  lool  e§  lüil  npifer  fjtevr 

30  ö)[ott  niemanb  fnr  t)eilig  {)alten  er  fei) 
[sei.  lOO»-]  benu  Ocrfunet  nnb  mit  blut  bc^ 

fprenget    3C.    qni    venit    sine    iustieia.      Sic 

5pricftcr  gef)cn  allein  mit  bcm  Saberuatfel 
um,  [ö.  11.]  S)ie  ßcöitcn  Mafien  loaffcr  (jollj 


VIII. 

(aufffel^cft),  foltu ' 


\ 


ir)  .8.  r         2N  hy(p)Kopo  //« 
30  Ijottcn,  (c§)  et        .5/  um] 


2  .7.  r  JO  Keguel  deg\iel  r  VJ  unb  (opf)  ßotb 
3.S729  Ioif(«)e  iii^§  MciBcn  2.'*/.92  3e&  fc^c  iw  tci^jrcnflct  unt 
an  i»*  iniiijlich 

')  Korriklar  [=  llcbr.]  erst  1545  aHJ'ijiDuiminen;  lüter  Ted.  icohl  mir  ein  Ver.-ijicu; 
cgi.  V.  33.  -)  Vgl.  4.  Mose  1,  14.  Als  Ol.  kommt  in  die  Bibel:  (iJeguel)  Sup.  2.  IHcgiict. 
»)  AUei-  Text  bleibt. 


298  ^totofoa  mib  ^nnbfc^tiftli(^e  eintrage.    (4.  3Jiofe  8—11.) 

jugctragcn,  ftitb  grainmiitiui,  geben  bcr  clia- 

lücticao  verba  jc.  >..  u  (frfjriben) :  ioilbcvil  r 

|U.  24.]  Zchaa:  luilitia  cici,    supia  inulit're.s    v.-^i  (?lmpt) :  .'peev  /• 
Zubaoth  t[t  red^t  Sa  ift  fein  gcorbnet. 

Cap.  IX.  IX. 

Id.  1.|  ®n§  ift  e()ei-  gcfdjefKn  benn  icnc§. 
Da»  ift  in  priiicipio  anui  .2.  gctueft.    [ö.  8.] 

3)a  tomlJt  ein  quaestio,  u.  ,u  bennod)  '•iHiffal):  bcnnod)  bem 

.<:-)(I-^)JiK^!  \r\  ^^Saffaf) 
8. «0^,21  ff.  [tt.  18.]  'SBort' :^eift  hie  ipsa  res.    [ö,  ir>ff.J 
Est  repctitio.     [b.  17.]    v|_ult    c1|ieere:    Sic 
cv^uB  6ct)  tag  ober  nn($t,  3o9i-'»  fi'"  <|iiaiulo- 
cuiKjue    uiota    fiiit,    \\i.  19 ff.]    Uiiivcrsaloi 
tüil  er  distributive  geben,    et  tautologia. 


Cap.  X.  X.  15 

[».2.]  2)a  fomcnbie  pfciffen.  Harc,  ilucere 
lilum  vuris  sine  fraetura  DiK'  finb  tre  oi"I= 
bcln  nnb  glotflin  gelueft  in  bcr  TOeffe.  [n.  12.  | 
''iJn  finb  lüir  auS  beni  ©innj,  ;^sft  feer  fein 

ijeorbnet,  [o.  13.J  3)ic  fjaben  bic  Ijerberg  bic  20 

>ucU  bcftelt.  i'. -o(9J)eguel:  3)|r|eguel 

u.1'3  @am(a)Iicl,  i(<(:n  r:    "> 
|li.  29.]  5[Ru§  bcunocf)  ein  feiner  "JJfan  gelueft 
fein,  adfinis  Mo,se,   |ti.  31. |  Ociilus,  fameii 

iial)iienin(  imi)em,  |ti.  33. |  9ht  ift  bn-j  regi=  25 

ntent  gcfaffet,  Xa-i  ift  fein,  fü.  35.]  ;\ft  bnä 
gebctlin  bobcl). 

Cap.  XI.  XT. 

[ü.  1.]  9ht  luüs  angeljcn  unb  bofe  luerben.     v  1  (ii)iilrf:  [y>]iilcl 

uaXabera:  2abcera  //<  30 

[t).  1.]  Eraiit  affecti  tedio,   Sic  iiodie  d[ici- 
iinis:  SBat  bic  ^cIk»  gebot,  lliifer  perncr^ 

lernet  ftelen  dum  doeet   praccepta   10,   ßat 


S   1.  lieg.  2.  r  0  beim   (ba§)  ieneä  .9.   r  14   et   raiUolcijjiii   s«  repiMiliu 

J(>  .lu.  /•         W  *mc(fc  (•  aus  mcff        :;9  .11.  r 

')  petiict  =  Tjarrcr  .s.  Lcccc  2,  i'2S  «/((«•   pljairni'vc,  Unsrc  Aiinj.  Dd.  36,  320,  22. 


^rotüföU  imb  f)niibjd)tiftüd)e  eintrage.    (4.  üioje  11.  12.)  299 

unb  fd^IatJpcn  Csc  Icngcr  tüir  fdjinppcn  ic 
tctuer  luirb  bn-j  forn,  »wn»  ein  tnlev  gilt 
iDoHen  iüir  auffuiadjeu  unb  brcfcfjcn';  fiiib 

(liabolica    dicta,    \\).   10.|    i.  e.   luiproluivit    «  i"  (^DJüfc    Uuub    niuf)    fioiuic)''': 

5   Mosess   illoruni   iiiipaticiitiain,    Et   adflictii.s  (cS  gcficl  'JJiüfc  UÜcl  ') 

est  Spiritus  eius  propter  ipsos  muffen  tütt 

-uf.  iu6,32     aucf)  anber?  madjcn  in  psialmo.  [ti.  11.)  (?r 

murret  bennod;  lociblid)  ()ie  ber  gute  ^IRofe, 

[ö.  15.]  'Occide  me';   Exerapluni  i)ulchem- 

10   mum    quod    sancti    etiarn    iiifinnitatom    et 

impatientiam    gefulet,   ergo   recte   vertimus 

supra:  [b.  10.]  'Bange',  [ö.  17.]  'Ne  solus'  ac. 

Vides  ba§  im  bang  ift  gelncft,  |ö.  19.]  eon- 

tompsistis,  O  (iiiaiii  iisitatiiiii  est  lioc  liodic.    u  •>»  (a)uc()  ciu  cM :  i'Urf)|'  ]  cill  t^fd 

1..  lö.  21ff.]   gr   [5)iofeä]   lull   ()ie   audj   mit 

Utnferm  §[crr  ®[ott  bifputirii  u.  aMuort  bir  ethjaö:  Inort  fonncit 

bir  eth)a§  rh 

^^^  Santesä 
da£u:<r  ''''^  Munster 
ip-'  >  nos 

•jo  iit  u.  •-' '  f)6reteii  uidf)t  auff  unt,  dazu  r: 

aildidcriint  ' 

in  B.  .'S  ben  er  erloelet  t)atte  nnt.  da-u: 

(Hon  iugcnt  oiiff)  /• 

|a.M.  lül^l  |i.i.  ol.l    Siub  incl  fdjicfttcii  [ber    v  :ii  «Vinen   tng  luic  ben    anbcrii, 

25  Umd}tel]  getöcft,  uub  geiueft  luie  ein  langer         j^ncen  tagelang):  ()ie  ein  tage 

tüeg,  reife  lang,  ba  ciu  tage  reife 

lang  r 
».  32  (berreteu  fic):  f)engcten  fic  aiiff  '■ 
[ö.  33.]  'plaga',  ba§  tüirb  ein  peftileni^  ge- 
■M  hJcft  fein. 

:{.  tlecciiib.  C.ip.  XII.  XII. 

[ö.  1.]  8inb  ir  feinb  gelüeft,  Hiiia  ii<>n  est  iiiu.i  rcbet  "ii.l,  dum  r:    \- 
de  genen;,  Sie  firaune  fralu  mu»  nn  ein 

'■JJforiu^  fein,  ipiia  inipugnant  (antiiiii  viriiiii, 

1  3b   per  quem  [deum]  vidcnt  quanta  ut  inaiiifcsta 

miracla  JC.    Tribus  udu  coniniiscendae  hoc 


32  .12.  T         34  5Dlotin  c  atis  motin 


')  S.  2'JS,  32  ilBot  bis  S.  2'M,  8  bvcjdjeii;  LiUluir  zitiert  uffenbar  viiic  smtiit  nicIU  belq/le 
colkstümUche  licdcivcise.  •)  Eh  bleibt  beim  idUn  Text.  ')  Bezidil  sich  auf  das  Hcbr. 
^EC  xV,  wo  ?]"■'  die  Bedeutung  vt/n  addere  hat ;  L/utlicrs  Übersetzung  demgemäß  niehl  ricläii/. 


500 


q^rotofoK  uiib  f)niibiditifttict)e  eintrage.    (4.  D^fofc  12.  13.) 


(livimim  mandatiim  est.    [li.  ?>.]  Hnniilitatiis 
vexatus,  ßiciiber,  5Jiofc  imis  ftil  fcfjUieigen.' 


[ö.  7.]  fidelis  iu  tota  domo,  Magnuin  testi- 
moniura,  conimendatio,  Vos  esti.s  adliuc 
fficitti).'.':t,8sub  lege,  it  troppfcn,  nonduin  videtis  domi- 
num sed  servum,  tft  Quff  Gljriftuiit  gercbt. 
[b.  8.]  '3«  reben.'  3a  tticnn  man  foW}c 
©d^ul'^errn  l)at,  ^c^  loere  fhtgs  geftorben, 
[ö.  11.]  „Segc",  non  retiue  sed  sit  roniissi- 
bile  peccatiim  i.  e.  poenam,  bod§  llteiitet  bte 
iiinbc  mit  3U,  [b.  12.]  i.  e.  abortnm,  ba§  tob 
Don  bev  iimtcr  tompt.  [ü.  14.]  Expuere  in 
fociem,  SBirb  ein  mos  jciii  gcltJcft  illannn 
gentium,  Si  contra  patiein  nudto  niagis, 
©ie  ift  glei(f)looI  crcommunidvt.  |t).  11  ff.] 
Tier  ?loron  I]Qt  pfaffenglücE^,  6§  gcf)ct  im 
aHe§  "^in  qii§,  ^ai  fein  ftrnffe. 


». :i  suder Gloi<HC  (©cplagtcv)  ^<(hl 

r]r  elenber 
«. «  zu  reben  in  einem  üranm  ^l<hl 
in  speculo 


cibn?  <; 


et  in  3iinflcn 


u  11  (lege)  bie  junbe  nid)t  anff  iinc': 
las  bic  fnnbe  uidjt  anff  uuo 
Heibeii  rh 


Cap.  XIII. 

[b.  4.]  Sa  tDiI§  6o§  locrben  Novum 
jxtsnJc,  ©inb  1)aü  htan  im  trindEel  }i<imn, 
am  toten  meer,  5)ie  fnrncmftcn  foUcn  allea 
l'l. 77 (78), 31  unglutf  anri(f)ten  Hinc  in  ps|alnio:  pingues 
corum  occidit.  [b.  5. |  Zaciir^  a  memoria, 
[b.  20.]  OB  fic  lagern  aU  bie  Sartcrn  vd 
dausi  sint  muris. 

|b.  21.]  !öa.i  scitItcC)  brautien  gc()aDt. 

[b.  25.]  'Botrus  braute',  Uva  [et  hacca]  Ijcer, 
ideni.     [b.  26.]  Miruin  (|Uod  non  intcrfccti. 


xin. 


SS 


\>.M\ih  fic  (mit  manren  beituaret 
fiub  ober  nirf)t):  ob  fie  l)iin 
gefeiten  ober  feftiingen  loonen  * 

u.  -ii  mit  (einer) :  einer  *• 


30 


7.5//ß  Expuere  in  f'aciem  r  mit  schwärzerer  Tinte          l'J  (jfaffcitfllud  ;■  22  .13.  r 
3J  Üutrus.    nva  r 

')   Vf/I.  (Insre  Auh;/.  B'h  Sf),  1 1:'.:   Reddiimis:  lunt  ein   jct   i.  c.  (cnfftov,  iivin  potins 

dcub  jcmetlirfjcit,  ein  Imtmljet.jiii,  jcnietlid).    V.  d:  d  oiiiri  i)l)ni  nuj  bcr  innfjen  fcljcnblid)  iil 

qiii  ri'y:ere  del)ei]t,  ()abeii  uicl  Ijctljenleib.     /.S'.  .;/.")/  Siojc  mit*3  ftil  ict)lueic|cit.  ■)  Fehlt 

im  JJWlb.;  vgl.  Thiele,  Hirrickwörlcr  Nr.  I'M.         '■'}  Zaccur]  113)   Hi:/jr.,  vom  fSlammc  IST 
=  gcbcntcn  s.  <>.  u  memoria.          *)  Neuer  Text  =  ikhr. 


^Jrolofod  iiiib  l)nnbirt)tiflltri)e  (fiiilcäijc.    (.4.  *üiojc  13.  14.) 


301 


:i!ci/  a,  n 


p\.:<i,i    r-, 


i  |t).  32.)  f'Sinb  im§  311  ftnvcE'l  |l'.  3^1.|  Siiib 
lofc  Silben  „Sijvaimcn",  yiicfcii.  l^\ä)  l)alt 
aber  bo»  uicfjt  (^vojic  Seilte  l)olic  i^eljabt.-' 
^cf)  1)qU  baä  jacfjfeu  bic  idjoiiften  Seilte  fiiib 
[orbe]  iii  notu. 

Ciip.  XIV. 

[0.  2.]  'ober  iiodj  ftürfacii',  ba-j  loirb  iiicii 
Qucfj  lüibbevfarcu.  [ü.  4.]  'laft  jc.  [un§'  caput] 
bos  ift  3"  gi"»iJe,  Nclieniias  f)eift  bell  par- 
nxib[a3l.l01''|imim,  Mir  Jaiu,  [ü.it.J  '^r  fc^ul/ 
[defensio],  büu  ift  fein,  'In  perfcctioiie'  \Zil] 
ps.  91.  i.  e.  iiou  liabeiit  (louin,  (|ui  [fdjiim] 
cos  adiuvet, 

[ü.  13ff.|  Gr  bifputiit  imb  argiiirt  Ijart 
2.)  mit  ULnfevm  §1^11^  ©[ott.  Et  est  bie 
redjte  disputatio  tvaun,  de  gloria  dei, 
[ö.  19.]  'SSif^et^  Si  remissio  pec[catoniiii 
uon  est  coutimia,  fo  ftefjetä  u^cl  mit  uns. 
Hie  de  poena  [F.  M..],  Sßer  fic^  budt  bem 


».  2j(unb   ber   gantjen  Wcmeine): 
(uub  alles  »oas  fie  eiEiiiibct 
l^atten)  *  r 
»•sifpracf)  (311  inen)-:  fpvad) 
V.  :'4  (Sljranuen) :  ;)h)fen  r 

Uon  bcn  (Sljvannen):  i)il)fen  r 
(inn)  ircn  nngcn:   für  |//'| 
ireu  engen 


\IIIi. 


«10  (an)  ber  glitten  be§  ©tiffts 
(gegen)  allen:  +  l^nn]  bev 
glitten  beS  Stiffts  allen 


u- 19  bn  and)  üergcben /ns  ^icljer««/, 

\ftll/IH(l 


dazi 


coutiijiia 


est  ronnssi  10 


S  @a(^(en  r  iclmärzere    Tinte  11  .14.  r  ä2jä3  Si  bis  un§  unt  zu  2äl>:i: 

[M,  44]  Ophel  Et  viiu  facerent  ut  ascend[erent  inontem  sc.  hab.  2.  [Hab.  2,  4j.  Eccc  filii 
subtractiuuis  Eb.  12.  [Jlcbr.  12,  7fJ.  Si  aniina  eius  fuerit  diBsitnulatrix  uphla  si  aiiiiim  eins 
uplda  Lab.  2  [Hab.  2,4]  Midi.  [4  iu  iiiedio]  l-Vicha  4,  8].  Et  tu  turris  gregis  oiiliel  'lustus 
ex  fide  sua  vivet',  Econtra  uphla  oQe  ttctbcn  mm  liabeut  rectam  aiiiniaiu  qui  piigiiaut  contra 
lideiu  Est  s^euteutia  Ipsi  [ergu]  obiinnati  [obstiuati  repuguantesl  ascoiideruut  iiiuiitein  l'aujliis 
Impersuabiles,  Iief|en  inen  nid|t  foßen  expecta  eum  revenis^se  ic.  Inpersuabilis  autem  Witb 
nid^t  xeäjt  faxen.  In  Isaja  [Jes.  32,14]:  Jlachan  et  Ophel  Tu  tuiris  greguin  Sliiff  bcn  SenHict 
Betlafjcn  fic'  bic  Suben  bic  tan  ic^  ni^t  umb  tebcn  quia  suut  impersuabiles  jc.  'J"u  turris 
gregum  iiducia  liliae  Sioii:  qua  Siun  tidit  (sed  in  lualani)  Ut  teinpluin  domiui,  lere.  4.  r 
24  (uon  de  re)  (ut  iu  .2.  praecepto)  SBet  [i^  r 

')  AUer  Text  bleibt.  ')  Altei-  Text  =  LXX;  neuer  =  Uebr.  ')  Sinn  dieser 

Bemerkung  siehe  am  Unsrer  Ausg.  Bd.  25,  44'Jf.:  Slult;i  botf^aift.  Est  quidem  optima 
regio,  sed  cavete,  venit  juncfct  infidelitas  et  conculcat  dei  proniissioneui  podibus  dicens : 
Est  potens  populus  et  munitae  q.  d.  nihil  ad  eos  et  non  vincenius  eos.  .  .  .  "Güleb  ftiflet' 
[V.  31]  nie  habuit  verum  spiritum,  praedicavit  contra  .  .  ber  l)nt  ein  miit;  niliil  movetur 
per  gigantes.  Alii;  Nihil  efficimus,  quia  nobis  fortiores.  Et  ultra  faciuDt  malum  nomen 
regioni,  {t)un  ein  ftottfe  lugen  baju  .  .  palpabile  mendacium,  Nullum  tarn  crassum  men- 
dacium,  quod  non  habcat  creditores.  Ista  duo  sunt  contraria  et  tarnen  credunt.  Et 
ultra  hoc  'inagnae  staturae'  tt)jen.    (Juid  nos  pigmui  crga  illos  gygantes.        *)  fie  =  fi(^. 


302  $rofo(otI  iiiib  fjnnbfdjtifttidje  Ciiitriiae.    (4.  lllofo  14-16.) 

»ergibt  cr§,  qui  imn,  bcn  [trofft  er.  [ö.  25.J 

•^um  fd^ilffmeer',  machen  u6el  crgcr,  [ü.  33.] 

'y-dgV    male    liahel)iuit,    [i.  e.]    inutationcra 

prioris   sententiae   meae.     @in   enbe   l^afien, 

^ä)  ^nlt  quod  (cum  tempore)  [subito  mor-  5 

tili]   \V.  M.]  [ö.  84.]  istis  40  aiinis  [D.  M.].  i.a..:.. -r.s(n):i:n  r 

».an  plage  (Wi-):  plage  fnr  bein  - 
|o.  40. 1  sejic  tit,  ba§  man?  ernacf)  Inil  gut 
macfjeii,  iinb  mitb  nicf;t  brrtu-3.  Uinjer  ^LCrr 
©|ott  tvü  ntc^t  auff  un§  toarten,  sed  contra.   «  u  (ocrblenbet) :  fftorrig]  ,o 

Cap.  XV.  XV. 

STa    foinpt    aber   ein    repetitio.     [t.  3.] 
3. -nÄ  6, 7  ^^Lnfev  f)icrr  ©i^ott  ^eiffet  ein  opffer  ein  feur. 

[ü.  4.]  :3ft  ein  additio  öom  ©pcifcopffer  üon 

ben  anbern  opffcrn.    [o.  20.]  'Setg',  [ti.  28.]  ,5 

Pfaffen  muffen  effen,   gestus  benedictionis. 
2mlf29,i7^"'"P^'"'    '"    4    partes,     [ö.  19.]    'Trtaiia: 

[ambabus]  mauib[us  levariint  hostiam.  Quiii- 

til[ianii.s  voeat  saliitarem  gestiim.     S^aS  ift 
.•i.>i'ioK7,."2;<lUt^  ^'-■ff'en  i'i  levitico  getoeft.    Seelo:  nic^t  20 

^"'  ''•*     bie  gemeine. 

v.M  ;ucvfti)vet):  laffeu  farcu  rli 

[ö.  38.]  Zitz  flos:  loie  bie  pufcfjlin  ['lepplin'] 

an  ben  polftern,  frenl3(in.    iBenn  ein  langes 

gelueffd)  Don  ceremonien  ift,  !ompt  ein  fein 

ftudlin.'  1 

Cap.  XVI.  XVI. 

[b.  1.]  Sa  finb  ^mt)  gefc^ledjt.  |ü.  2.] 
'9fatt)errn',  vocati  certis  .statis  tcmporibii.s. 
2Bie  9et)et§  ju,  bai  bie  iiominatissimi  viri 
Ajiron,  Koraii  jc.  duos  ordines,  (jui  vobis 
positive  inimici  lureconsnltos  et  nobiles, 
liiistici  privative  eonternnunt.  fu.  3.]  'Super 
ecclesiam  domiiii":  5Jhiffen  bie  jlueen  miscr- 
rimi  hoTiiines  fein  tyranni.  Sa  ftf)et  man, 
tüa§  remp[nbiicam  gnbLeriiare  fet).  fSiMpio, 
AIoxLander  adolescentes  gcsseniiit  res  max[i- 

3  Vagi  fVulf/.J  [1]         12  .15.  ,.         ;?  partes]  patres  77.v         9.3  ZUe]  ■|"'j:         2S  .IC. 
')  S.  oben  S.  290  Anm.  2. 


25 


3u 


3& 


^PtotofoH  imb  tjnnbic^tiftlidje  ginttägc.    (4.  Tlo\e  16.  17.) 


303 


map,  [m.  102»]  Su  ariiicr  ^Jfofeg  magft  luol 

i.woitii.i     '«na/"' l^cijfen.    [ö.  6.] '!:pfanncn':  rcud}feffcr. 

Sat^an  unb  3I6iram  baS  ift  bn§  anber  teil, 

ba§  finb  fromc  linbev.    Sinb  trol  fo  bojc 

5  qI§  SBi^cI.    SBo  ift  im  |ü.  1.").]  ['(fi-gritmuct 

feer']  mitis.simus  Moses?    [ö.  17.]  'Stauff': 

Sie  luoHen  U|nfern  f)\cxx  &[t>tt  t)erfud)cn. 

S^e»   Wo\i^   unb   3taron5    finb    fic    mube, 

tDoEen  ein  netocn  Pfaffen  ^aBen  [ö.  24.]  i.  e. 

lu   (liscedite  imditnie  a  taberDaculo  Korali,  e§ 

folt  allein  ftef)n.    [t.  28.]  'Et  uoti  ex  corde'  > 

ba§  ift  fein,  ba§  ift  tnciiic^  I)art  gereb.  5loc^ 

fte'^en  fte  feft,  ba3  ift  ein  fcf^eufUd^,  greulich 

fpectaM  getneft.   [b.  35.]  'Dpfferten':  opffert 

1''  ein  anber  mal  m^er.   [t).41.]  latu  ['Sequenti 

die']  audite,   iüie   fte   fi(^  t)aben  gebeffert. 

Sa»  finb  fd^euflid^  ejempel.     Coram  tantis 

miraculis    taiuen    iiiauet    tauta    caeeitas    et 

obstiuatio. 


[ö.  49.]    S)atan    unb  5(Biram  muffen  noJ; 
m^er  leute  mit  fid;  ncmen. 


ncmet  (für)  eurf)   (pfann)cn: 
neniet  eudfj  Pfannen 


.24  (^ifompt  erauff):  Iticid^ct  ringe- 

rnmb  (aUcntf)aIben) '  r 
'.2sanS  jneincm  t)cr|cn  mit 


■  46  angangen   (unter  bem  bold). 

llnb:  angangen,    llnb.- 

■  47angangcn,     unb:     angangen 

unter  bem  bolc!,  unb'^  rh 
•  43fo  (inn  bcr  aufftnr)  itora^: 
fo  mit  Äorat) 


I.<0ioic4,7 

»«1- 

I.3J!oif49,3ff 


^i  Cap.  XVII. 

^  Omnes  Levitae  voluerunt  esse  sacer- 
dotes.  'SSiftn  from,  f o  ift§  lovatio',  i.  c.  oblatio 
[lufra  de  .49.  peior  in  dono  i.  e.  oblatione] 
hoc  est,  gi-atus  eris  oblator,  ©0  ^aft  bu  luol 
,0  geopffert.  3?iftu  nic^t  from,  'pecoatmn  in 
foribus  cubai',  fo  ruget  bie  funbe  in  bcr  t^ur. 


XYII. 


o.i  (grünen)':  (blüen)  r,  cUizu: 

Vel  poni 
D. 9  (grünen)':  blut)en 
0.  u  loerben  [alle]  öertilgct 


zu  2  anaf  (f)  lU/U  i:5  r         ö  2öc^cl  B»         36  .17.  r 

')  Neuer   Text  =  Hebr.;  im  alten  bleibt   n-inBia  unübersetst  und  nbsn   ist  anders 
aufgefaßt.  ')  Netur  Text  =  Hehr.;  in  der  alten  Übersetzung  sind  die  beiden  Verse 

rersehentlich  durdicinandcr  geraten.  ')  Der  alte  Text  bleibt. 


304  ^PtotofoU  iiiib  l)aiibirt)Tiftlid)c  Cviiihngf.    (4.  Diojo  1«.  19.) 

Cap.  XYIII.  Will. 

Adam  mortuus  LVI.  anno  Lamech. 

[ö.  5.J  'SBüten'  haU  ift  nu  nacf}  ber  ftinffe, 
sni)ra  ca])Lite  14.  [ü.  7.]  '3uTit  gefcfjendE':  0  5(1111-  eine  cjnbc^:  Qm  |(inn 
Sie  foEen  l)aben  victum  et  aaiictimi  com  c^c)]  id)cncf)  jiun  flcfcijciicf  '■ 
5^ricfteit£)um.  2a§  fd^ende  iä)  cuä),  fonft 
fterbt  ir  i)unger.  Sa»  fage  ben  bauern,  ba§ 
[jcilig  btng  fct),  baS  man  bcii  prieftern  gebe. 
3a  tjeUijd)  feuer.  3.  i)arag[nipho:  [ö.  12.] 
'S?efte  ol':  bal  befte  l'ol  man  ben  ^Prieftcrn 
geben,  [ö.  18.]  L^ta  figura  placet,  qnod 
bruft  unb  fdjulber:  doctriua  et  regere:  sa- 
])ieiitia  et  adniiui.stratio.  [o.  -U.]  S)er  prieftei" 
fo(  jein  'bein  erbgitt':  ba»  laut  fein.  [o.  "25  ff.] 
S)a  fomen  brel)erlel)  decimae  paragirapho 
j)eniilt[iiua.  [d.  26.]  Populus  dat  Levitis 
deeimas,  [o.  28.]  Levitae  saeerdotibiis.  ^ft 
Diel  j(f)on»  bing§  brinnen.  6tn  §err  ber 
ein  tüeifcr  9{egent  ift,  jol-3  ouflefen,  Xaüib 
t)at  feer  brin  [n.  102'']  ftubirt,  Suphistiea 
maäjt,  bas  bie  Ajerrn  i^t  nicfit  ftnbirn  k. 
[cm.]  '@uer  lot)n':  ift  feer  fein,  paragLiaplm 
ultLiiua. 

Cap.  XIX. 

.Ai|iia  benedicta  !ompt  bo,  [ti.  4,0.]  igol 
nidjt  nt^er  benn  has  blut  baöon  nenien, 
fonft  folij  aU§  öerbreniiet  toerben,  Sa  iftä 
redjt  gematet,  bas  bie  i)lian.sei  et  sacerdotes 
Clirihtutu  foUcn  creu^igen,  [ö.  9.]  Separa- 
tionis  a(jua  Nidd,  ps[altnus  51  'Asj)erges 
nie  hysopo'  5lu  tompt  usus  liuiiis  aquae 
parag[raplio  .4.  [iste  locus  intellegitur  e.K 
*j. 61,!»  ps[aluu)  51].  [ü.  11.]  'entfunbigen'  baö  ()eift 
ia  befprenget,  er  f)at  fi^  nidjt  gebabet  6ut= 
funbig  Inaffer,  A(jua  mundationis  vel  inun- 
ddiiitu  i.  e.  qua  iiuinuiidi  debent  a.sj)ergi. 
David  heue  iuteile.xit  lioe,  tetigit  niortuum, 


zu  2    Knocli  ante   mortem  Adae  tiuuslatus   est   8  aiuiis  r  3  .18.  r  Cicn.  7.  r 

25  .19.  r        30  m:  )•         2yj35  Cntjunbig  IDofjer  zu  Separationis  aqua  eingevoksen 


5<totofon  unb  Ijnnblcftriftlidje  einttfige.   (4.  3)ioff  19.  20.)  ^05 

Uriain    scÜLicet,    et    alio.s    miiltos.     [ö.  14.]  in  v  13(091. audio. »i  Spl'Cllfltuaffev    »»/, 
'.7.  tage/    3ift  OUC^  fein  bing,  quod  mortem  f/«^«:  separationi.s  i.c.iniimin- 

ita  damuat.    Amator  vitae  .5.  parag[raplio.  dorumqiii.separaiitiirahaliisr 

Sq§  ^at  gangen  per  totam  terrani  [generalis 
5  aspei"si()]  cjiiisf|iie  liahiiit  in  ilonio,  f)a6en  aiex 
bie  affd^cn  3"  Sevufalent  muffen  l)oIen.  Nou 
est  ergo  sdioruni  .■;ai'ordütuiii,  |li.  21.]  ^3}ün 
jols  aEein  bo^u  braudjen,  fonft  loiib»  uniein. 

Cap.  XX.  XX. 

10        [ö.  l.J  S)a  rtoEcn  Irir  ^iirjam  dcgiaten. 

^ä)  ^alt  c§  fei)  nid^t  ttieit  Dom  cube,  forte 

anno  40  scilicet.    [o.  3.]  [umbfemen]  in  bei* 

louften.    [d.  5.]  'Söcin  ftocfe':  \a  man  muft 

eud^ö    befteUen.     Qnoritur,    ubi    peccaverit 
li   Mo.ses  jc,  credo  in  Nuuquid?    [o.  11.]  @r >" 0  1 1  jtüel)   mal    mit.   (hau:   |<V/.J 

twivb  ein  mal  ober  .^lüier  gefd^Iagen  l)abcn,         qnia  dehnit  sem<'l  iieronterc  r 

bi§  bev  motn.^  ift  tomcn.    'Bin  ift  im  ber 

niotus  fidei  tomeu;    .1.  in  dnbitatione  per- 

cussit,  .2.  venit  motus  [spiritus]  fidei.  6t  lüirb 
20  ^ie  gefi^olten,  er  glcubc  nirf)t,  baS  maäjt  ba» 

^eiloe  Dold,  büC'  in  pertuibirt  Ijat.    Cogi- 

tavit:  Si  non  effliixerit  aqua,  tum  lapidabuntino.is  ir  his  gcgleuOt  ()abt  ?(«/,  (hi::H: 

me  3C.    Sßir  muffen  in  i.-ita  confe.s.sione  fort  [^xV.]  Dnbitatio  e.st  poccatum, 

ge^en   unb   ire  in  tencbra.';.     [0.12.]  'DHc^t  .sed  significatmvsterinm,  qiiod 

25  in»  Sanb':  ba§  %at  ein  mysterium:  S)a  fic  populus  legis  non  ))ote.-;t  per 

bcibe  an-i  lanb  fomcn,  ftcrbcn  fte  beibe.    Ter  sunm   doctorem   salvn.-^  fiori, 

pfaff  ift  ein  [P.  M.]  appendi.x:  ift  ba§  •'>.  rate  Et,  quod  .sub  Chri.sti  tempus, 

am  tvagen.'     5Ju  gc()et?'  an.  Moses  incrednlu.s  i.  e.  populus 

corruit  JC.  >' 
30  [tj.  14.]  'Unb  ''JJiofe  fanbte.'  0.  u  unb    (f)eincu    (vngcl:     einen 

gngcP 

[St.  103"]  [0.  24. 1  'Samten'  ift  gncbiglidj  unb    o.-n  tonten  ba-3:  tomcn,  ba-ö.  dnzn 

6armt)Cr|iglic^    gcreb.      Saeerdos    .-[tnnmu.s  r:  Non' 

fot   md)i   fterbcn  sed  gefamlet   n)crben  jc. 
3i  [postea]  [0.28.]  ba  ftirbt  er.    lt).21t.|  f'S)a= 

f)in']    Deficiens    niortnns    est.     In    GeneLsi 

repetitur  [semper]. 

2/3  3ft  bis  par.ig  unt  10  .20.  r 

')  FdiU  bei  Thide,  SjmdHC;  aber  Unsre  Ausg.  z.  B.  lid.  26,  374,  32.  »)  Neuer 

Text  =  Hebr.,  Vuly.,  LXX.         ')  Non]  Nu  =  Nota  möglich. 

Sut^ftS  aSetfe.    »ifecIübtTie^ung  3  20 


306  5ProtofoU  mib  IjttnbidjtijtUcljf  (Jiiitvngc.    i,4.  'JJiojf  21.) 

Cap.  XXI.  XXI. 

[O.  1.]  Sa  gcf)ct  bcr  flieg  nn.    'Via  ox- 

l)lo[ratorum'  ift  botf;  llid)t  tunv,  vido  initium 

cap- 13.  ».4(3mn)    ©djilff  mccv :    |Dom] 

Sc^ilffmccv  5 

|ü.  5.]  'Contra  deiini'  i[t    311  bicl.     Sompcr 

praecatur  se  eductos   ex   Aegypto,   ift   ein 

foftlic^  lanb  gctncft,  pvefter  gracce,  [ti.  6.] 

firctinenbe,    Angeli    et    serpentcs    difiuitiir 

Seraphim,  i.  e.  Cjuando  mors\is,  kiirb  CV  tot.  lo 

venenum    incendit,  'biffcn',  fta(i)en,   [b.  8.] 

'@f)evne   fc^Iang',   ha   ftcf)ct   aiitf)   'scmph'. 

|l).  12.]  'Sarcd"  bn  finb  fd)on  6ci  ^jericfjo. 

[ö.  14.]    pin   libro   bellorum    domini']    ba§    ».  h  (ben    l)ül)cn    fflv    h\§    nil    bie 

finb    poemata   et    aiitiqui    versus.     Arnon  lüolrfcii):    SivJ    ä'nljcb    l)iiit   ir. 

„feil",  fo  i)oä),  ba§  mau  bie  fpi|en  fitv  ben         Süpt)o  rh 

lüoltfcn  nic^t  feljen  !an.    Est  locus  vaklcu.  uir.  unb  (an  ben)  I)ed;e(n)  9(rnon, 

obscurus.     In    isto    loco    nihil    feeit   dens.  unb  (an   ben)  qnenc(n):  unb 

Mo.ses  allegat  Carmen  et  vLult  d[icere  quod  [bie]  bedje  [am]  '?lvnon,   unb 

sit  [Arnon]  finis  Moab,  ut  legitur  3C.    Hoc  [bie]  queUe  20 

poema  allegat  propter  [ö.  15.]  '[ift  bie]  grenljC 

Moab',  Arnon  ift  ber  l)o'i](  6crge  nou  fluvius: 

Ego  volo  probaro,  quod  Arnon  fei)  bie  gvcnljC 

^JiooB.  S)anu  man  finget  fo  babon  jc.  Simon 

fol  ein  laug  getnvg  fein,  ba  bcdjc  cxai  flicffen. 

In  Helvetia  finb  Diel  foIcf;cr  arnoiies.  ».  is  ^JJ{atl)a(m)a:  '•JJhitl)a|n|a 

i'.  I»  ^JJ}atf)a(m)a:  5Jtntl)o|n|a 
Ad  cap[ut  25. 

Sap.  25,3ff.        [0.3.)  horr^ibilc  iiidicinm,  [ö.  8.]  'lupanar', 

valde  est  pulchruni  ad  nllegoriani,   ou  ba§  'm 

lu|)anar  nicf;t  fau  t)Cl)  unS  Ijeiffen:  singul.nro 

tentorium,[b.  15.)'C,'«.s6restimpietasreIigion, 

|ti.  14.]  Simri:  auditor  tum,  postea  iudicantur 

fliiod  nongencrant  tilios,  [jat  muffen  gcfcf)e()en, 

cum  iam  ingredi  debebant  lerram  prornissam,  3S 

ad  nn-sferium  futurae  fornicatioiiis  Ciu-islo 

[quo]  vcniente  k.  defc(^(in-i  crant  a  Cinlsto, 

[b.  7.]  aOßivb  ein  ftavt!  ftirf)  gctljau  Ijalieu. 

2  .21.  r  33   tuin]  ante  jyi.H//,V/(  r.n  .7//.-W  Sic   |(fr|   luirb   |it|   im   in   bcv  fdjo3 

(leteflcn  fein,   ut  Samson.    ßä  Initb  ein  Sticf)  flducft  jciii  bind)  fciii   (uiifl   iiiib  juist  biivdt;  ivcti 
fcniid),  ift  ein  eiflcn  laclnin.  fj'i,  7/  r  37  a.  c  aus  ab 


«ProtofoH  itnt)  f)anb(ci)tifllicf)e  giiilröge.    (4.  «Dloje  21.  22.) 


307 


.<f„i,.2i,i8  [581.  lOS^I    [21,  18.J    '©tefe',    ein    fein 

hiiceolicnm '  bojlin.  [ü.  20.]  '^nn  2al.'  Sa 
toerben  [Infni  .2').]  luiv  nod)  ein  toeil  vnc\en 
nnb  nnflincf  nniidjtcn.  |li.  2:124.)  Ubcv 
s  bicfev  iii)(adf)t  crljcbt  fidj  bcr  fvig  mit  3cVtl)e, 
[ö.  27.]  'S)af)ev'  aOcr  ein  pucma,  r)aben  fie 
bereit  fmuien  oplnikion  finctcn,  fnvti  gct)et 
evv  Ijinbuvdj  mit  ben  äl»*^  jdjlacfjten. 


■tclri  2,  15 


Cap.  XXll. 

2)a  Irirb  iamev  unb  not  lucrbcn. 

[tJ.  3.]  „jd^clDCn"  ift  rovorontiae  nou  liostile. 
\Gl.  ö.  5.|  Petni.s  [dielt]  hoc  [ex]  Bosor. 
®n§  ift  i|iio<l  liic  C[(]\  äMfV. 


[ü.  C.)  Sa»  ift  glcidjli'ol  ein  flvo?  tcstimo- 
nium  gelDeft  l)on  bem  Pfaffen,  unb  v^um 
20  Con  bem  frfjatc!  ( ^.!lteranbcv  l)at  an  ben 
Pfaffen  nidjt  fnnncn  fc^eiffen)  Sic  Papa 
vocat  etiaiii  verum  denni  iit  Bileam,  [ö.  13.] 
S)0§  ift  veru.s  deus  finis  .4.  paragLraplii, 
quae  sequitur  mu§  man  narf)  bem  rid)ten, 
I!ftri2,i5  25  'tlilexit  niercedem  iiii(|uitati.*',  dicit  jietnis, 
(Sic  toerben  in  nod}  lotfen,  ®r  tnirb  ein 
re^ter  propf)et  geloeft,  qui  iiahiiit  verbum 
et  per   avariciaiu    seductiis.-     [ü.  19. |   "So 


XXII. 

».  1  (bei)) :  gegen  r 
V.  :i  (fc^etoeten) :  f iird)tcn  r 
u.  5  (ber  ein  Sßarfager  tüor) :  gen 
5petr)0r  r,  da^u:  [Gl.\  Id 
Petrus  dicit  e  Bosor  2.  Pet. 
Die  runden  Klammern  vor 
ber  midvarli  ))oid§  (lesfrirhcn 


10  .22.  r  ■JiilSOS,  7  r:  [V.  32]  'Via  est  pcrvcrsa  corüin  nie'  ein  fdicnbtid^et  f$eb= 

rid^ct  Wefl,  3ft  mii:  iiic^t  eben,  list  aiitithcsis  [»ileom'l  meinet  [rh]  boä  et  flehet  (ben)  ein  toft= 
ti^en  Iveg,  ut  ISilenm  ])ütat,  scd  deus  econtra. 

■)  Vyl.  die  fllo.'ise  zur  Stelle:  (ät;l)c  niiigon  \)ie  tjelffeu  bic  Jyurficn  fclbl  toic  im  3einio 
ber  flonig  in  (fgl)pten  ein  Stab  tieiijl,  Scitumb,  hai  [ie  ba-3  üotcf  regieren  luie  ein  .^irte  bn-3 
öief)  mit  jeinem  ftabe.  =)   Vi/l.  Uiisre  Aim;.  lid  ■>:,,  4H-}f\\:  Potriis  jitjet  il)n   nud)  an  in 

scriptura  et  dicit  ouine.s  pseudoprophetas  habere  bic  ort,  färb  nnb  lucio  liniiis  lülaaiu 
...  et  est  prophcta  veru.s,  quia  ibi  testimoniuin,  quod  deus  confinnat,  «luod  potuit 
fegcnen,  bnl  gejegenet  f|at  get)ei?ien  et  econtra.  .  .  .  "JJr  toerb  '^öret,  qui  venerit  ad  idola 
nnb  lant  bod),  (imwi  ierit  ad  dcum.  Nota  hoc,  ionft  luirftn  ex  istis  textibus  nic^t  fomcn. 
Ibi  textus:  l'rohibituiii  Bileam,  ne  iret  cum  eis  et  male,  diceret  populo.  Ibi  habes, 
quod  dei  verbum  habet.  Kt  textus  verus  jc.  quod  nunc  sequitur,  bn?  mnl  luibber  ben 
tejt  nid^t  je^n.    Sequitur  ergo  ex  hoc,  quod  nequam  babnit  verbum  dei  et  tarnen  pecu- 

20' 


<^08  51?roto(oa  uiib  fjaitbidjrittlidji!  (Jiiitniflc     (4.  mo\t  22.  23.) 

UnU  bo(^',  bn  Ijcbt  er  an  .yt  loancEeii, 
■äBeitev\  ba  iftä  nii§,  [D.  20. |  ^Sorf/,  ['äBa-Jl 
Sa§  tft  ber  Teufel,  nid)t  @ott,  bcnn  itinfev 
I)icrt  @iott  lugenftvafft  fid)  jelfe  nid)t. 
|ii.  22. 1  5Ju  Uiirb  ber  veius  deus  !omeii, 
'ergrimmet',  i>a§  er  toeg  ift  gebogen,  [ö.  28.| 
Minnii  quod  non  terretiir,  l()(|iiente  asiiia ', 
^sä)  lucre  baöoii  gcloffeu,  S)a  mu§  guter  frib 
jeiii  getncft,  [ö.  29.]  non  habet  gladiuni, 
[ö.  27.]  sed  tantiim  bacnlum,  [ö.  31.]  'offenet', 
baS  ift  no(^  ber  redete  @ott,  J>a  fol  er  flitd^S 
iimfcgefert  ^atien.    dicit  »•32  (mir  entgegen):  für  mir  iicr= 

feret  r,  dazu:  (xi-i)  -j-ii 
[0.  34.]  giu  fo  bir-5  sed  debLet  diicere.  '^ä) 
U)il  uimcr  mt)cr  l)in  sielten,  'DaS  ift  amara 
et  ironica  confessio,  Avaricia  exeaecatii.<!, 
[li.  3(')ff.]  Balaani  miis  ein  groffer  man  ge- 
Uieft  fein.  ^ 

Cap.  XXIII.  XXIII. 

[22,  41.]  (fg  \J!n)iiofh]  Unrb  ein  ürd)  fein    «.  ■"  (f)of|c):  .S>ol)e  >;  (lii.:ii:  \fl^f.\ 
gelüeft,  ober  ftifft,  Baal  ift  ein  groffer  treff-         ftirdjen  S3aal 
lid^er  @ott    iu  scripturis,    post  liel,  Beins. 


20  .23.  r       man  bs- 

niam  liclict.  Sancti  iiseudnproplietap  utciiii(|ut'  liabeiit  vorliuni  tlci ,  bn-ä  cilicv  jfiii>? 
lieb»  ift,  quod  plus  dilif^it  iieeuniam.  .  .  .  Ideo  dixit  doiuinus:  Ne  iret  je.  Audi  quid 
f'ac'iat  nequam.  'Ja  ftimb'  /-J2,  13].  ©etjct,  bct  fvoinc  jdjnlcf  timet,  loquitur:  'bcv  ^cr 
toil^  iiici)t  geftatten'  .  .  .  3d)  luolt  gern  mit,  libenter  iret  et  acciperet  pecuniam,  bn§  fiiib 
bie  tcdjtcn,  qui  fo  ftfUcn  ut  obedientes  dei  filii,  unb  ift  bo^  iiicöt-S  bruiitcr.  [V.  16.]  .^love, 
bem  fc^olrf  ifts  nur  iimb  fljlbet  unb  golb  ,ju  tt)iiit.  .  .  Si  probus  luissct  et  serio  loc'utu.s, 
tum  dixisset:  deus  seniel  dixit,  ne  ireiii,  ideo  ttolt  cuc^;  sed  giirfet  auff  bell  bciitcl  plenuni 
florenis  ....  in  suo  corde  ftirft  ein  fd)alcf,  ber  f)ieä:  'tlilexit  inercedoni'  ]■>.  l'itii  '2,  Ij]. 
.  .  .  [V.  211.J  Ta  luil  [wiji  flcmeit  ille  lum  textu.  .Suiua  deus  dixit:  'Noli  iie.'  Kt  liic: 
'Sliad)  bid)  auff,  bodj'  !C.  ibi  gljct  luibbetanbev,  got  hiibbctufft  fein  luott,  quid  hie  facienuis? 
....  91U  ein  jotnigcr  hjirt  inodjt  fogcii  ad  servum:  Weit)  l)ie,  si  non,  abi,  ber  Ijer  left  l)t)ii 
jeim  topff  itod)  gl)fii  unb  l)l)m  jur  lietbatnni-j.  .  .  Soripturae  con.suetudo  est,  Incn?-  ein  bing 
liorI)et  gefngt  l)iit,  jol  man  brnuff  bleiben,  quaudo  enini  deus  lo(|uitur  vorbuni,  bleibt  et 
btnnff,  non  mutat  sententiain  ut  lionio.  Ideo  istud  eaput  t'uil  doetis  obscuri.ssiniuni, 
quod  non  attendeiunt  liane  regulani. 

')  Vgl.  Unsre  Ausg.  Iid.25,48'.i/I'.:  t^v  jol  jn  ein  inenig  erjdjvorten  (ein  et  oei-te,  euin 
bcfeiti  nii3  ging.  9iein,  unerfdjroefrn,  ac  lilius  euui  eo  liKiurrctiir.  A/.iua  loipiitur.  Si 
bie  ego  eiiuitasseui,  id)  Ijet  n[->  Iiiijon  Iniiffen,  jnttel,  fporn.  Ter  nni«  ein  tun  nnin  fein,  ber 
nnff  gnul  fnn  bleiben,  si  lo(|uitnr.    Sü  ninnljnfftig  liH-r  iel)  nidjt  .  .  .  'Jdj  lucv  lun  leib  geflovbeii. 


*;5totofoa  mib  I)aiib|(^iiftlid)c  teiiiträgc.   (4.  aJiojc  23.) 


309 


;3ft  l)cr  tülUCll  ex  bona  origiiie,  ([iiod  deus 
despoiisavit  se  Ecclesiae,  ift  it  Baal. 
fS8l.  104»]  [b.  1.]  S)aä  Joirb  excellens  cultus 
geloeft  fein,  7  Altana  pro  uno,  patres  lia- 
5  b[ucrunt  luagiiain  ceremoniam  ctini  oratione, 
[b.  3.]  uilill  voliiit  teiitare  iiisi  priiis  coii- 
suleret  [doniiDUiii]  et  oraret. 


i  6cgcgcnc,  (iinb  mir  ruffc),  ba» 

(toic  er  fagt) :  cilenb 

dastt  r:  ■'£:; 

Die  Glosse  in  V.:i  (fQmW) 
(jcslrichcn;  jedoch  daneben  r: 
Maiicat  hoc  Scliolioii. 


|ö.  5.]  Q,iiac  sefjiiuutiir  siiut  prophetiae  et 
luirabilcs  et  execllentes  [et  benedictioiies]_ 
luserit  vcrbiim  oinnino  aliud  quam  qiiaerat, 

15  libenter  habuissct  coutrarium,  [ö.  7.]  Misit 
Besor  iii  Midia,  Credo  quod  uon  fuerit 
doini  in  [Midia],  sed  in  Syria  Irivb  ivfjeilb 
ein  f)o{)C  Sdjulc  gcloeft  feilt,  ba  ift  cv  getoeft, 
et  inde  vocatus,  ^a,  ba§  tüil  id^  glciifien, 

20  fiiieni  libenter  habpret  scd  noii  cnr^um  vitac, 
Sinb  loeifc  Seutc  getrieft,  cogito.  |ö.  13.]  Tota 
ecclesia  est  sancta,  %a.  luil  tdj  parteni  fiubcii 
quac  non  est  sancta.  (5iii  fiofer  fcfjolcE  prins 
audivit  asinam  loquentem,  augelum  vidit  et 

25   eam  benedicit  et  tanien  istis  omnibus  nihil 
movetur,  sed  quacrit  occasionem  3C.    |d.  14.] 
Campus  visionis,   ba  man  fid^  !an  umb= 
feljeit,  i.e.  occurrani  venicnteni,  \M.  1.5. |  ex-juii.i:, 
pectabo  occurrentem,  ift  correlativum,  u.  is 

30 

[ö.  19.]  @t  jDolt  gern  ein  idolum  finbeu,  er 
ftnbö  aBer  nicfjt,  quia  deus  non  nnitat  sen- 
tentiatn,  acccpi  seil,  verbum,  ut  beuedicam. 
35  Ego  [D.  M.]  pnto  quod  sit  verbum  neutrum, 
[ö.  20.]  i^  6iu  ficr  Bracfjt,  [b.  21.]  'Clangorin  u.  ?o 
regis'  alia  societas  amicieia  ».  21 

fb.  24.]    'donec    saugLuis\     ein   gio-j    vati- 
40  ciuium.     Os  Caiphae  est, 


hjartcn:  [oecurram|   ih 
zu  @et)c  tnibcr  ,^u  Salo!  steht: 
Dens  miitat  et  intercipit  Idola 
ne  respoudeat. 


I)cr  biarf)t  unt,  dazu  r:  acccpi 
(m;iit)c:  3JJ|/|uf)c 
(c)rbeit:  G['irbcit 


17  (Syria)  fMidia]        36  id^Siit  JU 


lu 


310  *iUutotutt  unb  IjQubjdjiiftlidje  (^iiilvägc.   i,4.  ^iüfe  '23.24.) 

[Ö.28.]  Bcor  [ö.  14.]  P/,sv/«,  lucvbcii  k'l)iamcii 

liegen.     |o.  27.]  P.M.  Joerb   jiost  aliquot    u.  ■j?  baiclk-fic:bn)cUiäiuii-|/A|fic' 

(lies  gefdjeljcu  fein,   |ö.  29.]  Sa-3  ftnb   itu 

21.2  'fanen'  3C.     |ti.  28.]  Schimon   ['deser- 

tum']    f)etft,    haz-    fein    guten    aspcct   I^ot 

ge^oBt. 

Cap.  XXIV.  XX IUI. 

.Spie  ift  ber  tcj;t  !Iar  k.  [ü.  2.]  haoc 
[populi  Israel]  ordiiiatio  seciiiKliim  tribiis, 
[ö.  5.]  tuirb  int  gefnEcn  fjnben.  |l\  4.]  2ßeun 
er  tictct,  fo  tonipt  iin  ba-S  föcfidjt.^  u.  u  luie  bie  .s^iiitteu /".s  pflnitljt  »//^ 

QU  be(iu)  Uinfjer:  -f  nu  bcu 
luaffevu  '• 
[ü.  7.]    'Aqua    ex    situla.'     Ibi    tontpt   lex. 

Pulcher[rima  figuia  de  (loctrina,  [b.  8.]  Tri-     u- 8  (Sßibevfacljei:) :  ÜClfolgci  '■         is 
btilatores   angustiatores  ©ugfter  plogcr  pci= 

ntger  [ai.  104'']  öcvfolger,  jö.  10.]  Bene- 

d[icere:  hü^j  ift  'il(nal)ant,  i.  e.  U)ii-b  bid) 

uod)  fdjlafjcti,  [ti.  13.J  non  dictuui  ergo  de 

libidiiiib[u.s  infra  .3.     |ö.  15/lG.]  S)a§  tüivb  •        so 

u.sitata    praefatio    gelue[t   fein,    ut    Paulus' 

Apostolus  jc.   [ö.  17.]   loquitur  de   populis 

nou  locis,   ergo  principes    sinaui,    noii  ter- 

niinos,  [ö.  1819.]  ötn  fcl^nni  propfjctel)  i.  Ciuu.i'j  De  Christo  r 

Ca  fol  au§  3fracl  ber  rcdjt  Wan  tonten,  ber  25 

totuni    orbem     terrarum     foKe     unter    fid) 

bringen  K.     3ft  de  ChrLsto,  [b.  20.  |  Primi 

sunt   qui  Israel  fätiiiale!]    aitgrciffcn,    vel 

qui  auteriorc  loco  fucruut  versus  popiiluui, 

fb.  21.|  'fcnitcr'  suut  laudabiles  alioqui  in  jii».:!i;:'i!  Kalii    dclorsio    verl)i    |iro   so 

.sacris  litoris,   |b.  22.]  !aiu  ift  nidjt   inl)cr  Ken  r 

"öü,  periit  in  dihivio,  detersio  fdepravatio] 

vocabuli,  ut  Biberiiis  nicro*,  gef)et  nuff  bie 


£»  3  D'^IE  r         t>  .24.  r         25  -Bion  sc/m'«re  c  aus  man         26'  \''iUna\cl\  mil  diiiillcrer 
Tinte  fjeschriebcn 

')  Aller  Text  =  Vuli/.,  neuer  =  Jlebr.  und  LXX.  ■)  Niimliclt:  ficlu'ii  '','lltävf, 

ficbcii  (i-nttcii,  ftcbcii  SÜibbct  s.  F.  2'J.  ')  Vi/l.  U7is)X  Ahsji.  Bd.  23,  liiti:  HW  Paulus  l'acit, 
iiictiit  suum  officium  in  principio  Kpi.stohirum.  Sic  hie  iiictat  suum  ot'ficiuiii,  dicit  sc  esse 
vidcntem.  Nam  prophetae  in  veterc  te.stamento  dicebanlur  videntes,  fucrunt  prophotao 
populi  oculus  .  .  Sic  illc  oculus  i.  e.  lunicn  et  doctor,  qui  videt  et  agnoscit  vcritatfin. 
•)  I5ibciius  mero]  SpoUnumc  für  Tiberius  Nero,  einspielend  auf  seine  Trunksucht. 


!l.'rijtofolI  Ulli)  l)iuibid)riftlid)e  (fiuhögc.    (!.  Hioie  24.  25.) 


311 


Assyrios.  |ö.  2-i.\' Chili  in  ^',  \)aa  ift  Alexander 
maguus,  Iiidei  detorquerunt  ad  Ivoiuauo.s. 
Hie  iiiliil  inali  dieitiii-  de  Bileam,  sed  infra. 


(ap.  XXV. 

r 

5        [ü.  4.|  'DJimb  aUe  Dbevfteii',  ci)  fcfjon, 
lieber  .§@tr,  beinS  aSettern,  5to[)cffou,  (ü.  G.| 
Sr  f)at  fic  mit  [lä)  'bxaäjt,  fjat  fein  luft  mit 
ir  tooUeii  fyihen, 
[ö.  8.]  tran.sfi.\it  ad  parietein  vel  leetuni,  iioii 

10  inoti  de  loco,  sed  oecidit  in  eo  loeo  uhi 
iiivenit  eoeuutes,  I)Qt  fic  öcivifjt  in  bie  cibcii 
toie  mon  ein  Iiotcii  n'.  pule.st  e.s.>-e,  (|ii(k1 
lociiiu  liipanariinn  vocaveriuit  [a]  luale- 
dicendo  fvel  a  luco  pudcndo]  3C. 

15 


25  [ü.  9.]  24000,  ha^  l)cil"t  gcbiilct,  |ö.  21.1  (Si; 
t)at  gcbndjt,  Gim  fiirftcii  öclicto  luol  l)iii, 
[ö.  2.]  Sic  Ijabcii  umb  ©ottcä  loiUcii  fcoitiit, 
ad  seducendum  popidiiin  Israel. 


XXV. 


u.  7  (Segen) :  ©pics 

u-  s  (ben  .öuvcntviintcl)-:  (bcn  bci-= 
flucfjtcn  ort)  (ijiin  bcn  liei= 
flitdjten  üvt;;  dasu  r:  {nz~) 
(nnn);  dazu  am  Oberrandc: 
nasn^  [sic'.\  i.  e.  nialedietiun 
(scilicet  locüni)  qiiia  niy.ste- 
rium  e.st  nialedii'eiidi  oeiihun 
Christi  novo  verbo,  vohiit 
insignire  mysterium  ut  solet 
Mose.  Editieavit  ex  eosla, 
Nudavit  3C. 

bay  SBcib,  (bind)  ivcgcmcdjte.) 
S)a:  baS  äBcib  biucf)  l)l)icii 
i^awä),  2)a  rh;  darilbon  ()iiia 
iacuit  in  geuibiis  mulieris 
securus;  darunter:  ip.suiu  per 
pectas. 


5  .25.  r        CBeftet  Jls  zu  7  vide  supra  cap.  21.  I'ol.  :J3.*  11  im  77»  Am 

Rande  längs,  zu  Kap.  25,  S  gehörend:  [».  8.]  3"  !>"'  Uctfltid^tcn  Ott  [Pinelias  iiitiavitl  \\ult 
d[icere  Moses  d[icit  vigilanti  verbo  [ducerel,  quod  pop[ulus  iste  malediceiidi  locum  iiigiessunis 
et  habebunt  Casbi  pulcber^rimam  i.  e.  iusticiani  propri.Hin.  Lib^eiitcr  veliiii  boä  locum  l^icä 
vel  tentorium  in  quo  voluit  (ut  babitarct)  esse  Casbi  ut  posset  accedere  eain  vclini  libenter 
quod  Ecclesiarum  temporum  ludeoruni  appellaret  lupanar  in  qua  blasplieniia  religione  jc. 
Daneben:  qui  non  crcdunt  in  verum  deum,  sunt  ßeel  Beor,  infra  in  deute^roiiomio.  r 

')  Vgl.  die  gedruckte  Glosse  zur  Stelle  und  Unsrc  Ausg.  Bd.  l'.5,  iOO:  Ibi  dat  eilt 
gemeine  ptcbig  de  Assur  i.e.  feifcttt)um  %\\fc  jol  bie  laiib  nflc  geminucn,  Assur  vincit  'ex 
Kithim'  [ciP3  Ilehr.}  magnus  Alexander,  quia  Romaui  fiiib  iiot^  nie  fo  toeit  ^iii  Ijinbct 
{omeii.  Ultra  Euphratem  fiiib  fic  llid)t  tomcii  nee  Niluni.  ^)  Dk  alte  Übersetzung  bli-ibt. 
')  fi3;?n  Hebr.  *)   I'ol.  33   bezieht  sich  auf  die  alte   Blattzählung   der  Handschrift 

(s.  dazu  die  Einleitung  .'j  vgl.  den  Einschub  bei  Kap.  21  über  Kap.  25. 


>V2 


*4)rütLifoU  uiib  I)aiit)iil)viitlidjc  (^-iiittäat.    (4.  *JJiti(c  l'e.  28.) 


Cap.  XXYI. 

[Änp.  l,2ff.]  Tic  )Dtr  üor  9c|;olt '^akn, 
fiub  alle  tob,  1 16,  23  ff.]  Datain  abyram  ex 
Ilubeu, 

[ö.  9.]  finb  primogeniti  gctreft,  uub,f)a6cu 
hJoUen  etlnnS  finb.  Sie  .'oittcntinbfv  finb 
majores  Christi.  Sie  IjoBcn  fid;  tool  gcntcrct 
in  deserto.  [P.  M.]  2öenn§  in  ber  SSibel 
nic^t  ftlinb,  non  crederem,  sed  (jiiia  scriptum, 
tüil  icf)5  jiLnfcrni  I)[err  gtott  3U  litb  glauben. 

[Sl.  105']  Nulhim  prophetam  dedit  ex 
Epliniiiii,  scd  ex  parte  inferiore  scil.Manasse. 

S[an!t  '^Hinlu»  Jüirb  ettoa  öon  9Jel}emia  Ijer 
!outeu  fein.  Istae  duae  tribus  commixeriiut 
se  Levi  et  Ruhen,  Ibi  vide.s  (juamdiu  fiie- 
runt  in  Aegypto.  2Bo  finb  5J{ofc  l)in  fonicn 
fein?  Liter  sacerdotcs.  ©§  liegen  öicl  gioffcr 
I)ciligen  in  Aegypto  et  deserto.  [Multi]  per 
praescntiam  sancti. 


[ö.  3:5. 1    Is  Zddjihühdd  est   iliius   de  sanefi.s, 

liegen  niljcr  bcnn  funff  3cl)cn  l)unbeit  tanfcnt 
in  deserto,  qui  agniti.s  peccati.'s  salvi  k.  üiel 
m'^cr  liegen  brinn  benn  Romao. 

|27,  7ff.|  Sag  gilt  in  (SlePen  Sant  (piod 
aniniae  coiigregeutur  in  unum,  j)rospicit 
po.steri.s.  [27,  lt)f.|  Sßeun  ein  fold)  grou 
bolcE  ein  caput  l)at,  ift§  nidjt,  [b.  2i.|  ll|nfci: 
l)[cir  ®L0tt  |f'^>'('"|  ftimct  l)ic  felbs,  loic  er 
rcben  h)il  generali  modo. 


XXYI. 


»■3  :jcvi(c)t)o:  iicül]o 


Ib 


».19  (gl-):   (®cv)  r 

».20  £cl(n)itcr:  ©clamitcv  r 

0. 23  f^Nt)n)uoitci):  (n)'^?l)Uloanitci'- 


L'M  i^aliat:  ßaT)at[l)I 


35 


Cap.  XXVIII.  XWIII. 

[ö.  •5.|  2)o§  ift  .saeriticium  (|iiolidianiim. 
2Bo  {)a6cn  fte  bo(^  ba§  öi'^c  alles  genonien.   « ■•;.■' akubö.  Ta^n:  atenbö,  Ta^u 

»■cgcriirf)  ein('j  opfferö):  gernd)  ;« 
ein  fcur  r 
[b.  7.]  6ül  rein  fein,  ungemenget,  älUc  bie     »■■  ■'pin  (unbba5foli)m:.^iu,3m 


2  .26.  r  zu  6  (Isa)  Clioä   loiiipt  Dom   *JJiaiiajjc   ^cr.  r 

28   C-^-S   r         33  .28.  r 


;«   (UiiiLus)   IMultil 


^rolofon  iinb  Ijoiibidjtiftlidjc  einltäac.    (4.  ÜJiofc  28.  20.) 


81:! 


jpeiä  fol  leiii  iciii  alfo  uucfj  bei:  ikiIus 
sicut  cetera  integra  sie  etiam  vimiin  purum, 
supra  in  principio  eap.  28. 


(fjeopncrt  lucibcii,  iiiiüci'= 
iiüffrfjt) :  fol  mau  bcit  iuciii  be-j 
traudEupffcri'  (t()iin)  opff  criuV;  ; 
dazn:  l\,  (UnUcrmifdjt  -=r 
sicut  cetera  iutegra .sicut  otiam 
vinum  purum,  non  dilutum); 
dasu  am  Ohenrandc  die  Gl.: 
i|;  (SBein)  3[t  f)ic  Sicera 
inebriativum  idcst  purum  uou 
dilutivuin,  .sed  morun)  cl  cfli- 
cax.  Quia  verbum  purum 
iuebriat  vere  auima.s  Jc. 

»>■  IS  (r)ctffcii) :  (fein)*;  diaa:  (.su- 
pra .l(i.  T\'^p-o)  r 

»■  25  (Tjctflcn) :  ([fctnj)  ^ 

B.  26  (!^ctf Jen) :  (fein) '  '• 


Cap.  XXIX. 

Isla  festa  servaiit  ludei  iiiter  geutes, 
sed    peccant    .servando,    cpiia    non    habent 

20  l.K-um,  2Ba*3  X)aht\\  fie  p  tmdcn  itiib  511 
fd^larfjtcil,  Munsteru.-;  ex  Kabiiiis  dicit,  ipiod 
ultra  dies  festes  retiinierunt  ])0})ulum  uiuiin 
diem,  ba§  ift  [nltc^'],  bno  bie  pfnffcii  follcn 
ju  e|jcu  [trinitcu]  Ijabcn,  fiiib  jd^ier  Ijunbcrt 

25  farrcn, 


XXIX. 


»■  1  (t)ciffcii)^:  fein;  dazu:  Lev. 


B.  7 
».  I'i 

t).  22 
B.  28 
».  31 
».  34 


[b.35.]  Quid  si  ultimo  die  ciausissent  taber- in u. 35 
35   naculuni  et  iussiis  populus  abire,  et  sacer- 
dittes  T)a6cn  bicl  ficifd)  !l•ic(^t,  bo-3  ftc  T)aticu 
Qufjgcljübeii,   et    bcfcitü  flctlinn  ex    tcmplo 
Hanc  collectam  reddituni. 


von  Hörers  Hand,  r 
(t)Ctfjeii)^:  (fein)  r 
([)ciifcn)-:    (fein)  r  Lcvi.  23 
von  Hörers  IIa  ml. 
(3i9en)6otf:  iod 
(3i9en)bo(f:  bod 
(3i9cn)6oc!:  bod 
{Qia,m]bod:  bod 
ä^cijamlung  unt,da2>i  r:  Levi- 

iticu.s  23  [23,36]  <^T ,. 
^  1     '      j    ^  retentio 

und  ah  Gl.:   {E~eretli)  öcr= 

inmliing    aU    l)m     !iid)[)t>ff 


18  .29.  r        34  riS"  atzer  conclusio  clausura  collectio  supra  Leviiticuni  23  reteutio  r 
')  Die  alle  Übersetzung  bleibt.        =)  Die  Übcrsetziiru)  Ijcijfcii  bleibt. 


ni 


^'tulofoll  iiiib  fjniibidjriftliiljc  C5;iiiträflc.    (4.  l'iojc  2'J— 33.) 


Cap. 


[m.  105'']  [ö.  (3.]  patcr  abolevit,  si  inuter 
iaoet  iu  limine  .  .  .  .  3C  S)ie  qiiaestioues  lt)cr= 
bcu  aUe  jitgctragcn  fein  tempore  k.  2)o» 
bleibet  nlfo  ivol,  beim  lä)  meine  man  tjclt 
Cij  nicf}t  mf)cv. 


Cap.  X\\I. 


4.  URO  C  25, 1 


fli.  f).]  „.Spcilig  3Ciig",  'i)aU  eö  fei)  ba-s 
!lcib,  nub  irgcitb  ein  rcudjUierij,  bat  feinen 
[.s;icerJ()s|  t)ut  anff  9cr)a()t  nnb  tubam,  aira 

tft  nid;t  babe^  geJueft,  [b.  8.  |  Siu-,  has  ift  bcr 
..•pnreit  Imter,  |t).  12. |  T'a  lüivb  Elcazar  fein 
pvicfterlid;  ampt  anfatjcn  ju  tractirn.  |li.  15.J 
öin  gvenlid)  nrteil,  [ö.  19.]  'cntfniibigen'  seil, 
mit  feur,  [ü.  27.]  bie  t)elffte  l'lber  ein  lex. 
|li.  11.)  Elea-sar  luirb  ba  reid)  lucrben,  |l).  4.3.] 
3ft  ha§  [ovcs  3c]  anil;  gicnbig?  lUnfci'  f)|cn- 
©lütt  !niibc  loül  rcidj  lueiben,  luenii  eiä  tl)nn 
luolt. 

tap.  XXXII. 


l'evfamlct  nnb  bcirfjloffcn  nl 
lieeat  aiulire  malcilietiuues 
cleü[teronomio  28. 

XXX. 

i'.  4  (m)a9btt)nm:    pJJilagbtlinm,      s 
ddzu  r:   -\- 


XXXI. 

i'.''namen  (an)  am:  nanu'n  c\n-j 

v.iunh  b(cn)  l)eilige(n)   (^cug): 

unb  bie  T)eiligen  Heibev  rh 


[b.  15.]  Noeehitis  Iiiiie  imivers«  Jc.  ]ip<'- 
eala  |)nvata  i)ertineiit  ad  eomuiime.    Eeiam 
!Dioic4, 7[2]  ciibal  i)eccatiim  lilc  in  foribus,  iiiveniet 
[1]  vos  peccatum. 

Cap.  XWIII. 

(b.  3.|    'linmsos'    vel    iiivasio.     ]b.  35.] 
'Elzivngabcr,  tonten  luiber  awi  IKot  nieev, 


XXXII. 

Ulli).  1  von  Uiircrs  Udud:  IKnbenttci' 
nnb  ©abbitcv  bitten  nnib  ba» 
Sanb  ©ileab. 


XXXIII. 


(i  .:!0.  r         13  :.\\.  r  J!)  M2.  r  'AUjäO  Ni)cel)itis  bis  ]iertinei]l   tmt         34  .33.  r 


^lotofoll  iiiib  l)niibid)iiitlid)C  giiiUäflc.   {4/JJioie  oo  -  3G;  5.  ajioic  1.)  yi5 

[b.  36.1  'tabc3\  ba  ftiibt  JInjam.    iD.40.| 
4  Wükao,  1     'iSicitc  Sittim',  ba  fic  ha-i  scclns  gctfjaii 

1  'j)ii-fcs5, 1     IjoBen  mit  bei  3Jf ibianitei '  lucibev.  i»  v.y,  borueit  //«.s  feiten  «/</,  dazu  r: 

boriieu  Stadjcl 

(ap.  XXX]  Y. 

i -Müfc  13,23  [ö- 8.]  ©inb  fic  botf)  nie  gen  .^inntntf) 

lomen,  [Tantum]  2)ay  füllen  fic  einen,  biiy 
alle§  gnau  gcf äffet,  baä  fic  ia  nidjt  foEcu 
tl^un  ex  siio  cousilio. 

10  Cap.  XXXV. 

[ü.  l-l  6in  taufcnt  eilen  tocit,  [ü.  5.|  ^loo 
taufent  cUen  lang  proportionc  geonietrica^ 
Gr  macfjtu  aU  folts  cluig  MciDcn,  |ü.  lOff.] 
Tres  differrentiae  caecHuin  .1.  in  rixa,  |ö.  2(t.| 
15  ex  insidiis  |ü.  22. |  .o.  'fortnito'  baö  ift  nidjt 
iniuriae.  3Jian  ftan  tiiel]  feiner  ejempel 
nemeu  ex  istis  legibus,  sunt  ojitimae  Icges 
[ü.  33.]  hanaph,  profauare,  'pollue'.  JC. 

(ap.  XXXVI.  XXXVI. 

20         (ö.  2ff.|  2)o  tonten  aber  leges,  posita  lege  jnD.ift.  wu    Hörers    lland:    ^da- 
lompt  exceptio  tVaus  et  expositio  [jc]  legis.  >)f)ct)nb  2od)ter.  r 

[t).  7.|  Uuu.s(juisque  liereditati  adherebit. 
3ft  rcgula  generalis. 


.icccmb.is.     I)EVTI:R(KN03IIV3I.   ('AT.  I.  2)nö  J^üufftc  Jßud)  i^JJofc. 

25  l. 

[ai.  lotj"!  [ö.  1.1  Sinb  üoni  mari  lubro     ».  i  (©umpff):  ©djilffmccr  *■ 

iöciter  benn  Don  iJabviloiiia.    l'amn  ift  ia 

Caclcsbarnca,  Viiilt  d[icere:  fic  l)a6en  gelegen 

im   '[gegen]    S«/»/*',   [n.  2.1   ba   fonft   nnr 

30  .11.  Sagrcifc   loere  bi§  gcfjn  Cadcsbaruca, 

6  .:U.  r         11  .35.  r         18  q:n  r         20  .36.  r         24  C\V.  I.  (3G)  27  Parnn  r 

')  Soü  lieißcii  2JloQbitct.         -)   Vgl.  die  Zcichnunij  i)i  der  i/cdruckten  Glosse. 


31Ü 


f-rotololl  mib  I)iiiib)d)vifflid)c  (^iiiltäijc.    (ik  l'lojc  1.) 


?(6ci-  [fic]  f)a[icii  muficii  cnimli  ,5iel)cn,  |iiLiia,^i 

il|icatl  .11.  Sogrcijc  nn^  Cadc:^h[anica.\  ^ 

»■  s  wird  zum  eoriifcu  Ahschnltt 
(jczoijcn;  deshalb  vor  V.  6  ^ 
u-6fDradj(.)  3r:  fprndj,  ,^m-  s 

\t).  9  ff.]   3^a   bcfcvicbicrt   er    bau    iproprie] 

rcgimcnt.     |t).  12.]    molestiam,    onus,    jc.  in». ij  mül)C?'/sf)abbcr  «)(/,(?'(-«  *".-j  ■-' 

Triiiitas  iu  iina  C88cntia,   bic  cim  ,5llfcf;trfcil 

geben,  'iloä)  luiU  ieberiiiaii  Ijiii  an.  «.  la  tocf)affet  l^cr  lueife,  ticvftcnbigc 

lentc,  (bie)  unter  cturcu  ftem=  lo 
men   (befanb  ftnb):   Scfjaffet 
Ijer,  Uieife,  l'erftenbtije  nnb  er^ 
farene  1>7(|  Seiitc,  unter  elineu 
ftennneu ' 

[0.15.1  „noti"^:   ift   feiu,   sernio  .scifiiciae,    i-.  i.s  Uieijc   unb    (Iietaniitc):    tücijc  is 

bic  ein   bing   erfa{)ren  IjnOcn,   et  iDiffcu         unb  crfavene  r 

boöou  3nrcben.    sapicntia  est  coguitio  rerum  ^^Imptleutc    unter:    3lmpt- 

[ip.sanmi   jc.]    Iiitcll[igeutia]    observatio    et  Icutc,  unter 

iutellectus   in    ipsam    sapieutiam,    iudicare 

[i-ecte]    [.3.]    postea    e.st    expcrieutia.     Tria  20 

contra  tria^,  contra  niolestiani  sapientiain  JC. 

scientiain  in   .sacros[au(^ti.s]   cxperientia   vel 

discretio   externa    reruni,   Moses   coustituit 

Ari.stolvratiam,  .sed  deus  e.st  Monarclia  qni 

solus    est    omnia    tota    admiiiistratiouc    et  25 

gnhernator,  loquitnr  [b.  17.]  bnö  3fegintent"ii'  n  föericfjtanipt  nn/,  dazur:  seil. 
Vi- 7. 9 ift  ll|nfcr§  ()[crr  ®nt§.    Ps[alnuis  .7.  'Kx-         bciy  legimcnt 

i-ita  iiKliciiun  <e.    :^\t  fein,  bas  (^utt  baö 


1  Sliet  c  mt«  o6et  2  Sogcteifc  c  aus  togcrcifc  ej"  ®a  bis  icgimeut  unt  8  bic 
c  aus  bo§  20  exj)erieuti;i  (sap)        sapieutia  r         22  stieiitia  r  2Ö  üiiinia  (Nos)  tota 

26  SJcginient  c  aus  tcginicnt 

')  Int  aUcn  Text  ist  D"':b3^  =  cinfid^tSUoHc,  im  vcnrn  crT^l,  =  l'efnniitc  iihcrpnmien. 
')  Vgl.  Unsrc  Ausif.  Bd.  14,  552:  'Niito.s'  nicronymus  Iranstulit,  quoruui  convcrsatio  .sit 
probata.  'Nobilis'  [Vul;/.],  et  meint  iiit  bic  cbcUoiit.  Kcgnum  hominmu  est  super  ciea- 
turam  naturalem,  ideo  solo  verbo  rcfjitur,  qutul  oonsistit  in  sapientia  et  intelligentia. 
Magis  requiritur  scieutia  in  magistratu  (juam  prubitas.  .  .  Intelligentia  est  vis  cogno- 
scendi.  ...  Intelligentia,  bo  einer  bie  \ad)  cvincfjcn  tan,  an  aduiittenda  sit;  tui^ifl,  est 
vis,  donum  cognoscendi  quod  obscrvat  ucrimoniam  iudicii  .  .  Sapientia,  cognitio  animi 
reruni  divinarum.  ...  In  lege  et  regendis  liominibus  oportet  esse  .scientiain.  Vgl.  auch 
Unsre  Ausg.  Bd.  28,  528 f.  ')  Luther  will  ciuc  Korrespondenz  herstellen  zwischen  V.  12 
und  V.  13,  obwohl  er  damit  den  Grundtext  ein  wenig  verläßt:  V.  12  sagt  Gott:  ilir  macht 
mir  a)  inütjc  b)  (oft  e)  Ijabbct;  um  darüber  Herr  m  werden,  will  ich  a)  locifc  b)  \)cx- 
flenbige   c)  cr{ol)tcne  ücutc  au-i  bcn  ©lammen  bc^  SoIte'J. 


^totofott  iinb  ^aiibic{)tift(icl)c  giiittöfle.   (r..  >Ulo(i'  1.  2.) 


317 


Bfll. 


iKcgimeiit  uni-:  felOs  fjnlten.     I>oge  davidis 

historiam:  Maguifica  promissio  Davidis,  et 

tarnen  ift  toiiicn  hi?-  niiff  ein  1)01-3,   loas, 

lonathae  posteritas,  maiisit  iiscjiu!  ad  Capt[i- 
'•>   vitatem  Babvi^lonicaiu  [ediictioneni  in  Baby- 

[lonieam].     3  Rex  post  Cynim   [Camhysiis 

et   Artha.\[crxes]    Dariiis,    unter    bellt    ift 

historia  Xelieiiiiae   gefcfjelien,    Libri    ])arali- 

p[Oiiiciionim    inaxime   necessaiü.     ^ä)   tan 
10  mid^    nic^t   ridjten    nciä)    bcr   Safel.     qui 

[ö.  19.]    per   iter  Eliiiorei    vciiernnt  Cades- 

bfarneam].     descriptio    peregriiiationis   liic,         . 
4.jiiUK2o,if[.;     vciiiibt  fic^  nid)ty  mit  bcr  Tabula. 

1)  26  beut  (mort) :  beut  luiiiibc 
15  [ö.  27.]  S)ie  erfte  tentatio  est,  hah  un§  beriu«.'>7  ©er  .§®li;K  ift  UU'S  graut  iml 

§6rr  gram  ift,  uub  iiicfjt  fguebig]  fei),  bas 

mu»  er  toon  iiuy  (eibeit.     Sie  l)a6eii  aucfj 

funneu  l)l)perbiilufiru.  Tentatio  seniper  maior 

apparct  quam  est,  [ü.  28.|  Ideo  muffcit  bie  iimsR  6iS  7»/.s  tierinauvct  «"/,'?«"« »•: 
20  mauru  in  l)imel  rcirfjen,  Tentatio  anipliiioat  gt^'J'eutationiagnirK'atperi- 

pericula,    [ö.  20ff.]    ^^ft    ein    feiuc   prebigt.  eula  et  äuget  mala. 

[SBl.  106'']  SBer  ^at  in  fo  prebigen  geleret, 

0. 33  bic  (Stet) :  bic  ftett  r 

[1).  35ff.J  5Jegeft  plaga,  [ö.  42.]  ne  accipiatis 
25  cladem.   ftol|,  [ö.  43.]  'Oermeffen',  Eb^raice.   u.  43  (tuort) :  munbc  r 

[b.  44.]   3'c^  t)a6§  ticrfud)t  luie  bie  bieuen 

iageu,  Impatieutissime  foruut  [ape,s]  odores 

bonos  et  aialos  et  uuctos.     Apes   pP.  M.] 

na.'ic'untur   ex   bove',    Ecclesia    ex   Christo 
30  niactato. 


l»)Bl.4.mole21,4 


,.<Dloic3C,8.43 


€ap.  II.  IL 

S)a  foiupt  Uli  bic  ftrafjeu.    Unc  er  |fic] 

bcfcriOtrtffo]    iftä    in  tabula.     |ü.  4/5.]    Hie 

vides    quod    deus    etiani    geutes    curat,    et 

35  homines   inipios    defondit,    |ii.  7.|    ' [)er|cn  i"  >'■  7 ,511  tjcrljcn  gciiomcii  mit 

genomeu',  [)at  gcftrafft  et  »oolgetau,  [ü.  II.] 


1  SRejimcnt  c  wm  rcgimcnt        3l4  loas  loiuitliae  filius  S.-iiil  i)nster!ta.s  r        18  Tentatio 
c  aus  Deutatiii        27  (Max)  Iiiii)aticii(3s)[tlissinie  //-s        27130  |apes]  /üs  niactato  «11^        32  .2.  r 

')  Siehe  Varro,  Rust.  2, 5. 5:  ex  lioc  putrefacto  bove  nasci .  . .  apes.    Vgl.  Tliesaxwus 
Linguae  Lut.  WOJ,  Vul.  II,  Fase.  1. 


318 


ij^rototoü  imb  fjaiibfdjviftlirfjc  Cviiitrciiic.    ijt  *)Jfofc  '2 — 4.) 


boy  laut  ha§  ein  cibbitiou  fc^)  ''^  marginp. 
Ksdi-as  lüivby  fjiiijugcjelit  fjnbcn.  |0.  12.) 
qiienmdnioduin  fecit  Israel  in  terra  licredi- 
tatis  siiae.  [o.  18.]  Si  esscni  Moahiticiis, 
Ivolt  id)  nüc^  bcv  ^Jlol'e  nnncmcn  (jiiia  deis 
solicitus  pro  gentibns.  [ö. 20/21.] Samsumim  ^ 
nomen  iiabent  a  factis  ipsormn ,  soelerati 
[ö.  25.]  'S3nnfl  toerbcif -,  ba§  ift  generale. 
|ti.  24.]  Quod  si  Nahal  simul  significaret 
.ßij„'"',7,24  3,  fwrentem  et  vallem,  [ö.  23.]  Moses  tt)ei§ 
baüOll  nichts  [vocavit  eas,  servi  nnnien  fiitb 
Rasan]  Sriimb  ftnb  bie  Sudler  exnaä)  cvft 
t\cfd)ric{icii. 

|li.  33.)    |)ngnat  pro  vohis,    3a  '^H'J   iliodjty 
tl)iin.  ßv  >ucrc  beniiod)  ficvn  l)iii  iiber  flctucft. 


Iribev  jur:  U'cbev  |/!  jiiv 


jii  u  ac  1 


s  (orrens  r 
(im  gninb):  am  äinificv  W/ 
u-37  ^at:  f)atte  r 


111. 

»■  5  ?flctfen  (,)  oii:  A'Iccfen  on       so 
».  G  Stcbtc  (,)  ticvbaiiiietcii:  Stcbte 

ticrbaimctcn 
B  n  JHabatl):  iKabbatt)  r 
B  -ic  (tuavb^oviüg): lüavcvjiuiict ///, 
dazu:  seil,  in  deserto  25 


8.  Januar 
40.  aiiiii 


IV. 


Cap.  IV. 

[Rx    Bib[lia    d|omini    D[oetoris 
Lutli[eri   trans scripta.] 

[ö.  2.]  (©i[)c  b(i,  5J{aii  fol  ludjtc-  tl)iiii 
baljii,  nocfj  boOou,  luaö  yjiojcy  gebeut,  unb 
bei'  ä^nbft,  luil  ab  uub  balui  tl)uu,  Inaö 
t^tjriftuö  bcv  i^Mu  felb-;  geinbuet  Ijat.    D 

Ä  gciicnile.  (6in  (niiib  luctbfii  fic  flcmac^t.)  Qnoil  .')  bn:  r  ar  .:).  4.  ?■  i*!»  nid)t3 
(baljll)   t()llU  ::n'J9j3l  nm  Itande:   \\\\   Iransil    Insdninni  yror  laiiliiiii   iM'istiliiyit    luin   mmIio. 

lrap.lV,:i.] 

')  Zamziimim.  "Zanr  .signilicat  cogitatioiii'iM,  t.i'iildiiico  tu'bfrfjtifl  ...  l'iaoiiiP<li(;iliiiii 
significat,  110  videatiir  temoie  lUctiim,  sivn  a,  calilio  Zainziimim  ilii'untui',  seil  iiiagis  a 
scolcre  cognoiniiiati  .sunt   .  .  .   ein  biiictiDolcf.     .*>.  Vtisnx  Au-\</.  Bd.  If,  nos.  ')  Imiigc 

luerbfii:  fridw.re.   ÜbcrKclziDii/  IüIhmi:   t:."i  kann  hridex  bcilmtcn  ii'ie  bn:  lincli  iiiid  T(d  inid 
senkrechter  Schacht. 


31) 


^TctofoU  iiiib  ^aiibjdjriftlidji'  giiittnge.    (5.  *rioje  4.) 


319 


il,20.8;  21.31 
i.ftüu.  4,13; 


rafenb  iiiib  unfinni(^  Hole!,  WiO\c-i  fpiirfjt, 
'3tuff  bau  hu  Belnarcu  luügft'  3c.  ba-3  f)cijjt, 
OJiaii  tan  Sott«  getuit  nicfjt  f)nltcn,  Ino  iiuiii 
mit  mciiidjen  levc  Wott  biciien  luiL  ^>i"t 
bQ§  nidjt  biivr  uiib  !lav  gniig  gcfagt?)  ^ 

Q|iiasi  (l|ioat  ttjiit  ix.  mi)n  ba|u,  fo 
funb  iiy  nicf)t  tetrnveii,  [ö.  t).|  '()evvlirf;' seii 
maicitctiirf;  liolrf. 


[b.  8.]  @i-  loBet  [P.  M.]  legem  Mosi  bcnnotf) 
ubei  oHc  leges  auf!  evben  (praeter  vocem). 
Tic  ])r:iofatio  [M.  L.]  ift  ic  tniiQ  c\n\\c\  aiiff 
bic  3'-'l)C"  sct'ot. 

[0.  29.]  ['ai^cun  bii  nt-cv  W]dU-].  Ta  fteT)ct 
bcv  tcrt,  ha  fic  iiodj  aiiff  podjcn,  3ft  aiid; 
ein  jecr  gelnaltigci-  tcvt. 

[Sl.lO?"!  |ü.34.J  Sviimb  itt-5  iiidjt  finmbcv, 
ba§  er  bie  ^ubeii  Ijaloftarrig  mnd)t,  i.  e.  <|iio(l 
Aegyptii  vehementer  paveniiit,  fjdjvecf lidjc 
fönten]  [i.e.]  i)aU  an  bett  [luiber]  "ilcgljptcn 
für  iuä)  vel  innt)  elucr  Unlleii^ 
[t).  37.]  'Slngefic^t',  nocte  unam  [coiiimnara] 
et  die  unam  [iiiibem]  [ednxit],  mit  feinen 
epiplianiis,  apparentiLs,  schematibm?. 

[ö.  43.]  llamoih  GUrad  fompt  offt  er  nod), 


^'•^'''    30  ^at  [aud)]  öiel  nngliid  angevid;t. 


1   ''liroii.  6,  5; 


u.  f.  Senn  (fo)  Unvb  cUu'  Uici-Jl)eit 
nnb  ucrftnnb  (geil)nmct)  bei): 
S)enn  \hai]  luivb  eluv  Uici-3l)eit 
nnb  l'cvftnnb  fein  |'i  bd) 


i'-5  nn;v;:  nn 
V-  22  (jiniifaev  ge(b)en :  l)innt)evgel)cn 


»  31  Inffcn',)  nod):  Tnffen  nod) 
I'  i^  (gvoffc  gcfidjte) :  jcev  idjvcdtirfjc 

tl)atten^:  d(i::n  r:  <  _^  ;___ 

(mit)  enc^:  für  cnd)  )-.•  da-n 
[(>f.\:  nmb  clocr  tuillcn 
u  37  (feinem ''Jlngi'fid)tc)f/«.3;«r[r;^.]; 

Nube 


Faciebus  suis  <r  ,,  , 

ColuuHia 

«.39  (a)m:  l)m  r 

B.  49  5Jleer(,)  im:  SDIcer  im 


13lJ4  Sie  bis  gcBot  i«n(         29130  Tlialmuil  doctrinal.  disciplinal.  r 

')  ©i^c  S.  318,  29  bis  gejagt  oben  Z.  5  fituld  sich,  von  ciiii(je.H  rjcriwifütiigen  orlho- 
yraphisclien  AlnveichiDiyin  abi/esdien,  wörtlich  in  Hörers:  Uiiclcr  jcljöiicii  Sprüdje  niiS  öSütt: 
lid^ct  Sd)rijt  oiiälcgiiiig  .  .  .  äycld)c  bot  c()nttoitbigc  [aol]  Sqkx  Sottor  M.  Siitl)ct  fcligct  Dielen 
in  ivc  Söifalicii  gcidjviefaeu  MUXIjVII.  (Vyl.  Erl.  Atisy.  5J,-JSS).  Also  wäre  diex  Stück  eine 
Bibdinschrift  Luthers,  uyic  auch  die  Überschrift:  ex  Bib.  d.  D.  Luth.  transsoripta  zeiyt; 
von  Hörer  sind  dann  diese  Sät:c  an  der  passenden  Stelle  ins  Bilielprotokoll  yeschrieben 
tcordcn,  was  um  so  eher  möylich  war,  als  an  diesem  Punkte  yerade  eine  neue  Sit~nny 
begann.     Vyl.  Unsre  Aiisy.  lid.  28,  511 /'.  ')  Im  allen   Text  war  C^xn^  Ifeln:  =  ÖJrgcil^ 

ftänbe  bet  giirdjt  verwechselt  mit  cxi-;  =  (yvjrijeinungen.        ^)  fiir  fud)  vel  iiiiib  ehict  loilleit 
wird  (riosse. 


320  *l>totofoa  uiib  l)iiiib|iJ)tiftli(f)f  Piiitt.igf.    ("..  »Mofe  5— S.) 

Cap.  V.  V. 

B- 1  Ier(it)et  dazu  r:  (>';) 
[ü.  4.]  '35on  angefid^t',   i.  c  muiiblic^.' 
Dnodecirn  partibus   iiarratiir  liic  decalogiis 

quam  Exo(ii  20.    [ö.  22.]  'Unb  tljet  ut(f;t3  s 

ba^u',  [ö.  24  ff.]  Hie  contra  seipsum  Moses 
loqnitnr,  qnia.  (?§  Voixt  [P.  M.],  ))aii  \S), 
loiucn  fein  Don  ?lbam,  Non  vklebit  nie 
liomo  et  vivet  JC.  nbi  aiulivit  in  paradiso 
vocem  (lei  k.  io 

Cap.  AI.  VI. 

6in  capitelidjen.  in ».  <  uufer  ®ott  unt,  dazu  r:  Dij 

nostri 
[ü.  IG.]  Sa  fomcn  bic  Ariani.  doccni  prao- 

cepta  tüie  alte  ftc  fiiib,   lernen   fidj  nimev  is 

mi)iX  ail§,  ba§  gan^  corpus  Iuris  tft  in 
postreniis  Totum  ins  est  de.stinctuni  in  pcf- 
sonas,  res,  indicia. 

.15.  3aiiU|0rü  ^  ,^11 

40amii.  <^ap.  VII. 

3ft   io  ein  lange   praefation    anff   bie  20 

10  praecepta.  [ö.  18.]  '©cbencfe',  (piid  fecerit 
pliarao[ni.  Memor  ero  niirabilinni  tuornni, 
|ö.  25.]  iliaquearis,  'berfefjeft',  üevfangen. 

Cap.  VIII.  VIII. 

[ü.  2.]  '©ebendfe  aEe  beä'  3C.    Ergo  fol  25 

man  be§  Sapftä  nid^t  bergeffen.  |ü.  4.]  'bei? 
mm*.*mWiW   K.   ba§   ift    (?{)riftn§   5Jtatt{).  4. 
|ü.  3.  IG.]  Man:  dLJcinuis  esse  roreni  natu- 
ralem,  [t>.  7.]   ©d^tuabcn,   „Jliefte'^  2eidje,     «  j(tieffeu):  feen  r,  dazu:  nuire 
'See';  Gv  meinet  mare  (ialilaeac, 'Pibcroadis  Tvberiadis  ao 

laeas  jc.    [ö.  lO.J  'bcinen  (iJott  lobcff,  baS 


3  .5.  r  4/5  DuüJecini  äis  20  7(71«  72  .0.  r  jr.  nlte  ['^]\  aibtx  [=  emfäUiy, 

achlicluy  J/a  müglich         20  .7.  r         25  .8.  r 

')   Moses   locutus  est  facie  ad  facieni,  oorani,   in   imiesentia ,  Tninibliif);  s.  Unsre 
Ausg.  74/.  /(;,  «;02. 


^rotofoH  uiib  l)aiibid)iift[ic()c  eintrage.   (5.  3J!oic  8.  9.)  321 

trollen  toir  laffen.   [ü.  11.]  Praeoeptmn  sc- 

qiien.s  lüoüen  Unv  gar  iiicfjt  [)ütcit,  3Bie  f)Qt 

unfer  ^le'^'C  ®Lott  forge  für  ba§  .1.  prae- 

«•eptiim.  0. 1.'.  bic(fe^  o,xo\'\t:  bic  c^voffc 

.■i  [ö.  18.J  //rt(7 '^cift  exereitiis  Irafft,  (ledit  tiLl)i    «.  is  (foldje  bing):    folcl;    iiicrfjtigc 

vires  ad  faciendum,  quia  res  tantas  fecisti,  tfjatteu  311  t()ün 

[quod    riiisti    per  desertum    et   mare]    seil. 

populum  percusisti  et  terrani  occiipasti,  et 

iam  habes  constitutum  regnum  i.  e.  ia^  bu 
10   e§  ba  ^n  gebracht  l)aft  pcn-nnipere  per  tot 

vexatos  populos  3C. 

Ciip.  IX.  IX. 

[SBl.io?»-]  [tj.i.]  ginen  [ludeis]  ^eifft  totus 

aer  l^itnel,    [ut  hie   apparet]:    Aquae   super 
1.^  caelos  finb  bte  lüoltlen,    Volucres   celi   ne 

dicas;   ba§  ift  ein  fein  tcrt.    [ö.  3ff.]  i>ai 

inu§  in   Utnfer   l^L^^^r  ©[ott   and;  nemen, 

Quod    ergo    acquirent   Messiam    sua    peui- 

tentia,  cum  terram  Cauaan  sua  poteutia  et 
20  iusticia  non  potuerunt  ocupare,  Sie  joüen 

qE§   umB  fonft  öon  ime  f)a6en,   Populus 

fiste]  est  Ecclesia  dei  (juare  ergo  uon  mere- 

tur,  Peccatum  ttudt  neminem  nisi  sanctos, 

Ecclesia   non  errat.     Si    non   errat,   multo- 
25   minus  peccat.    Quia  ibi  losue  et  12  duces. 

Niliil  vaiet  Syueedpche.    Sie  iustitia  fompt 

er  nac^,  jh  ».  5  Ecclesia  Dei  est  populus  iste 

peccator  Niliil  ineritus,  ipiia  r 

[b.  6.]  '^aljftarrig  üold",  ßlj  ein  feine  Ec- 
M  clesia,    Etiam    tarnen    est  Ecclesia    dei  et 

populus  ipsius.    3ft  jumal  ein  feiner  tejt. 

511  u.  8/9  Credo   Ecclesiam   sanctani   r 

[ö.  16.]  Aaron   s[ummus  sacerdos  et  Papa 

facit  vitulinn  3C.    [ö.  14.]  Et  sie  servaretur 
3s  ['ein  groffer  oold  mac^e']  promissio  in  uno 

Individuo  Abraiiae  facta,  (ü.  17.]  'Confregi': 

ba§  ift  ein  gro»  dolor,   zclus  unb  Impetus. 

S5a§  finb  merita  (juare  ducat  eos  in  terram, 


6  qüia  bin  fecisti  nnt         13  .9.  r         25  Quia  bis  duces  durc7t  Strich  zu  Populus  Z.  21 
£utf)et«  ajßevfe.    »ibelütevjeöung  :!.  21 


322 


^^vototci«  iinb  I)aiibfi-I)YittricI)c  Pinttfifio.   (r,.  Wofe  0—11.) 


certe  egregia.  [b.  21.]  peccatum  seil,  vitulus. 
[D.  23.]  'rebelies',  sunt  saiicti  opere  reiuis- 
■üpg.  u,i5  sionis  peccatoriini,  Act.  14.  tiilit  mores  }c. 
Im  omuibiis  speeiebus  prophetae  allegant 
promissiones  et  gloriam  dei  i.  c.  |iroptor 
noineii  tmim. 


".2c(ö)olcf:  SöoldE 
(!)tQfft:  Äratft 


Cap.  X. 

|ü.  1/2.J  SBeuu  fie  m-i  t)ev^  flelegt  loercn, 
toere  fieffev  btnii  in  bie  laben, 


X, 


w.3gicng(e)  nuff:  g^ima,  auf] 
u  >;  »Dar:  luavb  rli 


\t).  6— 9.|   3Bie   toiitpt   ha-i   ha   crein;    de 

Levitis  tft  parenthesis.    [ü.  10.]  '^dj  abix\ 

bQ§  ift  repetitio.     [ü.  15.]  '(■hasak\-   velie- in ». i'i  Söetexu  '"■'-•  t^e()a'6t   »"/,  </«:»   is 

meuter   dilexit.     Quaudo    in    mo   speravit,  r:  pari 

liberabo  euni. 


Cap.  XI. 

4.  lob.  [10, 18.| 'fvemlibling'.i  (Sl)  ein  feiner  tej;!. 
|ö.  3.]  "Et  Signa.'  |li.  2ff.|  V|nlt  d[icere  ba§ 
Itnffen  bie  ünber  nic^t.  Vnilt  dLicere:  ^n 
yie9l)pten  I)aty  ntu{)c  nnb  crbeit,  man  mu§ 
lauffen  unb  rennen,  i>a5  man  Uiaffer  ^ole 
ex  Nilo, 


XI. 


lu.  lOff.]  l)ie  ift§  anberö. 


B.  c  bo§  (unter  jnen  loar) :  ba§ 
fie  erlöorkn  'Ratten  r,  dazu 
Gen.  30  >•  und  \(rl.\:  in  pcdi- 
bus  eorinn  ^id)  ^)oA  gclanffen 
nnb  gcrant  ba§  icfjS  ju  fauicn 

tirecl)t    N(»n  sterti  nee  ociusus 

l'ni  Sft  mir  faur  Uiorbcn  ßr-^ 
iagt  erarnt  erlauffen  >■ 
i>.  10  (ba  man  famcn  feen,  unb 
Inaffer  jutrogen  !an  ju  fu§) : 
S)a  bu  beincn  Samen  feen, 
unb  felOö  trenäen  mufteft  r, 
dazu:  pede  tnu 


10  .10.  )•       ir>  p'i-n  r       /!»  .11.  »• 

')  Die  wslen  ll'or/c  f»  Kap.  11  geliörcn  xoch  zu  10,  Jfi. 


^Protofon  iiiib  l)aiib|t^tiftltd)e  einhöfle.    (5.  ^iojc  11.)  323 

*(.  111,2     |t).  12.)  '(|ii:ifrit'.i    (|ui  iv  ad^tet  ber  l)at  eitel  ■"u.i-i  üoii    aiifang    bis    cnbe    mit, 

lllft  bran  JC.    Hie  vide.s  quod  f'a  priueipio  ,  ,    Initiiiin  ^ 

anni  |   .sit    initiuin  ut  nnis''  [931.  108"]    aiiui,  hius 

siipra  saepc  in  fiiic  annorum  k.    [U.  l^».]  f)ie 
■'S  ^otftu,  ba^  ha^  öiefje  auä)  mu§  jpeife  ijaim 

öon  U[nferm  Tltert  ®ott.    Scriptura  non  tarn 

laudat.  ut    gentes.     [b.  13.]   'sorviati.s   deo'.    w.  i3|eelcn:   [©]eclcn 

"  u  fnie  unb  \pat:  f^ruevegeu  [;//J 
unb  Spatiegeu  '/'■' 
10  [ö.  10.]  \)a  ntu-3  mang  3"  tragen,  |ö.  11.] 

^ie  !omVtö  'Don  Ijiiuer,  ßanffeu  unb  rennen 

fba§  fie  erhjorben  tjatten  mit]  Imic  cmstii 

verbi.     [ö.  lU.]    Hio    ift»    militanter,    iioii 

rustice  gercb,  SBenn  [P.  M.]  bcr  Nihis  nid^t 
15  aufge'^et,  fo  finb  bic  Aegj-ptii  öerborben  Ut 

tempore  Traiaui    ot    ante   bellum   Augiisti, 

Sic  tempore  Joseph.    Textiis  [D.  M.]  giBt§, 

ba§  boves  ftetgen  ex  aqua,  9Jlan  !an  rationem 

nid^t  geBen  exundantis  Nili,  bort  loirbS  ber 
20  ^imel  trentfen,  Ijte  muftu  e§  t^un  fel6§,  gtSt 

'tun  pede'  et  labore,  [ö.  12.]  'A  principio^,  ba§ 

ift  initium  et  fiuis  anni  i.  e.  Ver  et  antumnu.s. 

fö.  17.]  Uinfer  Ijterr  @[ott  !an  un§  t)uugrig 

machen  unb  jat  geben,  loenn  er  tnil.   Irbn/d 
25  est  certissime  proventus.   '!ein  regen  tome\ 

ober  gar  31t  tJtel,   ut  hoc  anno  [39  et]  40, 

Dicunt  Europam   etiam    nouien    iiabere  ex 

caligincsa,    [ö.  ISff.)    ®r    f)at    fein    ^Bnd)'««  1«  S)eniJmal  »ml.  dtcvi  r:  phy- 

'^erllid)  3"  lernen  befolljen.  lacteria 

30    [ö.  21.]   '©0   lang',    i.e.  praeseutis   mundi,iiiu.2i  So  lauge  i"'>' luereu  «"^  ('«"(f 

ergo  lex  [Aarouis]   ludeornm   non   est  ab-  /'.■  quia  in  spii'itu  cessat  lex 

rogata,  In  .spiritu  '^ort§  auff.  |ö.  25.  |  'reifet',  Mosi. 

agetis,  seil,  loquitur  de  milicia. 


//  teiinen  c  mu  (9Ct)rcnncn         22  Inilium  et  finis  anni  r  wlederhutl         27  Euiop.i  r 
32  reifet  durch  Strich  zu  railicia  Z.  33. 

')   Vulg.:  semper  invisit.  ')  Anfang  ffcs  Jahres  ist  Frühling,   Ende  Herbst, 

s.  Z.  31122.        ')  Neuer  Text  =  Hehr. 


21* 


324  5>vototon  imb  f)Qiibfdivifttid)o  P-inttäcif.    (5.  <))Iofi..  12.) 

CAPVT  .XII.  XII. 

[ü.  1.]  Ibi  iteruni  liabeut  Iiulei  argu- 
mentum, qiiotl  tprram  semper  possidebunt, 
sed    est    hypothetica   propositio:    Si   ser\'a- 

voritis  jc.    [ö.  ;i]  'a^crtilgct'  K.    ^a,  finb  5 

ber  föoljen'  ju  loenig,  ftc  foüen  lool  m'i^n 

I)in  ein  fe^en.    [ö.  5ff.]  Claras  textus.    Non  äuB.-'i  Non  licet  cÜoitc   novos  eiil- 
licere  iiobis  cultus  novos  eligere.    Ibi  con-  tns  r 

im.  7, 43  fitetur    idolatriam     [ö.  4.]    ['Non    facietis'] 

'Sidus  dei  Remphan'  ut  Amos,  ^ift  oBgot^  10 

tercl)  gelüeft,  <|nia  bic  locpiitur  de  cnltibus, 

Siiib  f)in  gangen,  \vo  fic  I)in  geloolt,  ad 

cultus  [331.108'']  Quocuaque  [venerunt]  sacri- 

ficaruut  sine  ordine,  ä"»-«  Non  quae  nos  hie  facimns  sci- 

licet  suo  loco  et  ritu  quililiot  r   15 

V.W  vuge(n  taffcn):  rngc  geben  rh 
2.stün.22,iif5.  |ti.  13.]  Cave,  3ft  ftav  tietfiftcn.    losias,  bn 

cf  haä  Sud)  funben,  jieljet  er  anö  unb  vuniort. 

Te.xtus   iste  est  coutiarius   isti    loco   ])rae- 

eedenti.    [ö.  14.]  In  certo  loco  offerre:  puto  20 

ba§  ntd;t  ötel  f  eifc^  Ijaben  geffen,  fie  i^aben 

benn  geo|)ffcvt.     [ö.  15.]   Puto  quod  diserte 

voluerit  dicere  quod  licnierit  eis  edere  carues 

domi  suac.  'Unrein' Immuudus  potest  edere   ».  ir.  rcljn    nnb   nnvel)n:    ber   |>/'| 

carnem,  V[ult  d[icere:  bu  mngft  flcifd;  effen,         vcl)n[e]  nnb  ber  |'7']  nni'el)n(e|  25 

hjie  bu  Inilt  nie^t  üI§  ein  saerifieium,  sed 

ut  ein  cervum,  tein  unb  unrein  [.1.  locus]         1  .^ 

t)irfcf)  [.2.],  \X).  17. J  i.  e.  quio<jui(l  jum  Opifer  iiiw"  2  -7  r,  (la.:u:  Excipit  sacri- 

ge()ort,  fol  ninn  nic^t  efjcn,  alä  fdjafc,  3 ' 

ficinni    ideo    de    mactato    Et   an 
sicut  carnem  lerani  (piae  non 
olfcrtur   (Icindc    noii  dcciiiias 

[ü.  1C.|  Sangnis  ipse  est  anima,  Anima  est 

Spiritus  vilalis,  ]mn§  ornor  luivb  }C.    |b.  21.] 

V[ult  d[icerc  Man  fol  [einer]  öon  bem  feinen  ar, 

opfern,  nidjt  haö  geftolen  ift, 


3  posidebuiit  Jh  zu  -Iff.:  [u.  :!.]  'ftatn',  iiucreotum  (uifrf)  feine  «voifo  (u'm,  bn  ilinii 

biit^  f)in  fi[)ct.    ?llo  eilt  feiner  ntuncv  fli-iinb   bn  netteib  innen  ftel)ft    Klivie  ein  innne,  bn  tvifft 
ift.  r  'Jt  (11)1  est)  linimimliis         2al:i'J  i|nioi|iiiil  hin  ali  Idjnfc  nnl 

')   Weil  (hr  Text  Unüet:  bie  ®t))fli  itct  ®öttev  lljiit  nti. 


5>tolotpr(  imb  l)niibid)tiitliri)e  t^iiittägc.    (5.  Diufe  12—14.) 


325 


».  isreljn  (obber)  uttret)n:  ber  pA] 
rel)n[c]  uiib  ber  |*/']  imrel;u 
ju  1).  23  sanguis  est  iinima  r 

B.  i'i:  Inenn  bu  T)eili(ie(ft  ettnay  haß 
beliu  ift)  obbci  3clo6c(ft) :  h)cim 
bu  eth3Q§  [*•/(]  '^eiligefu  toilt 
Oon  bem  beinen] ,  obber  gclofief  n] 


[ö.  28.]  Le  olam   ^eift  ^ic    iiidjt   ctniglicf), 

nisi  in  mysterio,  [b.  30.]   'in  ftxid   fattcff 

10  i.e.  sediicari,s,  bid)  öerfel)eft,  [ö.  31.]  filios: 

ein   greuliche  fitpcrftition.     [b.  32.]  'liacc'jjuu.sa  Nolile  glosare  r 
sacerdotcs  [ludei  Icgeniiil]  taciienint,  ()a6en§ 
glofjirt,  i.  e.  ©ie  ]^aBen§  bem  rechten  @ott 
msi)i  gett)an,  ut  vos. 

15  Cap.  XIII. 

[b.  1  ff.]  %a  !omen  bie  pseudoprophetae, 
bie  ftrid  tnad^en  3c.  forfcfjen  itnb  fragen  i.  e. 
folt  nid^t  temere  3"  faücn,  Certuin,  psal- 
iy|.  51, 12  mus  51:  'Et  spiritum  certum'  [b.  15ff.] 
20  ©inb  ftrcnge  indicia  geJreft  in  ista  gentc 
"bal)  man  toeiB  unb  ünb  mit  gefd^Ia(f)tct 
^at,  S)er  %vlxA  t^ut§  aucf).  % 


XIV. 

(3uf(I)ncit  ciicf)  ni(i)t  nnb  mndjt 
eucf)  nicf;t  !all)  über  ber  ftira): 
3(!§r  folt  eüd)  nicC}t  mal  ftedjcn 
noc^  lall)  fcfjcren  u6cr  bcn 
äugen  (über  bcn)  /■ 


Cap.  XIV. 

[b.  1.]  @ted)et  cud}  nic^t  ut  .sacerdotcs 
25   Baal  ra.seriuit  vertioe.s  in  liictii.    [iu]  Tluiui- 

dide  [Herodoto]  ^  fte'^et§.  Non  facietis  vob[i.s 

Stigmata,  sigiia,  @l  gef)et  IieibeS  auff  ben 

tobten  has,  ftecf;en  unb  befdjeren.    ^ft  haud- 

dubie  Aegypciacus  mos,  Non  detis  illa  signa 
30  liictus  haeretici  quae  Aegyptii  et  aliae  gentes 

iiabent.     [SI.  109*]    Soli  liomine.s    Aegyptii 

[Herod|^otus]    circumcidcrunt    [verenda]    et 

((ui  orti  sunt  ab  ipsis.    ©ie  tberben  atte§ 

lrcggef(f)nitcn  etiam  supercilia.  [b.  5.|  ®en= 
35  bclen^  [ba§]  maculose  bestiac,  ein  fein  jarti? 

tl^icrlin,  nobilissimus  cibus.    3ft  ein  fleifff) 

8  O^TS  r         76  .1.3.  r         19  certuin  {%)  Sinb  24  .14.  r         32  (cariiem)   f  verenda] 

')  Ihrociot  ],  71.        ^)  Scnbelcn  =  Damhirsch,  nidil  bei  Dtetz.   Vgl.  D  Wtb.  s.  v.  Dandcl ; 
Weigaiid,  Deutsches  WöricrbMh  II,  iiS'J. 


326 


^rotofoU  iiiib  I)niibjii)viitlid)e  Piittrngc.    (5.  Wuio  14.  15.) 


tt)tc  ein  caninti^en.   ^ft  groffer  beitn  hinnuli, 
nic^t  tiiel  Heiner  benn  cervae.     Polybius. 

äuB.6/7  rrnj  ;• 
|ti.  8.]  Nulla  gen.s  iititur  plus  porcina  «irno 

(]iiam  Italica  et  usa  in  sacrificiis  jc.  ^       s"»  -'3 /)/«■/«>«  a  i)iiigueilinc,  alii  ein    '' 

Das:  a  Dischon  r 
[b.  29.]  .öatien  mit  geffen  tuenn   fie  e» 
geopffert  ^ahtw,  S)a  lomen  fie  I)ci-  bie  Tra- 
300. 2, 9  pesitae  loii.  2.    2)a§   bing  ge^ct  alle§  ad 

sacrificia.  ll[nfer  §[err  ®[ott  lüil  bie  Scüiten  "> 

siit.  G,  20  f c^Ied^t  fcetler  l^afien,  'Beat!  pauperLes'. 


Cap.  XV. 

[b.  2.]  Qui  accipit  miituuni  a  j)ro.\[imo 
suo.  6r  fol  pi-oximn  leiten  7  ior  long, 
nnb  locn§  ficBenb  iar  fompt,  lint  er  imS 
erlaffen  muffen,  Sriimb  %ahm  fie  nid^t  biel 
anfgelil)en,  qui  timueruut,  ne  debitor  sol- 
veret.  6  annis  potuit  oxigcrc  .7.  non. 
Manus  ge'^ort  auff  ben  exactorem,  In  anno 
remis.sionis  e.xactor  remittat  manuni  2C.  @§ 
ge()et  allein  lex  [i.sta]  auff§  mutuum,  nid^t 
nnff  bie  anbern  fc^ulbcn.  3ft  i>a§  [nic^t] 
!<umina  Caritas,  man  foI  feinen  Setter  teilten, 


|t).  6.|  'doininabeiis'.    2)q§  '^oren  fie  gerne. 

I)rand|enbnrgeiisi.s  e(  .siniües  gloriantur  et 
letantur  in  alieni.s  nialis  et  ini.seria.  |ö.  7.] 
'amats'  'Confortetur  cor  tuuni.'  bo§  l^eifft 
fitne  fein.     3ft  fein  »erbrieflirfjcr  vitium, 

(|U0.s  delectat,  est  tyraniii('uni;  l)eu,  iclj  t)aB§ 

bennoc^  erlefit,  ba§  ein  fdjefcl  forns  1  f[Ioren 

gilt,  f 


XV. 

»■  1  (greljiar):  |@rlaaiarl 
D- 1  (^reljiar) :  6rla§iar  ih 

feinem  netjefteit  (ettlua-j  ge=  ^^ 
litjen  f)at  awl^  feiner  Iianb): 
feinem  ne()eften  cttlnaS  Borgt  /■ 
ber  fol^  (nirf)t  cl)nmanen): 
ber  foI§  l)T)m  crinffen,  unb 
fol§  nic^t  cinmancn  bon  fei--  ^ 
nem  ?!c{)cften,  ober  öon  feinem 
bruber '  r 

(^rel)iar):  @rla§inr  r 
»  3  (ftci)  laffen) :  erlaffen  rli 
iin'.4  35cttler  mü,  dazu  rlr.    \GI.\   as 
.^au§arme 
c  (cntletinen) :  tuirgen  r 


iiiu  7  riil)U8tus   yiax   ftol^    hjerben  so 

aliena  niisoria 


».  9  (^rel)tar) :  @rla§iar  r 


'2012-2  (Sä  bis  f(i^ulbeil  vnt 
S'2  quos  delectat  zu  .'ilienis 


2  Iteinct  c  aus  (OEniscr  'J  loh.  2.  r  i:i  .Ifi.  r 

2:i  (is)  summa         27l2li  gerne.  (H  %)  Staili)  ^  lls        30  yuü  r 
iiialis  Z.  29  yezogen 

')   Ilandsdiriß  bielct  nur  bct  jolä  Ijtjin ober  tiuii  .  .  .   liriibcr.    Alles  andere 

ist  ztrdört  und  nach  Bibel  IMl  en/änzt.  ■)  MöijHch  xoärc  auch  die  Au/'lösunff:  (ßLiir 

5l^ürfl)  ßrandtenburgensis. 


!Ptotofo(l  uiib  tjaiibjdjrifUidjc  C^iiittngc.    (b.  3Jiujc  15—17.)  327 

[b.  16.]  6§  finb  bte  fjaufarm  'subula' 

"^ai  ift  feer  fein,  ©in  togloner  t[ft  triiicft 

unb  nimpt  feinen  lofjn.    Non  sie  servi  jc. 

hunianissima  lex  Mosi  pro  oiiinihus,  Sexus 

^  femineue  ift  trefflidj  fein  biinn  öerforget.i 

Cap.  XVI.  \VI. 

[t).  2.]  '@tet',  muffen  ntt  gen  ^ernfalem. 
[ö.  3.]  Exodion  grcce,  ultiniiis  actus  exiüis. 

in  V.  s  ift  bieSSerfamlung  unt,  dasur: 
w  Levit.  23  nnä  (nss  [ni])  (pisr) 

öerfamlung  placet  M[agistro 
Phil^ippo.'-' 
fb.  13.]   Clausura,  Clausutn,  bQ§  inlucnbig 
im  l^aufc.   'fetter'  k.  bertooret  finb  Pereun- 
15  tibus  rebus  2>eieunt  vocabula.  u- lo  bie  gerechten  fachen:  bie  fadjcu 

bcr  gerechten  rh 

Cap.  XVn.  XVII. 

[16, 20.]   'Quod    iustum   est  iuste  exe- 

queris',  ift  ein  jjroverbium  in  papatu.  Tarnen 
w  quod  iustum  est  facito,  3ft  [^'r  vir]  distri- 
butive, SäJaS  red^t  ift,  fvcl  toenn]  einet  red^t 

"^at,  [bem  ^ilff  jum  redeten]   babel)  Blcifie, 

2öa§  tec^t  ift,  fbaS]  Ia§  red^t  fein,  l)alt  bron, 

Ia§  bid^  nid^t  babon  toenben,  nirfjtS  ivr  ma= 
25  d^en,  3ft§  red^t,  fo  ^alt  feft  baS  red^t  bleibe. 

fb.  21/22.]  @r  meint  ein  altar,  mal,  [17,2ff.] 

5J}anc^  from  man  ift  getobtet  über  bem  lege, 

tum  interficereiit  prophctas.  ju ».  -■>  -|-  ift§  rec^t,  fo  ^alt  feft,  ba§ 

e§  red^t  bleibe,  quia  impedi- 
30  menta  artes  doli.'^ 

[b.  8ff.]   Da  fompt   bcr  iÖQpft*  [.2.].    Si 


7  .16.  r         18  .17.  r        zu  31  Nos  legem  habemiis  et  secundum  jc.  r 

')    Nämlich   im    Gegensalz   zu    der    Härte   dw    alten    Welt   geyenübci-    dem    Iffii. 
')  Vgl.  SU  dieser  Stelle  die  Einleitung.  ')  GeMrt  offenbar  zu  Kap.  Ifi,20  und  ist  in 

Es.  nur  an  eine  falsche  Stelle  geraten.  *)  Vgl.  Unsre  Ausg.  Bd.  14,  660 f.:  Hunc  textuni 
miro  conatu  Papistae  ad  suum  Idoluni  traxerunt,  ut  Papatum  statuerent  .  .  Moses  hie 
agit  non  de  verbo  aut  doctrina  seu  (ut  illi  dicunt)  de  (iuaestionibu.s  fidei,  quas  ad 
Papam  referri  voluut,  sed  de  seutentia  publicorum  et  prophanorum  crimiiiutn,  ut  vcrba 


328  ^ptototori  iiiib  I)rtnbid)viitlicf)e  eintrage.    (5.  3JiofL'  17-19.) 

latiiorit  [-1.1,  [ti.  12.]  Sei-  tcj-t  Ijat  nuc^  biel 
tob  gcic{;Ingcn.  Pa])i8tae  f)a6cii  in  oontra 
Ioh[annem  Hiis  gefiirt.  Ibi  ilocniit  Moses, 
tote  ftc  bie  fvomcn  Seilte  foEcn  tob  )c()Ingeii. 

|li.  6.]   secnuulum    lianc   legem   est  Christus  5 

inerito  gcftorBen.    S)ie  tejt  finb  auffgemu|t 
mal«.  10,18  iüie    tei    lin§.     'Tu   es   Petru,s.'     [ö.  41ff.] 
2ßa§  fol  beim  ba§  für  ein  !onig  toerben  jc. 
Omnes    gentes    .sunt    infensae   Iiidaeis,    Et 

follcn  ein  SBctIcr  jnni  !onig  I)a6en,  In  Inda  lo 

reges  plenimijuc  j)ii  jiraeter  Aniou. 

XVIII. 

tuD.aJBauft  unt,  dazu  r:  n-^pn 
u.  Hliiirft    get)ord^en:    lüirft,    ge= 
^ordjcn  « 

Cap.  [XVI11.1]  XIX.  XIX. 

.11.  fob.        |t).  3.]  Parabis  tibi  viain,  In  tres  partes  in  u.  :i  Unb  folt  hif^  loelcn  nut,  dazur: 

flripiicabis]  'divides',    ©ol   fie  'ertnelen'  an  Certam  [tibi]  facies  viain  i.e. 

btn  £)xtt),  bo§  ber  loeg  Qüx  ftab  ccrta  sit,         gcleit    (fidjer    reiten,    gelcit, 

[traffe  I)alten)  sed  bo§  ber  tocg  20 
nid^t  ju  fern  jel),  fonber  (utus. 

|o.  4.]  ha-j  er  ni(f)t  ex  insidiis  funne  um6= 

lomcn,  baS  er  nid)t  burffc  fliet)en  in  ein 

Bnfrf;,  er  jol  regia  via  jein,  ba  er  geleit  Ijobe, 

Stet  l'ollen  alfo  fein,  ba§  loo  er  bcn  tobfrfjlag  25 

f^ut  unb  anft  bie  ftraffc  tompt,  securus  felj, 

iit  ex  (iiiolibet  hioo  [)ateat  aditns.    Certam 

faeies  viam,  ftraSgeleit  t)Qltcn,   @§  fol  ein 

fidjer  ftrn§  geleit  fein,  [o.  4 ''ff.]  &ax  casuales 


1  :6at  (er)  ouc^         9  (sunt)  lud.aeis         17  .18.  19.  r         27  (Cei)  Certam 

clare  Jicunt  .  .  .  Nunc  cum  Papa  debeat  esse  minister  spiritus  non  litcrae  et,  caiisas 
ista.s  prophanas  rclinquero,  nihil  ad  cum  ista  lex  pertinet  proreus  .sicut  nee  ulla  alia 
lex  Mosi.  Aut  si  ad  aliquem  peitineret,  potius  ad  Caesarem  vel  rcfiem  vcl  jirincipcm 
portineret,  ut  liuius  le^'is  oxemplo  inferiores  ox  aula  superioris  domini  sententiam  in 
ambiguis  cauais  acciperent.  Deinde  lex  ista  loquitur  de  loco  a  deo  electo,  seil.  ul)i  erat 
tabernaculum  .  .  At  in  novo  testamento  nulhus  talis  locus  est.  Ideo  l'apistao  debuerant 
prius  probare  Roraam  esse  locum  a  Deo  electum, 

')   Kap.  in  lud  keine  Be.'^jrrechrm.g  erfordeti. 


^rototon  iiiib  l)oiibitr)vift[ic()e  iniitväije.    (5.  Tlo]e  19.  20.)  329 

caedes  noii  vuhiutaria.  lllo  uon  est  lioiuiciilii 
divino  iudicio,  Casus  Adrasti  et  filii  Croesi.' 
In  diiringia  svlvia  2  fratres  (|iii  iiicidcrnnt 
in  apriini,  qiionim  alter  voleii.s  cri|)ere  iiiler- 

5  fecit  fratrcm  ic.  o.  is  (aEc)  fadjc:  bic  \r\  fadjc' 

\m.  HO»]  Cape  XX.  XX. 

[t).  1.]  'f^itri^tc  bicf;  ntrf)t\  ba^  ift  ein  »■  i  ,5cu(T))eft:  3cii[c()left 
](i)On  promissio  princi])!.     S)aS   lücrbcu  bic 
sacerdotcs  gcpl'cbiget  t)aBcn  contra  lereniiaiu 

10  jirophetam.   @i)  eilt  fc^oncr  tejt.    ^a,  tocnn 
er  unfer  ®ott  tft,   fo   gcfjct   er  mit  iiii3. 

[b.  5.]  SBeifjen  I)eift:  einen  orbinircn  in  (pio-  ».  :t  (päppelt):  cvfcrjvcrtt  r 

cunque  vitae  genere,  a  velando,  '^at  in'  vilas  ju «.  s  -|:n  *• 
auffgefclt,  nt  9Jonncn  Greg|oriiis.    S)a§  ift 

15  ju  mal  fein,  [ö.  13.]  '5Jicnlirf)',  ba§  :^elt  ber 
SEurd  au(i^.    SJlener  foHcn  anfgerottet  fein. 

[ü.  19f.]   Fructifera   arbor   est   hominis    ad  »  19  felbe(,  ()nnb  ni(f)t  mcnfrf)(,)): 

l)clluiu  venientis,  qiiia  potest  uti.    Scd  illani  felbe  unb  nifl)t  liienfd) 

arborem,  qiiae  nihil  valet,  excidis.  Vult  Ulis  (nnb  fan  nicf}t  jnm  I'oIU'cig 

20  arbo[ribus  parci,  (|iiae  sunt  utiles  et  frugi-  tomen  Uiibber  bicf}):  bQ§  et  fnr 

ferae.    S^enn  trenn  bn  im  Inger  ligft,  tan  bir  ein  buIlucrcE  fein  ntuge  '• 

bir  ein  bäum  fo  luol  bienen  aU  menfcf;,  nicid)  in». i-j  ^ftä  bod)?>/.s-  mcnfd;  imJ,  dazu: 

fein  Bolluerd  brnuS,  din  p6aum]    ift  nicfjt  (Nunquid  homo  est  istud  lig- 

lüie   ein   menfd^   ber   fdjaben  !nnne   tl)un.  nuniAgriafacietuavenicns)»-; 

25   Plostes   a  fae^ie  tua    fugiunt   et   vcniunt    in  darunter:    (hoino  i.  e.  liostes 

munitionem    tuani,    ba§    tljut    arbor    \\\d)i.  a  faeie  tua  fugiunt  in  Muni- 

Ergo    [P.  M.]    arbor    agri    signifieat    friigi-  tioneni,    sed    hoc    est    arbor 

feram.  Nnniquid  arbor  hortcnsis.   @ie  ^obetl  agrij  "O'i-     Vel  Arbor  horli 

pomeran|en  unb  mala  punica  [granata]  ge=  est  homo   ad   veuiendum  in 

30  \)dbi,  Tie  Seute  finben  fid)  baöon  gcnecret,  obsidionem  a  facie  tua.)    Am 

Vult     Inu'bariüm,     vastationem     |)rohibere.  Oberrande:   i.  e.  cultis  agris. 

S)enn  [fold^en]  Seutcn   bic  für  bir  in  bie  2)enn  folc^  (garten)  Beume  (ift) 

belegerung  flicf)en  finb  foId;c  üenme  ein  guter  [finb]  bie  leutc   bie  fnr  bir 

arbor  gelocft,  ber  fic  fo  \w\  f)a6en  braudjcn  l)nn    bic    bclegrüng    (gcflot)) 

35  tunnen,  ala  ein»  felb§.  ftiet)en    al§  ein     gute)    acEcr 

geJoeft    (Ergo    et   tibi    utilis). 


t  nie  c  aus  «DIon  l'J  excidis  (ß§  fan  bic)  2/  im  loflctft  liflft  Ih  23  (mcnydj) 
[IJauml  3U  boljon  c  aus  bavoil  31  Vult  bis  proliihoio  unt  3'J  (bic)  ffold^cnl  34  bct 
c  alte  bei 

')  Eerodot  I.        *)  Alter  Text  =  Vulg.,  LXX;  neuer  =  Ilcbr.        ')  in  Us  —  iljnen. 


330 


^tototon  iiiib  l)a!ibici)ttftUd)c  G-iiittnge.    (5.  Hioje  20—22.) 


Cap.  XXT. 

[b.  15  ff.]  ®a§  ift  polygamia.  Der  SurÄ 
tf)ut§  no(^,  Ijore  id)  fageti  [MLag's'<?i"  A[ur()- 
jjallus].  2)a§  ift  ein  nötiger  unb  öerbrtef» 
lid^er  tcjt  getoeft  de  dilecta  et  odiosa. 

©Ol.  3,13  |ö.  2o.|  Paulus  |at  ben  tcjt  muffen  aUegirn 
ba§  er  in  ben  ^uben  gcnomen  l^ot.  ^ 


Dazu:  [GL]  (3ft§  boc^  ^ol^) 
2öa§  iDÜtu  bid)  (unt)  toibber 
bie  Beume  legen  unb  '^auen 
nl§  tüere  e§  ein  (e-3  ein)  [ntenfd^ 
oberj  boltoercE  für  bir.  6»  ift 
I)oI^  auff  bem  fetbc  unb  ni(I}t 
ijnn  ber  ftab.  (©onb)  (ba  e§) 
(5-3  trnit  bir  nichts  unb  ift  bir 
nü|.  Hie  sensus  congruit  alle- 
goriae,  Non  esse  pugnandum 
contra  eos  qui  non  sunt  contra 
nos  sed  pro  nobis. 

XXI. 


1  (Quff)ein  l)ot|:  anl^leinfjoll: 
dnzu  r:  hcMVX 


Cap.  XXII. 


XXII. 


jDa§  ift  certe  ]iraeceptum  cliaritatis  non 
ctTcmoniae.  SieBer  5Jtofe,  !oni  [nur|  gen 
2Qäitten6crg  nidjt  unter  bie  Sßenben,  man 
nimptS  cim  lüot  tucnn  er  fifjet. 

[b.  8.] 'ße^nen' finb  pimiaeula.  [ö.  13f.|  ».  wjcntan:  jcmanfbl 
3Jft  focda  res.  |t).  15.  |  Lintheum  primi  coitus. 
3ift  ein  fonbcrlid^  ceremonia  geJueft.  ^"^ 
[D.  M.]  berftef)c  biefen  legem  gar  nic^t,  ben 
legem  n)oEen  rtir  nidjt  ^aben,  |u.  19]  [man] 
foHe  rtiol  finben  qui  50  froren  geben,  sed 
lex  dura  ba§  er§  fein  leben  lang  l)ot  muffen 
behalten,  [ö.  22.  |  gefunbcn  i.  e.  couvicti 
fuerint.  o.  2«  (Irerbeu  gefunben) : 

alfo  r 


2S 


3U 


finbct  fid) 


;-/  .21.  r 


2<i  iitl  tncii  JIs 


22  .22 


29  bctl  c  aui  bcuii         :il  joUc  c  uun  \o\icn 


SprotofoII  uiib  t)aiibid&ri{tlic&c  eintrfiae.    (5.  OTojc  23-25.)  331 

Oap.  xxni.  XX  m. 

fSBI.  110'']    [ö.  1.]    I.  e.:   qui   non    potest 

Seminare  i.e.  qui  ei^t  vulneralus  contractione. 

DeiLs  voliiit  damnare  ca.strationem  iiatura- 

5   liiim.    S)er  lüxä  {)elt§  nocf),  et  omnes  oricn- 

tale.s  finb  mit  bent  grelüel  umBgangen.    In 

vitis    patrum    tino    monadii    sc    castrarunl. 

Episcopus  eos  auiovit  ab  Epi.scopo.     Ori- 

g;enes  ift  brumb  bamnirt  Uiorben.    llLtifcr 
10  ^[crr  ©[Ott  ()ats  iDoUert  tucten,  liabnisse  vuit 

eos  omnino  excommunicatos.     Non  occidit 

eos  et  tarnen  vnlt  esse  [ex]communicatos, 

res  pessimi  exenipli.  «  2  Die  alte  Glosse  sii  fotttcn  n^l 

(jcstrichen 
15  B. i  (ben  aU'Slegcr) :  öon  pctf)ov  //« 

fti.  fi-l  „fönt  nodj  cl)rc."  S)a'3  ift  gut  Subijd;,     i>.  G(gut§)    nod)   (cl)rc  bctocifcn): 

'gluÄ'  i.  0.  frtb,  gute  tage.     Ibi  apparet,         glüct  nod)  gut§  loünfc^en  rh: 

quod  non  tum  loquitnr  de  administratioiic.  die  alfe   Glosse  2U   eijXt  Be= 

Tarnen Sal[omoliabuitniuliorcsM()abiticas3C.  hJcifen  ist  (/estrichen 

20  [ö.  18.]  ba§  man  für  bie  '()unbe  gibt.   [ö.  24. | 

3)o§  ift  bcnno($  ein  gro§  licentia  [in  unica] 

getieft.    9lm  5)iein  ift§  nod^.    S)a§  t)a6cn  bic 

Cap.  XXIV. 

25  [tJ.  3.]  Cato  non  servavit  hoc,  dudit  Mar- 

ciam    Hortensio    [probro    illi    liabctis]    et 

postea  eo  mortuo  accepit  jc.    Po.«t  gratiani 

|oI  man  nic^t  lc<,rcni   toiber  ouffric^ten  .'c. 

[tJ.  6.|  '5JMc  ha^  ift  feer  fein.    |ö.  13. |  ciil 
30  iusticia  coram  domino,  sed  non  a  peccatis, 

ha^  finb  eitel  poiitica.  ^ 

Cap.  XXV.  XXV. 

|b.  3/4.]  '^a§  Be'^alten  toit  tiilltc^  autori- 
'i!"j?5r.\?i     täte  Pauli:  [t).  5/6. |  ßr  mciuct  bcn  nerf)ftcn     »•  •■  unb  (kf«unben):  nnb  fic  ct)c= 
i.ztm.5,i8^^  fteunbe.  6r  toil  ben  Bruber  nid)t  allein  [)abcn,  lid)cn  r 

fonbetn   ir   nec^fter  Sdinjaget,   frater   aut 

|iatruelis.     S§  ift  de  fi-atribus  gerebt,  «luia 

4/6  naturalium  [fj         25  .24.  r        2T  l'ust]  I'g»  =  ijoslea  Hs         33  .26.  r 


332 


!p«lütcn  null  Ijaiibidjvifüidje  (S-iiittägc.    (5.  iüioic  25-28.) 


textus  habet,  [b.  7.]  Si  fraties  fueruüt  [et 
postea  snsfitare  fiatri].  Huc  faeit  historia 
3;uti,4,4i.  Kiitli.  fö.  12.]  SBic  man  ein  fdjinngcn  a'b-- 
\]a)vd.  [f.  18.]  'bic  jcfjUiac^cn'  3C.  äBa§ 
titnncn  bic  üiiber  bnlju,  ba§  irc  5ßctcr  ge^ 
tl)aii  l)abm.  ^ 

Cap.  XXVI. 

|ö.  3.]  'befennc'  i.  e.  notum  t'ado.  Ista 
historia  siipra  non  est  descripta,  Ergo  miil- 
tae  aiiae  res  accideniiit  qiiae  non  sunt  .scrip- 
tae, [ö.  12.]  tri])iices  decimae  saoerdotaie.s 
senectak's,  ba§  ift  decinia  ])ü])ul!iris  [I)QU§= 
arm  leutc].  £iq§  gcf(i)t($t  nur  alle  brel)  iar, 
bic  anbcrn  alle  iar.  Ergo  jol  man  !ein  be= 
ßcngni'j  l^alten. 

Cap.  XXVII. 

[SI.lll"]  [b.  15  tM  ein  iglic^  trib.is  [jnt 
muffen  ein  fluc^  tt)un,  nt  12  Aposloli' 
.siugiilo.s  arliculüs  jc.  [ö.  20.]  'fittidfj',  gern 
„flugel". 

Cap.  XXVIII. 

Poena:  fü.  20.|  luaS  bu  auff[)c6ft,  S^aS 
[erosionoiii]   einer  atminipt;   licrfdjlenfc  k. 


»■7  löil  (fic^)  ni(^t  (mit  ml)r  tic^ 
freunbcn):  teil  mid)  \rli\  mif)t 
cl)elirf;en  rh 


XXVI. 

i  idj  (üer!nnbtge) :  icf)  bctcnnc 


III. 

«  1^  (cntlel)nen) :  Borgen  /• 
V).  io  (ncrarmen,  unfribcn  iinb  un= 
rat):    [unfal],    [unrat]    unb 
nngluc!,-  dasn  r:   baö  ijmer  25 
Hcrfc^leifft,  jnrinnct: 

delectio  Erosio 


Tnrliatio 

Turbatio 

(Sä 

.fiinbfrni'3 

consilioruin, 

luil 

hirrepatio- 

studioriim 

iiid)t    :io 

nemctbuna 

Impoditio 

fort 

successio 

increpatio 

8  .26.  r         fijlO  lsl;i  Äi.v  ^iccidunmt  iinl  II  lri|)lic:cs|   S^cs  //;,  ]J  seucctales /Vy 

12I13  deciinao  tripHces  r         l'J  fletll]  geid^talia  miii/Uch  nach  Hs         23  .28.  r 

')  Nach  Ansicht  liufins  sollte  das  apostolische  Symbol  eine  collatio  apo.stoloruiii 
sein  in  der  Weise,  daß  jeder  der  Apostel  einen  Satz  liinzuijcstcuert  habe,  und  so  sei  con- 
fereiido  in  unum  das  Symbol  entstanden.  Diese  Auffassung  ist  zivar  seit  der  Ecformations- 
zeit  als  (/änzlich  unhaltbar  aufyeijchen,  liegt  aber  dodi  noch  der  Einteilung  des  Apostolikums 
in  12  Artikel,  zvic  sie  der  Cateclii^mus  Romanus  (1560)  luxt,  zugrunde. 


«ProtofoII  uiib  t)aiibid)riftlir[)c  einttöflc.    (.■>.  ajJo|c  28.  29.) 


333 


[0.22.]  S(^)t)inbfud)t  bas  öoii  tag  311  tagiiti-. 
abnimpt,    paulatim   deficere.     5iempt  touig 
[ferdinaiulum],  f)at  turbationom  ooiisilionim 
[2    cor    fein]    3C.    i)aU    6cibc§.     Gonuauice 

5  tlicitur:  @§  hJtl  nirgcnb  fort.  [ö.  20.]  Un= 
fal,  baS  cim  md)t  3iitcnt,  foitbcrn  abfclt. 
SBie  folt  bn§  fcf)>ncrb  in  bie  morbos  !omen, 
emimfrat  il)i  tarnen  morbcs.  [ö.  22.]  '^runft\ 
ßatbuncfel,   bQ§  finb  atie§  corporales  pas- 

10  .siones  et  inorbi,  »• 


[ö.  35.]  "6ofc  brnfe",  ba?  finb  gctüiflid)  car- 

biniciili:   bie   bofen  ftOluarljcn   plattem  jc. 

15  ^ä)  meine  ia,  e§  fei)  erfüllet.  u 

[ö.  42.]  'lln|ifer'  gcnns  pro  specie.  u. 

[ö.  50.]  [fort!  facie]  ein  trotziger  Inner  bofer   » 
eBentelocr.   ©s  fol  einer  erfrfjreden,  baä  einer 
20  fterBen  fol,  (inaiulo  ista  leoit  jc.   2)aä  gcl)ct 
i^t  in  ber  2nrtel)  it^t  mit  un»  ß^riften.    ä"" 


;.'  mit  Sdjtunlft  hi<:  Snrrc  mif 
(nnb  blcidje):  gifftiger  Infft 
nnb  ©eelfudjt  rh  • 


25   [ö.  G8.]   riOfjuitiir   de   ab(liiclionib|iis  longis 
por  Niliiin  in   Activptnm.  ^( 


2«  (öicrf)) :  f^ier  ;• 

■M  (u)nb:  [ll]nb 

:i2  ftertfe  ««/,  '/«,"?<  r:  ^xV 


41  tüerbcn  tücg  gefurt:   tnerbcn 

gefangen  \rli\  locg  gefiirt 
4.!  23e>i)me(,)  nnb:  Selonte  unb 
■.0  (gncbig  ift  ben):  fdjunet  ber  r 


.7  alii     Vol     infantes     rocentcs 

uatos  r 
59  (f(J)lcgen) :  plagen  >■ 
f.i  (fd)legc):  plage  r 


Cai>.  WIX.  XXIX. 

».  1  gema(f)(e)t:  gemodjt 

»••*  ö^ren:  unb  \ih\  O^ren;  dasu 

30  r:  Ecdesia  dci 

|ü.  19.|  Ad  addeuduiu  ebriiim  cum  si-  «.  lu  ((Sä  tüirb  fo  büfc  nidjt,  id) 
tiente.  ^ä)  l)alt  e§  fei)  ba§,  ba§  Paiihi.s  fagt,  luil  luanbeln) :  (6§  toirb  mir 
2. Tim.  3,7  Sitientcs  finb,  Scm]K'r  disccntes.  Retzel' 
[Eiis[lebiiis]  ift  ebrius,  ba  locrbenö  fro  \ha§ 
35  fte  ein  l)aben]  qui  ir  bing,  Sie  I)oren  unb 
Igoren,  funnen  nimer  faot  luerben,  fut]  Si- 
tientes  vocantur  in  scriptura  qui  quaeraut. 


luol  gcf)en)  6-3  gef)et  mir  tnol, 
tueil  id)  loanbcl  r/i:  ddzn: 
[GL]  Scholion  i.  p.  Äßeil  xi) 
fo  tf)u  unb  meine  abgotterei) 
treibe,  fo  ift  eitel  glud  ha. 


zu  öjß  3)a§  einer  manc^crte»)  onfel)et  unb  loU  nivgenb  Bon  ftatcn  flc[)cn  r 
zu  20121  Oeii.  49.  filius  virginis  Kgo  Scliilo  i.  c.   illo  iii.'iguus  leo  r         31  .29. 
')  Ob  mit  Hetzet  Witzel  gemeitit  ist  ? 


i'.i  (©)  «ä 


334 


*i>rot[ifoIl  iiüb  l)aiibirf)i:iftlid)o  ffiitträgf.    (.').  fflloie  29—31.) 


jpj"^5_  j3  Caeeus  caeciim  tlucit  jc.  Sitieiites  [rsa[ia] 
fjiiaornnt  consolatoriam  tloct^iinam  bie  \'u\h 
betm  ba,  finb  truncfen  für  freubc,  Dol  geiftS, 
fd^encfcn  nur  getroft  ein,  (S§  tötrb  ein  Mo- 
saiinmi  proverhiiim  jcin,  Ebrii  sunt  spiri- 
tuosi.i  llLnjer  !^[err  ©[ott  Itil  nic^t  l^afien 
ut  vivamus  nostris  consiliis,  faciet  illi  siciit 
isti.  Loquitnr  de  eventu,  ge^et  eini  tDte 
bem  anbern.  taffti  ju  famen  l^in  treg, 
vel  ©locEenfpci»^  [sententia]  Jompt  ju  fciinen 
vel  ut  ebria  cum  Ritieute  3C.  So  luir  leBen. 
[SSI.  111'']  gflu  !ompt§  coutrariuin.  [ö.  20.] 
Stein,  'toirb  im  nic^t  gnebig  fein',  seil  jc. 
|t).  23.]  'uon  iuecf;ft':  ba§  ftcf)et  i|t.  |ö.  26.] 
@r  tBÜ  ben  Sitel  allein  bet)aUen,  quod  .sit 
dator  bonorum,  [ö.  29.]  Aliis  e.st  occulta 
pietas.     'Notas    fecit   .semitas    suas'   ps[al- 

>W.  103,  7  lUUS    103.   ^ 

Cap.  XXX. 

[ö.  3.]  Da§   ift  [liberatio]   Don  »abel. 

|;Mi.3,3[ö.  0.]  S[anft  ^aul  ift  ba  ein  gclualtiger 

° ■ ''' " iuterpres.    [O.  8ff.]  S5a§  toort:  'fein  anber 

®dV,  ftel)et  nocf)  ]^eute§  tage§  aEer  Inelt  in 

ben  äugen. 


äßer  ©Ott  bicnct,  bcni  ge£)et§ 

iiimer  |nict)r]  tuol 
(unb  dfo):  ?luff  bcv3  \rh] 
(Oerloren  loerbeu):  ha  Ijin 

faren   | ''/'];  dazu  r:  Öemper 

discentes  sunt  sitientes.  Ebi'ii 

sunt  spirituosi 


10 


«.  26  (bie  fie  nidjtl  augeljoren) ;  bie 
i;l)nen  nic^t«  gegeben  l)aben  *• 


20 


Cap.  XXXI.  XXXI. 

flop.  ir„i       |ü.  10. 1   3ft   ''ürtus   annus  gelwft,    im    «.  lu  (J^rctiiar?) :  6rla§iar§  r 
calenber  gefc^riebcn.    |ü.  12.]  Nun  privatim  jmu.u- uerfamlnng  stchl  nas  r 
uniuscuiusque.     2)a§    lüirb    gelriflid)    ba§ 
ezcreth  fein,  bet  le^te  tag.    [D.  M.]    Sßenn 


SS 


zu  lj3  aSenn  id^  uBer  ein  iat  hjibbcr  tom,  joUit  ein  Jon  Ijcrlien,  am  l)aU-  lialien.  r 
zu  lOjll  Glorificatio  iion  mut.'it  suljstautiani  r         20  .'M).  r         2(i  M\.  r 

')  Vgl.  Unsre  Ausy.  Bd.  14,  728:  Ostendit  Mose  hoc  loco  suoa  sermones  uiaxiuie 
advursus  hypoeritas  et  operum  iustitiarios  tonare,  qui  sine  spiritu  legem  praesumant 
implere,  it  ut  ex  hoc  loco  prophetae  magnam  partem  sumpserint  suorum  seimonuiu 
adversus  eosdem  hypoeritas  et  idolatras  ...  et  Petrus  (Apg.  S,  23)  adversus  Wimonem 
magum  .  .  .  'Sic  perit  (iiiquit)  aehria  cum  sitiente.'  'Aebriam'  vocat  magistruiii  plonuni 
üpiiiionibuH  .suis  in  lege  dei.  Indc  in  projibetis,  praesertim  Ksaia,  uiuita  de  isla  aebii- 
etate  et  vomitu  et  vino.  Sitieus  vero  est  auditor,  qui  avidus  uuscondae  pietatis  quod- 
libet  pro  quolibet  accipit  et  bibit.  ")  Sinn:  Gut«s  und  Schlechte«  ist  vereinigt,  vgl. 

Thiele,  Sprichwörter  Nr.  125. 


Jlpa.7,43 


<13tolofD(l  mib  l|niib!d&tiftliii)e  eiiihäge.    (5.  9Jlo(e  81.  32.) 


335 


fie  ba§  gclefcn  ()o6eii,  folts  loarlirf)  cttua» 
9ef)oIffeii  l)ahm.  [ü.  ICff.J  gö  fiiib  ftavrfe 
comnainatioue.s.  [P.  M.]  2ßa§  I)ilf|t§  i^t. 
Remplia.i  [.2.]  ift  ha.  lö.  21.]  '^c^  luetS  [.l-l 
bereit  ire  gebauten.'  Sleplianus  [.3.]  Act.  7. 
[ö.  28.]  Celum  ten-a:  et),  I)at-j  f)art  gemadfjt. 


Cap.  XXXII. 

®in    ydjon    exordium:    [O.  5.]   Icoholan: 

jiraestij^ias.    sigiiificat  gaudcllücrcl.    fiompt 

10   ÖOnn    Cabala,    olim    jmto    ali(juid    fuissot: 

[t).  7.]  receptas  sententias  patrum.    @§  ftnb 

eitel  Epitliasos    quae    oiunes    inchiclunt  ex- 

clusivam.  Ideo  lafftä  QÜein  fte!^en.  [ö.  8.J 
Ex  isto  textu:   pConstituit']   docueruut  tot 

IS   hoinines  salvaiidos,  (iiiot  angeli  cecidermit. 

|ö.  10.]  Jcicl:   ululatus,   trie  man  in  bev 

I,  üKojf  1,2      nac^t  tjeulct.    'Inaiii.s'  i.  e.  [erat]  iuculta  bo§ 

ni(f)t§  touc^»  IC.  'et  vacua':  \vax  fein  tl)ier 

brinnen  et  sine  aniinantib|us.     '@r  fuvt  in 

2"  unb  gab  un»  gefe^.'  Hoc  vult  dicere.  In 
EbLi-eo:  excitat: 

[ö.  13.]  Schemen:  ^[t  portifd)  Ole  ex  lapide 
qui  dnnis  est.  S)Q§  finb  eitel  Ebraeae  figurae. 


XXXII. 


3f  am.  11,1.'. 


[ü.  21.]  'In  gente  stulta',  bn§  ift  ein  feiner 

öer».     2Rofe  !an   benuo(^  gleiiJjluoI  rcben. 

t!j.  oi,c      |ü.  24.]  I;rlrji]i  ps. 'Jl.  fol  bcr  grofje  jcfjlag 

vel  itaB  bie  fieute  ein  'fieber'  tricgen.    tucnn 

30  fie  ^in  aiiB  ge^en,   finb  fie  tob.    'Dchcr\- 

3Mo'ele,ll      pestLs    Borgensis^,    (juod    sit    snbita    nior.s. 

[m.  112»]  [ö.  28.]  "äat\  bie  ödsten  @otte§ 

iii.9i,  15     lt)ort§  nid^t.   SBet:^en  [psLalmus91;  P.M.]: 


»  11  (olfo)  nom  (er)  in :  nnb  nam 
in  r 

u  M  (falf(j^e)    ünbcr:     [untrelöe] 
finbev 


i..  21  (öon    Bofen   3)rufen) :    ieT)em 
Xob  ^■ 

(föuetenbc    fct)lüngcn): 
©djtangengifft  r 


6  gemad^t  (Davidis  tempore.)  8  .32.  r  10  Cabala  r  zu  17  Gen.  1.  'In.anis  et 
vacua'  r         :!8  5Pf.  91.  r/i  najS  y/eir.  .4irt  unteren  lUatlrande  Gen.  1.  wiederholt 

')  Bezieht  sich  enticeder  auf  Cäsar  Bargia  und  seine  Schandtaten,  durch  die  er 
mit  Gewalt  und  frift  Brüder,  Verwandte  und  Gegner  aus  dem  Wege  räumte,  oder  auf 
Papst  Alexander  VI.  Borgia,  dm'  jMtzlich  an  dem  Gifte  starb,  das  er  eigentlich  für  einen 
reiclten  Kardinal  gemischt  hatte. 


336 


5l»rotofotl  imb  tjnnbidjrijtlirfjc  tfiitlrägc.    (5.  lliofc  :i2.  33.) 


[ö.  33.]  'Venenum  dracoiuini.^  S)Q§  ift  t^t 
proprie  in  impiis  Scriptoiibiis.  Odium  Spi- 
ritus max[imum.  Inauditum,  quod  propter 
9!oin.  ir.,  lo  coiiiugium  lioiuiues  suspeudunt,  Sodomitas 
exaltant.  [b.  35.]  @§  finb  liorribilia  tenipora 
iam,  et  hie  praedicta:  ludiciura  prope.  [t).36.] 
Populuin  ludaicum  et  Ecclesiam  mengt  Cl' 
unter  anber.  Apostoli  toerben  ben  tejt  luut 
gctefen  I)aljcn.    Praetiosum  et  viie  ift  16etbc§ 


|t).  42f.]  Die  5Propf)eten  morbcv,  dicit,  loil 
er  tobfdjlagen.  ^ 


•  30  {ha§  fte  gar  untergangen  finb 
unb  ineber  bie  lierfd)loffen  noif) 
ietnanb  uberBIiebcn  ift):  baö 
jrc  maä)t  ha  l)ui  ift,  Unb  beibc 
i)a§  üerfc^Ioffcn  unb  berlaffcn  i» 
iDeg  ift  '■,  dazu:  n^w  -i^^v  und 
[(jrl,\  custoditum  et  neglectum, 
servatam  rem  et  contemptaiu, 
quia  est  in  tempore  pacis 
coutemptum,  quod  in  tempore  is 
malo  libenter  colligeres  si  ad- 
esset  preciosiim  et  vile. 


Cap.  XXXIII. 

|ü.  3.]  3)as  ift  no(^  fein,  ba§  bie  Süben 
nod)  l)eilig  finb.  ^\m  fuffcn  fitten:  discent. 
|D.  5.]  Kt  f'uit  „in  plenitudinc  regis":  vetus  es 
translatio.i  @§  ift  ^'a  ÖO"  W{.o\t  gcrebt.  m »■  s 
Mo.se  docuit  nos.  @r  lüar  nidjt  ein  fonig, 
sed  rectitudo  regis  fuit  in  eo,  si  etiam  non 
dignitas.  Sicnt  re.x  d|ebet  inste  regnare. 
Sic  Mose.s,  licet  non  rex  nee  iionorem 
regium  liabens,  :^at  fo  öiel  gettjan  al§  ein 
fonig.  @r  Iril  ÜLuferm  §|err  (S^ott  bie 
c'^r  laffen,  ber  fol  rex  populi  fein,   ut  et 

(iideon  dixit.  Ipsins  gub(!rnatione  contine- 
bantnr  omnes  in  oflicio,  ba§  fie  uic^t  Stotteu 
et  auffrl^urcu  anricfjten.  Christus  ift  ber 
tonig.  Moses  est  viee  i-ex,  vicarius  Clu'Lsli.  ^ 


XXXIII. 


20 


(ju  tjauffe):  3ufamen  *■ 

Sieut  rex  debet  iustc  regnare 
sie  Mose  rexit  iustc  (qu)  non  25 
rex  quia  deus  est  rex  huius 
pojinli  qnoniam  honorem  non 
sibi  arrogat  iit  Gideon  JC.; 
dazu  am  Äußcnrandi*  von 
liörcrs  Hand:  ne  fierent  .sec-  30 
tae  vionrius  Cin-isti   viearius. 


7/2  Veiieimm  l>ls  Scriptorihns  Jint         21  .33.  r         27  (l[ol)ot  c  aux  b\ 

')  Vidji.  hd:  Krit  .ipud  rectissimum  rex;  die  Sonderiiherxelzniif/  (/es-  A.  T.  (1523 — 2S) 
hat:  er  lunt  tjiin  bct  fülle  beg  fuiiig?.  Der  neue  Text  lautet:  cv  üctlunltct  boo  9lnit  ein» 
ftötiifleä.     Worilich  nach  Hein-.:  (ix  ift   in  3efd)uvini  /=  SchmeicMumi  für  hrael]  Äbnig. 


5ptoto!on  iinb  Ijoubjdjtiftlid^e  eintrage.    (5.  3Jio|e  33.  34.) 


337 


[O.  6.]   Ruhen  ift   lue  ic^tcS'   fonbciüc^     u 
iüorben,  nee  Iudex  nee  Re.\  c.k  eo  oitus.  ^ 

[ö.  8.]  Mose  bergift  feine»  tribus  nidt)t.  su  o, 
■Ijeiligev  5JJan',   baS  ift  CliriRtu.'^.    [ö.  9  f.] 
5  yacerdos  mu»  fid)  ergeben  in  ndiuni.    cou- 
fessio  et  doctrina  parit  ilii  odium  innndi.  ^ 
[ö.  13  ff.]  loseph:  gr  tebet  Ijie,  luie  c§ 
«uff  erben  fte!^et.  ". 

[0.  16.]   'Super  caput':    baä   Ijolt   ic^,    fei) 
10  Cliristns.     [ö.  17.]    'ßin^orner'   etc.     gl), 
9iM)tct5.      \>a§  ift  Christus.     [SI.  112''|   [ü.  18.]  '?Iuf= 
jug':  S)a§  ift  Dibora  unb  Barak,     [ö.  19.] 
'ruffen':  SaS  ift  bie  Dibora.  ». 

[ö.  20.]  Gad:  Nos  intelligimus  de  Elia.  ^ 
15  [32,  49.]  gl  ligt  'JJtofe  in  monte  Abarim, 
ba»  ift  in  monte  [regione]  Moab.  [P.  M.] 
Propheticae  vocationes  sunt  extraordinariae. 
non  fuit  levita  neo  sacerdos.  3  ordine.s:  u 
Levitae,  sacerdotes,  propiietae. 


7  (aus)  fcine(n)  (Vcinbc(n):  [tt)i= 
bcrj  feine  (yf^i'itic 

8  ntnpt  ba§  redfjt,  infra  got  be§ 
geridf)t  r 


^üon  anfang) :  gegen  morgen  r 
für  unb  für  niit 


•-6  (bei  ftnrrtcn) :  [be?  gerecf;ten] 

.•pülffeC  Unb:  •^i'ilffe,  Unb 

feine  f)crlig£cl)t  ift  jnn  iuoI= 

den:  feine  !^erlig!cl)t  jnii  lool= 

den  ift  um 

27  (unb  feine  Strnic  finb  l^unten 
eloiglid^):  (unb  unter  ben  armen 
ber  toelt)  unb  unter  ben  3trmen 
eloiglid)  /■,  diitu:  (i.e.  .sub  bra- 
chiissuisdefenditnos)  undals 
f?/..-(Seholi<in)@ottCyluonung 
ift  t)nn  bem  üolcf  ;3)raet  uon 
anfang  (unb)  (unter  bie)  (bleibt) 
unter  lüclcf;e  (e§;  fic  bleiben 
eh)iglicf)al*jbicl)ünlin  unter  ben 
armen  ober  flugein  ber  l)cnnen. 


Cap.  XXXIV.  XXXIV. 

30        Dieit  de  futuro  propheta.  qui  toirb  auf=     ».7  feljne  :triangen;  )oar(en':  fel}nc 
rid^tcn,  ba^  i^t  öcrborgen  ift.     Nnllus  est         frafft  )Bar-  r 
similis  Eliae.     Sinb  feltiame  benedictiones.     b.  9)t)or:  toarfb] 
[33,27.]  Habitat  gegen  morgen  et  sub  bra- iiums  „-«  ©cficfjten   f^lchf  r:    [Gl.] 
ehiis  ^elt,  fc^u^et  er  un§  elüiglic^.   6i),  Inic         fd)reden. 

3fi  fc^onc  promissiones.    ®a  '^ot  er  inen  ba§ 

.IG.  febjFuarii   Valete  gegeben, 
anni  40.        

1  Rüben  r  iciederholl         5  S.icerdos  r  wiederlwlt         löjIG  Ca  liflt  durch  Strich  zu  Moab 
17  Vocatio  propbetarum  r  30  .34.  r       dicit  (Civis)  33134  brachiis  (habet  aliis)  '^clt 

alijs  lis]  wohl  aus  genieint  36  .34.  r 

')  =  ettcas,  rgl  Franke,  Schrißspr.  Lutliers  §  137.        -)  Im  alten  Text  ist  rinh  mit 
rrrh  (SBongc)  verwechselt;  vgl.  die  gleiche  Verwechslung  in  LXX;  der  neue  Text  =  Hebr. 
£ut^et§  SBerte.   S9i6etü6erfeljung  3.  22 


25 


388 


'4>votofoll  iiiib  Ijniibjcljviftlirtjo  C^iiittägo.    ^joiiiii  1—4.) 


AS.  Maitii  40. 


lOSVA. 


V.  6 
X'.  14 


U.  li 
U.  IS 


S)nö  Sud)  ^üfun. 

I. 

(bein  bergeffcii) :  Don  bir  »ocidfjcii  »• 
gc(luapnet):  geruftet  r,  dazu: 
Quintati.     Exo[di  13.  5  2.  sdiojc  is,  i» 

II. 

(3Bar)3etcf;en:  geloil  |r7(J  jeidjcn 
(bic  Schnur   biefc§   rofinfatben 
6enbcrs)':  (fc)  bi§  rote  fcljl  r 
(bie  rofinfarbctt  ©d)iuiv) ' :  ba§  10 
rote  [j]  enjünze  ](Xj\ 


Cap.  IV. 

[ö.  •'?.]  ftunbcn  alf  0  sdliicet  portando. 
©inb  gcftanbcil  in  vcstitn  et  gcstatione, 
\\\&)i  quia  deposuciint  nicani,  et  ociosi 
steterint. 


•2S  .4  r 


ni. 

B.s  (5tni|)t)Icutt:  Ijeütt  |/-J  leutc 
«s  iu(n)§:  in§ 
«.utoett:  [2Blclt  « 

iii(n):  in 

«.laioelt:  [Sßlelt 

».  IS  (bon  nKerlc^  ©ctoeffer)  ber  eriib= 
teil:    bie    gaiitje    3eit    [rh\    bcr 
crnbtcil^;  dasurh:  quia  signimi    20 
irae  ['?|  fuit  inündatio  in  messe. 

■0  n  bie  5ßvicfter  (bie)  bie  Sabcn  bcS 
Sunbca  b.  .§.  trugen,    ftiiiibeii 
(ftille),  trocE cn :  bic 'l^rieftcr trugen 
[nm  I  bic  ßabcu  b.  35.  b.  .V).,  ftuuben  2.', 
alfo  [  fh]  im  [*7(]  trocf  cn  (gleid;  /7«) .  ■' 

IV. 

».3  (ftiac)  ftcljen:   (a)  +   (olfo)  [>■] 
fte^cn;  da,:H  am  mtfcrcn  lUntf- 
rande:   -|~    (^nfo)   S5n§   ift    bic  so 
prieftcr  ftunbcn  alfo  [(portando)] 


')  Alter  Text  =  Hibr.  ')  Da-  neue  Text  —  Hein:,  LXX,  Vuli/.,  in  der  alle» 

ühersetsunfi  ist  renvechaelt  i'c  V2  =  ollcrlci  ÖJotDÖfjcr  mit  ^■;"'  ^3  =  bic  gnttjc  3^'^-        ')  J^i"^' 
aufgenommene  Text  Imdet:  bie  5}.'iicftcv,  bie  bic  Stoben  bcg  SB.  b.  |).  tnignt,  ftmibcii  nlfo  im  Irecfcii. 


^ptotofoll  unb  ^anbj({)iift[id^c  Giiiltägiv    (3of'">  4.  5.) 


339 


[ö.  9.]  In  diem  hanc  scÜLicct  iu  lonlane. 
[ö.  12.]  Chaimcsim^:  in  bei'  oibnung  geljeu: 
.5.  man  in  eim  glieb. 


[b.  19.]  ^a3   [D.  M.]   i[t§  benii   fuv   ein 
etnbten   gertcft   10.  Marcii.    iginb  |T.  M.] 
ficus.     Tattili.     Iiitumnit    [fluraen]    propt<?r 
IS  aquas  ex  Libano  defluentes.  ^ 

Cap.  V. 

[b.  1.]  Quare  ergo  non  adoraverunt  deura 
Israel?  [b.  2;'8.]  3lfier  bie  3eit  \oax  ba  [gla- 
'^äi.  89,41  dios  Zürim  acntos]  p.s[alm()  .89.  Avertisti 
20  aciem  gladii  eins.  Accipe  ciiltrum  cotis 
fcotum]:  metalepsi.s,  qui  est  in  cote  acu- 
tus ac.  6r  meinet:  'jum  onbevn  mal',  non 
quod  circuiiieisus  itorum  circiimcidatiir,  sed 
tu  [non]  Cii'cuiiicisos,  illos  circumcide  jc.  % 


tüie  fie  gcorbent  (geüeibct  [unb] 
bie  (ar)  laben)  trugen.  (S)a-3 
fie  nid^t  anbete-  gekrbcten  nocfj 
tcin  anbcrc  pricftcr;  nnb  t()ct-- 
ten§  nicfjt  anber».' 
in  ».4  berorbnet  nnt 

vu  (gelBopnet):  geriiftet  r,  dazu: 

gefunfftct. 
V.  n  fnrcfjten  fein  Wien  lang:  furcl;^ 

tcn  fein,  1. 1.-' 


2.iBic|ci3,18 


30 


V. 

»•  2  (fteinern)  3Jtcffer:  (gefdj)  (ge^ 

toe|te)*  2Reffer  rh 
11»  2  jum  anbevn  mal  xnt,  dazu  r: 
Noacircumcisositerum.(quia) 
Vos  ante  cireumcidentes  eos 
qui  mortui.  Non  cironmcidite 
iteruni  illos.  (Non  duae  cir- 
cumcisiones.) 

t).  3  (fteinern)  Wt\\tx :  (geJce^te) 
5!Reffer  *.'  dazu  r:  (ps[almus89. 
Averti.sti  cotem  gladii  eins 
i.  e.  ftumt)ff,  ba§  nid)t  fdfjneit.  '«f.  69,44 
Exo[di  .4.  Ttilit  Zipora  Zor  2- woic 4, 2s 
i.e.petvam.);  darüber:  (Ebreus : 
(ftein  5}teffer)  i.  e.  auffm  ftein 
gelue^t)  (cultrum  cotiiuii  i.  e. 
cotibus  acutum  seu  petrarum); 
daraus:  [Gl.]  {ftein[ern]  mef= 


zu  13114  ©ö^ct  fc^er  r  14  (aquain)  [ilumen]  17  .h.  r  ISjlO  (ludei  noluerunt) 
[gladios]        zu  21122  ^oft  \t\n  iticffet  ftumpff  gemocht,  fii^ncib  nid^t.  r 

')  Daraus  wird  die  [Gl.]:  Sllfo:  £al  ift,  bie  ^ticfter,  fo  bie  Sabcn  ttugcii,  ftmibtn 
hJte  fie  geotbiiet  tnoren,  unb  treten  nid^t^  onberl.  Der  neue  Text  faß  den  adverbialen 
Infinitic  -fZT;  =  •jS  ahj;  die  alte    Übersetzung  ftiüe  =  fcft   tcar  richtiger.  ')  C'i;'::: 

')  Das  Komma  geliört  hinter  futc^tcn.  ♦)  Die  alte  Übersetzung  bleibt. 

22* 


340  ^pTotofoü  mib  fjanbfd^riftlid^c  (Sinttägc.   (Sofitci  5  —  7.) 


[ü.  13 ff.]  2Bir  InerbenS  nic^t  fein,  qui 
bellent  contra  diaboliim,  el  jiluS  ein  anbev 
Tlan  fein,  ut  hie  vieles  jc. 


fer)  fd^arff  al§  om  ftein  9e= 
tDe|it.  ps[aluius  89.  Avertisti 
petram  gladii  eius.  idest 
ftf^erffe  (be§)  fein§  fc^toevb§.i 
»isba»  5Jtan:  bas  2)iane  r 


Cap.  VI.  VI. 

|b.  4  u.  ti.  15.J  2ßo  Mafien  fie  bodj  bic  .3"t  iii».4be§  .palliar»  unf  lo 

genomen,    quod  ultima  die    septies  eircüiii- 

venerunt.  »•»ij[n(n):in 

B  H  in(n)§:  jng 

[ö.  20.]  §akn  gute  »uc^fen^  get)aljt.  [D.  17.J 

3la  freiließ,  9ia[)Qb  Tnu§  mater  Christi  fein.  u 

[t).  20.]  Sie  ftab  iuivb  ab  odore^  ben  9Jainen 

\m.  m-]  gcf)abt  r)Q6en:   Sßirb  nicf;t   loeit 

»ai.  «ap.  15. 62 Oon  ßngebbi  fein,  ha  ber  S3alfam  Joedjft, 

2.fiöit.2,cff.  f)eift  anä)  civitas  palmarum.*  Eli.seus  tjat  ba 

getoonet,  unb  i)at  fein  scholam  ba  gef)a6t.  20 

a-  aHojci,  25  [b.  21.]  Exo^di.  4:  accepit  petram.  ^ä)  lüolt» 

gern  fjafien,  ba»  ftein  loeve,  propt«-  Christum, 

qui  circumcidit  nos  sine  ferro. 

Cap.  Vn.  VII. 

[ö.  3.]  Stoli^  finb  bie  Sanr  bereit  Inorben,  20 

ha^  fie  nu  ein  ftob  gelnonnen  (jaben.  Sie 
meinen,  fie  l^aben»  getf)an,  Xa§  ein  fold; 
bolö  fid^  fo  balb  fol  furchten,    fü.  11.]  Unfer 

W  .0.  r  15  Dia^alj  c  aux  Xa^at  zu  15  ^ai)ab  r  wiederholt  16  zu  2)ie  ftob  rh 
Seti^o  lü    »on   c  aus    Dom  (Jnflebbt  r  wiederhoU  zu  19120   Elisae    habitatio  r 

21  Exo.  4.  r         21I23  Die  Worte  von  E.\o.  4.  bis  sine  ferro  sind  erat  nachträglich,  aber  auch 
von  Jiürcr,  auf  dem  unteren  Jilattrand  nachgctraijen         3c^   toottä  i/'s    ferro  unt  22   zu 

jjropter  Christum  rh  Circumcisio  Cliristi  25  .7.  r 

')  In  der  gedruckten  Glosse  fehlt:  idest  und  es  heiß:  bie  fctjerffe;  am  Schluß  der 
Zusatz:  b(i?  nic()t  j^tieit.  ^)  Luther  meint  sclierzhafl,  die  Posaunen  der  Israeliten  trirken 
mit  ihrem  Sdiall  wie  'gute  Buchsen  ,  FeMgeschütze ;  die  Stadtmauern  fallen  davon  um. 
')  Den  Namen  der  Stadt  seil.  ^exiijO  inyi  oder  nhif'  möchte  Latlm-  herleiten  ron  m-\ 
=  odor;  in  Wirklichkeit  wird  der  Name  zusammenhängen  mit  rni  =  ÜJioiib.  Zu  der  lienwr- 
kung  ba  bct  SJaljam  lucc^ft  vgl.  Josephus  Archäologie  8,  T,  6.  ')  Engeddi  (1.  Sam.  24, 1; 
Jlesek.  47,  10)  ßkrte  auch  den  älteren  Namen  -,sn~|'issn  (1.  Mose  14,  7.  2.  Chrnn.  20,  2) 
d.h.  Palmenstadt  s.o.  civitas  pahnarum;  vgl.  Plinius,  Nalurgeschiditc  5,  IT. 


5Proto(oa  imb  ()niib!tf)viftlid)e  ßintröge.    Oofiia  7-9.) 


341 


4,o|. 


.§®rr  ©Ott  fi^et  311,  scÜLicct  furtum  inter 
Auathema  k.  [o.  15.]  3Ben3  bcm  lucvc  I)iit 
gangen,  fie  Ijcttcn  nt^er  gefbicn,  bnnnt 
inu§  er  fie  fdfjrerfen.  3ift  hJatlid)  Ijart. 
5  2;cm  fot  ba3  Ijcvtj  tinng  fein  tooiben.  [ü.  21.]'"»'.-'i .?»   giilbenc    3unc\,c   skhf    r. 


'5ftantcr:  6r  toirb  bc§  fonige-S  fein  gcloeft. 
@l  h)irb  cttOQ  ein  fibula  fein  gelreft;  Inere 
100  Tufatcn-,  ha  man  bcn  niantel  mit  ^u= 
gemacfit  l)at,  fSBirb  he^  fonigä  fein  gelucft] 

1«  lingua  aurea  in  furto.    [ö.  26.]  sepulclirutu 

est   ad    allegoriam.     3<^   Ijolt   er   fet)  fclig. 

ftj.  24.]  lüa§  ^aBen   bn§  lueiO   itnb  ünbet 

bo^u  gctfjan?    [n.  25.]  Animi  [?]  ift  bctru= 

"     Ben,  6r  Tjat  iein  lueiB  gcljafit;  .Dfea§  ^ot 

15  bcn  tcjt  evIeBet.  ^ 


Spangen  forma  Linguae' 


V  25  (getjlagt)  ^aft,  ©0  (plage)  bic^: 
(Befnmntert)  {letriitit  fjaft,  ©0 
tetrüBc  bid) 


VIll. 

nacf)  bent  Hunt  be3  §et5Rgi 

(t^ut):    unb   ttjnt   [rh]   naä) 

bem  toort  b.  Iq. 

©if)c  iä):  Silje,  idf) 
I  (f|in)    auff   ben  §inber'^oIt: 

Bin  [>•]    auff    (l)nn   rh)    bcn 

.^inbcr'^alt 
igcBot  ex  ba§:  gcBöt  er,  ba§ 


25 


Cap.  TX. 

fQai  in  bcm  fleinen  ftcrten  fo  öiel  lente 
funnen  fein? 


IX. 

.  alte  juriff en  2ßeinfcf)ten(^ : 
alte  [1],  ^«rifieii  [2]  gcflidte 
[3]  [rh]  jlßeinfcf)tcudj^ 

alte  (geflidte)  ©cfjnd):  alte 
gefUötc  Sc^ud) 

alte  (unb  gefütfte)  Leiber: 
alte  Äleibcr^ 


1  §6rt  c  aus  |)ett        3  gcftolen  c  oh»  geftotlen         "  fibula  durch  Strich  zu  S  ha  moit 
gezogen         8  h)ete]  »ctt  möglich  10  sepulchruni]  perpulchrum  möglich         13  Animi  [?]] 

omnino  möglich;  Bthr.  «FlISS         14  S3ttru6cn  r  wiederholt         26  in  c  aus  inn       (.8.)  dar- 
unter .9.  r 

'1  Daraus  icird  die  [Ol,]:  ©pQn((Cii,  h)ic  ein  3"nfle  gcftnlt.         ■)  Nämlidi  die  flbula 
=  flülbene  Sungc  ift  50  jcfct  wctb  am  geloic^te  =  lOO  2iifatcii.        ')  Der  neue  Text  =  Hdir. 


342 


^ütotofoU  unb  ^>iiibic^nft(icf)C  Einträge.    (3ofua  10—13.) 

Cap.  X.  X, 


+  25.  Marlii 
.1.  paraar^rapliiis 

[ü.  2.]  Sicnt  regia  Civitas,  relinquimus     »2  lote  (ber  .Reic^ftebte)  eine:  loie 

(iLoiuino  plnlip[po.i  eine  fouigtidje  ftnb  rh 


[0.  11  ff.]   6in  f^enflicf)   iudicimn.     333enu 
terupus  irae  lompt,  noii  est  [fiois]  3C. 


»•«  in(n)-3:  ins 


u  13  (6et)  HQ^e)  einen:  einen 

«.  15  in(n)§:  jn« 

M.  20  bie  fefte  ©tebten :  bie  f eftefn] 

©lebten. 
»•  21  in(n)§:  in§  i» 

1). 27  gebot  er  ba§:   getiot  er,  ba» 
»■«  jn(n):  in 

SBec^en  ««(",  clasur:  (p"nrs) 

[ö.  43.]  Sol  föilgal  nicf)t  ein  tirrijen  cvnnc^ 

lüorben  fein,  föeil  fo  gto-5  bing  ba  gefii;ef)en  is 

ift  K. 

Cap.  XL  XI. 

[b.  8.]  Us([ue  ad  ustiones  aquariim,  sa-     v  i  ©(o^ntvon:  ©imron  r 
linas,  disputabimu.s,  cum  Pbilipipns  venerit.'  inu  8  Itjarme   3Bnffer  mit,  dazu  r: 
dicuDt,  man  ^dht  fal|  btaufj  gemacht,  aqnas         +  Salinas  20 

iucnistas.-  u(6)er:  nnter  rh. 

[ö.  18.]  Lyra  dielt,  .7.  anuis  piiguasse  losiia    u.  is  t^et(»):  tr)et 
cum  istis  regib[us.     puto  pluribus. 

Cap.  XII.  XII. 

©ie  I)nticn  fie'  [ÖJaim]   a\\&)  gelucfjrct.  mv.i  .:n  bie  bie  finber  Sfrocl  fcl;lu=  2* 

gen  rh  -f-  a'ii  losua* 

»3  meer  im:  meer,  im 

:h  Specficn  r:  p-ti-s 
».  s  grunbcn    gefilben :    gri'inben, 
gefilbcn  30 

XIII. 


Cap.  xin. 

[ö.  2.]  Philistea  Philis^tinorum  [ö.  3.]  110- 
ininatur  Sihor  fd^lnarl^,  quod  sichora.    Can- 
^otci.  1, 6  tLicum  .1.  graecc:  Melan. 


4  5[R(a)Qra:  DJteora 


14  ©itgol  r  wiederholt  18  .11.  r         21  inciustas-)  imcnsas  mvf/lkh         2j  .12.  r 

')  Melanchthon  ist  in  SchmaVculden  auf  dem  Konvent  ebenso  wie  Jonas,  Bugen- 
liagnt  und  Crucigrr.         ^)  Soll  uchl  increstatas  heißen?  ')  \\t  =  fit^.  *)  Daraus 

wird  die  [Gl.]:  Alii,  bie  Sojuo  jd^luge. 


iptoLpfofl  imb  Ijaitbjdjtiftlidie  (Jiiiftögc.    Oofim  l-l.  14.)  343 

[t).  5.]  Gehal:  ©it'Utev.  in»  ;,  ©ibiitev, (/((.:«;■  .psLiilnuis'Vn:*!.  63, 

in ». c  toariuc  luaffer  h«^  da,:u  rh: 
-\-  Saunas  Salljn. 
[b.  9.]  Baroer.   [O.  10.]  '^\t  ©tcbte  l)aticii  bic 
5  Sjlinoriter    aüc   Unbcv   ge[«i.  li3'']fviät,   ut 
3ci.  17, 2      Isa[ias  dicit:  »  n  ©cffiiri',,    imb   5)1. :    ©cffuvi 

iinb  5Jt. 
[ö.  13.]  l^oBenl  ni(]^t  oKc  gdooniieii.  [o.  11.  | 
'D^jffer':  be§  muffen  fic  bcftc  inl^cr  fjunger 
10  iinb  burft  leiben.  ».  k.  felb:  fclbfc] 

D.i7felb:  felb[cl 

$Bamotr)(,)  »aal:  a^amotl) 
aSaal 
SBctl)  3?aat  Wm\  mit 
15  [b.  19.]  i.e.  gefiirg,  "öa^  Emek  l)cifft.  »■i9(Sar)ar  auf:  Saljar,  auf 

gefiirgc     (6me!):     gebirgc 
(6mc!)  l)ui  tal  ih 
v.iiia  gab  5Jlofc  hai:  gab  'DJiofc,  "ixx^ 
[ö.  25.]   @ic  |"Jw?Ho«]   r)a'6enö  aber   nid^t   ».  ss  9{abba(t)I):  SJabba)^ 
20  geltigt.    [b.  27.]  3ft-   nifci  ©encjaretl)  in    ».  ■-•i  {Jiniier(o)tr):  Piuncrctli  r 
EuangLelio.  %  »■  3o  nemlid)  fcdjjig:  ucmlidf;,  fecfjjig 

Cap.  XIV.  XIV. 

»>•  2  (3e!f)ent)atb)  Stemmen:   (ncit= 
neu  unb   I)al)  3el)enbf)al6fen] 
25  ©temmcn 

suBeCiialeb    85    et    prius    .40.  r 
[Vgl.  V.  10.] 
[b.  7.]  '©ehiiffen':  bie  tbov^eit.    [b.  10.] 
Hie  videtur,  h)ie  lang  3ofua  getrigt  t)abe. 
30  .6.   [.7.]   iar.     38    [annis]    in    descrto    fnit. 

[b.  15.]  niagnus  homo,  celebris.^  in »- ir.  ,?M.^iriatI)  51  rba  >•[<??.]  (?Irba) 

33on  fotc^em  3(rba,  Ijeifft  bic 

ftab   Äiriatf)  ?lrba,    ba§  ift 

9(rbaftab  Sßie  Inir  beubfdfjcn 

35  fagcn.   Karl  ftab,  5(rnftab^  jc. 


1  +  Gebal  unt.  r  wiederhuli  -ijö  Sie  ©tcblc  bis  Wiebct  flc  ttnt  8  l^olJenS  (fie) 

28  .14.  r        zu  3i  Nb  r 

')  Gemeint  ist  wohl,  daß  das  Wort  h'zi.  mtr  Ps.  83, 8  vorkommt.  ')  Dies  ist  eine 
Glosse,  die  Liither  erst  nachlräf/lich  in  sein  A.  T.  hinzufügte;  vgl.  Kroker,  Tischreden 
Nr.  208  S.  14.')  (zwischen  11.  und  19.  -Tuni  1)40),  wo  die  betreffende  Tischrede  cingetciiet 
tcird  mit  den  Worten:  Pum  adderet  scholion  Kiriatli  arba  dixit  .  .  Unser  .Josuakapitel  XIV 
wird  aber  scium  am  25.  März  1540  verhandelt  sein  ($.  o.  S.  342, 1  r). 


344  ^Hototon  iinb  f)nnbicf)tiftlid)c  tjinttäge.    ',3oiiiii  U— 17.) 

(lliib  Inaren  groffe  Seiitc  ha 
\dbS  unter):  ber  ein  grofjer 
ntenfd^  toar  unter  ^  r:  dar- 
unter: Dou  Vir  sed  homo 
uiaguus  i.  e.  Carualiter  nou 
spiritu  aut  uUa  Virtute. 

Cap.  XY.  XV. 

n.  2.|  Lingua  ignis,  uiaiis.  i'. »  burc^  3il'('l0  l)in):  burd;  3"! 


»gl.  Sap.  18,  :6;  1        -  i    t       -i-.        •       t.        lo      t,    t        f« 

2.eam.n,n  ti.  <.    In  Lsaiui  Bogd-:  ift  bcr  Jbrun   hir 

1.  ftÜK.  1,9!t.  rr  A  1-  IM- 

vfli.  5ci.  7, 3  ^i|eru|nlem.     (aeogmiUna  diligenter  ostensa.  lo 

[ö.  14.]  Thalamei:  ncEcrIeute^  [ö.  15.]  kiriath- 

sephcr:  ©efjuleftab,  civitas  liccutiaruai.  »  is  fo(b)bern:  fo[r]bern 

»19  ein  Segen:  ein[en|  ©egeu 

i'-23  3j(e)tt)nQn:  ^tljnan 

V. -.9  580(0)10:  ^a\t\\a  15 

[ti.  32.1  Silclmn  [b.  30.]  [et  Hamm']:  Saiini  ^  ,         .    „    ^  Salim 

\  r^  r  1         •     o  jui'.  32  loliiannis  3  <  t^         r  3011.3,23 

3(^.3, 23  et  rLnou.    Joli[auiu,s  ..3.  Enon 

■0  36  6a(e)rtm:  ©Q[e]rim 

»  n  9Jn(a)ma:  ^Joema 

B. -"z^Ifen:  3li[a]n  20 

t).  60  :^^ea(n)rim:  .^erttitu 

1. iffinir.2,1. 15.70  [b.  61.]  'Middini':  bn-i  ift  Modin  in  Macca- 

bLaeonuu.  % 

Cap.  XVI.  XVI. 

«•3,^eu(g)t:  5eud^t  /•  as 

[b.  .'').]  (?pf)rnim  ift  groffcr  benn  '^wha, 
gc^et  Iur|  l)inbnrd),  |ö.  ü.J  iSilo:  Iwus  taber-  m  v.e  :^u  Silo  /  v/»/  Silo 
naculi,  iii  Ephraim.  »•  s  (nuSgong) :  enb  *"// 

[b.  9.]  2)ie  jtnel)  tribus  t)nticn  ftdj  'gemenget'. 

( ap.  XVII.  XVII.  30 

[0.  2. 1  Sie  'mares'  [?],  ftnb  ftoltj.  »■  9  (ge^et  nuS) :  enbct  fid^  '• 

tt.  11  (unter)  jre:  unb  |>7/|  jrc 
sop.  13, 19 1  b.  1(3. 1  'Emck\  supra.  %  ».  16  bie  im  lonbe  (@me!):  bie  bm 
tal  be§  [rh]  Ianbe[§] 


5    .15.   r  mllT    Silchim   bis   luli.  It.   mit.  loh.  .S.  r  u-icderltolt ,    dazu   am   oberen 

Blatlrande:   loh.  3.    Eiion.    S.ilein         2ß  .16.  ;■  '7  Silo  r  wiederholt         31  .17.  r 

')  Neuer  Text  =  Hcbr.        2)   Vyh  Joscphus;  Archäologie  T,  II.         ')  Lutlur  leitet 
■'•ilsFi  ro>i  qVfi  =  Saatfurehe  ab.  • 


^Ptotofoll  imb  !)nnbirf)tiitli(^c  Einträge,    (^ofiia  17—19.)  345 

Sefreel  (jnn  gme!):    Qn) 
Sefreet  [3]  im  tal  \2]  rh 
v.  11  (?j)^vntm(,)  unb:  Gp'^raimnnb 

Cap.  XYIIl.  XVIII. 

i        [ö.  5.] 'Ab  aquiluue' scilLicet  gegen  3uba.    '•.  n  (ge'^et  oui):  cnbct  ftd)  r 
fO.  28.]  3ei^")f'If'n  q"^6  non  minima. 

[ö.  16'17.]   Galilaea  philistinoium,   Galilea  äiiB.i6;i;  r;  (Galilea)  1.  Galilca Israel 
Israel  gentium   fest]  intror.^iim.     ^oljanne»  „  p,  ,.,        .3.  gentium     ., 

^at  in  58en  Samin  geprebiget.  '  philistinorum 

10  B.  17  (ben  I)Quffen)  ^;  dazu  r:  In- 

fra  22.  Limites 

Cap.  XIX.  XIX. 

[ö.  12.]    Thabor:  mons,   in  terra  Zebu-iiib.12  ^-jt  %l)aiox  >':  Thabor  Caper- 
15  Ion.   Terra  Zebuion  et  Nephtalin  est  Christi  naum 

patria.  b.  i3  (§atn)  f^oat:  5Ritf|0ar  rh 

(Öa)  5Jea:  5fJea 
».  H  (jt  auSgang  ift) :  enbet  ficf)  rh 
[0.  \5.]  JBetkhem:  [Hie]  Sebulon.    Bethle- in b.  15  .jtt   S?etf)Ie^em   r   58ct^Ief)em 
2*  hem  Inda.  ©eBuIon   loid  nochmals   von 

Rörers  Hand:  Bethlehem  Se- 
bulon 
3.  «5n.  4, 8     [b.  18.]   Sinem:   huo  hospita   est  Elisei  et  in  v.  n  zti^e]tiilr  von  Börers  Hand. ■ 
1.  Ron.  1,3     ßunamitis,  david  data  ut  calefaceret.    4  tri-  lesreel  in  Isaschar. 

25  bus  "Mafien  Xifdbox  innen,  Sie  4  (Stemme 

l^oBen  t^aBor  gar  com^Iccttrt.  ».  20  gf{a(a)6tt^:  DJabitt) 

B.  i2  (au§gang  toar) :  cnbe  ift  *• 
[b.  24.]    Asser  [b.  32.]  [naphtali  liegen  in    b. -9  (ge^et  onäan»;:  cnbctficf)  am/' 
fine]  ift  hüü  le|te  JC.    3(ft  fein  befcriBirt.    B.33  ^a(a)^a(^)im:3a^elna^^im^• 
ä<>  (ge'^et  nu§):  enbet  fic^  r 
s.sfoicji.w     [b.  85.]  Chinereth  [ift]  ©enefatetl^.    [b.  35    b.  ss^ibim  :^n:  Qibm.  3er 

Bi§  38.]   tum    16    ibi  Civitates^,   et  facit  ^omatl)  9ia!Qtf):  .^omati 

mentionem  .19.    Sft  ftetlid^  fatfc^.  ^ataÜ) 

7  Galilaea  <^ ,        ,  r  wiederholt         14  .19.  r         zu  14  Thabor  Christi  patria  r 

19  Set^tc'^em  c  aiis  SBet^etem  zu  19  steht   am   unteren  Sande:  Bethlehem  <[^  ^  ^  . 

23  Sinem]  Sunem       Hospita  Elise!  r  triederholt        24  Sunamitis  r  wiederhutt        29  fiue  rh 
31  Chinereth]  Ginereth  möijlich       zu  ©enefarct]^  rh  Geuesareth 

'■)  Die   alten   Übersetzungen  bleiben.  ')   In  V.  3.') — :;S  werden   16  Städtenamen 

genannt,  gleichicohl  heißt  es  V.3S^:  5feun3ef)n  Siebte  unb  jtc  bötffer. 


3oi.  n,  2 


346  ^totofotl  imb  '^niibirfitifttic^c  e-itiltngc.    (Sojiin  19—21.) 

»)•  38  9}|igbal  61  Igaxcm :  9.1HgbaI 
61,  §arem 
[0.41.]  ZcDxa  ift  in  Inda.  i>.4>  (Sa(a)Ifl'6in:  ©a[c"|Ia6tit 

i'-i3  Sr)imnatf)(Q):  irjimnatf) 
v.mi  Qtxon  gltf)e!e:  (ffroit,  (?ltf)c!c    ■'■ 
[li.  47.]  2)a  lompt  Micha  [+].    Sub  losua.    t.47  (gcf)et)  . . .  {am):  enbet  ficf)  r7( 
ÖaBen  ein  SCBgot  geje^t  unb  ^ofua  laffen  zu  Son  >■  Miche  Idolüm. 

^ufelien.  »-so  fo(b}bcrt:  fo[rlbcrt 

XX. 

«.8(3[)oIan:    Solan   /•;    Börers  10 
Hand    [Vgl  21,27.] 

[sBi  114-]  Cap.  XXI.  XXI. 

S)a§  cap[ut  tfl  feer  fein.  SCßoI  ju  meröen    ».  «tion    bcm    Ziffer :    üoit    beut 
propter  sacrani  scripturani.   3ft  fein  georbnct  ftam  \rh]  3lffer ' 

nnb  auff»  Befte,  mathematice  gemadjt,   ba»  is 

Sot). 3, 23  luft  ift.    [b.  16.]  '^m':  ba§  ift  bas  Ennon. 
Set.  1,1  [ö.  18.]  'Anafhof:  patria  leremiae.    ^ft  de 
tribu  Aaron  gcitieft  sacerdotali.   2:iie  ^rieftet 
l)aben  bie  freien  ftebte  alle,  »•  s?  in(n) :  jn 

v^3o5JtifeaI:  ^Jlifcat  [1]  unb  ^"^r  s" 
tiorftete  rh 

5I6bon:  5l6bon  [2]  unb  Ij^v 
tiorftete  rh 
»>.3i,^el!at{):  .rietfotr)  [3]  unb  [r] 
unb  t)f)r  tiorftete  »7;  25 

3}er)o&:  ^Mwi  \4]  unb  \r] 
unb  Ijljr  tiorftete  rA 
».  32  ©alilca :  (Salitca  unb  ijr  t)or= 
ftebte  »7/ 

§antot()  !Sor:  .'öamotf)  S)or  so 
unb  [/•]  unb  l)f)r  tiorftete  '7* 
c<?artl)an    (mit   jren)  2?or= 
ftebte(n):  ^axttian  [mit  ifyx] 
aSorftebte. 
»  M  ^afneant:  SafncamTl]  unb[>-]  3s 
unb  ^"^r  öorftete  rh 

6  tomtit  f(origo)l       Sit  Micha  f+l  Wi -f- Idolum  Miclia         13.20.  21.  r        ztt  16  h>]\.  l .  r 
zu  17  lere:  r 

')  Die  AusIcMsung  des  H'ojV««  ftam  im  alten  Text  war  nw  Druckfdilei: 


$irotofol(  imb  f)mibfcf)viftlid)c  ffinttögc.   (Xun  21.  22.)  347 

fiQrtr)a:i?artf)a[21nnb[/-] 
unb  l){)r  öorftcte  rh 
i.v35  2)imna:  Simna  [L>]  unb  [r] 
unb  l)l)r  öorftcte  rh 
5  ^lalinlal  (mit)  jrc'n)  9>öv= 

ftebte(n):  ^aijaM  \4]  [imbl 
jre  SSorftebte 
0.36  ^Bcjev:  SPcjev  unb  [>•]  unb  tilir 
öorftete  rh 
w  Sa^aa:  Satjja  unb  [r]  unb 

t)lir  öorftete  rh 
i'.  37  .ßebcniot^ :  i?ebemotf)  unb  fr] 
unb  l)f)r  öorftete  »ä 
gjlcjjfjaat,  (mit)  ire(n)  ^ox^ 
15  ftebte(n).:  5Jiepf)nat,  [unb]  jre 

a}orftebte. 
>•'.  38  in(n) :  in 

>■'.  S9  ^Ralianatm :  ^IRof)nnaim  [unb] 
erg.  l)()r  öorftete 
20  .^eSbon:  .'öesBon  [unb]  erg. 

tiiijx  öorftete 

3aefcr,   (mit)  ire(n)  SL5or= 
ftebtc(n):   3aefer,    [unb]   jre 
aSorftebtc. 
25  (ö.  44.|   fef)r  ftjol.    3ft   aufbermaffen   fein 
georbuet  bing.   gefdjni^t  Jöie  ein  Seblin.^ 

• 

Cap.  XXn.  XXTL 

[b.  3.]  Si§  auff  biefen  tageB  [so!],  ba§  ju  t  s  .7.  annis  ;■ 
finb  .7.  amii.     [ö.  7.]  'diniidiac':    repetitio.     ».  s  ötel(§)  öie'^§:  öiel  öief)§,"  (^di^t 
30  »■•■    >' 

[ö.  9.]  Gal\cad:  bol  ligt  am  tneer  Phili-    i-.9in(n)§:  jn§ 
so|).  18, i6i.      stiuorutu,    idem   quod   gentium   .supra  .18.  3ogen:  jogen 

[ö.  10.]  3ft  ein  getjeuffe-  geloeft.    limite.s,iit>j.io  bie  .^auffen  am  uni,  dazu  r: 
gefiel  mir  auc§,  sed  llclinquo  arbitrio  le-         an  bie  IjQÜffen  [i.e.]  ad  limites. 
35  gentis.  ut  siipra. 

in».  11  l^auffen    unt,   dusu   r:   limi- 
tibus 

25  fe'^i:]  fe'^c  oder  fific  möglich        28  .22.  r 

')  D.  I.  xcolü  ein  SchmncIcJuistchen   oder  ähnliches,   im  DWth.  kein  Beleg  ans  L. 
')  Aus  L.  nicht,  sonst  spärlich  belegt. 


348  fvofofon  imb  finnbfcf)vifttid)c  Ifinfvngc    (^o]m  22—24.) 

«12  gan|e:  gan|cfit] 

t'i3  in(n)-3:  jnS 

»  15  in(n)§:  jn§ 
[ti.  16.]   2'a§  ift   exemplum,    quod  tlebehatAiu'.ic  Non  licet  sine  Verbo  dei  eri- 
monere  impios    prophetas,    iiiiia    nihil    sit  gerecnltnm,(]niaestTdoiatriar    r, 

tentaudum  sine  verbo  jc.  Äedificare  altare, 
est  deficerc  a  deo.  [ö.  19.]  praeter  altare 
bQ§  ift  darum  jc.  Non  licet  cultuni  erigere 
sine  jiraecepto  dei.  [t).  30 ff.]  nocf)  T)at'3 
nic^t  ge'^olffen.  >.'.  3i9{u6en  &ah:  Siittien,  ©ab        m 

i\  32  5prteftcr'3(,)  unb :  5J!ricfter§  uiib 
Obcrfteii  an§ :  06crften,  nuS 
jn(n)§:  in§ 

Cap.  xxm.  xxni. 

.3S36lc!er:  33oWer[n] 


i'. 


[ö.  15  f.]  So  ift  mxä)a  Bereit  im  aSoW. 
Idoliun  iu  dan.  ha§  ift  Bereit  geireft,  hjol 
ein  20  iar  im  üoldE. 


f-7  !omt)t  bte:  !ompt,  bie 
*•  13  (pfal  nn) :  geiffel  l)nii  r 


Cap.  XXIY.  XXTV. 

[b.  1.]   Non:  ba§  ift  nicf)t  gu  Silo,  sed 
Sichern  gefd^e'^en.  »■  i*  Bfutc  loelcfjcm:  Beute,  Inelc^em 

äuB.i9  Sanctiis  ipse  ;• 

»•  22  fpracfjen  ^a:  fprac^en,  '^a.      ^5 
,iii».23  Ut  idolura  Miclie.  r 
[ö.  26.|  Sanetimirio:  bdS  lüar  ia  311  Silo.    v.26jn(n)§:  jnS 

.^ciligtlium    unt,    da::u  r: 
i.  c.  Silo. 
3fM,a[b.  27.]  fan  ein  ftein  aud)  I)oreu:  'Audite   i-.  27  rebe(n):  rebe  '" 

oaeli'  JC.     |to.  31.]  servienmt:  fortis  Synec-ni».3i  Sfrael  biente  imf,  dazu  r:  per 
doche.    Exceptis  excipiendis.    @§  birb  fid)  Synecdochen. 

gar  öiel  anberl  finben.  i'.33  @iBea(tB,)  f""C'3:  ^^i^i'"  H"C'3 


5  impios  r         18  2.3.  24.  r 


!Prototon  uiib  ()aiibfc^viftlid)e  eiiittäge.    (iHt^tcr  1-3.)  349 

IVDICVM  LlHKIl.  25aiS  iSut^  bcr  aiirijtcr. 

Cap.  I.  I. 

S)o§    in    bell    elften    3    capLitibus    vel  ju ».  i  Qui  apostatariiut  post  losua 

praecipue  .2.  tft  oE»  suh  losua  gefdjet^eii.  Canaiiei  siciit  fa  .  .  .  r 

5  [0.  2.]  3ft  ev  beim  iiocf)  fo  frotn?    [ö.  8.| 

•i.  S(im.  5,7      Sei'ufalem  ift  oft  'gelDonnen',  S)aöib  muft§ 

aud^   noc^  geloiitneu.    [o.  10.]   Hebron   ift 

aiid)  offt  abgefallen,  nt  lemsalom,  |b.  3.] 

£iie  Goiuiuiter  f)ot)cn  ffinb]  iBibei  oBgcfalleu, 

10  hjcn»  3ofua  fcf)ün  gcloonncn  [)at,  r)abcn  fid^ 

3oj.i5,ic[.      lüiber  geftrcubt,  ut  fit,  [ti.  12. 13.]  Ächsa: 

ba§  ift  ia  brobcn  gefc^ef)en,  «■"*  fo(b)bevn:  fo[r]bevn 

|U.  17.]  Hdrnia.  ba§  ift  alle»  sub  losua  ge= 
,1^,  f c{)et)eu.    finb  eitel  rcpetitiones  sub  losua   «  ■-•3  (bcfi(^tigten) :    (er!)   ücvf uub= 

'■^t.'e''''    '^  ^•■ii^^^'i,  |ö.  23.  20.]  Zm.s;  \>ai  ift  ein  anber         fdjafftcn  r 
3oi.i6,2;i8,i3       /^.„s.  u.  isjeiget  luo:  jeiget,  Uio 

»•26in(n)§  lanb:  in§  lonb 
B-35  §ere§  ju:  §cre§,  ju 

Cap.  IL  11. 

20        3)ie  40  iar  losuae  finb  nocf;  nirf;t  uiub.     >-  >  iu(n)§:  in§ 
[t).5.]  Offerebant:  Sßo  bleibt  ^ie  Silo,  [ö.ll.j 

SÖaalim,  ift  mit  au§  (fgl)pten  mit  fomen, '"«.i.;  Uerlieffeu  unt,  dazu  r:  seil. 

ettlid^e 
in  I).  13  S)enn  fie  bis  ^itftljarofö  nnf, 
35  dazu  r:   Argumentum  rjib[ri 

Iud[icum. 

3<.|.iM.^8ff.;      ^jj_  j7^    'derelLiquerunt'    bo§    ift    gereb    de 

fnturis.     2lft  ein  praefatio  [prologus]  auff§ 

gan^  bucfj.  Argumentum  libri  ludicuin:  SBil 

30  teben  bon  foldfjen  fad^cn,  fo  tf)aten§  dicit.  ^ 

Cap.  111.  m. 

[b.  1 — 5.]  Quae  gentes  relictae  siiit  in     »  3  3iboni(t)er:  3i^oniei; 
terra,  repetit.     [b.  8.]  ' CuscJiathami"^ :  pai-  (§etf|iter):  .^euitev'  »• 

3  .1.  r  16  Lus  r  wiederholt         20  .2.  r  32  .3.  r  33  Cuschatkaim  c  au» 

Ruichathaim         32  ^euitCT  c  aus  ^iuitei 

')  Neuer  Text  =  Hehr.,  LXX,  Vulg-  »)  Oitschathaim]  D'^prih  ]t^3  lieh: 


350 


'ftotofoH  iiiib  f)aiibi^riftlid)C  (Siiitväge.    (:Uid)tct  :{  — 5.) 


feltigcr  fc^alf.  [ü.  IL]  ^ofun  imb  3ai)niel 
machen  3U  jamen  40  iar.  Hie  est  finis  libri 
losua.  gfju  fompt  ludicum.  [ö.  12.]  '3l6er 
bie  ünber  3frflel.'  'egton':  ber  ift  üoti  3?en 
^ainin,  [ü.  15.]  Wit  ber  rechten  i\anb  f)at  er 
iitcfjt»  getiid)t.^ 

[ö.  19.]  '©ötieii':  ba  jcf)et  ir  bo-S  Saitb  öol 
aljgottere^  ift.  [ü.  20.]  'SnrrexLit'  ^ft  beti= 
.  iioc§  from  gelneft,  [ü.  23.]  Ordiuatae  .sedes 
et  diversa  loea  distribiita  pro  sedentibus. 
Aula  raiftuficn.  2er  6^ub  ift  mit  au§  ber 
iDuften  füineii,  inirb  siib  losua  ein  ^eii6t= 
man  getoeft  fein.  ^ 


u.  ufiuis  lib[ri  lo^^ua.  r 


JUU.15  (Sinö)  [i.e.]  mit  ber  redjten 

l^anb  nid^t  r 
iiu'  19  bcn  ©o|en  ju  ©ilgal  nnt 

0-  2:i  gieng  (jur  'öinber  Ü^ur)  ]^in= 
auy :  gicug  bcn  Saal  f)inau§  rh, 
dazu:  nri-nc-;  loea  ordinata 
cousessuum  Aula  seuatoria 
«"(Z[(^/.JSaaIi.e.9}atftiiiie 
ITbi  ordinatae  sedes  ;• 

0.  -'3  (ebele) :  bie  tieften  r 


Cap,  IV. 

3oi.  19,22  [o.  6.]  'SBcrge  2t)übor',  ftet)et  in  5}tofc, 
[ü.  12.|  ut  couveuiaut  ad  [in]  luoutem  Tlia- 
bor,  [ü.  14.]  S)te  Seute  l^aBen  gar  ftardc 
[SSI.  115="]  prophetias  gebaut,  'lu  raauum': 
[i.  e.]  nnilieris,  'Slnff',  Incnn  iüir  aud^  fo 
!unben  ben  Surcten  fc^latjen,  incren  Juir 
feine  G^riftcn. 

[ö.l9.]  'toaffcr',  er  ift  in  engften  getoeft.  [t).21.] 
Nnm  bene  facit  quod  violavit  paeeai?  ^ 


IV. 


«.15  QÜe  feine(m)  Sßagen:  alte  iei= 
ne[n]  SBagen 


Cap.  V. 

©inb  aufbermaffeu  verbLa  poetica  brinn 
Sent[entia  est]:  [b.  2.]  benedicant  dominum 
proptor  illain  nudatinuem  i.  e.  quod  inidati 


S/9  3ft  bis  gcloeft  unt,  dazu  r:  +         // 
5  bet  c  aus  be§      redeten  c  aus  xcätk 


.4.  r 


V. 


30 


IS  inontem  c  in  moiite 


2S 


')  In  der  Sonderübersetzung  von  RicMer  1523—27  übersetzte  LtUher:  bet  luar  cljii 
man  iintudt)tig  mit  feljiict  red)tcii  I)anb;  t-rß.  Unsre  Ausg.  Bd.  I,  547:  Destera  in  scriptum 
au.xiliuni  Dei  deiiotat,  unde  ps.  [U>,  S]  "Dominus  a  dextris,  ne  commovear'.  Dextera 
iustitiae  est,  sinistra  carnis  et  iuiquitatis.  Dextera  interiorem,  sinistra  exteriorem 
hominem  notat,  unde  dicitur  [Matth.  6,  :S]  'Nesciat  sinistra  i.  e.  homo  exterior,  quo  ad 
hypocrisim,  quid  faciat  dextra  quod  interiorem  hominem". 


5ProtofoIl  imb  I)aiibic^tiftlid)c  ©iiittäQC.    (SJidjIet  5.) 


351 


[i.  e.]  liberati  suraus  a  tyranno  \Sisera\  unb 
barumfc  benn,  ba»  fid)  bte  Seutc  fo  toiüig 
ba^u  ertotten  ^aBeii.  [o.  4.]  'Domine,  cum': 
ia  fef)ct  fic  Ijoljc  an,  more  poetai-um,  'gittert': 
5  ba§  ift  ein  bonncr  gelneft,  [ü.  6.]  ba>3  regi= 
ment  toar  tob,  flogt,  baö  fein  regimcnt  tvax, 
(lux  exercitus,  [ö.  7.]  toai  ein  avm  bing, 
[ö.  8.]  Nonne  mirabile  novum  bellum,  'e» 
\x)ax  fein  fpie»  nnb  fd^ilt  in  Sl^^aft-  ^oä) 
S.2  «0  ftnb  bie  feinbe  gef dalagen,  [t>.  9.]  'V^ohm- 
tarii',  ut  supia,  [D.  10.]  in  via  itis,  pttufj 
bem  Irege  geljet']  i.e.  qui  estispopulus  et  cives: 
ID.  ll.J  '3u  t^oren'  ricil.  Sisara,  [ö.  14.]  'Ex 
Ephraim':  ba  t)e6t  fie  \mhfc  ein  netü  ijoä) 
15  ßieb  an.  [ö.  lö.]  cum  pedibLus:  ift  fein 
Sfeuter  [equitatus]  geltieft,  [ö.  17.]  Sisera 
^at§  'juriffen',  aha  3lfer  lüolt  ben  fud;§ 
nid^t  BetffenS 

[b.  19.]  Luerum  argenti  ['getpin']  Addidimus.' 
20  [b.  22.]  'reutet' 


10  finget  bie:  finget,  bie 

,  t4  in  der  Glosfic  zu  ttiut|ct  ''fchf 

für  (Dfanaffe):  ©pf)taint  r 
•  15  mit  feinem  gn^tioltf  v»t 
■  n  jetriffenen  imt,  dazu  r:  pa 


B.18  bei  felb§  («mcrom):  be§  felb§- 


[b.  28.]  [Sie]  ^}t  geltionet  getueft  [quando   ». 
25  moratur  currns],   baS  et  victoriosus  ift  ge= 
hJcfen    U[na    sapientissima    untet    mnlieres 
anttüortet  ir,  ba  ^at  bie  mutet  toibet  gcflagt. 


[ö.  30.]  3iö  lieber  ia,  bu  fagft  mit  biet  bon 

bet   oufbeute,  [b.  29.]   sapiente.s    [dominae] 

35   respondent  ipsi  fmatri]  tolles  iteranti  verba, 

Aliae  consolatae  eain,  sed  qnia  non  venle- 


!  f(o)men:  ffa]men 
fo(b)bett:  foftlbett 
gc^mib^amet  c  aus  S(fjmit= 
l^amct 

I  (toeinct) :  [^eület] 

(BleljBt)  feljn  toageu  (fo 
lange  auffen):  betäcud^t  [rh] 
fein  Inageu.-  dazu  r:  -\-  (ä>et= 
geuc^t)  'iria  coufunditur  bet= 
3eud)  Ex[odi  32.  iMo\ez2,i 

(SBatumfi  bctäirjen)  bie  reber 
feinet  hiogcn?:  [SBie  MeibenJ 
bie  teber  feiner  hjagen  fo  ba= 
l^inben  >• 

ä  S)ie  toeifefte  .  .  .  anttoorte(t) 
(unb  fprad}  ju  l)f)t):  Sie 
tneifefte''    .  .  .    anttuottefn], 


1  samns  r  4  feilet  /=  fiingt]  c  aus  gc'^ct 

')  Sprichw.,  rgl.  z.  B.  ünsre  Atisg.  Bd.  18,  2r,4  Änm.  4.  ■)  Im  neuen  Text  ist 

Toiia  =  bie  ^ö{)en,  das  im  alten  Text  als  Nomen  proprium  verstanden  war,  ganz  über- 
gangen. ')  Vnlg.  hat:  et  tarnen  nihil  tulere  praedantes;  Luther  iibeisetzte  Jö23 — 27; 
ahex  gelb  [vgl.  ohen:  argenti  addidimusy  gctoinft  btfld^tcn  fic  nic^t  botioii.  Der  Zusatz  fällt 
in  den  Yollbibehi  weg.  *)  Der  Plural  =  Hehr.  r'-2zr. 


352  ^titolotoü  uiib  I;niibfc^riftlic^e  G-inträge.    (JKidjtcv  5—7.) 

bat    filius,   iterabat   siia    verba.     ^a    fagt  ha   fic  l)f)re  ^Htiglrort    l)mev 

loa»   tr   luoKt,  ev   !ompt   gleidjtool   lüd^t,         linbcrljolct  rh.  da-ii:   Etiam 
Iterabat  sibi  siia  verba.  ipsa  sibi  siia  verba  iterabat  r 

[ö.  30.J  3a  cv  teilt  bcn  raut  nu§,  'Sotten  >^  m  fie  nid^t:  fie  benn  [fh]  mä)i 

]u,  la%  in  bod)  bie  Incil,  [ü.  31.]  ',;3n  irer  ». m  ((jatte  ^rieben):   \\mx  ftitle]    ^ 
tnac^t':  ha§  ift  [ein]  feer  feine  siiuilitndo. 

Cap.  VI.  VI. 

»•  4  üou  (2t)ieren) :  lion  narung '  r 
[t.  S.]  9fain  iDcg,  alte§,  »nns  ba  inav  jc.     »s  in(n)§:  in-? 
fö.  6.]  SBir  f (freien  ntd)t,  e?  gef)e  nnes  benn  lo 

ubel,  [0.  8.]  3c§  tialt,  cS  fei;  ['Propheten'] 

Pinelias  g,e)x)c\t,  ».sljcr    anisgeftoffen:    Ijer,    üuö^ 

geftoffen 
«u  (3t)p^rQ:  [ß]pi:)ra 

(inn)  ber telter :  an [/]  ber !eltei-  ^ 
^M.^  .^((ä)«":  §err  >• 
[b.  18.]  'Manebo':  SBic  gern  f)at  itnfer  §erv    »istileiben  6i-3:  fitciben,  6i5 
®t)tt   mit    bem    .^olct   get)ünbclt.     Etiam 
[SBI.  115'^]    proiectiis,   nos    sccui-i,    ()iiia  deo 

in  sinu  jc.  »  au  fat)e  ba-f^:  fat)e,  ba§  20 

[ö.  31.]   'SBoIt  ir  im  ^elffen?'    6r  fol   >'-3i(in  erlojcn):  l)f)nt  l)elffen  r 
eud^  ^elffen.     |0.  37.]  Au  fuerit  vellus?  vel  1110.37  ein  ^JeU  ««/,(/'/.."«>■.•  tonsnram 
an  fuerit    lana   demissa   de  vellere,   bie  ge=  laoae 

jdjorne  lüollc.  ^  bem  geE  mit,  dazu  r:  ton- 

suraru  25 

inB.3«  iJeE  ««',  dasu:  ht^  tonsnra; 
darunter:  [Gl.]  (feE)   5)tan 
mu§  e§  fo  beubfc^en,  ein  feE 
oh§   )noI  ift  gelueft   bie   ah 
gcfd;ovenc  luoEe.  r  30 

Cap.  VII.  VII. 

».  I  I)ugeln    (5Jtove) :    I)ugelu   bcv 
Sßntte  '".  d>i~ii:  S|)e('iila((iri8  r 
[b.  2.]  5Jlu§  ULnjer  l)[nx  ®i.ott  »uferen, 
ia§  toir  nii^t  ftoU^  toerben,  »  *  ber  (tuirb) :  ber  fol  r  ss 

[ö.  5.]  fnie,  Buden,    [ti.  6.]  '300.'   2)a  Inere 

9  .G.  r  18  Etiam  c  a»s  quia  S4  .7.  r  35  ftoltj  c  «ua  ftot(j(eil) 

')  JVeu«j-  Text  —  Hehr. 


^PtotofoH  mib  :^anbf(^rift(id)c  eitiltäge.   (SRidjtct  7.  8.) 


353 


mir  ba§  ijtx^  etnpfaCen.  [b.  7.]  ba§  [isti 
300]  muffen  treffltd)  f)eilig  gehjeft  fein, 
pleni  fiile,  Magna  et  stupeiida  scril)iiiitur 
in  libro  ludicuiu.  [ö.  10.]  ber  ^uxa  ift 
üüäj  ein  ^eilig^er,  [ö.  ll.J  Ad  extremitatem 
convciitatonim  iit  sii]ira.  ©0  ficBt  ber  frieg. 
S)ie  feinbe  finb  oljcit  e()er  gcfdfjlagcu,  cl)c 
bie  f^tac^t  angetjet, 


[ö.  20.]  Sßerben  etloo  ftrolüiffc^  ange^unbet 
laben,  S)ie  früge  tcarcn  nu  ^ubroc^en. 


»11  (lüirftu) :  foltu  r 

iSrf;tlttoe($ter    icnl,    dazu: 
C'i'-in  qiiiutatoruni  /■ 

»  16  (fpiien) :  l^auffen;  da^u:  ;^eu'6= 
ter  Vel  capita  rh 
(lampen):  fadEeln  >• 
u.  2u  (fpi^en) :  ^auffen:  (hau:  ca- 
pita /■ 

(lampen):  fatfeln  r 
ijanb  ba»:  [)Qnb,  haa 
15  o.-'aSet^Jita)  3ere(r)at^a:  Sßct^ 

©itta  [>■]  3crebatf)a  /• 

Cap.  viii.  vm. 

[ö.  1.]  S)ie  fuci  (bie  bQ§  l^onig  f reffen, 

ba§  fte  nic^t  gemacht  (laBen  M  lnoIIen§  getfjan 
20  unb  ben  rfjiim  ^aben,  äÖarumb  jogen  benn 

bie  (Sd^elmen   nid^t  mit?    2)ai   finb   t)er= 

^lüeiDelte    boftoidjter   gctoefen.     Ad   pedes 

GamalLielis  ^ie.^  inu-äjorn  uuf,  dazu  r:  .spiritus 

[b.  5.]  'unter',  bie  @inb  eben  folc^e  ßeute  i»  »■  &  unter  mir  imt,  dazu  r:  ad 
25  getrieft,  ol»  bie,  fo  il^t  jum  2urcfen  flief)cn         jiedes  meos 

Inibber  bie  t^fjrtften     [U.  üf.|  ^Vi  bie  l)cnb     «  e  (^enbc):  feüftc 

als  ein  Oogclin,   'feufte',  fie  tjoben   aud) 

feufte,  bie  ^eiibic^en, 

Bioßar!(a)r:  ßar![o]r 
30  [b.  14.]  '.77.'  3ft  ein  groffer  üiat  geiüeft,   »•  i.-.  (f)anb) :  fauft  r 

[t>.  16.]  'Sie§  fie  es'  innen  toerben,  h)a§  fie  »  i«  Iie§  (ba  mit)  bie  leüte  .  .  (ju 

getl^an  l^etten,  re^ffen) :  ltte§  [cS]  bie  Icüte  .  . 

112  fisti  300]  ist  spätere  Band         18  .8.  r         i9/20  get^an  {^oicn)  unb         26  3n  bie  r 

')  Spriditc.,  in  dieser  Fassung  nidd  bei  Waiider.  *)  Sinn:  Gideon  redet  so  mild 
tmä  weiß  so  klug  den  Zorn  der  Ephraimiten  lu  besänftigen,  als  hätte  er  zu  Füßen  des 
milden  und  klugen  Gamaliel  gesesKen  [vgl.  Apg.ö,3-Ij:  Hie  plane  notandum  est  Omnibus 
prelatis  mira  tiumanitas  Gedeonis,  qualiter  insurgeiifibus  in  eum  et  iurgantibus  Ephraim 
ipse  humiliter  responderit  et  sapienter,  non  immenior  illius  proverbii  fSprichw.  15,  1] 
'Responsio  mollis  frangit  iram,  sermo  durus  suscitat  furorem.'  Gedeon  maluit  quiescere 
spiritum  snbditorum,  quam  süperbe  contra  Deum  presumere  et  eornm  spiritum  conturbare 
. .  .  ut  apostolus  docet  [Gal.  6, 1]  in  spiritu  lenitatis  arguere  [s.  Unsre  Ausg.  Bd.  4, 668]. 
Sutfeciä  aSnte.   SSibetüficile^una  3  23 


354 


5PtotofoII  unb  {)oiibjc^riftIid)e  @inträge.   (DJi^ter  8.) 


[O.  18.]   fecit  experiri,   S)t§   Inut   fein  aitff 
bie  vindictara. 

[0.21.]  'Surge  irriie'  ©inb  trolige  liuBen, ' 
Contriti  sunt  tam([uam  martyres  dei,  doiis 
no.ster  est  verus  deus  jc.  Saf§  !^er  9cf)en, 
Sic  irrue  [?],  @o  fol  man  ben  tob  öcrac^tcit, 
yjian  fol  nichts  leiben  tion  ben  amci^ttgen^ 
;3uben,  ben  armen  Seilern  ^ft  ein  super- 
bia.  [ü.  24.]  '@in§  beget.'  ba  ge^ct  ber 
fad  an.  '©tirnfpangcn',  Sie  [Ismaelitae] 
l^akn  »ooäen  ebler  fein  quam  iiopulus  Isaac. 


[O.  26.]  Enakim  torqiiati:  Sie  finb  f(^on 
geftfjmutft  gelBeft, 

[o.  1^7.]  (5l)  ber  arm  ©ibeon,  §at  im  ein 
t)ciligen  namen  geben. 

[ü.  31.]  'Ahi»wkch\  ^at§  gutgemeint  S)er 
liebe  patriardje 

|!8I.  116"]  |ö.  3;i.|  Dcii!<  Bcr'iih  i.e.  deiis  voto- 
rtim,  S)iefer  Saal  ift  ein  anber  23aal,  benn 
ber  üorig,  6r  ^t\\i  Baal  Beruh,  ©inb  vota 
nionactiorum.  ®ott  l)eift  fonft  aucf)  in  ber 
f (grifft:  Baal  <t(ielonini.  51ber  fie  Ijeifjen  in 
nid^t  deura  Abraham,  scd  Berith, 


[ö.  35.]  So  fol§  geljen  in  ber  loelt,  5J{an 
fol  gut§  t^un  et  ingratitudinem  öerbienen  % 


,  fiilen 
fltlen  r,  dazu:  v^"; ^  Ctfareit 

t)nnelDetben 
darunter:  Unb  Icret  fie  mores  S 
lie§  fie  lernen^  r 
IS  unb  fcf;on:  unb  ein  iglicf;er  [rh\ 

fd)ön 
21  Ste^e    bn    auff    unt,    dazu: 
occurre  in  nos  Iq§  ^er  geben, 
Martyres  dei  facie.s  r 

(fc^lag  un§) :  mad^e  bidf)  an 
un§  '■/( 

^'•i  (oren  ringe):  1  ^, .    v^     c     , 
;         •     X    ( öttrnoanbe  rh. 
(oren  ringe) :  | 

dazu:  ExoLdi32,2.3.*  Gen[e- 

sis24Dt)renringeol)rcnf}3angen 

luiuilas  ut  supra'  r 


».  25 
0.  26 


(oren  ringe) :!,-,.    ^■     . 
;  ■      i   I  ©tirnbanbe  r 

(oren  rmgc) :  J 

fo(b)berte:  fo[r]berte 

»■27  (?l)p^ra:  [D]pf)ra 

».28(fa§)  ftiüe:  tüar(b)  fttüe  r 


».32(3l)pr)ra:  [0]t)l)ra 

».33  be(m)  Saalint:  be[n]  33aalim 
unb  mac!^teu  (einen  bnnb 
mit)  Saal  (ba§  er  t)t)r  gott 
f cl)n  folt) :  unb  madjten  l)f)nen 
SSaal  Seritl)  jüm  gott  rh. 
dazu:  Votorum  deum  5[llund)C 
Votum  federati  deo,  sed  uou 
deus  federatus  eis  r 


16120  Lapsus  Gideon  Enakim  r         28129  votorum  (tjoBcn)  liefet         2<.}j31  Unjct  ()ctr 
©Ott  ^at  nidjt  feiTum  looHen  Brausen  aii  hoc  Sacrainentum  Circimitisioiiis  r 

•)    Vgl.  Umre  Ausy.  ß<l.  3.3,  079.  ')  Daraus  tvird  die  [Gl.]:  (brüten)  2)oä   ift, 

etfarcn,  innen  toetbcn  !c.         ')  =  jämmerlich,  schwächlich.         *)  Exo  23:  Us.         ")  Siehe 
oben  S.  191  f.  und  26.3. 


l.!D(oic24,47 
2.!i;!oic3S,2i. 


35 


5Jroto{on  unb  f)anbfci)tiftlid)e  §inttä<ie.   (Slid^tet  9.) 


355 


Cap.  IX. 

[ü.  l.J  S)a  !ompt  ba§  fromid^en.^  [ti.  2,^ 
Omniimi  maritorum  in  unum,  [qui  habet 
aliquid]    possidet,      Artem    rcthoricam    JC. 

5 

[ö.  6.]  Sie  Sid^en  ift  gctücft,  barunber  fte 
ein  altar  seu  Gapcüen  geljabt  f)atien.  2Beil 
ber  @o|en  eid^en,  Ijciligcn  eichen. 

10  [ö.  9.]  i.  e.  <5§  [-|-  ]  ift  ein  ungettii§  fonig= 
teic^,  fd^trefit  unb  ift  unftet,  e§  tnitb  nirf)t 
Iicftel)cn,  dii  priucipes,  aEc  grofl'c  Icutc  unb 
gemeinet  man.  Sft  ein  rechte  feine  prebigt 
be§  3ot|am§    SQ3er   ba§  Euangelium    unb 

15  Christuni  nic^t  loil  ^oBen,  bet  ^ait  ben 
S9a})ft  mit  feinen  laqueis  conscientiarum. 
S)er  ift  ein  propf)et. 


IX. 

in  B.  2  5Jtenner  unt,  dazu  r: 


■«isa 


f.  3  (fut  t)^n) :  [öon  t)'^m] 

B  ■»  (binget) :  Beftetlet  <• 

».  6  bei)  be(n  I)oI)en)  Gid^cn,  bic  ju 

Ig.  fte{)e(t) :  (auff  bcm)  be^  [ber 

]^o!^cnl  (feulen)  6idjen,  bie  3U 

©.  fielen  r 
».9  ©Ott:  ®6t[tetl 

fc5U)ebe    nnf,    dazu:    \<1I.] 

S^rtiebe:    G^§   beftcfjet    nicfjt, 

6i  ift  ein  fd^udcl  r 


[ö.  23.]  Spiritum  contraventionis.'' 


35 


t).  11  frud^t(e):  fruc§t 
».13  ©Ott:  ©6t[ter] 
äu ».  18  i;-n  [=  w-inni  iZctr.]  r 
in». 23  toitten  2<«^,  <?a2i«  r:  Spiritum 
»■  29  (üeriogte) :    tiertriefie,    dazu: 

amovere  r 
"•  31  (f)cimlic^)  ^   dazu  -.   iu  dolo  r 
B.  32  (Iialt   auff  fte) :   moc^  einen 

!^inberf)alt  auff  fte  */* 
»•  34  (^eer  fpi|en) :  §ouffen  r 
».  35  trat(t) :  trot 
[b.  37.]  ©id§,  ba  man  respon.sa  '^at  geben,   v.zi  (^ccr  fpi|e):  §auffe  r 

3aubereicf)e:  ^avAn  ®idf}e  r 
».  38  2Bo  ift  (bod^)  nu:  äßo  ift  nu 

»■  39  (burgein) :  [5Rennern] 
B.  43  (fpi^en) :  §auffen  >• 

(l^ielt)  auff  fte:  -r  mad^t 
(einen)  ein  ^inber^alt  auff  fte 
».44/45  ist  durch  Klammern  zum  vori- 
gen Abschnitt  gezogen,  so  daß 
mit  V.  46  der  neue  begitint; 
am  Schluß  von  V.  45  steht  ^ 


35  [ö.  45.]  '©all' 


2  .9.  r         101 11  +  Sli^toeie  rh         12  üii  r 

')  =  Frömmling,  vgl.  z.  B.  Unsre  Ausg.  Bd.  37, 228,  25. 
ventoris  möglich.  ')  Die  Übersetzung  t)cimlid^  bleibt. 


')  contraventionis]  contra- 


23* 


356 


5Prototoa  uiib  {)onbfd)tiftlic^e  eintrage.    (3{icf)tcr  9—11.) 


[ö.  49.]  ha  tft  traun  ba§  feur  [aufgangen], 
de  quo  supra  lotham.  [b.  53  ff.]  9tu,  ha 
l^aftu  bein  loijn. 

Cap.  X. 


[ö.  12.]  '^Jlaontter':  a}on  ben  toiffen  toir 
m{^t§  in  bcr  gan|e  fc^rifft,  SBa§  bie  3ii"o= 
nitct  unb  5Raonitcr  getljan  r)a6eu.  [ü.  13.] 
D  lieber  .Sjförr  rcbc  fo  mit  nnä  nic^t.  boc§ 
meint  er§  gut, 

[ü.  15.]  Et  ipsi  anttoortcn  fcer  fein.  Sie 
^aben  gef)ort,  ba§  in  ÜJott  InoEc  I)elffcn, 
brumB  lücrben  fie  brubet  toricfjt. 


B.  44  bie  (fpi^e)  bie  bei)  t){)m  tuar :  bie 
§auffen['-]biebel)t)I)m  toarfen] 
(9lber  bie  anbcrn  jino  fpitjcn): 
llnb  3tiieen  ber  §Quffen  r 

"■«  3elmon:  gilmon  r 


X. 

»•  1  (ftunb  auff)  eljn  (anber  f)et;=  lo 
lanb  in)  3froeI:  (ftunb)  (!am) 
[mac^t  fid^]  auff  [ju  f)elffcn] 
3fracl 
(unb)  ein  fon:  ein  fon§ 
(bes  fon§  £obo)i,-  dazu  r:  15 
(ber  fetne§  ^Settern  fon  tuar) 
»■  3  (ftunb  auff) :  [mac^t  fic^  auff] 
"■  ■•  (§auot:^) :   (bie  b)  S)orffer  r 
»■  n  (be-j  iar§  öon  aditjclicn  iarcn 
!^er),  jenfcib  b.  ;^s-:   fun  bem  20 
iar  an  tool  ac^jefin  iar  nem= 
licO  alle  ünber  3frael,  ien= 
feib  b.  ^.  rh 


35 


!  fd^reiet  r 

i  (tf)u  bu  uns  Iraä  btr)  gefeHet: 

mac^c  e«  [nur]  ^Tu  mit  un§, 

[trie]  bir§  gefeHet  r 

(iaucfj3eten) :   [fc^rien];  dazu: 

lGf.\  iaudfjjeten  r 


Cap.  XL  XI. 

[b.  1.]  2Birb  in  gcjcuget  f)aben  elje  er 
ein  lueib  {)at  genomen.  [ö.  2.J  Sie  nidjt 
biel  Ratten  jUDerjetjren.    [ö.  1  u.  3.]  (I§  ift 

23  Cap.  X.  r       Maoniter  r  tciederliolt       SBon  c  aus  35en         34  Caput  .XI.  r 

')  Die  alte  UberseAziing  f=  Hehr,  als  Nomen  jiroprium]  bleibt;  Vulg.  hat  patrui  Abi- 

melech  =  LXX;   danaeli  übersetzt  die  Sonderausyabe  des  A.  T.  (1524 — 27):  K)ild)cx  \oax 

fctin»  Dctlcrn  joii. 


.■so 


'^JrotofoII  iiiib  f)anbfd)vifttid)c  (Jiiittänc.    (3{id)tcr  11.) 


357 


ein  f rieger  gelneft,  liat  alfo  ein  r)euffi(fjen' 
mt  ftd)  getjafit, 


5  [ö.  19ff.]   S)a§  lanb  baä  bu  anfprid^ft,  ift 

be§  fonig§  ©i^on  gelneft,  quid  ergo  ad  te? 

[5BI.  116'']  [b.  24.]  'Chamos\-  ift  ein  rhetor, 

tan  tüol  arguirn,  [ö.  31.]  5lbel  {mil  Mcola] 

[ö.  33.]  'plan'. 


20 


[b.  36.]  ^JhiS  bennodf)  ein  from  megblin 
gelneft  fein,  ein  feinen  ntut  geljabt,  Inil 
gern  ftcrben.  Is  fecit  opus  bonum,  in  sancto 
25  vincit  spiritu  fidei  i.  e.  fompt  !^er,  fc^Iad)t 
fein  lochtet,  fecit  ei,  ut  dixit.  Sic  Gideon 
auä)  ein  groffe  torl^eit.*  Tarn  faciiis  lapsus 
est  et  nos  securi  et  superbientes.  ^ 


«8  ftrei(t)tcn:  ftreiten 
».  10  h)ie  (loir)  gcfagt  (l^aBen) :  loie 
bü  [)■]  gcfagt  tjoft^  r 


»•  3,'.  (bu  matf^ft  nU)r  r)er|enlel)b) : 
(Inie  Beugcftu  mic§)\'  da-u  r: 
decepisti  HHr/ [<,7.|(33eügcftü() 
(b  mid^  ID)  ober  bcmütigiftu 
mxä))  ®ott  1)at  nüä)  fjocf)  er= 
l^e6t  [biird)  bicfen  ficg]  bn§  icf) 
mein  Tjcubt  fjodj  [unb  frolid)] 
anffrid^tet.  2lber  bu  Bengeft 
mid;,  baS  icf;  ben  lopff  mu§ 
niber  fdjlaljen  mit  groffem 
]^cr|cnleib  unb  folcfje  L^ol^eJ 
fteube  jum  (traurifcit)  [tieffen 
l^er^lcibj  (madjen)  leren. 


30 


äu».39  [GL]  +  (2ßie  er  gelofit  t)atte) 
5Ran  Init  er  ^ob  fie  nid}t  ge= 
opffert.  Slber  bcr  tejt  ftefjet  ba 
!Iar,  6ü  fitjct  man  and)  (an 
allen)  föeibe  an  ben]  riestern 
unb  fonigen,  bou  fie  nad^ 
groffen  ttjatten  "^abcn  eine 
groffe  torl^eit  muffen  begefjen 


6   am    Unterrande   der   Seite:  915  Wie  ji^leftu   nur  ben   Upf\  nibbct  tcbift  laetus,    sed 
filia  jc.  facis  me  consternatum.    SBie  aiSft  bu  i mitj  [^oltcnl  ein  fto§  r         2J  fxom  c  am  ftomc 
UjlS  SBeüfleftü  bis  mic^  unt        -JO  juni  c  aua  jut 

')  l)eufftc^en  =  Eävfchen  nämlich  Genossen,  'lose  Leute'.  ')  Älter  Text  =  Vnlg., 
neuer  =  Hehr.,  LXX.  ')  Die  neue  Übersetzung  bleibt.  *)  ünsre  Arisg.  Bd.  4,375: 
Sic  sanctos  suos  quandoque  labi  concedifc  Deus:  stultum  namque  votum  fuerat,  potuisset 
ecim  et  ipsi  uxor  occurrisse.    Verum,  ue  in  praeceptum  peccaret,  filiam  occidit. 


358 


iPtotofon  iinb  t)anb|d)tiftlicf)e  ©nttägc.   {mä)kx  11.  12.) 


3U  bereuten  ben  leibtgen  '^0'^= 
mut  /■ 
»•  40  (unb)  üagen :  ju  [r]  Hagen 
in» .40  bog  bie  his  Hagen  nnt,  dagti  r: 
niani  ad  daudiim 


Cap.  XII. 

[ö.  1.]  @te  itoücn  anbere  laffen  arBetten 
et  fte  ben  l'fjum  tjobm,  «luia  tribus  regia 
Iude[orum. 


[b.  4.]  2Ba§  feib  tr  in  [©ileab]  [quam  Dihil], 
[Sed  sententia  est,]:  Vos  estis  inimici  Dei 
et  fugitivi,  Sie  SSetler  folten  öon  un§  fc^ii| 
nemen,  qui  sumus  tribus  regia,  SBoIt  ir  bie 
cl^r  'i^aben,  SBir  l^afien  euc^  unb  ir  nic^t  un§ 
errettet.  Terra  est  onmibus  [Ammouitis  est] 
nostra  firma.  SBir  finb  bie  |)errn,  bie  i)a§ 
ßanb  erl^alten.  [ö.  6.]  quando  dieebaut 
fugitivi:  Schin  'ijoben  fie  niifjt  t)roferirn 
funnen.^  Vos  estis  in  media  Ephraim  et 
ad  eam  coufugitis:  et  iam  vultis  defeudere 
Ephraim,  supra.  [D.  5.]  SBenn  nu  bie 
fluchtigen  seil,  nadj  ber  fd^lac^t,  supra: 
[ü.  4.J  fluchtigen  ju  (^pl)raim.  Dupli- 
citer  fugitivi  active  et  passive. 


\t.  8.]  'Ehsan",  dicunt  fnisse  Boas  quidam 
[tj.  13.]  p'^aroniter:  frel)t)ett.  ^ 


xn. 

s  1  (mit) :  ]ampt  r 

»■3  fa'^e  bü§:  faf)e,  ba§ 

ba§  (!e^n  !^etlanb  ba  loar) : 
ba§  il^r  nid^t  (-^elffer)  fielffen  i" 
tüottet  r 

».  4  ©eib  ir  bod§  um  in  ©eib  bod^  ir 
oI§  bie  (@f)!^raim  fcf;ü^cn 
tnu§):  (^att)  (retten)  al§  bie 
j^Iuc^tigen  in  Sp^^raim.-  dam:  15 
[GL]  i.  e.  qui  ad  Ephraim 
fugerunt  in  pei'iculis  pro  sa- 
lute  Nou  vos  eripitis  nos  sed 
uos  vos  fugitivos  quia  sumus 
regia  tribus  r 


20 


u.  5  SBenn  (fie)  nu  fprad)en(,  Sßir 

finb  audjbiegefrfjü^ten  t'on)  @: 

2Benn  nu  fprai^en  bie  f[uc§=  25 

tigen  6.  rh,  dazu:  (unter  ben) 

(22)  flud^tig 

.  /\ 
active       passive  r 

D-vinn  ftebten:  (unter)  in  [ben] 

ftebten  so 

»-8@b(3)an:  ßb[c]an 

u.  13  (5pirga)tl)oniter:  (p!^er)pl)ir(e)= 

[g][eaJt^oniter 

»■  i&  ^irgatl)on:  ^pireaf^on  rh 


7  .12.  T  S  ben  c  am  benn  12  in  (Gplitoim)  |®ilcabl  U  ]o\itn  c  aus  ju 

zu  19  -\-  r  23  supra  mit  Strich  zu  21  Vos  estis  (mutata  souteutia)  SBcnn  'Jül'JÖ  Dtipli- 
citer]  2*0'  IIs  31  Ebaan]  Bbsan  IIa 

')  Vgl.  Unsre  Arisr/.  Bei.  4,  576:  Vitium  liuguae  habebant  Epliratei.  Debebant  pro- 
ferre  'Schiboletb'  et  non  poterant,  sed  dicebant  'Scebolcth',  et  erat  differeiitia  iuter  eos, 
sicut  inter  Misneuses  et  Saxoues  in  literis  quibiisdani  cxprimendis,  ut  nos  Misnonses 
dicimus  'sanctificetur',  Saxones  vero  'sanctitizetur',  inter  ze  et  ce  «c.  prüfetitll  =  auss})rcchen. 


5Ptotofon  mib  t)aiib(c^tiftli(i)e  eintrage.   (SRidjtcr  13.  14.) 


359 


Cap.  XIII. 


[b.  5.]  S)Qtiibicf)cii  hjil  ydjter  erju  !omen. 

5  [t).  7.]  'Usqiie  in  diem  mortis':  ba§  fc^t  bie 
frato  l^tlljU  ultra  vaticiniuni  angeli,  ut  Eva 
in  paradiso.  [ö.  9.]  Venit,  quaedam  extra- 
ordinaria  conspectus.  Tiirca  T^at  ba§  au§ 
3)lüfc  beljQlten,  [ö.  If).)  für  bir:  ba§  bu  ju» 

10  fi'^eft,  ^ot  tt)olt  ein  opffcr  f^un  unb  bQr= 
na^  mit  im  effcn,  ()at  in  ju  ®aft  gclabcn. 


xm. 

B.  1  (b)cm:  bem 
».2  3ar(G)a:  3at[ela 
Sil ».  5  Nasir  r 


4.  OToicaff. 


[tJ.  18. J  difBeilc,  'admirabile',  nou  occultum. 
[ö.  19.]  i.  e.  S)cr  engel  fteUct  fid;  'tDunber= 
Batlic^', 


20 


».  15  (Ia§  bi(^  ]^ie  I)alten) ,  toit 
loüllen  (bir)  ein  3.  (3urirf)ten) : 
C^iekr,  Ia§  bitf)  lialtenl  toir 
hJoEen  (bir)  für  |;//|  ein  3. 
[opffern];  dazu  r:  132)  i'lau- 
derc  nis2) 

B.  lö  bein(e§  brob§):  beinfer  f^ieife] 

"■  19  (Icgtg)  onff  eine(n):  o})ffert§ 
auff  eine[ml  r 

tDunberbarlic^  unt,  dazu: 
ttunbcrbarlid^  i.  e.  ignem  de 
petra  ntul  am  Innenrande: 
6§  gieng  tuunberlid^  ju  ut 
sequitur  quod  angelus  dispa- 
rnit  in  flainnia^  r 


S5  [ö.  20.]  Unb  e§  gieng  tüunberlid^  ju,  baB 
ber  6ngel  fo  in  ber  ftammen  auffure  jc. 
[ü.  23.]  £)ie  [frato]  ift  ünger  benn  ber  5Jlan. 
[ö.  24.]  'Si)HSon\   solauus,  solaris:  a  sole.-    »■  2.'' 3ar(g)a:  ^Ql^Ml 


Ciap.  xnn. 


30 


[SBt.  117«]  [ö.  5.]  2ßie  finb  bie  Setoen  in 
bem  Sanb  fo  gemein  gctoeft? 
[b.  18.]   'Au[^te   Solls    occubitum',   boS    toar 


XIV. 

v.ian  (ben)  5pr)iliftern:  an  [bie] 
5ß^ilifter 

^nUe^U:  9Je|t(in)  Sieget  r 


zu  4  [B.  5.]  SBetlottcr  Nu.  6.  (4.  Mose  Jff.j  iosua  ^oti  trug  Et  fuit  populus  clausus 
SBe^eUniä  diversa  r  Ö  bu  c  mts  ju  ü  nij  r  17  fteHet  c  aus  [teilet  34  Ante  solis 
occubitain]  An  octu  Us 

')  Daraus  wird  die  [Gf.]:  g§  gieng  hjunbetlid^  311,  ba%  ber  ©ngcl  üerjc^manb  unb  in 
ber  flammen  auff  fuf)t.  *)  Josephus,  ArcMologie  .5,  li  erklärt  Sim.to»  ohne  Grund  mit 

iaxvQÖs;  Lutliers  Deutimg  a  sole  wird  richtig  sein:  "jicar  =  Diminutiv  von  ujait  =  ©onne. 


360 


frotofutl  uiib  Ijaiibfdjviftticfjc  ©intröge.    (;)!id)tcr  14-16.) 


hjcrlic^    S<^\t,    [tJ.  19.]    spolia    extractiones 
i-i-7,.'ie.\imiae,  ps.  .7.  extraxi  jc.    [b.  20.]  i.  e.  bei 
fein  freunbc  toar  rjugc^oret']. 

Cap.  XV. 

[ö.  3.]    \nuJxetr\    Affirmativa    pro   nega- 


tione, 

[t).  6.]   3ft  ein  ftrcng  xeäjt  getoeft  bei)  ben 

t)f)iltftex-n, 

[ö.  7.]  i.  e.  '^sä)  teils  mt)er  benn  ein  mal 

maii;en.     6§  ift  umb   bie    taä)  Qu  t^ün. 

Nota,  licet  sie  feceritis. 


XV. 


[b.  8.]  @r  fiot  fie  gefd^lageit  h)o  er  fic  ge= 
troffen  I^ot.  [b.  12.]  V[nlt  d[icere  3^  ttitl§ 
angreiffen.  fet)et  nur  ju,  ba§  ir  nii^t  toiber 
inid)  fcib  unb  mir  to^cret.  [ö.  17.]  i.  e.  stra- 
ges  maxillae  vel  elevatio  maxillae. 


iiiu.3  ^ä)  fiab  bis  fac§  nnf,  dazu  r:    5 
lanoeens   suai,   negative  per 
afifirniativam. 

B.  6  @ib(e)m:  @ibam  r 
^reunb:  ^reunbfe] 

»•  7  (^-d)  las  cuc^  folc^S  tl)un,  lo 
aber)  id)  tuil  mic^  an  cui^ 
felbs  rci^cu:  :|:|:  rot)  l)I)r 
fd^on  'tia'^  get^nn  fjot,  bot^] 
h)il  i(^  mirf)  an  euc^  (fel6§) 
fell)§ [>■/;] rechen;  (fe?«  r;  (2Bolt  is 
ti'^r  fo  tl)un)  burff  t  l)^r  ba§  tl)uit 
scilicet  occideudo  nxorem. 


».  17  7«  di'r  Glosse  9?antatl)  Sc'^i  20 
(aufft)eben) :  l)in>i'urff 

D.  19  ber  fl)nbacEcn  Brun  be§  an- 
ruffer-3:  be§  ^Inniffer?  Dvun, 
(l)c)  ber  l)ni  [rh]  ünbacEen 
ttarb  rh  um  25 


Cap.  XVI. 

©0  mu§  ein  ieber  l)etlig  ein  f lid '  an  fid) 
l^engen  ut  indigoat  remisL^ione  pec[Catoriim. 
[b.  3.]  3ft  bennod)  ein  toeitcr  )ücg  getneft 
[in  montes]  [b.  12.]  ['armen'],  [b.  5.]  ^ft  ein 
reblic^  gcfd)cnd  gelneft,  t)abcn  6000  Saler 
auff  ben  feinbe  gefegt.  |b.  7.]  'fdjmadj',  3)a 
Icugt  er,  6t)  bii  fd)citblic^er  Said, 


XVI. 


6  (.14.)  .1.5.  r 
■)  =  Makel 


[nuJceti]]  Tp3  r 


r.  t)cfil)C  lüorinnen :  licfil)c,  Uior=  so 

innen 
7  mit  fiebcn  (friffc^en)  fct)len : 
mit  ficben  Seilen  boit  (frif= 
fd)em)  baft  r 
jut).7i>  (i.  e.  tneib)  r  35 

f. «ficben   (friffd)e)  fel)le:   fieben 
fet)le  bon  (friffd)en)  ['i  baft 

9  rtitift(in;ctn  Jls         12  zu  Nota  rh  -f         -27  .16.  r 


5Ptototoa  unb  I)Qnb!d)riftlic^e  Ginttägc.   (9!id)tct  16—18.) 


361 


[ö.  Ißff.l  5Jlii  iüilS  toerben,  ba?^  er  ficf;  3"'» 
5  dlaxxn  Icft  nuidfjen, 
fti.  19.]  5Ru,  ba  l)at  fie  e§,  bie  §ur,  i)u  vere 
heretica  blt. 


10 


».  9  (geftorfiten) :  f(c(^fcn  r 
».  12  eljnc  fdjiuir:  cljnefn]  ft"ben  /•/' 
»Hirn  5pf)iUfter:  jm,  $pf)iliftet 
B  II'  (ricfc'  ijtjm  !ct)n  rugc) :   [311= 
plaget  l)f)ul 

B-  21  mit  (et)crn  fcffcin) :  mit  (ahjel)) 

ätno  ef)riteii  fetten  /• 
».  24  glcicf;en  qIö:  glcid)en,  alä 
»•i6  mic^  ba§:  mi^,  ba§ 
»•31  3ar(g)a:  3a«tt 


cap.  xvn. 

[ö.  1.]  IRicfjter  finb  nu  qu§,  5iu  fompt 
principiuin  idolatriae.  ^^ä)  Ijalt  bie  liisto- 
15  ria  iet)  siib  losua  gefd^c^en,  ha%  iuä)  ift 
jujamen  gefttctt  [ö.  2.]  i.  e.  meinem  Son  311 
glud  unb  IjeiL 
[0.  3.]  'gab  tüibet",   er  lüolts  nicf;t  I)n6eu, 


[ö.  5.]   'templuin'  GapeEcn.     Teraphim  re- 
quisita    generaliter    ad   cnlturam,  altare  et 
alia    qiiae    opus    ad    cultuni    Utensilia    et 
fiof.  4, 13  25   suppellex  cultus  divini  Osea.  4. 


Cap.  XVIII. 

S)re^  liistoria  Micha  sub  losua  vel  ath- 
30  iiiel  .2.  sub  Ehud  et  .3.  etiam  sub  P^hud. 
©ie  foltcn  ftef)en  sub  Ehud  an^te  dibora 
sors  ift  noi$  fem.  [o.  17.]  teilen  bog  6rB= 
teil  noc^  au§  sub  losua.  [ö.  2.]  explorate 
terrani  Jlft  att§  sub  losua  gefc^e^en. 
35 


xvn. 


D.2  t)aft  unb:  ^aft,  uiib 

ba§  fcI6:  baSfelb 
0  3  el)n    (gegoffcii)    bilbniä :    elju 

Bilbniä  unb  abgot 
»  4  eljn  (gegoffen)  Bilbc:  ein  6itbe 

unb  abgot 
ju  u.  6  stM  ^  (@6|en):  (Thraphim) 

(-f-  ©e^enbienft)  .^eiligt()um  rh 

0. 10  flel)ber  geben ,  unb  (Inil  bid^ 
neeren):  flet)ber  unb  beine 
narung  geben  rh 

XVIII. 


gefc^lec^ten  funff  C^eubtleute) 
ftrcl)tbare  menner:  gcfii)Icc{;ten 
Oon  I)bwu  Guben  i//'|  funff 
ftrcljtbare  menner,  rh 
3ar(g)a:  3area  r 


iS  .17.  r        22  B-'B-in  r        24  quao]  (^  Ä         29  .18.  r        32  Seiten  c  aus  Seiten 


362  5protofon  iinb  fjaiibfrfjviftlidje  eiiitväflc   (3Jici)ter  18.) 

[b.  5.]  'Sßol  geraten',  5pfu  eucf;,  ha§  ix  fo 

fru  idolatrae  Icerb.  »■  7  (baffelbige  unter  |i($   |ette) : 

l^err  u6cr  fic  tnere  rh,  dasn  r: 
iss  la'iii  uon  erat  occupaiis 
regnnm.  6 

B.  s  3oi;(g)a:  3orefl  >" 
[b.  11.]  '35on  3niea  unb  cftfiaDl':  ba  tft  ».  n  3nr(g)a:  ,3aiea  '" 
6imfon  nic^t  gcliorcn  gcVoeft.  ».  i2©tet(t):  ©tet 

[ö.  14.]  Ipsi  loirb  fein  gelucft  ba§  Hciblin,    »  u  (go^en  unb  gcgoffen)  BilbniS: 
i.a)io(c3i,i9Gen.  ;jl.    Theraphim   toerben   üeiber  fein         ^"list^i""^'  ^'^'"»'3  unb  a6=  w 
getoeft,    supra  Gen  .31.  deos    postea    vocat  got  rli.  dii:u  r:  (gö|en)  {7'Jira- 

Thvntpliim,  ©§  fd^cinet,  quod  filBer  go|en         phim)  .s^eiligtljnniti  (bienft)  r 
ftnb  gclneft  quae  Rahel  fiirata   fSI.ll?»]  Non 
vocarunt  idola,  sed  meuiorabilia  dei. 

B  n  (unb  bic  gegoffen  go|en):  ba§  i^ 

§ciligtt)untti    unb    oBgot    r. 

dazur:  (gotfen)  baS {)eiligtt)unt 

{fraphim)  ben@e|enbienft  unb 

«  SlBgot  (unb  gegoffen) 

>'.  i8tn(n)§:  in§  20 

(unb  bie  gegoffen  go^en): 
(9o|en)  {Traphim)  bol  (ber) 
(©e^enbienft)  §eÜigtf)um'ß  unb 
abgot  fh,  d<t.:ii:  [GJ.]  Traiihnii 
beubfd)en  lüir,  baS  fjeiligc  ober  25 
I)eiligtt)umb  toie  unfer  jcit  bie 
liultjcn  {)ciligen,  tobten  bel)ne 
tobten  üeiber  unb  bevgleidjen 
l^ciligen  (bienft)  t^anb  gctjalten 
ift  für  ®otte§  bienft.    Senn  »o 

e§  vox  (dnjil)   nnil)ii;na  est  r 
»•  -io  (unbg6^cn):bQ§§eiligtf)umb/-. 
Korrektur  nicht  von  Luthers 
Hand. 
D.  26  f 01)6  ba^:  faf)c,  ba§  35 

[b.  27.|  3)a  Wfft  inen  lltufer  §ierr  @|ott 
nic^t,  fonbern  ber  ®e^c,  <iuia  ocwipant 
uibem.  u  2s  itelcf)(§) :  toelcfjfcr] 


]0  tOEtbcn  lleibcr  c  au.i  hjivb  icbct         2«  33  r:   Teraphim:  \ä)  X)aUt  c§  toctbe  ein  ritum 
mit  cinfdjlicffcii.  fuit  singulare  genus  idoli.    2öiv  l^eifjcilS  alli  Ijoitifl.         37  ((iiiii  (opp)  occiipant 

')   In  der  Bibel  ist  diese  Glosse  schon  zu  17,  .5  gedruckt. 


iProtofoH  imb  f)niibfd)tiftlid)c  eiiittäsc.    (3Jid)tct  19.20.) 


363 


Cap.  XIX. 

[ö.  '^.]  <5inb  gern  bei)famcn  gcliicfen,  3ft 

l^omerifc^,    [ö.  4.]   J^oBen    gern   geffen   imb 

trundcu,  ut  nunc  quoque.   SBoHen  ein  gnten 

5  mut  l^aiien.     SlHein,   ^r   h)etbet§   frontet 

finben. 


XIX. 


Cap.  XX. 


so 


1).  6  (bo§  tüirt  bel)ncnt  f)cr|cn  fonfft 

tl^un) :  unb  Inc<  bein  t)crlj  guter 

binge  fein  r 
»■9  (ba-3  Inirb  bclincm  f)et|en  h.ioI 

tljuu) :  unb  laä  bcin  Ijcrtj  guter 

binge  fein  r 
».  u  (3rf;  toll) :  SBir  lüotleu '  r 


».  13  9tama(tt)) 


Ütama  r 


15 


[t).  23.]  !^Q6en  fie  ['meine  Bruber]  Bereit 
Sodomae  interituni  öergeffcn.  liabita.sti  eam, 
beut§:  Ijaft  ir  bie  el)r  gcnomen,  fie  ju  fd^an= 

ao  ben  gemacht,  [ö.  25.]  'Eduxit'  er  f)atu  felBcr 
getl^an  Actio  transit  in  eos  fecerint  abomina- 
bilem  coitiira,  ^umatterten  fic^  mit  ir 
[geniianicnin  est  obscemim]  3uftf)enbeten 
[gufd^eren]  fid^  mit  ir,  ©ie  IjaBen  fid^  felber 

25  mube  gemorf}t  an  ir.  [ü.  29."!  ^ft  ein  Tneffcr 
toie  2IBraf)Qm  £)atte,  ba  er  ^iaac  lüolt  mar= 
tern,  ein  f reffer,  [tj.  80.]  ©ie  finb  aornig. 


D.  30  (gel^aB  bid^  Inol) :  fjriebe  fei) 

mit  bir  r 
B.  -'2  (unnu^e) :  Bofc  rh 


».  2s  (giengen  fc^enblirf)  mit  l)t)r 
umB):  unb  juerBeiten  fiif)  rk, 
dazu  r:  ^Vssni 


XX. 

».  2  (bon  allen  toindeln  alle§) 
öoI(f§:  bie  oBerfteu  bc§ganl^en 
OoIcf§  r 


[b.  3.]  ©inb  Bofc  tro^ige  BuBen  getoeft 
("'Ben  Jamitae'],  bie  atte  l^aBen  fie  getjengt 
in  bie  greuliche  t!^ot  unb  Boff)eit, 

2  .19.  r  32  .20.  r  Längs  cap.  19  und  20:   Adam  [.3.1  ift  gcftorBcn  im  äH.  iat  i.5Ko(c  5,  5 

£ained§.    Gen.  i.  [t.  Mose  4,  18 ff.]  Gen.  .49.  f.1.1  prior  in  dono  I.  e.  oblatioue.    Siftu  from,  ?o  l.OToic4,ieff. 
ift§  levatio  i.  e.  oblatio,  hoc  est  gratus  eris  oblator,  ©o  ^aftu  tDoI  geopffert.    Säiftu  nici^t  from, 
pece.ntum    in   forib[us  cubat,   \o   tuget   bie   fiinbe   in   bcr   t^ur.     2  liiioeb   ante  mortem  Adam 
translatus  est  .8.  annis  r 


')  Alter  Text  =  Vidg.,  imter  =  Hehr.,  LXX. 


364  Sptotofoll  iinb  Ijniibidji-iftlidjc  giutvägc.    tiRidjtct  20. -21.  3iut^  1.) 

D  6  ein  tniitlinll:  einen  [r//]  ntut= 
ltiia[enl 
[b.  10.]  S)aB  finb  40  taufent.  b.  is  (unn|en) :  tiofen 

ju  0  16  peccarent  errarent.  r 
[■0.  21  u.  25.]  e§  Jüirb  aber  u6el  f)in  qu§  s 

gef)cn.  [ö.  28.]  Ista  historia  tft  feer  neto, 
qiiia  Pinehas  ift  mit  aii§  Eg:^•pto  sogen. 
3^  '^alt,  fie  )c\]  unter  6{)ub  gcfdiclien.  'Cras', 
ha^  ijat  er  Oor  l^in  nnc^  nid^t  gejagt  ll[nfer 
|)[err  @[ott.  ».  m  (uBel) :  unglucE  *•  lo 

B.  39  öerhjunben:  bertounbten  /• 
[ö.  40.]  3Jltt  feur,  ©o  fol  man  ba§  ]^urn= 
leBcn  Buffen.     6§  finb  greuliche  l)iftorien, 

diligeiiter  consideraiifiao,  ll^nfcr  Ö^err  ©[ott 

left  bal  unred^t  ni^t  nngeftrafft.  »■ «  (u6el) :  unglucE  r  is 

XXI. 

u.  7  Hil)r  tl)un:  loljr  lil)nen  [/■]  ti)un 
».  13  (freuntlid)) :  friebtid)  r 
f.  19  (bei   ©otte§   !^au§) :    (gegen) 

Sctt)el  r  2) 

B  22  fic  f)a6en  fie:totr[)7(]'^a'6en  fie^ 
eluer:  ji^t  [/7(]  etocr. 

ß  V  T  H.  3)a§  SBurf)  ÜJutf). 

'A'"'"^  Cap.  I.  I. 

anno  .40.  » 

>■'•  2  ^Rafjelon  unb  ß^^ition :  Maii^  25 
Ion  unb  (J{)il  ^on  /■ 
in(n)§:  in§ 
B.  4  3el)en  tat:  Bei)  [»/»]  jefjen  tar^ 
':.6gjJa^(e)Ion:  gJlar)lon 
[ö.  6.]  'Stob',  ypeife.  0.7  in(n)§:  in§  30 

>.v9in(n):  in 
>.'.  11  leiB:  leiBfe] 
i'  12  ju  alt  ba§ :  ju  alt,  haB 
l^offen  bali:  l)offen,  ba§ 
[b.  13.]    Ego   conpatior   vobis,    doleo    pro    s.ia  (@o)  !unb  jr  bocf)  (nirfjt)  Ijarren  ss 
vobis.  Bi§:  2Bie  |'J  fünb  jr  bocf)  iiat- 

ten,  bi§ 


')  Älter  Text  =  Vulg.,  netter  =  Hehr.,  LXX.        »)  Der  neue  Text  =  Hehr. 


!Ptotofpn  iinti  Ijaiibfdjriftlidje  (Jiiiträgc.    Oiiitf)  1.  '2.) 


365 


10  [ö.  16.]  31:^,  falle  mit  nidf)t  in  bie  rebe,  ne 
interpclles.  Non  iiiiuin  viriim,  qiii  oppo- 
neret  se.  5Jtu§  ein  from  toeib  fein  gelüeft, 
Ühlt^.  S[piritus  sanctiis  interpellat  pro  nobis. 
Sßenn  deus  ttil  juvnen  ic.  SLpiiitus  sauctus 

15  interpellat,  511^  nic^t. 


20 


(Senn  jv  tnüvbet  Veralten, 
haB  [v  feine  ^lltcnncr  ^a6cn 
fonbtct) :  imctüolt  i)t)it)erjil)en, 
ba»  \)ijx  niifjt  mcunef  fottet 
nenten  rh 

(benn  e§  tfjut  mit  fut  eut^  5U 
h3et)c) :  (benn  e§  ift)  (tf)et  mit) 
(njetc  mit  fcet  leib  fnt  eud)) 
S)enn  mid)  iomett  etnt  fcet  rh 
16  (3iebe  mit  \nd)t  ein) :  Stebe 
mit  nidjt  biein  rh 


f.  17  (iin§)    fc^eibcn:     tnid)    unb 
bid^'  [rh]  frfjeiben 

In  (Ich  früheren  Texten 
schloß  cap.  I  mit  v.  1  von 
cap.  II;  hei  der  Revision  zieht 
Luther  durch  Striche  den  letz- 
ten Vers  von  cap.  I  an  den 
Anfang  von  cap.  IL 


Cap.  IL 


35 


[ö.  10.]  din  ftom  toeibid^en  gclueft  bie 
SRutl^.  [b.  7.]  sessio  [-J-]  eius  in  domo 
modica.  dictum  (k-  iisu,  liahitii,  [iion  de 
actu]:  [GL]  3ft  nid)t  bet  mc^en'-  eine 
bie   ba   ^cimfi^e   unb  fauUenle   auff 


3oi  5,  II 

3.  Wofca,  u 

23,  14 


II. 

»  1  =  1,23.  gteunb(e):  (^tcunb 
(ei)tlid;ct):  ([medjtigctj)  loeib= 
lid)et   /■/'/    dazu    r:    fortaswe 
Umis  ludicum  scil[icet /feaHMiijicns, 
Ahessan. 

«. -'S(@)^etn:  [ell^etn 

^-.3feI6:  felbfe] 

i'.  7  (loete  ouc^  nid)t  ein  löcuig 
toibet  fjeim  gegangen) :  bleibt 
JBenig  bal)eim  (fi^en);  dazu: 
i.  e.  non  soiet  ut  ceterae  dorn! 
auffm  polftet  fi|en  r 


35  bem  polftei.     [ü.  II. J  Est  laudis, 

[D.  14.]  Est  commune  omni  gcncri.    'polenta'iiK-'H  ©augcn    unl ,    dazu    r:    (vel 
LeviLtico  .2.  .23.  losue  .5.  [spica  tosta.]  polenta  luc^e) 

13   S^piritus  sanctus  durch  Strich  zu   no  inteipelles  2.  lOjll  31   zu  sessio   +  r 

36  polenta  vom  Hände  her  durch  Strich  in  den  Text  einbezoi/cn         37  l^ovi.  2.  (32.)  (.3.)  .23. 

')  Neuer  Text  —  Hebr.,  Vulg.,  LXX.  ')  =  Mäddten  (nicht  mit  dem  schlimmen 

Sinn  der  späteren  Zeit,  vgl.  Unsre  Ausg.  Bd.  41,  157,  3i). 


366 


^totototl  utib  Ijaiibfc^riftlidEie  ©inhäge.    (3tutf)  2.  3.) 


[331. 118*]  Omnia  vocabula  religionis  facta. 
mesj^sorum^:  propter  impietatein  et  hjpo- 
crisin.  'Polenta':  tuäjt.  Hordeum,  mace- 
ratum,  et  postea  iterum  tostum.  v.  le  üon  be(r  I^anb  loerfft  jv  3U 

unb  lafft  ligen) :  Oon  ben  (man=  5 
beln  lafft)  ^auffen  Inft  uBer 
Heificn  iinb  loffti)  ligcn^//* 
»■  if  (jetgt»;  jrer  ©djUngcr,  lria§: 
jrer  fso.'J  Sd^ioigcr  faljeS, 
lüal  rh  10 

e.  19  ©cfcgnet  f cl)  ber  bic^  erlennet 
:^at,    {ba  bu  !^eute  gefamlet 
unb  gecrtcitet  Vft^' :  2Bo  fjaftü 
I)cute  gelcfen  unb  tuo    I)aftu 
geerBettct  [rh],  ©efcgnet  fei)  15 
ber  btc^  erfennet  I)at.^ 
4.i!noic35,  isit.  [b.  20.]  Jod:   nod^nian,  'ev6e'.     In  Mose   ».  2o(@r6e)*:  (Sij^loertmag) 
'■'"Ä''''Mt§:  ber  Blutredjer.    Sac^fenfpiegel  ^etft§ 

[ein]  f d^loerbmag  ^  [+]  ^  »-22  (etn)rebe:  brcin  [>■]  rebe 


20 


Cap.  III.  III. 

[ö.  1  ff.]  Sßie  Icret  fie  fie  fo  fein  bulen.     »•  3  (ber'^ulle) :  falbe  r 
[0.8.]  f|at  Bein  unb  arm  ju  ficf)  gebogen.''    «  « (greiff   umb  fi(^):  (trümmet 

fid^)  erfdjuttert ''  rh 
[t>.  9.]  'fluger:  bie  barffä  bitten.  iii».9  ber(ärbe?o«/,(/a5«r.-(®c^h)ert= 

mag)  2s 

ins.  12  6rbe  «<«/,  dazu  r:  ((Sc^tt)erb= 

mag) 
[ö.  13.]  'Giemen':   [+]  iure  propiuqnitatis,  m»»  nim|)t  tmd  junemen  loid  ne= 

men  unt,  dazu  r:  -f  nemen 

iure  propinquitatis.  30 

[ö.  18.]  feirn,  rügen.  ^  »is  (aufflpren):  rügen 


1   Omnia  r 
21    .3.  r 


3  Hordeum    c  au.s   Horreum  J7  Joel  Bs]   biU  r  J9  +  r 


•)  messorum  [?J]  mesa  /"?/  Hs.  ')  7»i  rfi«  JSiöe?  aufgenommen  ist  der  Text:  öoit 

ben  tioiiffen  tafft  überbleiben.  Die  alte  Übersetzung  hernht  wolü  auf  Vuhj.:  de  vestris  quo- 
que  nianiinilis  proiicite  de  indnstria.  Das  Hebr.  bedeutet  eigentlich:  i^r  (ollt  il)t  l)erau§= 
jieljen  nii^  ben  GSotben.  ')  Neuer  Text  =  Hebr.  *)  Die  alle  Übersetzung  bleibt. 

')  =  Veruandter  ron  männlicher  Seite,  s.  Lexer  s.  v.  •)  Lutlier  hatte  für  die  alte  Über- 
setzung grcljff  umb  fic§  sagen  wollen  ttüminet  fid).  Siehe  nebenstehend  im  Handexemplar. 
')  Vulg.  hat  turbatus  est;  LXX:  iiaQa/ßij. 


^TotoCoH  unb  l)anbfd^tiftltd)e  ©intväge.    (3iut^  4.) 


367 


2.  flön.  6,  8 
Son.  8,  13 


Cap.  IV. 

[b.  1.]  [Talis]  4.KegLiini.Ü.  [DaiiiLclis  .8.]: 
Qimestio,  an  significet  nomen  loci  an  per- 
sonae.  locutus  est  sanctns  nnns:  almoni 
5  [///r)«/"|;  2Bo  bu  irgenb  !anft,  non  dicit:  fctse 
bid^  Quff  bei:  ftein.  Kst  locus  inecrtus: 
iSe|c  btd^  ettno  an  ein  ort,  vd  tuo  bu  luilt. 
Locus  est,  sed  neu  expressus.  Est  nomen 
loci,  sed  non  dicitur. 

10 

[ö.  2 ff.]    Vocabula   ebreicaruni    leguni   non 
possumus  reddere. 


]D.  ll.J  Et  fac  virtutem  in  Ephrata.  t^U 
gut»  in  @pf)|rata.  Sei)  ein  fralü  öon  groffen 
tljaten,  ein  tugentjant  fraln  bie  üicl  nu| 
fc^affc.  ^d^  lüüUs  gern  auff  'Jhitf),  '8icut 
30  Lea  jc.:  edificariint  domum',  sie  Ruth  faciat 
tuani  doiiumi  clarissiiuam  Ut  illae  duae 
fueruut  mulieres  virtute  JC.  [ü.  12.]  Si  etiara 
de  Boas  dicitur,  tarnen  ipsa  Ruth  includitur. 


[ö.  1 7.J  ®§  ift  nvxU  S)atiibö  tüilten  ^u  tf)un, 
ber  loiib  t)ie  geiuvt,  Sie  fol  ein  muter  lüer= 
30  ben  magni  nominis,  cum  illa  magnificeris. 
[b.  20/21.]  Ut  Salma  et  Sohnon  una  persona. 
Ratio    dubitatoris    est   haec:    Salma    cepit 


IUI. 

".1  in(n)§:  in§ 

ber  6rbe  tml,  dazu  r: 
(Sc^tBcrtmag) 
fe^e  bidj  t)er,  (Inie  bn  Tjeiffcft) : 
fe|ie  bid)  (()ie  rh)  l)er,  ctliin  Ijic 
ober  "öa  r;  dazu:  i.e.  aliqüo 
pJoni  Almoni  Nomen  loci 
incerti.  äBo  bu  Itjilt.  2.  Re- 2  sion.  g,  s 
g[um  6.    DaniLclis  8.'  '"        2a«.  s,  is 


6r6en  unl,  dazu  r:  (©(f}loert= 

mag) 

ber  ©rfie  nnt 

53tar)(e)tou:  5]tal)lon 

(lüerbeef)rlidjgcl}alten):iüQcf)fe 

feer  rh 

(fei)  teruffen) :  (mlir)  locrbe 
gepreijet  '//,•  dazu:  t'ao  cum 
illa  scil[icet  uxore  mirubilia 
i.  e.  Deus  det  ut  cum  illa 
magnificeris.'-'  r 
\\\6)i  \)üi  laffen  (a6gel)cn  einen 
6rBen):  nid)t  l)Qt  (an  ablaä 
[rh\)  laffen  abgel)en  einen 
6rben  ^ 
(5lmme):  loarterinne  r  uni 


IUI).  8 
IV  II 


2  .4.  r  .6.  c  aus  .4.  4  locutus  est  durch  Striche  gezogen  zu  4.  Reg.  4  (^.  2)  und 
zu  Locus  est  (Z.  8)  (p)almoni  Ils  am  Rande:  Ter  est  in  scriptura  saiicla:  in  Keg.  dani. 
et  hie  16   Et  fac(iat)  dazu  r:    fac  Virtutem.     Nos   diicimus:   ©Ott  gebe   bit  gliid   botju 

zu  30  r:  -\-  fac  virtutem 

')  Bie  gedruckte  [Gl.]  lautet:  Ploni,  almoni.  Nomen  loci  incerti.  Id  est,  aliquo. 
aSo  bu  Itiitt.  Im  alten  Text  ist  "ip'abx  ■'fsB,  wohl  richtiijer,  auf  die  angeredete  Person,  nicht 
auf  den  Ort,  bezogen.  ')  Die  gedruckte  [O/.]  lautet:  Id  est,   Det  Deus  ut  cum  illa 

magnificeris,  ut  certe  factum  est,   nam  peperit  Obed,  avum  Davidis.  ')  Der  alte 

Text  bleibt. 


368 


!I?toto!oII  iinb  '^anbfd^tifttic^e  Sinltäge.    (3iut^.  4.    1.  ©am.  1.) 


Ȋ'- Soma  2  lericho  et  duxit.  ludLiciini  .2.'  [Rahab] 
7  anno  Ljtü  dicit  .3.  [ö.  21.]  Boas  primus 
filius  nepos,  [ö.  22.]  et  nepos  sit  pater 
davidis.    9Bevben  olte  gefeUen  fein  gettieft. 


.1.  REGlVM  .1. 
Cap.  I. 

[ö.  1.]   Haee    nomina    sunt    in    paral[i- 

pomenis.    Sie  lomen  aUe  ^er  üon  Gore. 

i.G6ton.6,iiff. Samuel  est  filius  Korah.    [b.  4.]  6§  tft  ein 

ftuif  fleifc^  gelreft.     [b.  5.]  Turbatus  est  a  tnc. 
furore,  actus,  [commovit], 

[ö.  6.]  'caas\-  Penniua  ift  ein  'bo]e  fjaub.  per-  »■ 
tiu-bavit  et  derisit  eam  3c.  [ö.  5.]  '  Jraurig': 
\-\-]  de  boc  disputetur.  [331.  118'']  Eb[raicum 
vocabulum  Ijetft  commovere,  sicut  tonitru  jc. 
Indignatam  detestata  est  Hannam:  Su  "^aft 
bennocf)  fein  ünb  [fruc^t]  nic^t.  lllum  tjestura 
vdt  significare,  ba§  fie  f{(^'  Qngef(^nau|t 
'ijat  §Qben  fie  f)OC^  geljolten,  quae  hab[eut 
liberos,  gegen  ben  steriles.  2Jlit  tnotten  [un= 
geftume]  unb  toercEen  I)at§  Beibe»  get^an. 
[ö.  7.]  i.  e.  Ilie  casus  quotanuis  fStlfo  »• 
gieng§']  contigebat. 


[ö.  8.]  V.  d.:  6ö  [)Qt  bem  FAmna  eben  fo 
luel^  getf)an  als  hannae,  quod  insuitavit  2C. 


^a§  Grftc  23ud^  Samuel. 
I. 


■•  (traurig)    unf,  dazu  r:   c^^ex  w 
(i.  e.  irato  vultu  contra  pen- 
nennam) 

6  betrübt  fie,  (unb  trarff  ir  auc^ 
für,  ha^  fie  unfrudjtbar  lüar 
unb) :  raisertuseiustristiciaeK.  i'' 
(feer  burc^  ungeftüm  geberbe 
haf)  betrübt  fie  unb  tro^t 
fie^  feer  ba§  rh;  dazu  r:  es-; 


20 


(^llfo  tbat  fie  alle  jar,  Inenn 
man  ^inauff  ging; :  5tIfo  gieng§ 
aUe  tar  tocnn  fie  I)inauff  (30)  25 

(siens)  }fi^  '''*'  *'-^"  '■•  (") 
vultu  tonante  gestu   supcrbo 

insuitavit.    l^onifd)  ha^  maul 

auffluarff.*    ©leid)  rtibcr  fie 

bonnert  mit  ungeftüm.  30 


zu   2  r:  post   ingressum   in   terram   Cinaan.  zu    9  r;  -|-   'dedit   unain   partom' 

honorabilera    [ö.  5.]  zu   15  r:    -\-  Irritabat  am  unteren    BleUlrande,    nachträglich 

jieschrieben:  ©in  feine  portio  ^at  er  ir  mit  mitten  erau§.  fSBarum.l  tristicia  quaedani  vultus, 
qu.ie  significavit  dolorem  quia  hanna  esset  fecunda.  vultuose  contra  pennin.im.  Uli  ,ilteri 
signitieans,  se  favere  lianuae.  [continet  etlam  offen  signum]  animi  erga  alteram.  16  DTI: 
tonitruavit  antea  eam  r         19  fie  c  aus  ba§ 

')   WoM  verweclisdt  mit  Josua  2.  ')  =  bdianddt  sie  barsch.  ')  fic^  =  fie. 

*)  =  hohnisch  das  Maul  verzielU. 


5Ptoto!oII  iinb  !)aiibic^tiitlic^c  (»inttäflc.    (1.  ©am.  1.  2.) 


36H 


[O.  9.J  igat  bcnnod^  Secfjeii   uiib  getnmöen  i"t>.9 'Temphim":  i>alatium  dui  in 


ex  consolatione  viri.  'Temj)[li':  mu§  lafjen 
fo  Bleiben,  t|"t  aber  fein  templum  gctöeft. 
[ti.  11.]  9Jod^  ifüt  fie  nic^t  castitatem  virgini- 

6  tatis,  iiupossibilia  gcIoBet.  [ü.  13.]  öaben 
fie*  bic  fralren  3u  ber  [3eitl  bereit  truiidEen 
getrundcn?  fö.  17/18.]  Peninna-  loirb  Dol 
fein  gelneft  für  f reube.  [O.  20.]  Samuel  i.  e. 
qui  a  deo,  [ö.  21.]  Siguifieat  speciem  non 

10  temporis  sed  sacrificü.  [ö.  22.] 'Ofo;«';  vide.s, 
quid  «ignificet.  (o.  24.]  3.  iuvcneni.  ^ft  ein 
gut  opffer  getoeft,  [ö.  27,28.]  Sie  ift  fro  ge= 
hjeft,  ba»  fie  ber  löQxx  crt)orct  f)nt. 


Silo  vocatur  (Ar)  tabcrnacu- 
luin  r 


u  iintluortet    (jr)  ^ 
tüortet,  nnb 


nnb :    ant= 


Cai».  IL  IL 

!.'iiM,46ii.  li        [ö- l.j  3Jiaria  f)at  ir  gefang  l^ier  au§ 

ftubirt.     frolidf)  reben  faperire  os].    [ü.  3.] 

Vetera  sunt  superba:  'merät':  IneiS.    Locus 
i)äi.^i.89,i8      est  in  ps[almo  [Etsi  est  scuteutia:  in  exer- 

[citu].    nou  intelligit  deus  Jacob,  deus  nou 
20  respicit  eos,  sed  nos,  ut  Peninna  2C.  locus 

de  operibius  humanis.    ^i^  Irerbs  ntrfjt  ^in= 

au§  füren,   tna»  ir  furl)abt,  g^et  bod;  nidjt 

!^in  QU§.    Persona  inspicienda  cum  suis  cir- 

cumstantiis.    Ipsa  afflicta,  altera  insultat  3C. 

25   lam  expouit  se.    [b.  4.]  Xon  respicit  fortes 

ünt.  1,51  ff.     deus,  sed  econtra.    [ö.  8.]  Maria  egregie  ex- 

posuit:  deposuit  jc.     ^ft  ein  Siebe,    [ö.  5.]  t" »  5  uerfoufft  imt.  da-x  r:  [df.] 

'famelici':  Minus  dicitur,  uiaius  significatur.  i.  e.  muffen  umb-i  brob  bienen. 

Sßirb  bcnnod^   ein  ftroff   über  fie  gangen 
30  fein,  ^ä)  balt,  ir  ünber  tterben  ir  aE  ge= 

ftorben  fein. 

[»r.119»]  SBenn  bah  lonb  forn  tregt  k. 

fo  ift§  lanb  ftard,  econtra  ift»  infirma,  sie, 

ablatis  liberis,   [mater]  est  fortis,  econtra.* 
35  'Sterilis    peperit',    et    faecunda    sterilescit, 

Amissio  prolis  significatur,  realis  infirmitas, 


zu  3  Magnificat:  Jein  etenbe  magb  angejc^en  [».  1 1.]  r        10  Ol  um  r  triedeilwll 


lö  .2.  r 


')  fie  =  fi^.        ')  Peninna  ist  wohl  rerschriehen  für  Spama  (s.  Z.  12J13).        ')  Aller 
Text  =  Viilg.,  LXX.  •)  Vidi/.:  quae  multos  babebat  filio.s  infirniata  est. 

Sut^ct?  Sßcrfc.    58i6clii6cticljung  :!.  24 


370 


'f-rotofod  iitib  I)iiutfdjtiitlid)C  C'-intväge.    '1.  Sniii.  2.) 


uon  personalis,  Ainissio  prolis,  iam  coutra- 
rinm.  [O.  6.]  [quaere  gruB]  quid  semper 
jjetit,  ista  vorago  iiisaturabilis.  [ö.  9.]  i.  e. 
^3:i','ic';''32,'l7''>üivb  au-f'  fein  mit  inen,  [ex  psialmis]  Steri- 
lis  siiuilis  est  Ulis.  @»  tft  au§  mit  inen, 
finb  baf)in.  propria  sermo:  quiescere:  „ftitt 
fein."  Xoete  feci  'conticere'  jc.  i.  e.  ift  „ftiH 
3fr. 9,22  tüorben",  3"  nic^t  loorben.  'Non  glorietnr 
sapiens'  jc.  fö.  4.]  [qiionira  nun  virib[iis]. 
V[iilt  d[icere:  qui  habet  potentiam,  is  non 
habet,  potentia  eins  nihil  est.  Coneedit, 
esse  potentem ,  sed  esse  potentem  fecun- 
dum  :c.  ba^  t^nt§  nid^t,  [Non  salvatur  rex] 
Non  in  fortitudine  eius  virtus,  ]>otentia 
adest,  sed  nihil  promovet,  sed  qui  timet 
dominum  k.  Valere  virib[us  [abuudare] 
opibLus  prole  f)ilfft  nic^t.  [ö.  -5.]  Ista  habet 
.7.  liberos,  toaä  IjilfjtS  jc.  quid  !^ilfft§  miilta 
habere  sine  deo?  Plena  s[piritu  sancto 
Hanna,  piissime  canit.  llLnfer  •'ÖlCU'  (S[ott 
^et  fonft  nid^t§  ju  t^un,  b[enn  ba§  er  fi(§ 
mit  ben  Seuten  f ekelte,  ftrnffe  fie,  ut  peeca- 
tores,  fo  leftcrn  fic  mi(^  3C.  Öed  scriptum: 
'^ii.  5i,6ut  vineas  cum  iudicarLs,  [ö.  10.]  Vultus  dei  ' 
sunt  ignis  toiiitru  k.  lustificatio  mea  [non] 
deficiet,  man  tüirb  mein  doctrinam  feieret) 
f(i)eUen  jc.  ahn  left  [icf)  nidjt  afifcfjrcdcn. 
3u  grunb  gefjen,  tenore  desineic.  Ibi 
prophetat  clare  de  Christi  rcgno.^  ^ 

[b.  12.]  „'^eiloa":  qui  rem  suam  non  i-. 
curat,  sui  ipsius  negligcns,  [o.  13.]  seil,  est, 
qui  non  favebant  officium,  [imo  nesciunt,] 
sed  coiitrarium  facicbant,  lüuftcn  nil^t,  iDOu 
'^jriefter  red)t\  ampt  ift,  non  ibccrunt  ins, 
sed  peccavcrunt  in  ins.  V|ult  d[icere:  JlBenn 
fie  gc£ücf}t  f)Q&cit,  gieng  puer  l)in,  nam  au§ 
[bem]  topff,  lüciö  er  lüolt,  nicfjt  loaS  er  foU. 
|0.  15. j  fie  l)etten  arvinam  jc.  Kt  quando 
sacerdos  cupiebat,  lie§  er  im  ein  ftud  Braten. 


'  :toerben  ftiü)  inerben :  muffen 
,]U  nid)t  [/7'|  Irerbcn 

(niemanb  Hcrmag  etlfa-J  nn-j    s 
eigener  h'afft):  'iUel  üermiigen 
f)ilfft  bocfj  niemanb  //' 


(??nr  bem  m'ämi  inerben  er= 
fcfjredfen  feine  geinbe; :  ®ie  mit 
bem  fQmmi  f}abbern,  muffen 
3n  grunb  gel)en  rh,  än.-u  r: 
terrore  desitiere  lustitia  mea 
non  deficiet. 

3  (f)eilIofe  Sentc,  nnb  truften 
nicf)t  üom;  m'il'm.,  n'M) 
(öom)  rec§t:  (feer)  Bofe  buBen, 
bic  \rh\  [fragten]  nicf|t  [nacfj] 
bem[>7/|§e9m9i,  [nnb]  nad) 
[bem]  redjt 


^0 


il  ^tl]  §at  möglich  29  Christi  c  tms  C'liiisto 

')   Vulg.:  sublimabit  cornu  Christi  sui. 


.%•  (fv)  nii§ 


!Protofon  iiiib  I)iiiibirf)tifllic^c  Einträge.    (1.  Sam.  2.) 


371 


[b.  16.]    Omne    sivo   partein   sacerdotaleni, 
sive  populi.^ 

[S3I.  119'']  [tj.  17.]  Mincliu:  proprie  nniiius. 
[ü.  18.]  Samuel  fiiit  de  tribii  Levitico,  bvumb 
••■  f)at  er  foldje  fteibev  getragen,  [ü.  19.]  Mail: 
ein  f[eiu  !orl)embb,  pro  pustulato  jc.  @| 
laut  frfjter,  al§  tt)er§  t)ot)trt  f()ette  fic  eS 
oouirt]. 


10 


[D.  22. J  3)a  ftf)et  man,  bai  fic  gteic^lool  6ofe 
buben  finb  gelucft.  [ü.  2').]  ^luift^ett  Öütts»». 
unb  menfd^en  fan  fii^  utemanb  legen,  (piia 
ileiis  est  uiuis  et  noii  habet  superiorein  se, 
1.'.  ber  bie  jadfje  „fc^Udjtet",  quaiido  deus  est 
offonsiis  K.  Si  deiis  non  viilt  rernittere, 
nou  potest  miirmnrare  Iudex,  ber  e§  üer= 
trage. 


[D.  27128.]  Quaestio:  finb  fie  bereit  [ut  hie 
textus  dielt]  in  Egypto  priefter  getreft,  el)e 
fieHlofes  orbinirt  ()abeu?  [ö. 2y.|  'Priniitiis': 
f)eift  ^ie  ba^  befte,  nieblicfjft,  principale, 
[ö.  30^.]  Ula  est  poena, 


30 


[O.  83.]  'Non  auferain  quidem  de  altari  meo',  ». 
sed  diu  nou  vivent.  ubi  adoieverunt,  mo- 
rientnr.  Non  vult  reprobare  sacerdotio,  sed 
adulti  [viri]  statim  morientur.  dominum 
fidelem,  stabilem,  fol  nid^t  fallen  fol  [sic.'J 
[l).  3").]  ba§  ift  I)alb  Samuel  unb  fjalb  ». 
6f)riftu§,  fol  fefte  un-5  [sir.'j  geiois   fein. 


20  bic  (bn)  mn  fQ(5-mm  gebeten 
f)a(ft) :  bie  fie  \r\  u.  y,.  gebeten 
f)a[tl 

25  Die  alte  Cilosf:c  S)a§  ift  nicf}t 
3nöerftet)en,  aU  funbte  ?c.  i-^t 
gestrichen,  dafür  r:  [Gl.\  Si 
Deu.s  oifenditur  et  non  ipso 
per  se  remiserit  Nou  est  ali- 
quis  [/•/(]  alius  [vel]  superior, 
qui  iuter  ipsum  offensum  et 
offensoreni  mediare  possit 
sicut  iuter  homines. 

25  U)er  (Ian>3  fi^lidjtcn) :  Hier  fan 
für  t)'^n  bitten  rk 

28  (opffer):  feur  rh.  dazu  rh: 
i.  e.  opffer. 

29  (ben  (jrftUngen) :  benbeften  rh, 
darunter:  non  primitiae 

30  (»oirb  ncrfrfjmcliet  fein) :  fol 
tuiber  ueradjtet  Inerben 

32  j[nn  allerlei)  gut  ^^fiael'-:  jnn 
allerlei)  gut,  ba§  |>7(]  '^\xad 
gefc^e^en  luirb  rh 

33  (bir  nicl)t  allen  2JJan):  au» 
bir  niemanb  *• 


35  lt)ie  el  (jun)  nieineut  T)er|{en 
unb  (inn)  meiner  feelcn  (ift) ': 


3  nnj^  r         5  b^sa  r  n  gleid^lool.  (ba§)  17  murniurare  unulcher,  vielleicht 

mediare  26  fiefte  c  aus  (jeftc  33  diu  non  um  aus  non  diu 

')  Erg.  piirteui.  ^)   Vyl.  Vuly.  in  univer.sis  i>ro.speiis  Israel.  ')  Alier  Text 

wörtlidi,  =  Hein: 

24* 


372 


^U-otofofl  iinh  fjniibfc^vifttidjf  Pinivnric. 


Barn.  2— 4.1 


"Vf.  89, 3s  Tcstis  iu  celo  [terris]  fidelis:  ps[alraii.s  .89. 
fü.  36.]  i.  c.  Sie  tDcrben  3?ctlcr  fein. 


lüie   e-j   meinem  {jevlicn  imb 
meiner  )eclen  cicfeHet  r 
(fidjev):  beftenbiß  r 


Cap.  III. 

[ü.  ].]  [Cr^]  (g§  lüirb  ^ugongen  nl§  im 
3?afiftiim,  {)at  niemanb  ftubivt,  ift  bie  SikI 
unter  ber  S^nndE  gelegen.'  Samuel  ift  fomen, 
unb  toibcr  erfnr  gebogen'-;  ut  nos  i:\ni  jc. 
Eli  :^at§  loffen  fallen,  Xon  erat  ruptm-a 
visioDi.s  [defracta  visio  multiplicata],  \x)ax 
ni(^t  auSgeBveitet.'  Sßaren  Uienig  prebigcr 
pfartjerr,  tjal'enS  laffen  fallen.  [O.  3.]  i.  e. 
el)e  fie  buncfel  luarb.  ©ie  [Inmpen]  muft 
nidjt  „öcrlefdjen",  lierbuurEelt. 


III. 

(fettiam):  t:^eur  -|-  r,  <ln.zu: 
(llieUn-)  @-?  UiQreu  nidt)t  ).ire= 
biger  nod;  ),ifürl)er  gnng  ba-  r 


(öerlaffc^):  OertiiuMt 


«.  5 


[ö.  19.]  "[fiel]  auff  erben'  i.  e.  luarb  nicf)t  ^u 
nid)t.    [ti.  20.]  priiis  fiiit  verbum  protiosnm,    ».  2u 
[ramm]  sub  Eli.  [ö.  21.]  3^t  fe^ety  an,  nielior    u.  21 
.'sacerdos,   copiosius   verbum.     v|ult  cl[icere 
per  verbum  upparuit,  sicut  uobis  apparuit. 


leg  bic^  (toibcr): 
(Don  allem)  r 


leg  bicfj 


10 


(tinifte):  erlaubte 
(abermal) :  l^infurt  rA,  da.:u  r: 
\(rl.\  Deus  copit  apparerc  co- 
pioso  verbo  po.st  sub  Samuele.  20 


. Cap.  IV. 

[0.  1.]  iSft  nidjt  nomen  proprium,  sod 
appellativuni,  brnmli  laffen  Unr§  „l)clffen 
ftein"  Bleiben.* 

[931. 120^]  In. 2.1  3)er  ftreit  l](\\  fiel;  aufgebreit, 
ift  groä  iDorbcn. 


IUI. 

Vers  1  ist  durch  Strich  nnd 
^  noch  nn  den  Sr-lduß  ron 
<:<(]).  III (je.:ogen  und sf cht  hin- 
fort auch,  so  in  den  Bibeln. 
(baS  .ficer  Umrb  jnrtrenuet, 
baS  ^fi-iicl  für  ben  ipl)iliftcrn 
gefd;lagen   (lüarb):  ber  ftreit 


5  .3.  r  T  gelegen  c  aus  gelegt 

netreit  c  aun  aufbrcit 


Samuel  c  ans  Saniel 


L>:>  .4. 


■-'6  auf= 


')  =  ist  vernachlässigt  worden,  oft  bei  Luther.  -)  Diese  Worte  hiMen  den  Anfing 
der  Glosse,  welche  rotlstiiiidig  lautet:  2:i)clur:  (?•?  loaren  nidjt  5pvcbiger  iiori)  *4.*f<u:l)cr  fl'aiS. 
2ie  SJibel  ift  bn  initet  bev  SBntif  fletegen,  t)at  niemniib  ftubivt,  ©amiiel  ift  fomcii  unb  Ijntä 
loibet  etfut  gebogen  n.  II'm.s  an  diesem  Glossentext  in  Lntliers  Handexemplar  nicld  steht, 
/imlet  sich  in  den  Aufzeichnungen  des  Protokolls  (s.  ohcti  im  Protokoll  zur  Stelle).  Für  den 
Jhuck  sind  also  die  Texte  beider  Urkunden,  die  eine  ron  Luther,  die  andere  ron  Porer 
geschrieben,  kombiniert  worden.  ")  Das  llelrr.  bedeutet  wörtlidi:  loat  göttUcIje  Offen; 

boviaig  iiidjt  an§gebteilct.  *)  Gemeint  ist  Eliou  Kzcr;  wird  in  den  S'onderiibersetzii.nnen 

des  A.  'J'.  (t.',Jl  —  2<)  mit  .^ielffcfirt)n  gegeben;  in  den  Vollbibeln  immer  Eben  JOzor. 


ilitolofoU  iiiib  l)aiibidjti[tlid)c  ttiiittägc.    (1.  ©nm.  4 — 6.)  373 

teilet    ficf)   lucit    iiiib    Z^i^ad 
hjarb  f.  b.  5ßf).  gefd^lagcu  rh 
(©pitjen):  ([vuftittKjJ)  oi-bc= 
nung  r 
5  «scridjal:  cvfcfjaLlet  rh 

0.6  in(n)B:  jn» 
»•7  in(n)§:  jn§ 
fü.  ll.|  ;^cf)  r)Qlt  ftc   tücibeii   fiir   Icib  Qe= 
ftov6eii  fein.  ^  ».  t3fa(f)§:  fa§ 

10  «.19  h)(crc):  'm\ax\ 

(not):  hjel^c  r 

Cai).  V.  V. 

[0.  l.|   Fliilis/ini  \)abtn   doum   friimen- 

luriuni  deuni  gcljeiffcu,   3ft  Ceres  [d.  IMi.] 

i.'i   [0.2.]  dagon:  significat  piscem  ^  et  f'rumeii- 

tum,  |b.  G.j  'fd)Jüer':  tviliJt  fic  t)iU't,  auo-s^ssr  allüm  priifiindiim  r 

»■  s  Sa  antliiovtcii  bie  üoii  Watl), 

^afft:  S)a  anttoorten  fic  |W;|, 

Sajjt  [b.  a.  r/*]  bie  uoii  ®atf)- 

20   [ö.  9.J  i.e.  lialuieniiit  ticiis  [l*.  M.]  Ullbtiaficnö     u  »  (gctümel) :  lltmov  ;■  ««/ 

muffen  bebectcn,  vel  pustulae  extaut&s,  eiui-  (öerbcrbetcn    fie):    friegtcit 

iieutes,  finb  f eigtoarljen  ■'  getreft  k.  Ijcljmlitfje  plage  r 

11. 11  (tobten) :  lüürgen  r 

Cap.  VI.  VI. 

25         I  b.  2.]  lacite  uos  seientes,  untenidjt  uu§,     »•  -'  (Seutet) :  Icrct  r 

Icret.    [0.4.]  0/)/(7c,  ibi  habcs  testimoniiim,  tu  u. 4  (£vfc  iint,  cUcu  r:  ='?£;•  (irfc 
•luod  OjiMc  sit  locii.s^,   [O.  5.]   'JJIuft  foldje  secreta  loca  corpüri; 

ci"§  fjaben,  lote  ir  fjabt,  sie  mures.    [t».  7ff.]  jiiB.vfetae  rsr  r 
6§  fol  ein  iniracnliiiu  fein,  Quaiido  vaccae 

30  audiunt  vitido.s,  lauffcn  fie  juriicf,  .Si  per- 


i.s 


13  .5.  r  rhüistini  c  aus  Schilistini  25  .6.  r  -26127  Qi^ES  Ophal  (Ophla)  Ophd: 
liic  significat  secre(a)ta.  hab.  2  [2,  4j :  'lustus  ex  fide'  je;  qui  vero  jc.  Dazu  vermerkt: 
consulendus  Anrog^allus  r 

')  Gott  Baijon  hatte  Gericht  und  Hände  wie  ein  Mensdi,  den  Rumpf  wie  ein  Fisch, 
wie  überhaupt  Fischgotiheiten  an  der  philistäisdien  Küste  Jiäufig  sind,  vgl.  Lucian  de  Dea 
Syra  ^  14 :  De  Wate,  heln:- jüdische  Archäologie  S.  282.  ^)  Alter  Text  =  Vulg.,  LXX. 
')  Ophet  ("usi')  ist  nach  2.  Köu.5,24;  2.  Chron.  27, 3;  33,14  der  mit  einer  Mauer  befestigte 
Hügel  am  östlichen  Teil  des  Berges  2jion  (vgl.  Josephus,  Bellum  Judaicum  6,  6);  im  Plural 
z-^fj  bedeutet  dus  Wort  'Geschtoüre  am  After ,  'Feigwarzen'  (s.  oben  Z.  22). 


374 


"4)rotüfoU  imb  tjiiitbjdjrifKidjc  Giiitiäge.    (1.  Sain.  d—'J.) 


rexcnuit  vcro  jc.  Sic  fuc  muffen  lt)eif=  »s  locrbe(t  jr):  tocrbcu  luir' /■,  f/'(~«.- 
fageii  uiib  ein  nninbcrjeicfjen  t[)un,  muffen  non  curantes  sims  vitulos  chi- 
bci  fcltiev  öergeffen  unb  fterben.  mantes  r 

in». 11  jter  6rfe  uut ,   dasu  r:   =^-n-j 

deuteLronomii  28.  vers[u  25  [':'].   s  s.TOoici's.a? 
i'  1!*  (ben  ort  be§  groffen  leibcS) :  ha'i 
flroffe  '?tbel,'  <hizii:  i.  e.  luctus  »• 


fö.  18.]  SBirb  luctus  magnus  l^eiffen  a 
poena,  quia  illic  populus  percussus.  Sinb 
beunoc^  öiel  ftomer  Icute  gctneft  unter  ben. 


VII. 

B.iin(n)Ä:  ins  lo 

(h)ei())etcu:  f)eili9[/7(Jctcn 

u-sfo  lange  bi§:  fo  lange,  ViB 
6ia  hi)i  lonrben  nnf 
tueinete  nnf 

!)•  9  (fett   Samb) :    miWj    lemlin   /■,  is 
dazu  r:  [Of.]  a\\  ber  mild)  ift.- 


IX. 

»■  1  (e'^r) lieber:  lueib[^//]lid)er  uni.sRuiiji.i 

>5.  ■-'  (feiner  3[»ii9ltng) :  iunger  feiner 

man  r  20 

u  :.  in(n)§:  in§ 

öon  be(r)  ßfelinnen:  Don  ben|r]6. 
».  8  antwortet  Unbcr:  antlüortct  ©aul 

[rh]  miber 

zu  ein  vierteil  ein§  filbernSe!el§  •« 

steht  r:  15  pfienuige  i.  e.  pa^cn 
"■'■  "  (S£)9W"96"  (loaren):  gingen 
!•'■  13  (i|t  Irerbet  jr  jn  eben  antreffen) : 

(Ijeut)  (bicfen  tag  rtierbet  l)f)r  C^) 

l)^n  finben)  (Cras  ablbit  forte)  *•;  au 

dazu  r:  maueat  Iioc.^ 
iiiiMT  l)crrfd)e  imt,  dazu  r:  nsr 
»•  19  (bn  tüirft) :  l)l)r  folt  *• 
i'.  20  (lieMicf)) :  ba§  fiefte  >-1i 
V.  24  (ju  bicfcr  jeit)  nuff  birf)  bctjaltcii:  r. 

auft  bid)  t>el]aUen  ctcn  aiiff  bicfe 

jett  »•/' 


2  muffen  c  aus  luufcil  -m  0  Viil.  deiit.  28.  r 

')  Neuer  Text  =  Hdn:,  Vulg.,  LXX.  ')  Die  gedruckte  Glosse  lautet:  S!q§  ift, 

bn«  iiod)  nit  bcr  mild)  ifi.  ')  Der  alle  Text  bleibt  in  der  Tat  stehen. 


^itotofoll  iiitb  linubjdjiiftlic^c  ßinträgc.   (].  Soin.  t)— 11.) 


375 


».  :'G  ©(c)muel:  Samuel  r 

fpracf)  9fuff:  jprQcfj,  ^üiff 
»s'ßnnkn  bn§:  i?na6cu,  ba-:i 

X. 

iiiu.  3  ^ti  ©d^en  xlehi  r:  -p'x  alü  \*h\- 
niciem  ab  ;-s.    Sed  non  crcdo. 
bo  hjerben  bic^  {ha  felbS): 
ha  fclB'S  [>■]  iüerbcn  bidj 
brct  (ftüd)' 
»•5  tüciifogcn:  tnciffagciib 
1). nbic  (^\d:  bic  (Sfclinncii  rh 
V. -.'3 1)olcten  jn:    f)oIctcii    jn    luni 
bannen-  rli 


Cap.  XT.3 

«5        [ö.  3.J  'Concede':  fjor  auff,  laä  anftct)eii 
?ji.37, 8      iit  ps[almo.  73.':   dcsiue  ab   ira  et  dcrelin- 
qiie  fiirorem. 


[ö.  6.]  Spiritus  sanctus  irascitur  iu  Säule, 
[ö.  7f.|  3ft  benuodf)  ein  loBIicfjc  t)bcdieiilia 
gelocft  eim  joI(^en  üd)fentici6er,  fueruut  multi 
praestaiites  viri  in  liof  populo.  [ti.  7.]  Samuel 

■-'5  uiagims  reputatus.  JTu  t{)U  bi§,  bu  bal.  S)u 
folt  fornen  anfte^en  k.  Unlcuiipie  suum 
officium  mandare  et  suum  opus  committore. 
Söcnn  iif)  hxd)  t)etffe  Hafen,  fo  tf)U§  3C.  Hinc 
episcopatus.    [ö.  !'.]  'Krit  vobi.s  salus':  ^ft 

30  bennod)  ein  ^.^ropfjet  gclöeft,  forte,  pro  Samuel. 
VluH  d^icere :  f)al6  mittag,  um6  9. 10.  propter 


XI. 

v.3(alle)(!lteften:bie|/-]eiteften* 
^sit  benn  (fein  §eilanb; :  ;\l't 

benn  (fein  ^clffer)  niemanb  bei: 

un§  rette  rh 
B.  4©i6ea  (be§)  Saul(§):   ©ibeo 

[311!  Saul" 

w  •<  (man  jelet  ftc):  macf}t  bie  oibc= 
uüug  rh 


i' 3  (am  fjeiffeften  ift):  [beginnet] 
f)ei»  [juj  fdjcinen  (tüiU)  r 


15  .11.  r  ipz  iisciue  haec  veiba  frequens  eiit  pakad  receusuit  uicliuavit  r;  am 
unteren  Rande  pak:  wiederholt 

')  Dock  bleibt  diese  Üb<rnetzung.  »)  Neuer  Text  =  llebr.,  Vuhj.,  LXX.  ')  Die 
Kapp.  VII — X  fehlen  im  Protokoll;  es  wäre  möglich,  daß  sie  in  einer  Sitzumj  hesproclien 
tciirden,  der  Rarer  nicht  beiwohnte,  da  mit  Beginn  von  Kap.  XI  die  Sdiriß  deutlich  einen 
tietten  Anfang  zeigt;  vielleicht  icar  auch  nichts  zu  protokollieren;  auch  Luthers  Aufzeich- 
nungen im  Handexemplar  siml  sehr  gering.  ')  Neuer  Text  =  Hehr.,  Vulg.  '-)  Hs.Tü] 
ist  versclirieben  für  37.        'j  Alter  Text  =  Vulg.,  Hebr.;  neuer  =  LXX. 


37G 


allegoriani  «tue-  man  so 
Christum, 


l'rotofoll  uiib  IjaiibfdjiiftUdji;  (fiiittägc.    (1.  Soiii.  11.  12.) 
laffcn  !"tcf)eii,  propter 


V.  n  (fpi^eii) :  fjnüffeii  >• 
fallt:  fam[cn] ' 
fd)Iug:  id^Iiigcn'  rJi 
[am)  rjeiivieftcii):  t^cif 


[ö.  13.]  5)ta(^t,  victoria,  [successus]  ein  nii= 
fcljen  fetm]  l^cvrn,  [ü.  14f.]  Samuel  ift  Ijic 
admiuistrator  Saceitlotis  pro  imperio  loqui- 
tur  Samuel. 

Cap.  XII.  XII. 

[ö.  2.] '^cuc^t' :c.  5ti^  ^i^it  üüit  h-iegcii  «  -  (flcl)ct):  ,^cucf}t  /■ 
iüd)t§,  er  fei)  benn  \dhi  ju  felb.  Cassius 
ubi  audivit  iioineu  [3<(.  120'']  lulii  Ce:^aris, 
(ledidit  se,  licet  haberet  multas  copias,  lulius 
tameu  .3.  aut  .4.  naves.-  (j[uasi  d[icat  loft 
eiic^  meine  ünbcilin  '6cfoir)en.  [b.  3.]  duplex 
iniuria,  honoris  et  rerum.  Altera  per  frau- 
üur.  3,13  r.  dem,  altera  per  violentiam.  Luc.  3.  eadem 
seutentia.  asaJc:  calumniator.  'gim  gcloalt 
tf)Un'  per  speciem  iuris.  2.  ©clnalt  Ijeift 
postea  ein  fie^m  l)al§  ncmcn  i.  o.  occultavi 
aliquid  in  uegociis,  1)q6  get^on,  als  fe'^e  id^§ 
nid^t,  quia  nolo  videre  ubi  deus  vide^t.  lu- 
signis  nequitia  iudicüiu,  ba§  vitiuiu  trifft 
er  f|ie,  SBIenben  loffen  3C.  Munera  ex- 
5.3!üjci6,i9caecant  oculos  sapientum, 

[ö.  7.]  „SJir^te" :  ftraffe,  Volo  vos  arguere, 

ut   convineam   vos    de    omiiibus    beneficiis 

precibus     et    vobis    e.xhibitis.      Expectavi 

Zcäulcah  k.  cap.  5.    Accipiet  beuedictionein  30 

et  misericordiam.     ^ft  ni(^t  iustum  impu- 

tativum,    sed    iustum    charitatis.      lusticia 

operis,  Zcdvk  persoualis.   lustificare  [bonos], 

peccatores  damnare.     ^ä)  toil  fe^en  [Volo 

cxpostulare],  loeldje  redjt  f)abcii,  ir  ober  Wott,  35 

C  (beni)   [ciml  10  .12.  ;•  i6'  piJ  r         22  ubi  ileö  vide  Jh  2'J  vobis   //«) 

vielleiciu  ist  votis  gemeint        33  (peccatores)  |  bonos]         zu  33  lusticia  peisunalis  et  operis  r 

')  Alter  Text  =  Vulg.;  neuer  =  Hebr.,  LXX.  •)  Suektn,  Caesar  63.  Dio  Cassiun 
42,6.2.  Appian  b.  c.  2,  88.  Vgl.  Pauhj -  Wi.isfm-a ,  Ihal -  EmyMoi>ädie  Htiler  Cdss-iii.t. 
')  Diese  Worte  werden  ohtie  Ersatz  gestrichen.  Das  Hehr,  bedeut^ct  wörtlich:  SH>eii  Ijabc  id) 
liebtürft?    SSJen  ^abc  ii^  gelooüt^ätig  bcfjanbclt ?  *)  Vgl.  Anm.  2. 


V.  3  geioalt  (unb) :  gclualt  ober  *•  1:. 
(Dti  id)  jcnmnb  untcrbnirft 

O^ciinlid)  gcljaltcn) :  mir  bic 
aügen  blenben  laffcn  rh :  dazu     i;ut.  3, 13 1. 
/■;   Lüce  .3.  und  (im  imtervn  20 
Blattrande:  Muuera  excecant     s .ffliüjcicrj 
oculos  sapientes. 


»'•  4  !cin  gehiolt  nod)  iinrcd)t  ge=  25 
tt)an,  :  nod)  nntcrbnicft)  ■• 

i'.  7bay  id)  cnd)  r(i)c^tc:  boy  id) 
[mit]  cnd)  rcd)te  //' 
(gercd)tigtcit,):  )iioUf)at  /• 


'^rotofotl  uiib  (jttiibjdjriftlidje  (Jiutvägc.    (.1.  Süiii.  12. 13.) 


377 


'redete',  litigcm.    [ii.  8.]  5Iii  geijeta  an,  luil 

er|elcn  h)ie  from  fic  feien,  [ö.  11.]  Bedan, 

filius  dau,  Sainpsou.     [ö.  17.]  S'cr  ^ßro^ljct 

ift  fletnaltig  gelrcft  in  caclo.    ßr  ift  mit 

5  U[nleriu  S;>[nx  ®|ott  fd^lec^t'   ciiiä  gelücft. 

[ü.  18.]  3lft  atteS  gefd)ef)en,  ut  Samuel  maueret 

in  autoritatc  supra  regem.    |0.  20.]  Relinqua 

peccata  ge^cn  alle  bal)in,  Ivenii  nur  idolatria 

j.axofci.a     nic^t  bretn  lompt.   [b.21.]  Tolm:  terra  ['non 

10  inclinate']  -  inanis  finculta]  et  vacna.    Qnot 

sunt  quae  ex  animo  afficiautur. 


[ö.  25. 1  Ciu'a  reip[uijlicae. 


i'sibem  (e)iteln:  beut  Giteln  r 
nu|ct  (eud))  nic^t :  niil^et  nic^t 
fon  (euc^)  lüc^t:  law  nidjt,- 
dusur:  @ttelinr  i.e.  Dil  niliili. 
i>-22  (Tenn)  ber  .'öGSfül  (toirb)  fein 
tiolä  nidjt  (tjerloficu) :  aber  |  r] 
ber  m'M  [tierlejftj  fein  öolc! 
nid)t 
u.  25  (Beibc)  jv:  it 


Cap.  Xlll. 

jipsi  13, -.ii  Saul  regnavit  40.  Act[orum  .13.  et  ibi. 

20  Libcr  Regum  fol   l^etffen    über  propiie- 

tarum,  qiiia  ista  omnia  gubernant.  [ö.  1.] 
i.  e.  ©aul  {)Qt  ein  iar  rcgirt :  non  loquitur 
de  anno  etatis  sed  regni.  SBor'^in  ift  er 
im  regiment  gelueft,  jiostea  k.    [ü.  3.]  lona- 

35  tliaii  ber  ,0>unge  fonig  ift  bereit  fetf  gettjeft. 
V[ult  d[icere:  \^^  barff  öold],  Ia§  ein  fd^al 
geljen,  ha§  bie  GBreer  tjoren.  Pliilistini  di- 
xeruut,  gl),  bie  Ebraei  [füllen  unä]  uber= 
jiel^en  zc. 

30  Quod  lonathas  percussit  JC,  ba§  loffc 
man  fbie]  Ebreos  ^oren;  mandat  nun- 
ciis,  ut  ista  dicant,  scÜLicet  quod  louatha-s 
percusserit,  ba§  fte  Itä  Irerben. 

f9?r.  121»]  |b.  5.]  51u  mit  fid)  ha^  !onig= 

35  reid)  fester  hienben  post  istos  .2.  amius.  lila 
non   computo   (T.  M.]    in    Bibliii^,   in   aliis 


Xlll. 


vv  3  Qx  66rccr  fjoret  ,5u) :  '3)a§ 
laffet  bie  66rcer  fjoren  rh :  dar- 
unter: .scil[icet  percussos  plii- 
listeos  ut  animentur  fugitivi. 


2  Bedan  r  wiederholt  19  A'i.  r 

toetbcn  mit  Strich  zu  Ebreos  Z.  31  gezogen 

')  =  scMechthin. 


21  isla]  »ohl  isti  i/emeiiil  33  bo§  fic  bis 

zu  35  3000  laujcnt  toaacii  !C.  r  [Vijl.  V.  5.J 

')   Vtdg.:  Nolite  declinare. 


378 


'4>rotofoü  iiub  l;aiibici)vijtlid)c  tviiiliagc.    ^1.  tenm.  13  —  1-1.) 


v.  11  ju  (recEitcr)  jeit:  311  bcftiiiip= 
tcf  [^1  äcit 


liistoriis    uou    crederem.      i£inb    glcicfltuol 

liopulosae  urbes  gclocft.    ©inb  beimod)  Uicit 

'eraiiff  geiiogen'   in§   lonb.     [n.  7.]  P]braei 

aiitem,  bte  flogen.    \\).  8.]  7.  dies  fjorven  in 

aiigiistia  tanta  ift  üicl.    S)a  feÜt  fides  bereit 

ba  "ij'm.    [b.  11.]  SBil  U[nier  §[err  jd^lec^t' 

fjoben,    ut   rex   iiiliil    faciat    sine    Samuele. 
2.giiiu.6',"i3.i7-^"'^    peccavit    |T.  M.],   quod  sacrificavit? 

Peccavit  [D.  M."|.    Tum  etiam  David  ic.  sed 

iussu  sacerdotum.    [ö.  12.]  Ibi  vides  pecca- 

tum    Saiilis:    sacrificavit    [getüogtg]    sine 

maudato  dei.-  u  u  (fbi^cn):  l^auffeii  r 

6ine:  (Sine[r] 
(e)p()ra:  D\)i)xa  rh 
i'isS)(ie)  anbei":  S>[cv]  anbei; 
3)(ie)   britte:   3)[ev]  brittc 

[b.   llt.l    'fdjmtb',    bas    finb    bofe    hiegev, 

|b.  21.]  äBenS  veibiim  ftnm>jfi  ift  lnovben 

unb  ii^iifft  jc.  [lüirb  nimer  giYabc-'  |^j]^    ^  22)0(0) ff en:  U)[o]ffen 


Cap.  XIY. 

[b.  3.]  :3ft  .4.  nepos  ab  Eli. 
[b.  G.]  (Sl  ift  picmis  fidc, 


[b.  10.1  Nüu  est  tentatio  dei 


fb.  15.]  Exei'citus  est  contenitus,  unb  bic 
ftvetffcv  oucf),  bie  ba§  lanbc  berbcrbcu. 
S)ic  boi'  f)er  ba§  lanb  blnnbern  unb  ber= 
>r)uftcii.    (So  luiib  ein  felb  gcfd;ve>)  gclucft. 


Xllll. 

D.  I  (ju  bev  jeit) :  [ciua  togc§] 
».  :i  fon  beö:  fon,  be§ 
iu».6  fdjtüei;  iint,  dazu  r:  ^:sr  nn= 

gelüeret  berfdjoffen*  [so!] 
«■8  in(n)v:  jnö 
D.aftiUe  Bi§:  ftitte,  bis 
u.n  jn(n)§:  jns 

»•  12  fo  iooüen  lüiv:  fo  luollen  luir[ä] 
ui:i  nibei':  [bav]nibcr 
>'  1.-.  e»  !aui   cin(e   ftud)t)    jn(n)ö 

fioger:  cc<  tarn  ein  fdjreden  \ih\ 

jnä  Säger 
unb   (bere  bie  ba  berl)eeret 

Ijatten,  fom  (\\iA)  bie  flud)t 

an):  unb  bie  ftreiffenb  rotte 

erfdjratfeu'  and)  rh 


22  .14.  r 


■ii 


')  fd^led^t  =  svidcchlhin.  -)    Die  Zeilen  6 — 12   sind  nls  lebhafte   Wecltsrlrede 

zwischen  Lutlier  und  Mclnndilhoii  ^11.  dinkoi.        ')  Ils.  Qt  oder  gc        *)  Schreibfehler  für 
üctfi^lofjcii.         ')  ctidjtadcii]  //.-•■.  L'rjdjnifcii. 


i^tutofoK  mib  Ijniibfdjrijllidjc  (Siiittngc.    (1.  ©nni.  14.) 


379 


[n.  ir..]  3^11  l)at  iiLiifer  •'ö|Cir  C^iLott  ein  [trcit 
Qiigcric^t,  bcr  iDuiibciUdj  \\t  gctocft. 


siPüiu.io  5  [b.  24.]  „foftet."    xVct[orum  .lu.:  'aiibcifjeii', 
Sic  dicitur. 


1).  22 


[b.  25.J  'bo'j  gan^e  Saub',  ift  auff. 

[o.  27.]  Mail  loeiä  an  '  baö,  bn-3  mit  bcr  fpi|e 
geftfje^en  ift.     [ö.  28.]  Mal,  ex  fume, 

[b.  29.]  'ßanb':  bQ§  Doli  im  Sanb. 
[b.  30.]   SBenn  fo   fjin   aus   ganc^eit   lueve, 
Ibica  ;3onQtf)an  angefangen  f)at,  lucicn  bie 
5|}l)ilifter  gar  gefcfjlagen. 


0.  25 


25 


[b.  31.]  f)a'6cn  lang  gcerbeitet  unb  ba|u  nid)t 
geffen,  [d.  32.]  i.  e.  ©ie  f^nBenS  nidjt  gelueffert 

3u  noc^  gar  gereiniget  üom  filnt.  l^aben  fein 
loaffer  gctiabt,  haä  fie  c§  fiettcn  geliniffcfjcn, 
aud^  nidjt  3ett,  ba§  fie  e§  gctncffcrt  fetten, 
benn  [bie]  ^ubcn  pflegen  [borfjin]  jn  Ineffern. 
[b.  34.]  3ft  twtf)t  bruBcr  luorben,  duces  mit 

35  ben  tjouffen.  [b.  38.J  Ostende  fC.  C]  inuo- 
centem.    9?ein,    ba-r-   iuit   id)    nic^t  tjaBen. 


[b.  43  ff.]  3lft  ein  fleglid^e  historia. 


')  Neuer  Text  =  Hebt:,  VuUj.,  LXX. 
')  an  =  ohne.  ')  pinoth]  niiB  Hebi: 


berlieff  ficf)  (fjin  nnb  luibcr): 
üerlieff  fid)  unb  )uarb  3U= 
fd^miffen  rh 

()oretcn  ha9:  f)üreten,  bal 
(aÜe-3)  botö:   baS^  [/7(J   boW 

Iber  (a3rob)  iffet^-  Iber  ett-- 
h)a§  [rh]  iffet 

Sa  (foftet  auc^  allcä  bolcf 
!ein  brob) :  S)a  af§  ha§  gantje 
bolcf  nichts  r 
g§  (tag):  g§  inar  rh 

(auff  bem)  f  elbe :  t)m  [rh  \  f  clbe 


•  28  Ibor  (aber  mi'ibe) :  mar  matt 

tüurben  r 

-'S  betrübt:  gel)rret  *// 

3u  (öette  haä  bolcf  l)cute  geffen 
bon  bcr  ffientc  feiner  ^einbc 
bie  e»  fonb,  fo  hjcre  aud)  bie 
fd}lad)t  groffer  »borben  Ibiber 
bie  S^il^ilifter.) :  (äßie  biel  mef)r 
fo)  (f)ette)  SBeil  ober  ba§  bolt! 
■^eute  nid)t  fjnt  muffen  effen 
bon  ber  beute  feiner  feinbe  bie 
e§  funben  ^at,  <Bo  i^ai  and)  nu 
biefd;lac^t  nidjt  groffer  Uicrben 
tonnen  luiber  bie  pf)ilifter  rh 
■  31  feer  (mübe) :  feer  matt  r 

•  •i;  (mit  bem  blut):  fo  blutig  /■, 

dazu:  idest   noii    do|)uratuai 
a  sanguine  pcrjaqiiaiu  r 


0. 38  (fpi^en):  ^auffen  r;  darunter: 

lilnoth  * 
i>4i(Sd^aff    (toa§)    rcdjt    (ift): 

©djafffe]  redjt 
V-  <5  f)at§  burd)  in:  t)at§  l^eüte  [rh] 

burd)  jn 

--)  Alter   Text,  =  Uebr.,  Vuly.,  LXX. 


o80  '4-ivütulüU  imb  IjaiibicljnjUicljL'  (iiiilrnflc.   i^l.  äciiii.  14. 15.) 

1*1.  i-.-l''|    |li.   17.|    Saul  riat   iimarrct. 
öl  l)at  beiiiiüd)  gliitf  gcljubt.  u.  sa  riiftigcii  uiib  (icblicficii)  Wiaw. 

[ftordeu  fa]J  imb  riiftigcii  |"b| 
5}tan  ?»w,  (?«,:«  r:  ^\ 

Cap.  XV.  XV.  5 

u.  2  (@)e6aotf):  ^eBaotf)  r 

ftebarf^t  Uia-J:  bcbcidjt,  luü» 
iu  \).  4  @anl  ?«'s  SSoW  «(«^ 
iiiu.r.'  ©tegjei(f}en  unf,  dasn  r:  tro- 
pheum  10 

u.  14  (gefc^vcl)) :  blecEen  r 

(gcjd)rel)) :  trüKcn  *• 
u.  i7  2!Q(y)  bu:  S}a  bu 
[b.  22.|  gef)orif)en.   ['auff  mcrcfen'] ,   im 
fngcn  laffcn,  obedire.    [ü.  27. 1  ;Aft  bcv  lang  is 

Joeife  rocE,  bQ§  (i^ovfiemtib.    [ü.  29.J  Victor,  i.uv29  r.- 1  Gf.\  man  iul  töottcä  tooit 
'triuinphator  Israel.'    @r  [©aul]  lüil  imer         nidjt  enbcni  nocf)  bcfjerii  ©r 
llLuferit  §|cn-®|ott  meiftevn,  al§  bette  er»         lejft  fid)  lüd^t  cnbevii. 
lüdjt   öevftanbett,   gefeilet,   lüdjt   getroffen. 

Idolatria   est    peocatmu    pec^atorum.     Sßic  20 

er  bciffet,  fo  ift§  nidjt  rcc^t.  Dura  concio. 
5Rnn  fol  fein  tnort  imb  bing  nidjt  bcffern. 
SÖeiin  er  et>ua§  gejagt  l)at,  fo  bleibt  er  ba= 
bet),  cnbertg  nid^t.    Verbum  tumn  maiict  in 

aetennim.     (t).  32. |    Alii   leguiit  per   ineta-iiiu.:«  311  jni  gelroft  'utt  25 

tliesiii  literarüm  ligatiis,  alii  voluptuarius, 
delicatus.i  §at  gebadet,  id)  toil  bennod; 
fetf  fterben,  vel  lig-atus.  Igat  tooHen  con- 
temptor  mortis,   volo  ]iati    ol§   ein   fromcr 

I)eiltger   man.     §abeu  ludeos   für  Seufel  30 

gegolten  [non  sunt  p(>|)nlu.s  dei],  loie  Ad- 

ver[sarii  itn§  beute  t)alten.    [ö.  34f.]  [lieber    v.:n  (:yibca(tl))  öaiil:  ©ibea  Saul 
■Öcrr  ©Ott,  ift  ba§  ein  faU].  ^ 


14  .15.  r  zu  17 — 24  ijuer  zu  den  Texlzeilen  sieht:  [».  :!2.]  ivit  t.inquani  ad  epulas 
propter  suum  deum.     Et  f|at  fidf)   nicf)t  ucrfetjcn  i.  e.  baS  man  in  IDUiG^n  jot.  >■  =«  37  ~l- 

gctroft  [u.  .S2.]  r        zu  31  pnpuUis  dei  nui§  nirfjt  p"pii!iis  doi  Tjciffcn  in  niiiudi'  r 

')  In  den  Vofthihchi  hat  LiUJur  übcrseiA:  ''.ügag  gicng  ,511  jni  gcttuft  [Vidi/.:  oblatus 
est  ei  Agag  piiiguissinuis  et  tremens;  Hehr,  nn?"?  —  '»  Jjitslii/lcriLJ  In  den  Sonder- 
drucken des  A.  T.  II  Teil  1024—27  hatte  er  für  gctioft  ijemuß  jcttlid). 


5pvotofüIl  uiib  l)aiibjd)tiitlid)c  (>iiittägc.    (1.  2nm.  16.) 


381 


Cap.  XVI. 

[ü.  1.]  Sift  bcr  fontg  Bereit  in  odium  gc= 
fallen  huins  prophetao.  |0.  2.J  Ibi  Eclypsis 
historiae  est:  non  est  scriptum,  (|nare  Sani 
s  insidiatus  Samueli.  'ßpffern'?  Contra  Mosen. 
fö.  4.]  6inb  feer  erfdjvoclcn ;  gcbac^t,  loa» 
kbeut  bas.  |ü.  5.]  Xa-i  jol  \a  ein  neib  90= 
niarf)t  (]akn.  fo.  11.]  Sif^er  ift  SaOib  nidjt 
flcnennet. 


XVI. 


[ö.  14. 1   Stupidiim   liu'ore    [attoiiitiini],    Iur- 
is  l)arc,  'agitare^ 


D.  !-•  mit    (f)u6fcf}cn)    angen:    mit 

jcfjonen  ['J  nngen 
falBe'  in,    ber:    jnlk    \n, 

benn  \rh\  ber 
D.  13  3{ama(tf)):  3iama 
B.  14  (treib  jn) :  (fiirit  ira)  mad)t  l)'^n 

feer  nnrugig;  (kczu  mn  unteren 

Blattmmh:  SIBnnberlirf;,  tot 

unb  jornig^ 
f  i;.  (ber  treibt  bitf)) :  tnad^t  (l)f)n) 

bid)  feer  iiurngig  rli 
ber  anff  ber  ■ötu-ffen  (nnb 

(Seitenfpiel)  !ünbe:   ber  anff 

ber  .Söarffen  IüdI  \);>\t\i\\  \rli\ 

fi'inbc 


[ö.  15.]    S)er   tcufel   reit    bic^'-,   germanice. 

impiilsio  ad  nialiiin.  S)er  Tjeüig  geift  Tjelt 
20   lioniineni    in    voluntate   reeta    et    .sensu    in- 

cornipto  Econtra  malignus  jc.  ha%  einer  irr 

ȟirb  im  Irom',  nt  dicitur  k.    3ft  md)t 

tcrrerc,  3ift  jomig  geloeft,  ber  t)obn  [f)at  im 

tot^  getl^anl  mad^t  im  oll  fein  bing  irr. 
25   Cum    Spiritus    sanctus    aliquem   deserit,   fo 

gebet   fein   bing  !rnm  nnb  nnrid)tig  tneg. 

3ft  bo5   unb  jornig  luorben,  toie  ■'pierjog 

@eorg,    incitavit,    contiirbavit,    uugcbcrbig 

[finb  im  fein  fteden  red^t^  !unb  niemanb 
30  mit  im  untbgcben,J  nos:  madjt  in  ftorridjt, 

2  .16.  r       ftorig  r         4  quaie]  gue  i/s         2:i  gctDcft  (Derjc^mac^t  im)         zu  25  -{- 

„treifi"  [ö.  14.]  r  zu  '27J28  quer  zu  den  geschriehenen  Zeilen:  SlOeife  man  unb  bennod5 

gtimig,  pugnans  de  gloria  fecit  cum  inquietum  r  28J382,  3  Die   Worte  von  incitavit  Ms 

terreat  stehen  am  Rande  und  Zwischen  den  /eilen         29130  [finb  im  lis  iiniJacfjcnJ  vom  Unler- 

rande  durch  Strich  zu  unfleierbig  Z.  2S  yezoyen 

')  Diese  letzten  Worte  fitukn  sich  zu  Luthers  Lebzeiten  noch  nicht  in  den  Bibeln, 
audi  noch  nicht  1551,  1556,  1559;  aber  z.  B.  in  der  Stadesclien  Jubel  1702  sind  xie  gedntckt. 
Vgl.  Kraß, Bodronms Historiae  Veisionis  Germanicae Bibliorum,  1711,  S. 50 ff',  und Rcituxcim, 
Verlfidigiing  der  deutschen  Bibel  Lutheri  171S.  ^)  Vgl.  Unsre  Ausg.  Bd.  30,  331,  33  u.  ö. 
')  Diese}-  durcli  ut  dicitur  ah  sprichwiirtlidi  gekennzeichvcte  Ausdruck  nicht  bei  Thiele;  im 
DWtb.  s.v.  Kram  II,  6,  c  noch  ein  Beleg  aus  Luthers  Tischre/lc».  ')  Sprichvorf,  nicht 
bei  Thiele;  vgl.  Wander  'Stecken"  Nr.  3i!,  37;  ted^t  =  gerade,  eben  genug. 


382 


^totofoQ  iiiib  ficinbfdjriftütfjc  ffinlriigo.    (,1.  Sam.  h>.  IT.) 


eum  coiifudit,  ^at  in  jovnig  gemacfjt  auff 
«.iob'ss,  16 ©ninLUel  fecit  eiim  tenibilem  In  lob:  er 
IJiac^e  mic^  ntc^t  tr  nee  terreat.  :^Qt  llttd^. 
S)ali  t)Leilig  fciir  auff  bcn  Samuel,  ba§  ®ott 
il)ti  [»(.  122^]  f(^enbe  unb  all  fein  disoipulos. 
Versus  in  furorem,  ift  gar  irr  loorbeu,  ira- 
tiis,  inipatieiiH.  @§  loirb  im  3"  '^er^en 
gaugen  fein,  ba§  er  uimer  fol  fonig  feiu. 
@r  ifat  mi(^  jum  fonig  gemai^t  ber  au= 
mei^tig  ^  ijfaff,  ba§  er  mid}  ju  fcfjanbcu  mad)t. 
3ft  iiidignatio  et  fonfusio  nieutis,  iit  ceruere 
fuit  am  alten  Sanböogt.  [ö.  18.]  atteutus 
[üleiffig]  ad  reiu  psallendi  et  intellectib[ilis 
unb  mit  altem  bleia  [germauice  reddidimus]. 
Iiidicium  et  observatio.  [ö.  21.  |  'stetit': 
bienet  für  im,  iit  significet  ministerium.  % 


0.18  ber  fan  auff:  ber  fan  liiol  l^i 
auff 
ein  (reblicticr) :  ein  ruftigcr  r 
».  ai  (trat)  für  j(n):  bienete  [^J  für 

im 


Cap.  XVII. 

[ü.  1.]  Quercetum.  Damim  luirb  ha  ein 
pugna  fein  geloeft.  a  saugidne.'^  [ö.  4.]  Inter- 
diialis  ad  unuin  [duellio  quac  ausit]  [ü.  1.] 
f'congredi'  Jc] :  Est  nomen  Epitheti  fsed  est 
dediictuin  ab  iuter].  [ü.  4.]  ^ift  ein  fcer  lauger 
man  gelneft.  Quid  si  ein  3'oet)man  *,  virum 
staturae  duorum  virorum.    Dualis  filius. 


XVII. 

i'.  4eiu  (Wau  ein  ,^?empffer):  ein 
pl{l)fe];  da.':u  r:  (interdualis)''   20 


«.  7  (2Baffen)tregcr:®(j^iU[>itrcgpr 
»•^3eug:  3eii9  25 

0.9  (^an)  er  Iniber  mid)  ftreiteu: 

3?ermag  \y\  er  Iniber  niid)  fyt] 

ftreiteu 
(ßan)  id)  aber  (über  l)I)n)  '•": 

SSermog  [r]  id)  aber  ttjiber"  >•  30 


zu  5 — 12   guer  zu  den  Zeilen:  iluplo   cxcedens.     slatura  et  roliore  »■  /*'  .17.  r 

19  a  sanguine  vui  Strich  zu  Damim  Z.  18  i/c'Mi/en  zu  2^;}'.  tem|)ffcr.  Si  er  jo  flvoä  flelBcft, 
ift  er  wot  fo  ftardE  flclBcft  aU  .10.  meiincr.  t)cltc  loot  niiff  ein  mcil  je^cn  (unncn  nibber  i(^In^cn, 
praosertini  instructiis  talib|^us  aniiis.   >• 

')  Vgl.  Mich  inline^  Unsrc  Avxg.  Bd.  HO",  45,'),  27;  Qnicdjtig  eine  Be.sckimpfinui  iric 
elend,  verflucht,  toll.  'J  a  sanguine]  (iemcint  ist,  daß  der  Ortsname  Damim  etymologisch 
ron  DT  =  33Iut  kommt  und  öoni  S3Iiit  ivird  der  Ort  seinen  Namen  f/chaht  haben,  weil 
einmal  eine  Schlacht  dort  stattfand  (ba  ein  pugna  getuefi).  ')  iiitenlualis|  LXX  hat 

in  V.  2::  für  Sitfif  dvi/ij  6  /naaToc  [in  imserem  Vers  dvijo  <ivraT<'K}.  Hehr.  n'^5i3rra;"'X 
=  ÜJlittct^innim  und  hier '^\wH&mp](x.  *)  Vyl.Anm.:!.  '■)  Über  uin  Xjfyl  steht  dunkler 
nianoat.         ")  toiber  mit  dunklerer  Tinte  wohl  nicht  von  Luther. 


^tototoH  iiiib  f)anbid)riftlict)e  ßiultäge.    (1.  Soiii.  17.  18.) 


383 


[ü.  ll.J  Xcr  lüirb  Uorf)in  Uicl  L-sraelitae  ev= 
tourgct  I)abcn.  SBoI  lüoEen  nur  ittia  oHe 
in  fafjr  JC.  einer  fol»  aufridfjten. 
fD.  18.]  lacteos  ^Nungc,  frifcfjc.  Tu  licbci 
Igcxt,  hjic  f)at'en  fie  ftigt.  Milites  l)abeit  ii; 
fpeifc  mit  nuijfen  bringen,  ^aben  fein  5Pro= 
Imnb^  ger)nbt. 


w  fo.  28.]  'Paiicas':  6ift  nid)t  tterb ,  has.  bn 
viri  fi^afe  lücibeft.  |t).  ;i5.]  Sßenn  ba-j  iu 
graeca  lingiia  ftunbc,  fo  loer»  ein  fobel. 
@in  leben-  beim  barb  nemen  nnb  tobten  3C. 
|ti.  38.]    [ve.stes    Saulis    ic]    Divina    opora 

ir.  jcfjeinen  fo  nerrifd^. 


[ö.  52.]  23}o  fie  [)Qben  t^or  gelaffen,  finb» 
fie  ^in  ein  geloffcn.    [ö.  55.]  §at  er  bereit 
20  ticrgeffen  be§  Tabib?:  5>or  bot  er  in  nid}t 
rcdjt  nngcfe()cn.  ^ 

Cap.  XVIIl. 

[O.  1.]    lonathaii    intellexit    opus    deus 

videns    hoc    miraculiini,    Sa§    mUy    babclj 

25  fte^en.    [t>.  4.]  :^\iijd  fein  !Ieib  jc.  et  dat 

Davidi,    [i.  e.]    cedit   regno.    dat    regnuiu. 

[ö.  5.]  Xa  ftefjet'3  noii^  »üol, 

[ö.  7.]  'Decem':  ha§  laut  ni(f)t  >ool  ju  .^ofc, 
so  fo  f ollen  bie  Ineiber  nit^t  fagen,  S)a  fif)et 
man  lool,  Ina»  agitatio  diab^oli  fei). 

[SSI.  122'']  [ö.  8  9.]  §eut  ober  morgen  fie 

in  jum  fonig,  unb  ftoffen  mid)  l)in  toeg. 

i.  e.  2Ba§  S^aOib  tt)et,   luar   barnac^    ubcl 

3i  get^an.    3"  -^ofe  fagt  man  i|t:  Sßarb  im 

ungnebig. 


».  17  in(n)§:  in§ 

u  18  (ttieid)e)  i^cfc:  friifd)e  |'i  .^l-cfe 


»■20  loa (-3)    on§ge.^ogcn:    Umr   [r| 

ausgesogen 
»■  2s  (ßempff et) :  [5)h)fel ;  darx  r:  +• 
11.28  bo§t)ei(§):  bo§l)eit 


o-ii  (2Baffcn)trcger:@rf)i(t|r|trcgcr 
u. DO  Stein  nnb:  Stein,  unb 
»  M  lieff  er  unb :  licff  er,  nnb 
"  win(n)5:  jnS 


XVTIT. 


V.  5 
0.6 


(Sieng) :  30g  r 
(@)eigen:  Steigen  r 


(®r  rtirb  no(5  i^onig  loerbcn) : 
ba§  lonigreitf)  trit  nocf)  fein 
toerben  r 

Saul  (h)arb)  Saöib  (gram), 
öon  bem  tage  (an) :  (^atte  ein 
äuge  auff)  ^  Saul  fal)e  Xaüib 
faur  an  Oon  bcm  tage  r 


zu  6  Iiitcr  medius  r         141 18  Divin.i  bis  fftAm  unl 

')  So  für  Proriant  getcöhitJich  hei  Liitlier.  ' 

er  mtrde  scheelblickend,  neidisch. 


23  .18.  r 
=  Löwen. 


20  Davidi  c  aits  Ucgi 

')  Hebr.:  j^-s  ■'rr^i 


384  *ProlofoIl  iinb  Ijnnbjdjtiftlidjc  eintrnijf.    i,l.  Snm.  18. 19.) 

[ö.  10.]  'Prophotavit'':  (fr  ^at  bic  proniissio- 
ues  anber?  gebeutet  quam  Hauiuel.  ^\t  ge= 
Uiiflili^  interpretatio  verbi  dei.  [ö.  lOf.] 
Auctoritas  regum,  quam  deus  illis  dat,  est 
baltheus,  ».  13  (gieng) :  30g  r 


».  15  |o  (fcer)  fing  (tuar) :  |  fid)]  \o 
!Iug[H(^]  [f)ieltl 
[ö.  16.]  @r  tnu§  triegen,  et  [pugnando]  ev= 
fc^Iagen  incrben.    So  lieben  hvpocritae  aCe, 

on  JU  lieBeil.    luvideutia  fenestrae  caritatis.  w 

Sft  ein  onber  bing  mit  bei  invidentia  .spiri- 
tuali  quam  mundana.  Sißeiin  U[nfei"  ^L'^'-''^ 
©[Ott  einen  licku  toil,  fjilfft  !ein  toeren.    ».  17  (reblic^) :  fveibig  r 

B.  isfol:  joI[tl 

B.  21  (anlaufft) :  fall  r  15 

V-  30  ge(ac|tet) :  ge[preiiet] 

Cap.  XIX.  XIX. 

•Öat   fic^s    paulatim   gcjponncn,    donee     »■  2  ticv(!veuc^)    bid^:  üevftede  \y] 
erupit  üdium.    dx  l)Qt  leute  gehabt,  bie  in         bid; 

incenbirt  ^aben,  ttie  inan§  in  psalmis  tool  20 

fi^et.  ©0  ift  et  oud^  uatura  maliguus  ge= 
hjeft.  |t).  4.]  oft  fein,  had  fic^  ber  Son 
aperte  batüiber  fe|t.  ©inb  5prebigcv  gelncft, 
(jui  dixeruut  Sauli:  Tu  es  dilectus,  coui5ti- 

tutus  ßex.     [ö.  5.]  Jonathan  est  memor  et  3i 

gratus.  §Qt  un§  gnug  gcfagt.  ;3onfltl)Qn 
gefdilei^t  ift  blieben  usquc  ad  Capt[ivitatem 

Babyilonicam.     fU.  6ff.]   Sßivb  im  placatus     u.  v  biefe(,)  lüOVt:  biefc  Uiovt 
fein  gehJeft  t'ormidine  poeuae,  in-opter  bei-     »■ «  (fdjlng) :  tl)et  r 
lum  IC.  i>  11  üevfunbigt  3)aüib  fei(m)  Ineib:  -m 

tierfunbigt  [bcm]  3)nl)ib  fein 

Uieib  rh 
[b.  13.]  'Temphm:  S)q  fie'^et  man,  bo§  ein   »  13  (39ilbe) ' :  (©eljen) 
Wotje  ift  geloefen.    'iV.sv7';  gcljaloen  in  Ijol^,  iii(u)§:  fuS 

iinb  ftein,  bas  anbei  gcgoffen.     l)abcii  iincr  35 

abgotterei)    gehabt    and;   in   dumo    David. 


4    Auctoritas]   (35a§  ?(iifcf))  Aii[f]torit;is  J/s  v   liotcn   r  <ms  licgfit  IS  .19.  r 

Vi  C-S-r    r  Hl   boE   »■ 

')  Die  iilli-  l/bcrselzunij  hlrihl. 


^jtolofoll  imb  ()anbici)tiitlict)e  ß-iiitröc^c.    (1.  Snm.  19.  20.) 


38J 


[ö.  12ff.]    In    subitis    casibus    i)aim    fein 

consilia,  fere  per  tota  Biblia.  u.  is  5Hainn(tI)):  ^{nma 

[0.  20.]   S)a§   ftnb  Schulen   geJücft,   i)abm 
yRo]m  gclefen  iinb  gefungeii.  »  22  9{omn(tf)):  !){amn 

Se(c)it:  ©cfii  >■ 
[ö.  24.]  §at  yfoniglldje  ßleibev  aiifgcliogcu 
unb  ein  6^orf)embb   angezogen,     ['cecidit'] 
Sigiiificat  gestiim  istius  caetus  et  cliori. 


Cap.  XX. 

w  [D.  2  ff.]  ^at  bai^  6efte  Bei)  S)aljib  unb 
Saut  gcreb.  6in  fvom  l^cr^  unb  gung  l^ot 
et  gcliaBt.  Quare  .sinere  3C.  cor  pleiuim 
diaritatis  [sic.'J  et  pleiumi  affectu  [paterno] 
S)cr  ('aionatt)anl  ^at  feinen  SSater  [P.  M.] 

1^   fd)On    begraben.      Incendiniur   Lstis    propter 

admiratioiiem   virtutis.     ^d)    f)n6e   in   treff= 

lic^  lieb.  i 

[331.123»!  [ü.  30.|  tili  iiii(iuae  rebellioni.s, 

phiris    facis    Davideni    (juani    regnum    et 

20  patrem,  Non  .soliiin  mm  ubedi.s,  sed  etiaiii 
[rebelli.s  es],  piignas  contra  patrem.  Dolet, 
(juia  lonaiiiaii  juignat  contra  patrem  j)ro 
Davide.  Wdd)  bundt  ei  >v)il  bie  muter  mit 
fcfjcnben.    Sßie  bie  muter  ift,  fo  biftn  aud), 

25  Vnilt  d[icere:  Non  es  generosa  natura, 
amaus  imperii  jc.  6r  luil  corporalem  igno- 
miniosam  mad)en  matris  quae  rustica  jc. 
S:u  bift  nid)t  bem  3}ater  nad)gcfd)lQgen  sed 
matri,  quae  c.'^t. 

30  [0.  .33.]  '©d)0§  naä)':  ha  \\i)d  man,  Itjaä  fei) 
Spiritus  inquietus,  broben. 
|ö.  42.]  Eclypsis  est:  bog  beftct)e,  sit  ratum, 
perpetuum. 


x\. 


13  am  Inerdel  tage  unf 

30  Du  (fd)ald  unb  bubc):  Su 
(bofcr)  ungef)orfauicr  bofe= 
Inidjt  *■/',  (ia.zu  am  oberen 
Blaltrandc:  Ignominiosae  de- 
generis  filiiis  non  licroiciis, 
sed  vilis  imilieris.^ 
(fd)cnblidjcn) :  unartigen  rli 


.  :iiluirftn  baju:  luirftu,  ba,yi 

34  (ge()ünet  ^attc) :  oerbampte  r 

■  n  clr)iglid):ba§  bleibe  |'i  cluiglid) 


3  fmb  c  aiiA  fcib  7  Kfjot  tjcmlib  c  aiw  flor^embb  10  .20.  r  14  (orga)  %n 

su28ff.  senkrecht  zu  den  BlaUzcilen:  [o.  34.]  calumniari,  Vieripre^cn,  »ctfcten,  »crbamtnen  ex 
falsa  causa,  „©e^onet*  ift  in  faciem,  bo§  11ian§  cim  coram  eis  t^ut  r  Hnj'J?  ignoniiiiios.iin] 
ignomiosam  //«         29  est  zu  rustica  iC.  27  durch  Ulrich 

'■)  Daraus  wird  die  gedrxickle  [Gh\:  Filius   non  heroicns,  sed  muHeris  ignomi- 
niosae, vilis  degeneris. 

Sut^er-!-  SBcrfc.    »ibcliibetieljung  y.  25 


386 


^protofcill  iiiib  [)niibid)vittlirf)C  (5'iiitviigc.    (1.  Snni.  21— 24.) 


Cap.  XXI. 

[ü.  2.|  SBic  gcljeu  bic  peccata  auff  ein 
nnber,  tuen?  anl)e6eit  3C.  'etltto'  3C.  i.e.  ha 
Uiir  hin  femcii.  Wan  fil)ct  luol,  ba?  S?aöib 
ift   gclevt   Inefen   in   lege.     [ti.  5.]   '^eng' 

[(•(ir|)ore],  lci5,  oimiia  menibra.  @i"  '^at§ 
(^^iiniirtLcliiiiit  gcUnift.  Sßcn«  corpus  {)cilig 
ift,  Ulm  oiiinia  saucta. 


XXT. 

V-  -  (lücber)  f)ie  ober  bn:  cttUm  [r\ 

1)10   ober   ba:    (hi..:ii   r:    ploni 

Aliiioni. 
1'.  5  2'iejer  toeg  ober  ift  cv  im- 

fieilig:  ift  [a]  ntier  \h]  ^Tiefer 

[c]  »ueg  \(.V\  iinI)ciUg 
iu  1).  G 13S  MWfZ  "'S  rix  r;  um  nnicren 


Blattranilc  is  -s  wicdurliolt 
[ö.  8.]   6in   gvofmiitiger   man.    fuvdjt   fid)  ju  c.  s  nsr  >• 
für  feinen  feinben  nid)t.    Sßagt-?  anff  ®ott 

itnb  fein  fenft.  »  h  feljet  ba§:  fetiet,  ba§ 

[ö.  l.'j.J  ©inb  9larrn  gnug  3»  •'ÖPfe,  man 
barff  ir  ni(^t  f)in  fc^iden. 


Cap.  XXII. 

|li.  2. 1  Saä  finb  bic  armen  Sntl)erifd)en. 
|t).  3  ff.]  2)a  f)at  er  hospitem  Iriegt  am  rege 
Moab.  [t).  7  ff.]  (Sinb  '^arte  sedieiosa  verba, 
bau  ()eift  calumniari.  3)a§  t^et  Sdnmelec^ 
nid)t  [2]  bem  9(malcä  [1]-  ^-  l?tf-]  5iu 
ftctft  er  [©aiil]  im  blnt  unb  !an  nicf;t 
luiber  !omcn. 

t  ap.  XXIII. 

[ti.  5.]  S)er  I)at  ju  effcn  frigt  mit  feim 
ßcfinb.  [M.  9 ff.]  er  Uiirb  Uiot  geplagt,  bcr 
gute  Tüöib  n".  |ü.  13.]  ©aul  l)at  fid)  für 
Soöib  gefurdjt,  ha^  ift  al§  mit  bem  Iei'6= 
roc!  gefc[;er)cn.  JJihn  nnb  Tlitimim.  ^ai  in 
mit    tlein   öulc!    iiidjt    biirffen    angreiffen. 

[181.123^]  |D.  26.]  an  iener:  lanib  [)at 
fid)  gleidjluol  ^ur  Inljer  geftellt. 


XXII. 


».6in(n)?>:  jnc. 


XXIII. 


v.-n  jn(u)S:   JHy 


XX  IUI. 


2.21.)-        4  931nn  <■.  avs  So        1>  fciift  c  au<  faiift       lii  .22.  »•        i^-/  .23.  r 
')  Testimonium  sumere  =  er  (djiicit  leijc  einen  jipffct  Dom  Sfod  ©aal. 


.24.  r 


Hill,  mmin,  i 


Cap.  XXIV. 

|ti.  .^)ff.]  Noluit  facere  principiiiin  pugnac. 
3ft  ein  groffe  »oeiftjeit  in  im  gclocft.    Voluif.     «.  r,  ^Itcr  (bavuad)  frfjlng  \\\  fein 
te.stinioiiiiiin  smnei-e'  k.     Sciiipcr  sie  gessit,  (jcrti,  ba(ci)  cr  ben  jipffcl  ©anl   :i'> 


^-Jjiototofl  uiib  t)aubjd)riitlicf)c  (Jinlrägc.    i^l.  6ain.  24.  25.) 


387 


(jnia  nuiKpiam  voliiit    euni    iiitorficciT.     G^v 
f)et§  \voi  Iiinb  tf)uii,  beim  er  ift  ein  frigf 
man  gelocft. 


[b.  36.]  'Fuit  cor  eins  iucundum'  cum  suis 
corapotoribns,  btc  iii  jeloBt  f)aben.  Set) 
\i(i)  felbg,  vLult  d|icere:  I)at  uemiiicm  baljU 
geloben,  nee  pauperes  curavit  ic.  [v.  37.] 
35  Sic  Seilte  finb  timidi.  I)at  ficf)  für  XaUib 
gefiircf)t.  [ö.  42.]  Sic  toirb  imS  gut  alteS 
mit  geOrac^t,  ba  l)at  er  ^n  cljen  gcl)Qbt. 


tjattc  nbgefdjnittcn:  ^Jlber  bn 
er  ben  jipffcl  Saiil  fjotte  06= 
gefifjuittcn,  frfjlitg  er  (an)  l)nu 
firfj  rh:  da-K  r:  frfjliig  er  l)nn 
ficf)  i.  c.  pro  futura  ccdc  solli- 
citus  fuit,  ue  sotii  irruercnt  in 


eum. 


(ö.  8.]  Alii  fjofien  an  ©aul  geluolt,  er  Itieijet 
fie  a6e.    |d.  Off.]  Wan  fifjet,  ha^  er  [3)aöib] 
10  fiff)  fiir  ©aiil  iiirfit  gefiird)t  T)at. 

[ö.  23.]  S)abib  öertroluet  Saul  nicf)t,  ob  er 
im  tnoT  gut  Uiort  gibt.  % 

€ap.  XXV. 

1.^  [D.  3.]  Da  !ompt  5tbigail.  |u.  10.]  'Quis 
David';  [b.  14.]  2)u  grober  (?fel,  §cr|og 
©[corg.  [ö.  17.]  3)a§  ift  ein  rect^tcr  tiicdjt 
gehJeft.  [t).  18.]  ©ie  ift  rcid)  gctöcft.  [o.  25.] 
Ta§  f)cift  gelobt  iren  'JJtaii.  Cvr  ift  ein  9Jarr, 

20  toie  er  t)cift.'  Sie  tf)ut  ein  gute  prebigt 
Davidi.  |t).  28.]  firmam  perpetnani  stabilem 
domum.  Nuinpiam  auimadvorsum,  quod 
aliquid  ninli  fcceris.  Non  polluas  luanus 
[tuiis]  sanguiue  cius.   Sic  !aii  lool  prcbigen, 

25  ift  öernunffttg,  ut  sequitur  in  historia. 
[ö.  29  ff.]  ;3ft  ein  ölciffig  intercessio,   gebet. 


einem  JVlocf;? :  einem  einigen  |  r 
S-Iod^'? 


XXY. 


u  2''  meinca  §err:  meine-i  .s^ierrn  *•/( 


u. -'S  ein  (ficfjer)  '^au§:  ein  beftcn= 
big  [r\  I)au§ 

unb  fein  b6fe§  (fol):   unb 
la§  [rli]  tein  bofe§ 

».  33  \[\\h  ge(lobt)  fei)  bciii  (gebcrbc), 
unb  ge(lobt)  feiftu:  Unb  ge= 
fegenet  \r]  fe^  bein  rebe  ^  f >•], 
nnb  gefegenet  [rh]  feiftu. 
0.  s.'i  ange(nomen) :  angefe[)en  rh 
».  36  (an  im  felb§),  (benn) :  bei)  l)f)m 
felb§  [rh],  [Unb];  dum  am 
unteren  Blattrandc :  [Ol.]  Ne- 
minem invitavit  nee  pauperes 
curavit. 


15  .25.  r        25  ut  setiuitiir  mit  Strich  zu  polluas  Z.  23 

')  ^33  [Nabal]  =  Narr.  ■)  Der  alte  Teast  nelleidit  durch  LXX  too.toc,  der 


ricite  durch  Vuhj.  eloriuiiim  rcr<nilnßl;  Helrr.  wihilich  =  Verstaiul. 


25* 


3SS  ip'^"'"'''''  ""^  (jaitbidjviftliclje  y-inirngo,   (1.  Sam.  26.  27) 

Cai).  XXVI.  XXVI. 

«■ '  ©iBcai;!!)):  ©iöeo 

»2  junge    5)tnnf(i)aft:     iutiöc^v] 

5Jtanfd)aft 

[O.  8.]  (Js  tft  umB  ein  ftidi  ,^iitf)nn,  ffol     v.  s  (bas  cr§  fol  jat  ^atcn.):  (haS    •• 

toerben  [lütvl  fein  loS.    ^d;  li'il  in  ftctfjcn         ev?)  bQ§  er?  iiicf)!   nicfjv  bc= 

'ein  mal'  [im  jo  ein  ftid)  gefien]  ba§  \iä)\^         bavff  r/^ 

ev  tein»  anberS  fiebarff.     Illaiu  negationcm 

reddimus  gennauice  affirmative.    Abisai  tft 

.4.|)ostferias  nmis    ex    heroicis    viris    jc.      Nou    [P.  M.l  lo 

I)  oclore  *  ^"'^li'it  rapere  regnura  aiit  perveuire  ad  reg- 

Taciobo  :c.   nnm,  iit  Pontifices  ad  Papatum.  v. ?  un(fi^ulbig)     bleiben:     nnge= 

|n-aesente  -,      --,    ,    ■'  ^ v^  ., 

Ant|Onio.=  iti'ntlt  kj  bleiben 

[ö.  10.]  ßr  fe|t§  rVivit  doiuiiuis']  nod)  anff 

ein  lange  S'^ii,  maxiinam  patientiam.  nt». lejr  |eib  bis  tobS  ui/t  is 

5e^nt(t)et:  be[)ntet 
i'  n  ftimme  mein:  ftimmc,   mein 
|ö.  19. 1  'odoratu.s  est':    (5ö  ift   aTs  \D.  M.] 
oratio  et  boua  conHcientia,  geniitus  menio- 

rabilis  ascendens  sursuni  ad  deum.    Virgula  20 

fumi,  3ft  baä  geftvige  (JuangLcltum.  ingre- 
d^ietur:  egredietur,  eö  i[t  ingredietur.  Gentes 
[331.124"]  :^aBeu§  öon  inen.  S)ie  persecutio 
'i^at  feer  öiel  guter  p]ahn  geben.   Impossibile 

est,  agiicscere,   quaiita    malicia   sit  humani  2' 

cordis.  hvpocritae  trollen  ftel)etö'  [sicIJ 
front  fein.  Aliquaudo  conpuguantur  sed 
male,  qiiia  conceperunt  insaturabilc  odiurii  ;c. 

Cap.  XXVII.  XXVII. 

M(f§  ift  mir  l'effer(,)  ba?:  g§  so 
ift  mir  uirfit-j  [r|  bcffer,  benn  \r\ 
[ö.  2.]  S)o§  ift  boö  lc|te.  (£r  tompt  Sauli         bQ§ ' 
nid)t  m'^er  in  bie  !^enbe.    SBirb  ein  anber 

5  .20.  r  öj6  (ba§)  ffo]  iDEtbcn  Ö  toerben  c  aus  wirb  zu  18  Odorari.    verlii 

odorari,  usijue  in  sanctissiimim  r         i?6'  male,  (sod)  quia         3'J  .27.  r 

';  lieh-.  =  iiiib  id)  lucrbc  cS   iiict)t  jum  jtucitcil  Dlalc  t^iiii.  -)  Es  int  toohl  zu 

(knken  an  Jakob  Schenk,  seit  IBST  Superintendent  in  Freiber;)  (um  10.  Oktober  ir>Sß  hatte 
er  in  Wittenberg  die  tlicologische  lioktm'würde  erwwben)  und  an  Antonins  Lauterbach,  seit 
15H7  zweiter  Diakonus  zu  Wittenbcrfl ,  zu  Luthers  täglichem  Umghng  geltiyrend.  Vgl. 
z.  B.  Köstlin-Karcei-uu  II, '1-18 fj'.  -ISuf.    S.  die  FAnlcitung.  ^)  fleljftä  xoll  wohl  flctS 

lieißen.         *)  Neuer  Text  =  Ilebr. 


^Jtototoll  iiiib  l)iiiibid)vi(tlid)C  (Siiit:iiijc.    (1.  £niii.  27.  iS.) 


380 


foiiig  ieiii.  IjaBeii  lucit)  iinb  ftiib  mit  ge= 
nomcn,  GOO  cum  lamilüs.  5iub  309611  luic 
bie  arabes,  f)a6en  iiidjt  üiel  braten  Qcffen. 
Ebraei  compomint  maii  irem  nuiuerum.  ^i  i'icgf = 
5   leute  finb  irreguläres  homiiies. 


Cap.  XXV III. 


fö.  8.]  3ft§  Qiid}  fein,  baö  man  bie  lente 
\o  teufest.  (Sr  ^ata  gettjan  |et  lengt]  luan- 
dato  dei,  quod  Cananeos  [deus  voliiit]  de- 
leri  3C.    Noi)  est  [exeinpliim,  <iuod]  iiuitan- 

15  dura  est,  iiisi  adiiltcriuui,  quod  oraues  natui-a 
mutantur  ac.  ^ 

5)bn  lernet  gern  nadj  liegen,  sed  illa 
heroica  facta  nemo  |mutatui'  nee  potest] 
Seuge,  lieber  Saöib.    Sag  finb  [de  Säule] 

20  fatalia,  @§  ift  fo  verisimile  [de  apparitione 
Sam|uelis]  fiernacf)  gefcfjrieben,  haS  too(  einer 
tnarnung  barff.  August[inus  et  omnes  doc- 
tj^ores  sentiunt  fuisse  Samueleni.  6u  luirb 
feer  gemein  geloeft  fein  jn  fragen  bie  2obten. 
3c|.  8,  i»f.  25  IsaLJas  .8.  [ö.  !i.|  teilt  micfj  tjin  ein  fnren 
mit  guten  tnorten.  |ü.  13.]  '©otter'  i.  e.  di- 
viuas  personas.  Gr  luirb  cum  excrcitu  fein 
!omen,  toie  ©amuel  nttf;t  allein  ift  gangen, 
sed   stipatus   sacerdotib[us.     £a§   ijüt   ber 

30  Teufel  tool  geteuft,  ba§  XaDib  inurbc  !onig 
tücrben,  scivit  promissioiies  3C.  Mecum  bttv 
ift  nid^t  Samuel,  [ö.  20.]  V[ult  d[icere:  er 
fei)  nic^t  nibber  ge!niet,  fonberu  [luiber  plol^= 
lid)l  niber  gefcf;lageii  jit  rudc.    'teiii  frafft' 

35  lieber  §crr,  desperatio  k.  quoiiiam  nou  est 


>•• 'ift  üicr  monben:  ift  ein  iar 

unb  ttier  monben.' 
«.8in(n)§:  in§ 

XXVIIl. 

iiiv.  3  Li  dl/)-  Glosse  ©amuel  aber 
Inar  geftorben  ist  gcffien(g)ft 
(jcbesscrt  in  gefpetift 


u  a  löol  iüaö:  luol,  luaü 
in  hai  bis  füren  uul 


u  1;  tl)un  luic:  tl)un,  luie 
»■-■oficl  Saul  (balb)   jur  erben, 
(beim  er  lunbtc  nicl;t  ftcl)en): 
fiel  6quI  3ur  erben,  [fo  lang 
er  tnar]- 


4  compouunt  c  aus  propoiiunt  11  .28.  r  14  est  (ei)  14J1I!  quod  bis  mutan- 
tur jc  rh         ITjlS  illa(s)  !ieroica(s)  27  loitb  (3)  cum 

')  Alter  Text,  =  Vulg.,  LXX;  neuer  =  Ilcbr.  Allmlint/s  ist  c^-;;  mit  3a^t  übersetzt 
(rgl.  uiiten  Unke  Spalte  zu  Kap.  29,  3).  -)  -irii:i  =  bolb,  plöjjlid)  bleibt  im  neuen  Text 
umibersetzt  und  '.r'O'.p  sb^  =  feiner  gaiijcn  Sänge  nad)  scheint  verwechselt  mit  iaip  xba. 


*4.!vütulüU  imb  tjmibidjiiftlidjc  (?-iiitviiiic.    (I.  ©am.  28- oO.^ 


in  iiiferiio,  <jui  iiiuinor  k.    ©cfcl  lucvc  Uli  (!ein3BrDb)9cffcii:iiid)tij|r/(| 

Saöib  ba()ciiii  t)cttc  bcr  ha  'i]cl'(\m  fimbe.         geffcn 

»■-'1  fatje  boa:  \a\)t,  baö 

u. -'2  f ur|e|eti  ha'^:  fuvfcijcii,  baS 


Cap.  XXIX. 

üop. 27,7  [ö.  3.]  Ibi  viele«  quod  supia  fol  ftri)en, 
uiiü  aiuio  et  .4.  iiiens;il)[us.  Scug  bidf)  nid)t 
,yi  tob,  Britber  5)atiib,  bii  tauft  bid;  joiift 
tool'  crnccicu. 


XXIX. 


i'.  sfprac^,  SCßaä:  fpiad)  ]n  "M)ii  m 

[rh],  aßa§ 
«.9  (ba§)  bu  meiucu  nugeu  gcfel^ 

left:  [i)cniilbugcfcUeft  niciucu 


augeu  nm.  (1(l:u  r:  |  ^ 


f»i.i24"]  Cap.  XXX.  XXX.  u 

|ti.  Iff.]  .^nt  nBcr  ciu  plag  muffcu  t)a'6en. 
5IBcr  ba  fc^legt,  tnirb  iuiber  gcjcfjlagen,  luic§ 
im  !rieg  jugefjet.    [ö.  4.]  fuit  mixtus  dolor 
i'iini  iraciindia.   |t).  G.]  äBir  muffeu  bir  uad)=    d.  6  (betvutit) :  gceugft  /• 
jic^eu  toie  bie  SBetler,   unb  nu  IjaScn  ]v\x  {MüM):  uulutUig  r  20 

aud^  tüeib  unb  üubcr  öerloren.  @§  ift  offt 
mit  £iat)ib  gclueft,  ba§  er  nicfjt  gelDuft  Ijat, 
lüü§  nu  3U  t^un  fein.  Cogitat  liic.  Eccc, 
[quidem]  contra  fratres  fltu]    I)tn    auff  ge= 

|ogen  [ad  Pliilistinos],  hoc  meritus  2C.    Sed  25 

fide  erigitnr  David.  Statim  ante  iiiitiuin 
rcgni  praecedit  ista  dura  crnx. 


[b.  9.]  i.  e.  cessavorunt  propter  dclatigatio- 
nem.     ft).  10.  |   r)akn   burd)§  loaffev    uicfjt   i-- 
funnen  fomeu, 

[ö.  12.]  [erquirttl  Weift:  h.icun  einer  nitfjt  nbem    i>. 
fjat.    [ö.  lt>. I  Über  bie  maljeit  luirb  ein  bo5 
benedictio  lomen.    |t).  17.|  In  .iiirora  fjabeu 


.  8  (erretten):  (err)  rettüngtr)uu  r 

II)  (()atten  fid)  Derfeumet) :  »uavcn 

ju  mube'-  >• 
1-.;  (tein  ;i3rob):  uidjtö  >• 


1  hJcre  c  aus  locii 


7  .20.  r 


16  .;?o. 


2Ö    fKlc(s) 


')  =  auch  so  iioch;  vyl.  iil/rigens  Krl.  Ausg.  'JS,  163  (Thiele  Nr.  232).         '')  Neuer 
'Text  =  Hehr.,  Vulg.,  LXX. 


•iStolofoIl  iiiib  Ijaiibjdjviitlidjc  Ciiiitniac.    (1.  Snm.  .'JO.  öl.)  391 

fic  anaetangeil  u.sq(ue  :ul  vcsperam  sequeutis 

ai(ii»j.38,i     diei    i.  e.  orto  sole.     MatthLaeus  28    f)eift 

crepusculum  niatiitinuni,   ut  psLalmus  119: 

•i«,.ii9.n7f      'Praeveni    in   matutino.'     [b.  18.]   3Bie   flO 

5    finb  fie  bn  luorben.    [b.  19.]  [dixeLi-unt]:  Ser 

tat  ein  rittevlid)  tf)nt  Get^an  [Set  toil  ein 

fouifl  im-ben].  "-'  ^i*^  ^^^  acieimict  l)nttcn>:  bic 

jii  mübc  ijeUicft  (lüaren)'  rh 

[ö.  22.]  finb  nidjt  rnTjer  meuuei;  [?].  j^ö.  23 f.] 

10   Sa    tompt    imlclieiTiiua   aequitas.     6r   Ijat 
nidjt   barnacf)   gefragt,     a  toax  biet   obev 

toenig  kl)  fic^  geljabt.    |ö.  2.-..]  'Sitte",  9C=   >..«  ba§  ift  (fint  ber  seit  uub  bov) 
loonlieit,  be§  lanbci  fitte,  W-  t»«^  i[t  fort  |^|  l)m- 

[b.  2t).]  (>-i-  ibirb  ba  reid)  jein  luorben  35abib.   «.--'o  (Üle^eftcn):  frciiubeu  r 

15  [b.  27  ff.]  Sie  finb  fein  hospites  geluefcn  er 
umb  an  ber  ©renl^en. 

Cap.  XXXI.  XXXI. 

[b.  2.]   ?If)   bu   frontet  3ionatf)an,   bir 
gct)et§  am  erften  bat)in.    [b.  ;5.1  ©ie  l)abin  ...i-.sfcer  berluunb   mU,   dü.:a  >-. 
•20  in  •bern)unbet\  ba§  er  ift  frand  luorben.         trand  scilicut  vnlnLTihu.s 
[b.  4.]    Rabini    snnt    temerarii    et   audaces. 
Ioseph[us  laudat]  e.xcnsat  Saul  [quod   s^ibi 
ipsi  conscivit]   et   facit   mortem   Komanam 

qualis  Brnti.  "•'"'-  o,di)an  I)atteii  uuidjtcu:  gctf)an 

.,j  Ratten,  mad)ten 

[b.  12.]  ©ie  fiaben  fie  berBranb  unb  ^aBcn  »  12  (berbranbten) :  bcrcndjcrteu  >■ 
2.c(,tou.i6,iiff.  fie  Begraben,  '^ssa.'  i.e.  iueendonmt  odores. 
Non  fuit  mos  istins  geutis  ©ie  fjabcnö  iDol 
gereuc^ett,  ut  fuit  mos  istius  gentis.  ift 
!(.i5i,toii.  16,11  30  aromatica  conditura  gehjeft,  [.2.  paraliipo- 
meui.sl  16:  ^a6en§  mit  treutern  bereudjert. 


516  ®et  ^at  bin  get^Qii  r/i  10  <Sx  ^i  durch  Strich  zu  finb  iiid)t  /.  H  18  A\.  r 
22:23  sibijpsi  Hs  =u  27  %\\a  t)at  ctirtt  Kliam  ,•  31  (3.  Kcg.)  (.2.  paral.]  1«.  icvcudjctt 
mit  Strich  zu  \.2.  paral. 1  Z.  30 

')  Neuer  Text  =  Hebr.,  Vulg.,  LXX.  "-)  Der  gedruckte  Text  lautet:  las  ift 

fint  ber  jcit  unb  fortbin. 


392 


'4>totofull  iiiib  Ijrtiibjdjtiftlidjc  tiiiitviiiic.    (2.  Siiiii.  1.) 


2)oö  5lnbcr  Je«  bc^ 
iKud)c§  SfliHucl. 

I. 


»  9  benii  (mic^  tjatangft  begricffcu, 
betm):  beim  id)  6iii  ticbvciigct 
umt)f)cv,  ['■/*!  [Unb] 
uio  tobte:  tobteft] 


i3iu  fon  Xaötb:  Jon,  2alnb 
u-  si  feien  bn :  icicn,  ha 


V  ^4  (jnii  looUuft) :  jcubciiid) -'  >A 


SEOYNDVS  SA3IVELIS. 

Va\}.  1. 

[D.  4.]  §Qt  fidf;  benn  S)alnb  nic^t  angc= 
nomcn  bcr  fc^Iac^t  philist[iuoruiuV  [»l.  125'''] 
[ö.  6.]  per  acciilens.  [ö.  9.]  Sa  gelten  bie 
lügen  an.  Yocabulum  EbLi-aicum  vocat  liic 
coDstrictionem  [strictiiram],  angiistiam,  quia 
coustrictio  nie  apprelieudit.^  [ö.  10.]  Nou 
est  res  sie  gesta,  mentitur  rem  ille,  quia 
Saul  sibi  ipsi  coiisoivit  niortein.  [ö.  9.] 
augiistia  est  aninii,  ^ie  ift§  corporis.  [D.  6.] 
V[ult  d[iccre  hostes  appropinquant,  locus 
fit  subiude  aretior.  i', 

[ö.  17.]  'Utib  Tnöib.'  3}a  fol  ein  uovum 
eap|ut  nugefjen. 

Sa  fomen  mi  bie  iiocmata.  |t).  22.] 
louatlian.  bo»  ift  fein  pathetieum,  (£in 
fd)on  lob.  |b.  23.]  f'Aquilis.']  |ö.  24.]  g§ 
ffol  nicfjt]  „luoUiift"  fein,  sed  iiitide,  splen- 
dide, VluU  dLict-re  ba  bei  fonig  regtrt, 
!^atteLt  iv  gut,  frolicf)  ju  fein,  tanken, 
f^Jtingen.  Eo  iam  iacente,  dcsinit  gandium. 
Elegans,   fauBev.      63   ift  lein    vocabuluin 

fo  gut,  fompt  e§  in  ein  nantVagiuni,  loen» 
in  bie  eonstrnctionem  fon^Jt.  te§  fol  nirf)t 
referirt  Uiexben  ad  ])ersonani  vcstitam,  sud 
vestein.  [ü.  20.]  i.  e.  ego  patior  propter 
te.  'es  ift  mir  leib  nmb  bid)',  [i.e.]  Sift 
nteinS  tjevljen  (nft,  fuisti  mihi  solatio  et 
voluptati.  ^ä)  l)abe  mein  fieube  [luft] 
unb  tBonne  an  bir  getjabt.  dpeiinus 
germanice:  Xü  t)ift  mein  f)er|li^  freube 
getreft.  Set  aftectus  ift  in  hoc  poemate 
praecipuus,  loquitur  de  consuetudine  con- 
3iuti)  i.i'jiugum,   qua  nulla   est   maior.     'Xolitc    me 

.3  Die  Kapitelüberschrift  fehlt  IJs  2ö  c§]  ein  //s,  ifohl  nur  verschrieben 

ps.  IG.   üar.  proptcr  te  r  30  (fr)  tuft 

*)  Hehr,  bedeutet:  'Stnn  bot  firampf  lotler  bcr  ©d^luiubeiy  Ijal  micf)  ergriffen. 
hat  cns-B?  =  mit  Sieblic^feit,  licblid).  ')  Alter  Text  =  Hcbr. 


25 


i'  26  (Su  bift  mir  fccr  licblid)  ge= 

toefen) :  ^\ä)  liabc  groffe  freube 

unb  Uuninc  au  biv  gebabt  '  r 

benn  (^-ralucn  licbc(.):  benn 

gratoen  liebe  ift.  r 


35 


:u  i'J 


■')  Hebr. 


iPtototon  uiib  ()aiibid)iiftlid)e  Ijiiitviiflc.    ^2.  Sniii.  1— o.) 


av'6 


!l>f.  IG,  u  y ociu-c  Xacmi.^  Dclectatioues  dexterae  tiiae; 
«uioiti).  17, 4  in  finem.  fBonuin  est  hie  uos  esse],  qiiae- 
libet  uxor  debet  esse  Naemi,  dolectatio  noii 
voluptatis  gratia,  sod  consuetudinis.  [b.  27.] 
5  ['gelben']:  (yr  vcbet  praecipne  de  lonutlian. 
6r  meinet  bie,  fo  uor  tjafien  fjcjdjlaßen,  fiiib 
t|t  flefd^Ingen.  f 


«.  -'<  (ber  T)oniif(I}) :  [bie]  (rftiegS]) 
[ftreitbnrtij 


Cap.  II. 

6r  tan  auä)  ein  hienig  !^cuc[;len. 
10   [Inda  iiiixit  jc], 


[ü.  4. 


[ö.  10.]  Jjonatljan  ioirb  in  elter  fein  gelüeft, 
15  benn  Isbof^etli. 

[O.  12 ff.)  Iiidei  ift  ein  Bo'j  nnb  friegerifd^ 
t)0ld  gelDeft,  quotidie  fuit  in  bello. 

[SBI.  125 '']  Ibi  vides,  quales  habuerit  bella- 

20  tores   Davidi.     Contentio    pro   regno   geltet 
bereit  an,  fune  leute  geitteft,  nomen:  popnli 
dei  nta(i)t  ftolti.     Sic  finb  gleicfjnjol  [qui 
apud  Äbner]  fleinmntig  luorben. 
[ö.  23.]  Hcmirl  ift  brnBer  f)ingnngen.  i 

2i  [ü.  26.]    ^ernad)    luirb    ianier   unb    not 
brau§  hjerben. 

Est  iam  parvuui  bellum  civilej  post  erit 
luaius. 


u. 

u.  ^  (reblid^) :  f reibig  »• 

».  ?  (jn  burd)§  §eer) :  gen  ^JJ}aI)n 
naim  '•,  darunter: 
[Wohl  Rärers  Hand.] 


K  Infra.i  «.  Äa» 


iMi  fed^u    monben   (lang):    }edj§ 
inonben 


inv.H£a§  und  S§  gilt  »ool  mit, 
dazu  r:  Vide  Annot[ati()nes 
DLomini  Doct[on.s  incap[iit2(j 
Genesis  fol.  628.'-  [Hörers 
Hand.] 

iiiii.'js  qüinta  r 
D  ■'«■  (ba§  jn  le^t  loirb  f aur  Inerben) 
ba§!^ernad^mod)t  mf)cr  iamerö 
tnerben  r 

.vi9in(n)'3  Säger:  in§  Säger 


Cap.  111.  m. 

^S)  Italic,  qiiod  semcl  tum  duruiicrunt 
cum  uxoribus.  [ö.  7.]  niiruni,  quod  iam 
effeto  et  mortuo  corpore  fit  adulter.  [ö.  13.] 
Midial  [David]  cogitavit.  fu.  14.]  2Ber 
35  bie  braub,  Saulis  filiam,  t)nt,  ber  Xoxi  Kex 
fein,  ^at  gefurcht  seditionem.    [ö.  16.]  flevit 

9  .2.  r        23  Abner  c  mts  iSaul         Sl  .'i.  r        3.')  Saulis]  Sa[ullis  Ifs       Kex  c  tui^  lex 
»)  sie  Inlra  c  am  ut  supra.  *)  628  c  aus  629.     [Vijl.  die  EinleitungJ 


394 


'-jitolofott  :mb  tjniibjdjtiitlidjc  (iiiitiäcje.    (,2.  ©am.  3.  4.) 


[[)av(jre]  iiüu  amorc  [in]  uxoroin,  sed  ciipi- 
dine  occiipaudi  regui.  [ö.  17  ff.]  'Jlbner  t)at 
autoi-itatem  gel^abi  [ö.  23ff.]  ^oai,  ba§  tft 
bcr  Utofe?,  iinb  ber  Wund),  bev  bcn  9(tt 
lüil  regirii. 


[ü.  29.]  SBie  ift  bnS  ein  calunmiator. 


v^c58or(Q)t)fira:  a3oi  SUjfiva  /•    5 

'■o.'ii  quiiita  r 

v.  S9  (©pinbel    fjalbe) :    am    ftntic 
ge^e   rh,   dazu   r:    eolus   pro 
baculo 
[ti.  31.]  '©cäe',  irevcEelröclfe.^    [ö.  34.J  5loi^n.v.:u  Scöe  «»</  ,0 

barff  er  ^006  nic^t»  tl)un,  [ü.  39.]  iaiu  regno    i.  39  finb  niiv  (3n  liort):  finb  nur 
leuerrimo  et  vi.\  plantato.    [ö.  34.]  v!l6er  cr  licrblicvUtf;  /// 

fagt  im  fein  lection  )roI.  [ü.  35.]  Reddat, 
3a  man  fol  im  ben  !o^)ff  otfialtien  [i-  f'-l 

Sie  madjcn  nüv§,  "ba.^  id)  !ein  gefallen  bran  15 

\)cA,  noc^  mul  ii^§  gleicf}mot  laffcn  gef(^el}en. 
|li.  39.|  öerbreuft  micf}  luol  ufiel.  3lbei-  toaS 
!an  id^  t[)nn.  SBaren  nepotes  ex  sorore. 
finb  viri  forte.s  et  praesidium  ])opuli  getnefen. 


Cap.  IV. 

|li.  l.J  i.e.  desinebat.  graece,  licö  Ol"  nad), 
madjt  !cin  l)ecr  m^er,  toav  !cin  man  mf)cr, 
iioii  liabehat  diiceni  exercitii.s.  (J§  I)at  allä 
anff  3l6ner  geftanbcn,  i.  e.  non  erant  i!)i 
cives,  (piiutati  armati,  baltlieati.  % 


IV. 

i'  1  ^matt;;  lafy  *■ 

(tüavb  Mviibt) :  eifdjrad  ih 
V  :i  (Jvi'cmbbling  Inorben ba  fclbö) : 
U)oncten   bafelöc'  gaftlücifc   /• 
..4Q)fr(a)el:  ;>fi-[e]cl  r 
«  6jn(n)y  {)auS:  juS  I]au§ 

ftod;en:  ftac^en 

SH  tuanft  '•:  quinta 
v''in(n)§  ^au§:  iu§  ()au§ 

ftodjen :  ftad)en 
».  3  antluortct :  antnuntet  [i^ljuen]"'' 

111 D.  11  3a  unt 


1    [in)  mit  dunhkrer   Tinte         tixorem   mit  dunklerer   Tinte  c  aus   uxoris  llt  ^alj 

c  aus  ffoitn  17  bctbreuft  niid^  durch  Strich  zu  ba§  ic5  fein  gefallen  Z.  li  li)  am  Jiaude 
zu  cap.  III  seiil.recht  zu  den  Zeilen  iteht:  3ft  Iiaucliliibio  gcteb  de  statiiis,  Bon  ^'i'iflsn.  Dür/'le 
alter  zu  cap.  5,  8  gehilren;  s.  S.  395  Änm.  1  21  .4.  ;•  22  Ijcet  c  au.i  Sgnx  zu  25  oniissa: 
Kespondit  autein  David  ad  Kecliab  jc-  r 

')  =i  Böcke  von  Wery,  sunst  lucrtcn  t.  -)  Vuly.  ebenso  wie  Hehr,  und  LXX  hüben 
hier  nodi  ein  Slüclcchcn  Text,  das  Ltilher  gar  nicht  übersetzt:  Respomiens  autem  David 
Reehab  et  Haana  fratri  eius,  filiis  Remmou  Berothitae,  dixit  ad  eos:  Vivit  Dominus  .. . 


^itotoCoII  uub  Ijaitbfdjiijtlidjc  (Hutiäijc.    (2.  Saiii.  5.)  oD5 

Cap.  V.  T. 

[ö.  4.J  Siaoib  ift  ftc6entjis  tar  alt  irorben.  ">  "•  *  S)vcif fig   \ax   bi^  loarb  mit, 

dazu  r:  .70.  auui  David 
5  |t).  ü.l  f)n6eu  bie  lebiisei  iiud)  bn  rcgirct?     v.  e  2)u  (folt)  nidjt:  S)ii  lutvft  [>■/(] 
Ni.si  [+1  ilepellont.     Est  vox  superbiae:  nid^t 

HcBcv,  Infy  un§  iiiiciefjcit.'    GS  ft^ct  fo,  als  (fonbern)  SBUiibcii  unb  Saf)= 

l'ciciis  ^Silber-  gelucfeii.  men  (liicvbcii  bicf}  aOtvcttcn): 

(bu  fiaöcft  bcnn  bie  [r//])  Slinbeii 
»"  uub  ßafjmen  (üertriebeu  rh)  ^• 

dazu  am  oberen  likälnmdc: 
Correlativa  .sententia  llnfci" 
GJottci"  Iwvbcn  bir  luol  »ncreu. 
33cifie  bi(^*  mit  uuferu  öot^ 
'5  tcru   poeta   vocat   eos   cecos 

et  miitos. 

2)a§  uteiueteu  ftc  aBci-(,): 
(S)a§  nieiueteu  [ic  abtx) 
"  siu(u)§  l§ou§:  iu§  ^aus, 
20  [ü.  9.]  9licf}t  unili  fciuct  luillcu,  swl  proptur 
Ecclesiaiu,    iit  liabuat  di)ii)iciliuui  in  reguo 

(liaboli.  iiitt.12  üolöu  3frael  lüilleu;  daza  r: 

i.  e.  propter  Ecclcsiaui  doccu- 
daiu. 
25        [»l.  126»J  [ö.  14.]  "^iiai^an,  bü§  ift  Ptinfti 
3>oter.    [ö.  ir,  1G.|  [3:at)ib]  t)at  biel  [©oue, 
(juorum  nomina  incipiiint  ab]  Eli.^  ».  23  ($8iru)6cumcu:      maul6cv|'"]= 

Beumen " 


3  .5.  r  SiOBib]  (6r)  SiQtJtb  //«  zu  6  sfeA«  tZurc/t  Strich  zu  +  depeUent  eiwjeitiesen : 
-\-  Söit  (ooticn  mit  bir  nid^t  ttiegen,  seil  deus  noster.  Correlativa  sententia:  frigft  mit  uitä 
nid§t,  jonbctn  mit   unfcrm  ©Ott  i-h  am  unteren  Hunde  des  Blattes,  zu  Z.  r/6':  ®a  ftc^eii 

unjet  ©otter:  bie  claudos  et  caecos  fottu  nic^t  ufiettoinbeii.    Non,  quod  ipsi  vocaverint  caecos, 
sed  [historici],  qui  postea  scripscrunt  Iiistoriam.' 

')  =  ungeschoren,  tinbehelligt,  tgl.  Vnsre  Ausg.  Bd.  36,  JS2,  24.  -)  Luther  meinl: 
Sie  Säumen  imb  SJlinbeii  fV.  8]  varen  nicht  etwa  physisch  Lahme  und  Blinde,  sondern  in 
WirMichkeit  Göfterbildei'  f^ilhex  s.o.].  Erst  die  jüdischen  Geschiditschreiher  /^historici  s.n.J 
nannten  diese  Götzen  /statuae  s.  o.J  i'on  ihrem  monotheistischen  Standpunkt  aus  SSliiibc 
llitb  Sal)me.  Vielleicht  aber  sollte  auch  die  Wirkungslosigkeit  der  Götzen  [vgl.  V.  T]  mit 
diesen  Attributen  gekennzeichnet,  rielleicht  die  vox  superbiae  [s.  o.J  iibertrumpß  werden. 
')  Der  alte  Teni  bleibt.  ♦)  =  streite,  rgl.  Unsre  Ausg.  2.  B.  Bd.  W,  70, 16.  »)  D.  h. 
Kinder,  iti  deren  Namen  der  erste  Bestandteil  der  Gottesname  Eli  [bs]  ist;  Elisua,  Eli- 
sama  tmo.:  incipiunt  ab  Eli.  ')  Alter  Text  =  Vulg.,  LXX. 


om 


~4>rtiluti)ll  iiiib  Ijiiiibidjriitlidji'  (5iiitriiac.   (2.  Soiii.  5- 


fu.  24.|  iiH.vfbis   [+]:  „8cl)  fviffc^",   rege    »• -'-i  (2Jirn;6eiime:mnun)ev|^|ticiiiiic 
bid),   ^aii  btdji  [fine  serius  [?J]  feumc  hid)  (fo  fei)  ix'iW):   (reße   bid}) 

nid)t,  luove  te  ocvus.  3Qlt)e  bic^^  /■;  (l<i.:u:  +  luove 


te  ocms  •|"n!-; 


Cap.  VI. 


VI. 

.  ibrci)    taufenb:    bu'ljjfig    \rh\ 
taiifcnb  - 


2.SHoic32,6  [0- 5-]  Liit^ere,  tanijen,  Exo[ili  32:  'Siu- 
rexit  ad  liuleudum.'  [ö.  6.]  'Xachon''  {Clicn]  ^: 
stabile,  certum,  firmtim  spiritiini,  certuni,  hie 

propriiiiu.^    [D.  8.]  In  Ehn-eü  ira  et  tristicia     w  »  (umnutS):  'ßctlüt't  r 
*i- 6, 2 itlem *    [ps[almiis  Ü]    a  furore   i.e.  tristicia, 
ift  Wiä)  unb  utificftalt. 


[t).  13.]  Sinb  mit  eiuev  pxaä)t  l)er  gangen. 
'6'  id)xit,  vel,  <jui  vult,  'gcngc'.  [ö.  14f.] 
Sq  fe^n  Inir,  lütc  tjcrrlic^  fic  gcpiangct 
t)a6cii,  TqS  finb  regia  fercula.  ^ 


«.  ioin(n)§  l)au§:  jn-:'  l)niic. 

V-  r.'  {jatte  iimb  ber:  ijnttc,  iiinl)  bcr 


»•  15  mit  (Xrometen) :  mit  iaiid)jeii  '• 

all».  18  1  paral[ipomenoriitii    17    r(jn 

Itürcrs  Hund  r 

V.  19  ein(G)emiifc):cin!:)tülJelliiciu"^- 

S)a  (giciig):  Xa  tevet  fid;  / 

«.  20  entgegen :  ijr)m  [//' ]  entgegen 


-"  i.aiiviui.  17,  II. 


Cap.  VII. 

[ö.  4  ff.]  Non  est  vcrmu.  d|icit  prophcta, 

tu  errasti.     [t).  8.]   'Nduc:  tabeniacula  pa- 

?!i.64(66),i3.storiim,   piuguescent   .speciosa    deserti    i.e. 


VIl. 

«■  8  Hon  (bev  lueibe  Iiinbcv  ben  Sd)n=  25 
fcn):  tion  ben  jrf;aji  Ijiirtcii  >' 


zu  1  +  Aratz:  ^a\iii',  rcflc  bid)  r/i         1'  fiuo  serius]  luiic  servo  mHylich         S  .6.  r 


')  ^  bccik  dich.     Vyl.  Tliiele,  Sjyrichwörter  Nr.  'JfJ  und  4iü.  '-)   Neuer   Text 

=  Viily.,  Hehr.  ^)  Sinn:    Eu/entlich  heißt  Nadion,  (dxjekitet  ron  •j^'s,  oufrcdjt  ftc^t'ii 

stabile,   certum   k.,  hier  aber  ists  Nomen  proprium.  *)   Weil  die  alte  Überseizun;/ 

uitinutä  laräet  und  die  neue  betrübt.  •'■)  Diese  Koirektur  wird  erst  1543  in  die  Bibel 

auf'yrnommen ;  vielleicht  ist  sie  auch  enit  $0  spät  yemacht,  da  die  schwar:e  Tinte  dieser 
Besseruny  sich  deutlich  von  der  Umgebuny  abhebt.  Hein:  hat  fTi"'''i'X  i=  iKüfincnfiidjcit,-  der 
neue  Text  entspräche  aber  dem  vmher  stehenden  -srx  =  ein  2Jla6  seil.  aBeiiiä.  Dabei  bleibt 
aber  die  Sclnvicrigkeil,  daß  dieses  eine  Wort  zweimal  aasycdriickt  wirc.  Vielleicht  ist  mtr 
PiCi'ix  mit  n'i'r  =  ber  fedjftc  Jcil,  sextarius  <ds  Flüssiylceitsmaß  oder  /.dyarov  der  LXX 
=  üud)m  mit  ?.öyy>jr  =  ;;  DJügcl  vericecliselt.  —  Der  alle  Te.vt  ßicmüfe  entstand  auch 
durch  Verwechselung  von  Xäyairov  mit  läxavoi: 


!PtotcifoIl  uiib  ()nnbii^ttitlid^e  Ginttäge.   r2.  Sani.  7.) 


397 


giften  ^eufer,  ftnb  fett,  fjabeu  gnug.  [ü.  10.]  ju». 
Non  est  localis  |  muvebitiirl ,  sed  aninii 
commotio.i  ^ä)  rt)tl§  mad^en,  ut  homines 
non  sint  rebelies  seilitiosi,  seil  paeifici,  ne 
5  flnctiiet  populns  iucerto  regiio,  sed  fein  ftill 
fi^en,  non  solum  eorporale,  sed  etiam  JC. 
Cnni  iratns  fiieris,  (|uando  cxcitas  seditio- 
nem,  ba  ]iä)  boS  gon^  lanb  regt,  tameu 
non  desperanduni  3C. 


10  einen  Dxt  fe^cn  ■'^feht  r:  ^sniu 
falem 

ba  felb§  (bleibe),  (bo§)  e^ 
nic^t  mef)r  (bcrtegt  loerbe) :  ba 
felb»  luone  \rli],  [unb]  e3  nidjt 
me^r  (unrugig)  -  l)nn  ber  t}rve 
gei^e  rh;  dazu  am  unteren 
Blattrande:  J?ollicitus  dubi- 
tator  incertus.  rixator  (de) 
cum  aliis  de  cultu.  (Unrugig) 
(non  est)  [in]  pace  et  trau- 
quillitate  in  concordia  aniiuae 
[um  aus  aniraae  in  concordia^ 
non  sectis  aut  populorum  com- 
motione  aut  seditione  ut  sub 
ludicibus,  Ubi  quisquis  facie- 
i)at  (Miod  .sibi  rectum. 


[O.  ll.|    Hactenus    liabui    iudices    et   Sani. 

tft  aH§  unbeftenbig  gelreft.   [ö.  16.]  hie,  illic 

20  fuit    arca.     lani   joI-S   ]ü   ^exu\(ilc\n   getoi-f' 

unb  [tili   fein.     Prius  l'uit   uulla  concordia, 

pax.    Sotoib  fol  tranquillitatem   anrid)ten. 

filii  iniqui,  pliiiistini    [homines],   fol  S^aDib 

fd^Ia^en.     SaS   ift   ia   getoi»   de  Christo. 

25  £)en   tert   üerfte^en  noc^   ^eute»  tage»  bie 

^ubcn    nic^t,    item    plures    etiam    tempore 

prophetarum  non  intelLlexerunt,  David  bene 

**i?89!i      iutelle.\it.  ps[almus  hinc  desumptns:  'Miseri- 

cordias  domini'  jc.  ju»- 

30 


[tt.  18.J    SBirb    fCoram    domino']    in    ben 

SabernacEel*  gangen  fein.    Admirautis  par- 

35   ticula,  Cum  quo  est  unquam  factum,  [ö.  19.] 


n  steht    r:    .1.    para][ipomeno-i.Gtr(iii.  is.uff. 
rum  17. 

aEe(B)    gefid^tc:   otte    |bi§l 
gefid^tc ' 

18  (fe^t  fidj; :  bleib  r 

19  gcreb:  gerebt[t] 


zu  2  [b.  10.]  animi  move(b)ntur  liuc  illuc,  ut  iam  arca  hie  iam  alibi,  et  aiiimi  craiit 
concordes  in  doctrina.  Est  oflcnsio  et  rixa  sectarum  inclusa  in  illa  tuinultuationc.  Schelten 
[fid^]  unb  juiiten  unteinanber.  d^icimus:  3<^  ^"^  tcii^t,  bu  unreii^t.  est  animi  constoniatin  et 
dubitatio  r;  dunklere   'Finte        3:S  SBitb  (für  be)         -jÖ  factum  (D) 

*)  Bezieht  sich  auf  die  alte  Vbersctsung:  bal  e»  nid^t  nieljr  belöegt  loerbe;  n.  rechte 
Spalte  zur  Stelle.  -)  Hehr,  isii  =  in  Unrii()c  gerate.  ')  Xeiur  Text  =  Ilebr. 

*)  Maskulin  auch  sotist,  s.  DWtb.  s.  v. 


398 


iprotofoü  uuti  t)aiibjd)tiftlicl)C  (Jinirägc.    (2.  ©om.  7.) 


>raxiiua  vc^,  hü5  bit  bid)  fo  Ijcvrlid)  cr3cic(ft  K. 
Kcspexisti  nio  dcsnrsuin.  Jc'ictcv  ©Ott,  ein 
gros  xft§,  has  bu  bid}  fo  eiii-j  iiicnjc^en  nii= 
lieiupft.  .§aft  faniiliariter  mit  mir  9c[)an= 
belt,  Inic  ein  menjd)  mit  bcm  aiibcrii,  fo 
groffe  bing  üer^eiffen.  Significatio  in  voca- 
bulo  dei,  had  (Sott  fold^  bing  tebet  [mag- 
num]  K.  stupescit  ad  promittentein  deuiii. 
i.Ki)ioii.is,icn.  [St.  126'']  Idem  locus  repetitiir.  1.  Paral[i- 
poraenis  .17.,  sed  nuitatis  uonniliil  verbi.s. 
Qiii  dicit  homiiiem,  dicit  suminain  omniiim 
calamitatum. 


(^\t  ba§  nicnf  c!)cn  recf;t  §6  vv 

erjcigcftu  lic^  [c  aus  h\ä)/ 
alfo  gegen  einen  93tenfi^en'; 
(lufimtvr:  ps[alm(i  S  Quid  est  5  %\.»,'-> 
iioiiio.  Soltu  §err  bicf)  alfo 
foldjer  lueife  fjultcn  gegen  einen 
menf(|en.  '^\i  'bai  beine  lueije 
gegen  einen  menf(f;en.    Dieses 

iillrs.    von  der  Tciihcsscrunij    lo 
31^  ^V)g9t3{  §grr  an,  ist  ge- 
strichen mul  vonliöre rs  lland 
ist  eingetragen  der  154')  aiif- 
gcno)nmene    Text:    -\-  S^ejt: 
Sog  ift  bie  tucife  cineS  9}hn=  is 
fc^en,  bei-  föott  bcr  .SjO^f  ift. 
Daridter  steht:   3^aS   ift  eine 
SBeife  einei'  ':)Jienfdjcn,  ber  ber 
§®(9t9i)[vvi    §e9{3i   [c  ans 
l)txx]  ift;  lotd  darnntcr  steht:   2ü 
[GL]  Scliulion.     TiaS  ift,  bn 
rebeft  mit  mir   oon   folrf^em 
eloigen  ;}ieid],  bn  niemnnb  Xan 
[tan  rh]  fonig  fein,  er  muö 
©Ott  nnb  2)ienfd[)  fein,  loeil  25 
er  mein  Son  nnb  bod}  fnr  unb 
für  fol  tonig  fein,  loeldjuaUcin 
©otte  gel)i3ret  /  Ilorcrs  llaud/r 


3  bi^  c  aus  \iä)         zu  OjlO  lufra  1.  para!.  17.  r         IJ  summain]  seuteutiain  mHylich 

')  Von  1541  bis  1Ö43  war  diesei'  Text  in  die  Bibel  aufgenommen.    Die  Bibel  1545 
hat  dann  aber  eine  neue  Lesart;  s.  unten.  ')   Wolier  Rarer  den  Stoff  zu  diesen  Ein. 

tragungen  nahm,  wie  er  überhaupt  dazu  kam,  erhellt  aus  folgenden  Bemcrkxingcn:  Jn  der 
Nachrede  zur  Bibel  1543  (s.  Unsre  Ausg.  Deutsche  Bibel  i,  657(1'.)  heißt  es:  „folgen  etliche 
Sptürfje,  |o  onbctä  ücvbolinetfcljt ,  beim  fie  bi-ä()et  iti  bcii  Uovigcii  bnitfcii  gclocft  fiiib,  311^ 
II.  eomiiiEliä  VII.  3ft  Uov  nlfo  gcftoiibcii,  3ft  hai  aJiciijdjcn  rcdjt  .yöffvv  .«pe;!!;);?  ©oI  jftit 
nljo  (nuten,  £aö  ift  eine  lücifc  eine!  Dienjd)Cii,  bi'V  bct  ,(;iL5-rr  .'r)tf;K;lf  ift  ....  ai*annnb  aber 
bifjc  SpTÜt^c  jtjt  unb  Dot  nicmoU  aljo  Dcibcubjcljl  fiub,  tf)ut  gcuugfnmcu  bcrirtjt  bct  ...  .^crr 
1).  9}!ntt|in  ..  im  Suc^:  5Bon  bcn  legten  toorteu  Soliibs  (s.  Köstlin-Kawei-au  II,  S.  .'iS'Jff.; 
J<!rl.  Ausg.  37,  2 ff.).  Und  in  der  Nadiredr.  zur  Bibel  1545  (s.  Unsre  Ausg.  Deutsche  Bibel  :', 
>>75ff.)  sagt  Bbrer:  .  .  .  (f?  fiub  nud)  etliche  Sptüdjc  in  bcni  jjjigcn  Stud  nubers  l>cvboIniftirf)t 
hiebet  in  ben  Uotigen  ...  2.  Sam.  7,  versii  11  unb  12  fteljct:  911)  .fiö9i9i  .g)teti,  er,)eigeftu  bic^ 
aljo  gegen  einem  iDieujdjeri ?  3f'  •»  biefcm  bind  nlfo  üetbolmctjdjt:  2n-;  ift  eine  lueife  eine? 
Säicnjdjen,  bet  Sott  bei  .^(S3(:){  ift.    Sf^olion:  lav  ift,  bu  tebeft  mit  mit  Htm  jotc^em  eluigen 


5Pioto{DU  iinb  t)nitbicOtiftli(f)e  ©iiittäfle.    (2.  Sntn.  7.  8.)  399 

[ö.  23.]  Estiie  lex  tiiu  erga  liomines,  [tarn  u.  23tio(m  Ooltf)  llllb  Uoil  (feinem 
niaguifica]    talia    osteiulere?     Tu    non    es  ©ottc):   Hüll    bell   Ijcibcil   lliib 

debitor  noster,  postea  veiiit  expositio.    Sa  l)()ven  ®ottevn  *  rh 

gc'^ort  sLpiritiis  sanctus  ju,  bQ§  man  bte 
i  verba  Derftelje;  qiiae  liic  loqiiitiir.  [ü.  28.J 
e§  ftefiet  Qlle§  in  vocabulo  @ott.  (Sl),  r)iltf 
®ott,  rebeft  bu  mit  mir,  non  Rex,  Caesar, 
magiui.s  niotus  fidei.  ^ 

Cap.  VIII.  VIII. 

w        [ö.  2.]  Cf3  laut,  "^ai  a  ein  teil  tcljalten 
^aBe.    3>ueen  tob  tjefdjlaaen. 

Bella    magna   gessit,    quae    brevissime 

describiuitur.    Herodotiis  dicit^,  (jnod  ante 

darium   nulluin   tiibutimi  sit   datum    niagi- 

15  stratibLus.    Bella  davidis  finb  !urlj  gefcE)rie= 

ien;  Theologioa  prolixiu.s.  [ü.  3ff.|  SÖirb  m  u.  s  feine  matf}t  «n/,  f?as(<  »•;  quia 
ein  med^tiger  friecj  gelncft  fein  contra  totam  forte   ducem    aliquem    Israel 

Syriani.  caperet  et  occideret. 

5pf)vat:  ^\)Xüi^  r 
20  D.cSafib  lüo:  Tatnb,  luo 

V.  10  ;3ornm(,)  feinen  Son:  ;joiam 
<Bf.  CO,  2     [ö.  13.]  S)aö  ift  bei  pfaltcr.    iis[almus  habet         feinen  ©on 

XII  niilia,  liic  .18.  (o.  18.|  Xa§  ift  coliorssuu  i> '^encEev  i.e.  5cf;arfftic()ter  r 
praetoriana.   Contra,  tribns  Inda  non  liabuit  zu    'ij^ricfter    r    nitf :    (juia 

25  sacerdotes  ©inb  unter  ben  l^ricftern  gelüeft  JC.         studuernnt  apud  sacerdotes. 
i)abm  ftubirt  fiel)  beu  '-^^riefter  [!]  vel  er  t)at 
bie  ^riefter  gehalten  loie  feine  Sone. 

2  non  es]  nomines  nuii/lich         i  l'aesiir]  (lu)  Caesar  //i         10  .8.  r        14J15  magi- 
stratib  (Ex  Syria)  zu  35  ©inb  bic  e.\ecutoies  getneft,  bie  getiii^t  fjabcn.    ®er  5>6iitfct  unb 

{ein  Incc^tc  ^aben»  ^crtlidj  gcl^oltcn,  fjobcn  hominem  occidere  jc.  r 

SReid^,  ba  niemaiib  fnn  itbiüg  ieiii,  cv  mui  föott  unb  ÜJicnicft  ftiii,  tueil  er  mein  2oii  imb  bodj 
für  unb  für  jol  Slönu^  fein,  luclrfjs  allein  ®ott  geijöret.  2a\io\i  (ueiter  im  Si3üd)ün:  öon  ben 
legten  IB orten  XoBibs.  Auch  Mathesius,  l'redii/t  XI 11,  bemerkt,  daß  diese  späte  fkhriß 
Luthers  zur  Besserung  der  Bibel  heranyezogcn  nurde:  t)ernac^nio(^,  aU  D.  !l'utl)et  luibcr 
bie  3nbcn  j^tiefa,  luiidjä  immer  Don  Sag  ju  la^T,  ber  "in-rftanb  iinb  e-J  lonrben  tnel  fdjöner 
©priic^  ()ctlcr  unb  ftater  gegeben,  lucldje  nndj  D.  l'ntl)er-j  Slbfterben  üon  . .  .  Sibrer  mit  Süor= 
toijfen  unb  Dtot^  ber  ®etel)rtcii  bon  SBittenberg  in  bie  lejjten  SSibeln  mit  eingebracht  finb. 
Jedoch  ist  diese  Bemerkung  des  Hathesius  nicht  ganz  genau,  denn  noch  zu  Ltäliei's  Leb- 
seiten kommen  die  Ä>iderungen  in  die  Bibel.  Zu  diesem  Tatbestand,  der  sich  ähnlich  auch 
noch  für  einige  spätere  Stellen  ergibt,  sind  die  Ausführungen  der  Einleitung  zu  nrgleichen. 

')  Der  neue  Text  =  Hein::  o";'i;,-  ^lnd  crßü.  in  gewöhnlicher  pHuraler  Bedeutung; 
alter  Text  =  Vulg.  »)  Herodot  III,  89.  97. 


400  "^Uotofotl  imb  l)niibjri)viitlid)c  giiitväge.    (2.  Snm.  9—11.) 

Cap.  IX. 

[o.  9.]  '5/?;«  beut  !naben.'  3ft  ein  groffer 
fiinb  geUieft. 

Cap.  X.  X. 

[ö.  4f.]  Sljrer  finb  feö  gch^eft,  f)a6en  ftd;    v.  2in(n)-?  Iniib:  jiic;  laiib 
tüoüen  redten  on  Xaoib.     fo.  12.]  Pnklicr- 
rimum  dictiiiu  lonh,  ba§  fiub  trauii  gvoffc 
Weg,   3"   Jnal^  lEurl  bejd^neben.     [n.  17.] 
»Syri  i)ahm  troHen  Saöib  f reffen. 

Cap.  XI.  XI. 

|ö.  2  ff.]  £)Q  toit§  nu  6o§  hjerben.  [o.  13.] 
(vin  alter  9ieiiter,  ein  alter  trindcr.^  3" 
ben  friegen  tnirb  er  Ijaben  muffen  ein  tar 
ober  3li5en^ig.  Circa  quinquagesimum  toirb 
er  ein  adulter  fein  tDorben.  Nitimur  in  ve- 
titum  I'?]  jc.  |t).  8.|  £ie  tloua  finb  3"  %^0^- 
ideo  niu§  er  ein  fd^euflidic  confusiouein  an= 
rid^ten.  [ö.  12.]  'Mansit',  Da§  Joar  nic^t  gut. 

[ö.  4.]  Purgavit.    Concubitus  e.st  ininnindicia  nnv4  jrer  linreinigfcit  imf.  (Jmii  r: 
in  tota  lege,  ;^ot  ficf)  gelnafc^cn,  alS  Incre  ir  Inimundus  cultus  ad  Vo.«i)e- 

man  bei)  ir  gelegt.    Quanta  cccita.';  cadit  in  ram. 

Davidem. 

\m.  127-]  [ö.  13.]  gr  toolt  lein  fd)anb-- 
becfel  toerben,  ]^at§  nid^t  gehjuft.    |ü.  14ff.]   i-.  u  fcl)reib(e):  frf)reib 
Sa  finb  ti)rannen  ftutHin.  u- 1'.  crfrfjlagcn    incrbc:    crfrf)lagcn 

lücrbe  unb  ftcrbe-  rh 
[tj.  17.]  'Hetheus  etiam  nioitiuis.'  ». -'obaS  (bc§  jomS  ift),  unb  (ber 

.ftonig)  ju  bir  f priest:  bai:  ber 

!ünig  crjurnct  |r|,  unb  ^u  bir 

fpri(f)t-' 
»•21  maurcnbaö er:  niaurcn,  baö  er 
6in  naf§  gefel,   |0.  27.]  ^rf)  l)abc  bie   »-7  (bcr.'pnnbel)geficIbcni.'ö(^''K;)i5! 
Ijuren  Uicg,   l'ostca  fuit  regina   rt'ginanini.  ubel,   be(n)    Ha\)ih   tl)ct:   bie 

tt)at  |/Ai  gefiel  bcni  §e{iK5f 
ubel,  bie  Xatnb  tt)et. 


10 


2  .9.  r         5  .10.  r         i/.ll.r         zu  15  d'm  m\\n  man  tidjt  fein  tlciiie  tov^cit  011*  r 

')   Nicht   hei    Thiele  und  Warula:  -)    Neuer    Text  =  Hebr.,    Vulg.,   LXX. 

')  Neuer  Text  =  Hehr,        ')   Vi/I.  Utmre  Auay.  Dd.  :S:i,  475  und  6SI,  noiine  Bd.  41,  718,  US. 


1?totofoII  unb  ()Qnbi(^tiftli(^e  eintrage.    {2.  Sam.  12.  13.) 


401 


Cap.  XII. 

[t).7ff.]  S)te  redete  l'unbe  [tct)ct  noc§  ni(^t  ba. 
Sa§  ift  ein  Ijattc  pvebigt  flOueft.  [ü.  15.J  Pio- 
plietiain  piito  facta  [!J  ytatini  ])üst  adulteriiwu. 
|ü.  IGJt.)  '^6ci-  boa  mxaä)  folset,  loirb  im  iai' 
er  nacf)  gefc^eljen  fein.  [t>.  24.J  Actus  salo- 
inonis  non  iiivenitur  in  hiblüp.  |ö.  25.] 'Com- 
niisit  Nathan':  3ift  QU^  ci"  i^H'iefter  hJOVbcil. 
|D.  27. 1   SBirb   feft  fein   geUicft  uon  iDaffcv. 


».Sam.  in,  i 
«gl. 


Cap.  XIII. 

[ö.  2.]  Finxit  se  aegrotum,  qiiia  alitor 
non  potuit  oa  potiri.  [o.  3.]  S'ev  ift  ein 
^üffman  gcloeft.  [ö.  5.]  6§  Idqi-  ein  onbev 
tjnngci".  [ö.  ö.J  ['piia]  Absolom  [Opinor]  et 
Tliamar'  sunt  Tlianiar  legitimi,  non  naturales. 
Non  fuerunt  prorsus  nati  ex  Daviil  uterqiue. 
Et  hoc  argLumentum :  P^cce  qui  egi-essu.s 
ex  utero  mco  jc.  non  condudit  ine,  filins 
uteri,  sed  non  seniinis  nee  huubonnii'*, 


XIII 


2.  ffün.  8,  II 


.7in(n)§  t)QU§:  in§  f)an-3 
^in  in(n)§:  t)in  \\hi 
i.  8in(n)§  f)au^:  in§  t)aii-3 
II  (Sie)  t)er:  !om  \r]  l)cr ' 
:'ü  (einfam) :  (be)  leljbig  [rh\:  thir- 
untei-:  [Gl.]  Öcholion.  (lcl)big) 
Dq§  ift  fie  f)iclt  ftd)  l)nncii 
gieng   nid^t    mel)v,    »nie  eine 
SJungfraUi    i)in    fvanli    nntcv 
bie  lente  k. 
-1  (nntnutS):  Ijornig] 


|U.  20(21.]  „©infam",  nngctierbiig,  fteUt  fid) 
fdjeufli^*,  Et  vir  ;dei  aclicm''  de  Elizeo, 
|ö.  20.|  [)at  fein  schoma  virgiuenm  [frciiMinI 
gefurt,  ein  granjen  rod  angezogen,  ^\d)  loolt 
gern  gestuni  eibum  k.  t)Qt  fid)  geljalten 
lugubri  morc,  [ö.  18.]  \)ai  fid)  nid)t  getjalten 
[ut  nobile.s  virgines],  non  vcnil  ad  publicos 
caetus.  [tj.  23 ff.]  S>u  berjlüeiüciter  fd)ülä, 
SBie  bin  id)  ben  23ofluid)tcn  iinb  a.^err[)ctern 
pro|)rie,  53lend)Icrn,  fo  gvam,  |ö.  27.]  f^ft] 
bcnnoc^  ein  Qbenteurlid)c  ^\xi)i  '■  gelreft,  quod 

2  .12.  T  4  statim]  (po)  statim  Hs  5  ctnoc^]  et  nac^  Ih  11  .ii.  r 
15   naturales,  (liabuer)           35  I|at]  (v)  ]^at  J/s 

>)   Thamar   ixt  wohl  refSfhrieben   für   AmnKw.           ')   Vgl.  Aposlelg.  2,  30:  Saqwog 

=  männtidje  ^tbftammung;  «oi/./ac  (JJ)  =-  tnciblidje  ■Hbftainraung.  ')  Vtilg.  hat  n«r  Veni; 

alter  Text  =  LXX;  neuer  =  Hebr.        •)  ^  zornig;  vgl.  J»  Wtb.  •)  .S/«n.  IMhei-  fnuhl 

im  Dia*:;  J.  Köii.  S,  n  mit  Vnig.  couturbatus  est  ilie  hier  sich  fimhtnk  \Vnr:el  n-Sw. 
•)  sonderbare  Sitte,  Art. 


Sut^er?  aßerfe.    Sibelütietic^iing  3 


2(5 


402  ^totofott  iinb  f)nnb!d^tiftlid^e  ginträge.    (-2.  ©am.  13.  14.) 

non   ausi   abire   ni.«cio   rege,   forte    propter 
«iispitionem  seditionis.  >'-2äja(f)§:  fQ§ 

LÜ.  30.]  S)Q§   ift  ein  bofe  Seitung   gelüeft 
Davidi. 
2.  gaiii.  12, 10       ®a  tompt  nu  llria§  5Iut:  'Non  recedet  a 

.«unguis  ;i  domo  tua',  .supra  .12.  i'.  3i  3urei(f)§:  3Urei§ 

Cap.  XIV.  XI III. 

|ö.  7.]  @r  ift  mä)  f)art  »oibcr  ben  @on. 

|t}.  Iff.]  eöcnt^euiitc^  [P.  M.]  Poltf  gelneft, 

t)at  m^er  Uftigteit  gebraucht  quam  graeoi;  i,i 

(iraeci  [D.M.]  didiceniut  [ab  illi.sj.  "  c  ba    jucii  iiiciiianb  toct)Vct) :  ba 

!eiu  vetlcv  mar  xn/  r 

\m.  127"]  |t).  7.]  Unici  filii  f)Qbeii  ein  fortcil 

ge()abt,    fnit   liber.   @ie  ^aben    homicidiuni 

geririgci    getjolten    'piani    lieroditateui    jc.  ü 

|t).  ll.|  Ivex  bifpenfitt  |)i-opter  .snceessionem. 

JD.  13.]   S)a  applicitt  fie   [eg]  [Est  adhiu- 

antccf'dcns],  non  rcdnoit  rox  cxpiilsnni  siiuni.    '•  ir.  'imi  bellUicfcn  be-SlioldEv)  :Tcnn 

hai  Dolo  mad)t  |iitadjt  c  aii^ 
machen]  iniv  bange'  r:  (lurn:  -m 

i.  e.   fimoroni 

»•  "  fül  fein,  (tüie  ein  ©pei-Sopffev) : 
fol  mir  ein  troft  |'A|  fein- 
».18  nid^t  1110«:  nid^t,  toa« 
i'.  an  olfo   liienbe(te) :  alfo  luenben  -';. 
folte  r 

(tüei»):  [merdftj 
«.  •■:' 3og(e)^:  .sog 
jü.  2r..|  äl*ar  fo  fctjon,  bac;  man   in  loben    "  ■■  fo  fdjuu  (niib  foft  loblidj)  aU 
muft  propter  piilcbritiidincMi,  Mt  loniia  prac-  v'lbfaUnil:  fo  fd)Lin  üU  '?lüfa      :.i 

dicaretin-,  boc-  {)at  in  and)  betrogen.  loni  nnb  hatte  biefeo  lob  fnr 

allen  i/i 
|0.  20.|  3ft  ein  ftfirö  liyporbole:  1   l)nnbert 
drafliinac  finb  .1.  l'lpoteder  pfunb',  !^\w\] 
tlein  pfunb.    ^JJian  loirb  |bie|  fd)er^  mit  ge=  3,s 

S  .14.  r         IT  fcä    (|bo§l)         IS  (ICst  inor)  mm         .V.7  (4)  1  fjmibcvt         35  (jic)  |bie| 
')   Der  neue  Text  ---  Hein-.:  i:s<-ii.-  dmti  allen  Text  läge  sugriiiitle:  i;kt;  —   (ba-? 
l'oK)  fie^l  inid);  T^XX:  ött  oyicjai  fif  6  /.auV;   Viily.:  luiu'soiite  populo  =  .s.  o.  „l)nn  bei)' 
IDtjfu  \>ti  Bold-V.  ')  Neuer  TcrJ  i-  Helft::  tiller  ==  l'utt/.,  LXX.  ■■■)  =  li  Ihnen 

-  y»  Jhitclimeti  ~  :i(>(j  (Iriimm.  ')  y.»!«  Schere,  mit  dir  ilnn  Ihiar  geschnitten  wurde 

(Heiter::  Ijutlters). 


^PtotofoD  unb  ()anbfcf)riftlid)e  ©inträge.   {:i.  Sniii.  14.  15.) 


403 


iDogen  ^aben.   [ö.  28.J  ©inb  nu  .7.  tat,  quod 

uon    vidit   aspectuni    regis.     [fi.  30.]  'ftctft'/ 

i^ebt  toibber  an,  @in  bieb  ift  nirgetib  Scffer 

(dieitiui  am  galgen.' 

|ö.  32.|  ''JJcifietljat',  dubitat  de  liof,  'Mn, 

[er]  i[t  front.  [O.  33.] 'Osculatus' ben  fromen    i>.  33  ^bfalom  ha'i:  'iHbinlom,  bov 

ludam. 


in(n)§  t)au?:  jn?  t)au§ 


Cap.  XY. 

[b.  2fl.]  6t  eilet  ,3liin   i-egno;   Non  est     «.  4 
10   nafiii-alis  filiiis  Davidis,  ^ft  ])<)piilaris  gclüeft,     i'  ■■ 
Sae  gel)Ort  ad  capieiuliim  pojjiilniii. 


\t).  C.J    'fiirabatiir^:    ibi    exposnit    se,    Ulis 

u   pi"aestigiis  dementavit  eos,  non  intelligentes 

esse  siniilata  urtificia.    |ti.  8.]  'Si  rod|iixerit': 

pfu,  ba§  bidj  ber  bonner  erfc^lage.-  |l).  7.|  ni».? 
40.  anno:  [D.  M.]  Hie  oritur  (juaestio  niea, 
Si  est  40  annornm,  ut  te.xtus  hie  clare  dicit, 
20  non  fuit  filius  davidis  jc.  ergo  apcrtuni  prius 
fnisse  natum  antefjnani  patcr  dncei'et  eins 
matrem.  [P.  M.]  Si  non  fnisset  natnralis 
(Hins,  f)ette  ftd)  ^oab  nirf)t  fein  buvffen  fo 

annenien.     40  anni   intclligain  liisliiiicc,  de 
2.'i   40  annis  regni,  non  personae.    Exiliiun  da- 
vidis ineidit  in  ])ostrenia  i'ins  tcinjioi'a.   Lyra 
dicit,   incipeic  tenipiis  liornin  40  annornm 
ab  unctione  davidis,   perseciitio  Sanlis  diu 
diiravit,  et  snb  ca  fnit  rex,  20  annornm  i'nit 
30   nnctus,  30.  (it  rex,  post  regnavit  40  anno.s, 
post  exiliiun  iilnd   tüirb  et  ein  jcl^en  iar 
tegirt    l^aben,    fnit    sapiens    experientia    et 
spiritn.    Istis  decem  annis  post  exiiiiini  eoni- 
po[S8I.  128^]siiit   psalterinm,    repetiit    totnm 
nr.  cnrsum  vitae,  et  carniinib[ns  sacrisdescripsit:    ».  " 

l'    11! 


XV. 

im  Sanbe  ba>3:  im  Sanbc,  \)a-i 
(baö  cv  mit  jm  vebct):  (b) 
(tüolt)  ba-5  ev  l)l)n  luult  an- 
beten (l^ie)  r 

t)anb  auy  nnb :  biiub  nu-?.  inib 


.?«  'ilad}  Dici'ijig  jaicn  sieht  r: 
.XL.  ab  nnctione  Daüid  (jnia 
.10.  annis  passns  perseeufio- 
ncm.  Unctns  .20.  aimo  etatis; 
(lazn  am  imtc.icn  JilnflrauiJr: 
|/.7.|  (3.^iev,^ig  iarcn)  S)icfi' 
.XL.  iar  vcd)cn  Iniv  Hon  bcv 
crften  falbniig  Tauibs.  Dmn 
cv  ift  XX  iiiv  nlt  geiallut, 
iinb  X  iav  Herioliunirt  (vlibbcn 
nub  l)m  XXX.  iav  toiiig  bc 
ftetigt  nnb  angenomcii. 


9  .15.  r  zti  9110  (('üijt)'.iriiiiii  pauln  |iivst  legcs) 
zu  27ß9  ergo  fuit  naturalis  filius  r         29  rex  (lsf.'i  p) 

')  Nic}d  bei  Thiele.;  ri/l.  iilier  Ti-trhreileii  I.  KU. 
Bd.  :u ',  :s:s:i  Anm.  1. 


(einfeltig):  l)nii  i{)vev  cinfoftr 
bem  ©itonitcn  XaUibcf:  bcni 
©iloiiiteu,  Taüib-J 

rh  20  a])crliiiii)  oportet  miliilirli 

Hl  ein  c  «».<  uni6 
■/.<;.         ')  S]wir.,  vfiL  Ihiare  Aii^ii. 

26* 


404  5?>:utof«n  »nt'  t)oiibfc^tiftIidt|e  (Einträge.    (2.  Sam.  15—17.) 

Id.  ly.J  i.e.  bii  fiift  ^ie  nid^t  Inircier.  i-- lo  (jeud^  auä)  Iniber  an  bcincn 

58tft   cie^ogen    Uoii    bcinem    ort,  oit)^:   unb    (l)Qft    bidj)    üon 

beinern  ort  (begeBen)  genügen 
^iel^er  r:  dazu  unt  um  obcrni 
Blaftrande:   Alii:   ad  lociim,    ■■> 
sed  male. 
>'  -'0  ®(i)j'tern:  ©eftern  r 
|ü.  22.]   '!inber\  So  fol  ein  fonlin  feinen 
imter  et)rcn,    |ö.  2:').]   S^H'?   ift  ein   fleglid) 

iemerlid^  proccffion.    |ö.  26.]  MaxiniM  ol»;-  lo 

dieiitia  legis  .7.  iis|aliiiiis  ftet)et  bo.  "  ■;;  nnb  mit  end;  ^jn)iiiina,i:  nnb 

mit  eud)  cluv  beibe  föne  |^/'| 
3l^imaa3  '^ 
1'-^«  felbe  ber:  felbe  t}nn  |'i  bev 
'<ij.7,  nf  |b.  ;51.|  '.'\liito|pli(l':  ba  Innv  ;}eit,  bov  ev  '^ 

fo  eoiitra  <iirii  betet.  "  sj  tmabeftu  ben  xatfdjlag:  tünr= 

beftu  mir  ju  gut  |//'|  ben  rat= 
jdjlag' 

( ap.  XVI.  XVI. 

^^sft  greulidje  tentatio  et    panixLvsmus.  nu.  i  gefattelt  «»(/  ftfict  IHofin  xnt,  ai 
Sßie  neeiiid)*  f)ilfft  ninfev  t)[ei'r  ®|Ott  damr:  +  -| 

ben  feinen  auä. 


ä. 

u.  4  f^irad}  (mit  anbctten) :  fprad) 

3c^  bete  an  r 

für  bir  mein(em)  §err(n) 

I6nig(e).:  fnr  biv  mein  §err  «: 

fonig. 

nuML' C^lenb  lOiL  <l(i~.n  r:     ]- 

>'  1'.'  biv  fnr  fein  mii  in  fnr  bir  fein 

tjip.  XVII. 

XVII. 

i"ijsni(j)t  feumen  nul.  d<ir.H  r:  -\    :io 
|i('rtürl)al)it 

v.'jiBen(n)§:  2Bcn§ 
1.,  10  (veblid))  ift:    frieger  |///|  ift 

(rebUdjc):  frieger  r  uni  niunr.'.i 

"11  (unb)  Don  'S)ü\\:  Don  ^au      ■'■'■' 

bein    '^''^rfon    jietje    unter 


75  ba  c  aus  ba(§)  20  An.  r 

')  yl//*r  Text  =  Heltr.         »)  iVc««'  Ter«  =  ITehr.,  ViiUi.,  LXX.  »)  Aller  Text 

^=   Vultj.;  neuer  =  liebr.,  LXX.  *)  ^     knapp,  ilih/'lii/':'  mler  /lemiilit/evf}';'  s.  ])Wfh. 

n.  V.  nnhrUch   Uiisrc  Ausy.  Bd.  I.'i.  '.Hl.  7  und  :i.'li>,  T.  '■)    Jlir  hiipifilinifant/  i.tt  i>i  H.i. 

ifar  niclil  kennllicU  ycmacld. 


tUulufutt  uiib  J)üub[cgtifllid)c  (Siiittägf.   (2.  ©am.  17.  18.)  405 

jnctl  unf,  dazu  r:    -\-   facies 
tuae  in  hello, 
«..sftritf:  ftncl[el 

unb  jnn:   unb  fie  [r]  itiii 
.s  iiii).i3  fc^i(fct§  «<nC,  dazur:  6cf)idty 

i.  e.  ])raecepit. 
v>.  .6  raffe:  lafft 
in  1).  17  eine  5)lQgb  unt  und  um 
[b.  20.]  S)a  ift  ein  mendaLciimi.   forte    ».  20  jn(n)§  liau§:  jnö  f)aus 
10  ilf/c/(«Z ^  est  proprium  flu vii.  fb.  21.]'aquanr:  tlieffcrliii    nnf,  dazu  r:   -\- 

[0.  20.]   haä  ift  ber  :^^orbnn,    ut  sequitur.  luaffci-  iliirfial 

3fcn§  ift  ntd^t  ber  Jiorbau.  »  22  £)at)ib(,)  ouff:  Xaüib  niiff 

[ö.  23.]  '^ieng',   ha  gcf)orftu  f)in.     f)endeni»>'.23 ;'?«  '^ieng  ftci^  r  unt:   \\\nv\ 
[Eb(raice],    !otnpt    ha^    beubfdjc-    IjcncEen.         §en(Jen- 
i.iiiiijc3a,-i  ib   [b.  24.]  Machamüm,  ubi  lacob  3C.  Gen.  32. 

[b.  28ff.l    ULnfer  ^L^rr  9[ott  l^ot  fie   noc^'"«  ■■*?  grü^  unt,  dazu  r:   Sepholh 
gcfpcifet  'in  deserto'.  mo.-.s  fcfe  nnf.  dazu  r:  lac 

iüar  ju  cffen:  Wax,  ju  effeu 

Cap.  XV 111.  XVllL 

20  u  1  ba§  boI(f  ba§:  bog  boltl,  boS 

[b.  7.]  ©inb  ix  boä)  nur  600  •\  (piomodo 
crevit  numerus:   2000.*     fb.  8.]  ha   ift  bie 

l^ocfjjeit  Bclalt.^   [b.  9.]  !pferb^:  ift  66reifd); '"  »■  •■>  biäe  Gitfjc  xnf,  dazu  r:  \(if.\ 
Su)>    est   ipsis   pfetb.     Non    spi.s.sa,   crassa,  +  (i.  v.  efftige) 

25  sed  densa',  perplexi.s  rami.s.    [b.  11.]  'Bai- iiu>.  11  einen    föiirtel    U7it,    dazu   r: 
tlieus'  militaris,  dotium  honoris,  ift  ein  nit  Baltlicnm  unuiii[«/;?f6«.--uiiiini 

bing  3C.    ©n  9iitter  gurtel,   3c^  luolt  bicf;         Baltheum]  einen  ritter  fpoiii 
jum  9iittcr  gefd^Iagen  I)Qben.  ».  12  (SBerJtiaret   mir  hm)   tnaben 

SlBfalom:  lautet  eudj,  ba§  nicfjt 


U  forte  r         21  (18.)  r       quomodo]  quo  Ih 

')  Hebr.  wysn  b;^a.  0  Hebr.  p:rpi  =  unb  "^icng  fid);   Luther  meint  also,  das 

deiitsdie  'Ijendeil'  sei  ein  Lehmaort  aus  dem  Hebräischen.  ?Cu  dieser  popuUir-clymologisdwn 
V ermniung  mag  ihn  rerführt  luiben  einmal  der  ähnliche  Klang  der  heiden  Warte  p3n  und 
'^ciitfcii  und  dann  die  ungefähre  Übereitislitnniwig  der  drei  Hauptkonsonanten  in  beiden 
Worten.  ')  Vgl.  Kap.  ],'>,  IS,  wo  Darids  gesamte  Mannschaft  auf  600  angegeben  wird. 
*)  2000  Hs]  soll  wohl  20  000  heißen;  im  Schreiben  von  giößercn  Zahlen  ist  liörer  (ebenso 
wie  Luther)  noch  ganz  unsicher,  wie  eine  Menge  Beispiele  in  den  Bibelprotokollen  durtun 
können.  ')  Sprichw.,  nicht  bei  Thiele  und  Wander;  Sinn:  ist  das  Unredit  gebüßt,  die 
Sache  aus.  •)  Sinn:  Ahsalom  ritt  nidit  auf  einem  Pferd,  sonst  müßte  im  Het/r.  stehen 
WD  =  Sits  =  5Pferb;  aber  das  Maultier  (i^D)  vertritt  bei  den  Hebräern  die  Stelle  det 
Pferdes.  Luilier  rergleicM-  hier  wieder  (s.  oben  Anm.  2)  das  hebräische  nie  =  pered  und 
das  deutsclte  Wort  p(f)erd.        ')   Vulg.:  condensam  quercum  et  magnam. 


400  'iSvolufcIl  iiiib  I)ii!ibid)viitüd)ü  (^iiitviiflc.     •_'.  Snm.  18.  19."' 

iciitaiib  bem  [/■/']  Inaben  ?16= 
falonx;'/"^"  r:  (scÜLieet  tauj^at 
lind  am  oberen   Blatt mndr: 
\<^1.\  (i.e.  leib  «)iic).^ 
|li.  If.!  licv3tcl)fn,  (Sv  l)at  geeilt,  l)at  jm-fl,    i-  h  {%.^i  alfo,    ^^d)  tuil   an  jn,    s 
er  ntod)t  im  entfaücu.-    Sinb  Koiuana  pila,         fiii-beineniangefid)t):^"\d)(bin) 
bie  Heinen  'ipieffe'  gcUiefen,  .spatiosimi  ma-         tan  nidjt  )o  lange  bei)  btr  (l)) 
•;■].  1113,  :js  iiih|_iis,  fjnt  Diel  Iicnbe  baC'  mcer.  lieräit)cn  y 

iu(n)5  fievlj:  \\vi  \]txi} 
|l).  17. 1  liliii.-^  regi.^  lt)irb  fd^enblid)  begraben,  i"»  i«  npb  aweperat  r  lu 

ramn:  roüm  nut 
1)  22  bu  loirft  (nidjt  eine  gntc  S.uitt^ 
id}aff t  bringen)  ^:  bu  toirft  (!eiii 
boten  brob  finbcn)  *  r 
|ti.  23.|  (ir  ift  ftracE'3  fclbS  ein  gcloffen,  l)at    v -■:;  (aiiff    beut)   ftraif(eu)   hJC9(e)   i:. 
aEc  trunie  be§  farlueg«  nnb  fnffteigu  k.  nnb   fam   Imr   (Jnfi:    ftradö 

Isla   liistoria    piito    facta   est    (iO.    auuo  Hiegö  mib  fam  (5nft  tiorl'""| 

<tati.s    David,    gr  tuirb  ^Jlbjolom  ge|cuget    i' ->4  |a(f)?':  fa§ 
[)abcn  im  38.  vel  oO.  iar.    Söirb  Slbfolon  i"  "-'■■.  ima  «Uctio  n-r:  i.e.  bonuin 
etloa    20  ober   21    iar   gclueft   jcin.     Über         nuntium  Enaugelion.  /•  m 

21)  iar  tnirb  er  nidjt  geloeft  jein.  %  na.. -e  guter  Sote  unf,  dazu  r:  i.e. 

Euangelista. 
u.  23  liici'3  ntd}t  lna§ :  lDci-3  ntd)t,  tvas 
B  .11  Qä)  bringe  eine  gute  33ott)- 
fdjafft:  [(©Ute  bottfdjafft)  .§ic  --s 
gute  »ottlfcfjafft. 
u.  33  (uumuts):  [traurig] 

Cap.  XIX.  XIX. 

In.  2.|    Victoria  conversa  e.s(  in  iiictnin. 

1*1. 128>'|  H).;5f.|  2)te  liistoria  ift  fo  flaglid)  30 

gejd)rtebcu,  bas  über  aEe  niaS  ift,  (y-j  ift 

im  aus  bcrmaffen  lube  gefdjefieu,  Ticbeilofeu 

Ücntc  Ijoren  nid;t  auff,  doiiec  vcnenint  in 

iliscriincii  vitac,  fo  marf)eu§  benu  bie  fronten 

Icute  U)eiuen  k.    |ö.  •''>ff.l  (5r  rebt  Uuirlid)     i'..''jn(u)y  l)aue:  juu  baue  35 

aiidacter  cum  rege  JC.     |t).  9.|   lani   |iriniuin      i>.  s  jn(u)'j  tl)Or:  juS  tl)Or 

20  etlDQ  (-■  aus  ctlt)a(s)  'J'J  .19.  ;■  3-1  bie  <;  aus  bct 

')  I>ie  gedruckte  Glosse  lautet:  ^miim:  l'cibc  tl)ii.  [^nnim  ^^  denk' liir):ii.\  ■)  a\l' 
foUcii  =  entgelten;  s.  Dietz  s.  v.  ')  Die  alte  Übersetzung  bleibt.  'i  SSobfitbrob  fiiibiii 
=  afa  Bote  vfillkommen  sein;  vgl.  Dietz  s.  v. 


lUotofoH  mtb  l)ünbfd)rifUid)C  öiiiträgc    (2.  Süiii.  19.  20.)  407 

agiioscunt  benefieia  Davidis.    [o.  14.]  'Cor': 

So  mu§  man  btc  Beftien  lotfeii.  i'  -.'4  (aulgepult  :  gereinigt  r 

1)  -'fi  fjot  (unrecht  mit  mir  gcfarcu; : 
^nt  mid^  betrogen  /• 
5  i».  -'!  (unb  mag)  t()u(n),  h)a§  (jm) 

toolgcfcllet:    t()n,    rt)a§    [bir] 
rt)olgefcIIet ' 
i'.  2s  .ipauf  (e) :  ^au\ 
[b.  ol.]    Barsilai:    \\.  e.]    ferreus.     [fi.  41.] 
lu  'Oiuues  Viri  Is[raer:  @3  loil  nu  niemanb 
uBel  get^an  ^abm. 

G»  finb  bie  redeten  jhjccn  liin  beg,  Alii- 
tophel  iiml  Absüloiii. 

[ö.  42 f.]    i.  e.  est  de  tribii  iio.-^tia  Inda, 
IS  %abtn  \{S)  mit  ein  anber  gefdioltcn,  'Bxnh  ™v  y.'  mt{)x  loil ,  dazu  r  nnt:  xws.ma'^ 
alle  from.  benn  (bu)-':  benn  l)()r  r 

Cap.  XX.  XX. 

[ö.  1.]  V.  d.  ;"\ft  ein  luenig  [nnlangefefjen     i>  i  ({leruffen/H'inberiimlJter/"«/, 

gchjcft;  '^ot  and^  nioüeii  ein  gvo§  gefrf)rel)         ildrüber:  (-f  vocatn.s),  (hr- 

2u  erlangen,  [ü.  2.|  unb  fonig  luerben,  SBibcr  unicr:  i.  e.  uniis  de  nobilibll^s 

ein  nclo  jeden.  in  familia  lemini  .seil  Saiilis. 

©n   cbler   eernb^eftcr   man 
dnzu  am  unteren  Blattrandir. 
[Gl.]  (SSerümfiter)  @iner  bon 
si  ben  groffen  f)anfen  oom  tiotien 

%hi\  ber  groffcn  anl)üug  i)m 
liolcf   nnb   ein  anjet)en  ober 
irnmen    f)atte,   mie   Gatilina 
ju  SHom  jc* 
.30  » » (Unb  e§  öerbros  jn) :  Slbcr  er 

öerjog^  r 
».  6  (Unb)    Daöib    fpradj :    [S)ol 
fprad^  Satiib  u»t 
tu  0. 10  ben  toanft  »nt,  dazu  r:  Quinta 
35  111 B.  u  an  ^oab  Ha  S)aötb  unf 

18  .20.  r  Sit  181408,  7  am  Rande:  |b.  16.]  Jemini,  ^aScit  bnä  regmim  et^olten  Wollen 
(IBe^c)  (20, 1]  Ä«6a  Joab,  [o.  13.]  ttieiä  Amata  \fm^ViX\i)lm,  lonrft  ein  anbcr,  fo  t^ut  et  im  aüii>  atfo. 

'■)  Netter  Text  =  Feto-.,  LXX,  Vulg.  ^)  Fi«///.;  maior.  »)  Alter  Text  =  Hein: 
*)  Hebt::  s^p:  =  e§  traf  pd);  F?«/«;.  accidit;  oiec  sowohl  im  alten  rnie  im  neuen  Tert 
aufgefaßt  als  Form  von  Kip  =  rufen,  nennen,  wie  in  LXX;  daher  beruffen  und  betümptcr 
übersetzt.  »)  Im  alten  Text  ist  in^  =  jögern  rerwechseh  mit  mn  =  jürnen. 


4U8 


51.U-otofuU  iiiib  Ijaiibidjviftticlji;  Ijiiitvägc.    (2.  Süiii.  20— 22.'( 


lö.  12. 1  V.  <\.  ba  leit  Amasit,  bcr  Uiolt  aiidf) 
fuvft  fein. 


16  (Sig  ift  bie  rebltdjc  iiiib  tvcluc 
©tab):  ;3c§  fiin  i'ini-'  l'ii»  t'L'ii 
f  ricbfameti  imb  trducn  ftcbtcii  r 


9t  >■ 


XXI. 


fjeiigeit :    +  nuff  | /// 1  tjcnflcn. 
(A^rw  r:  (-f  afligemii.s) 


i.MtMi  j,2;.ff.[t).  23.|  Bcnuki  ift  'A'id}tev  gelüeft,  Pleti  finb 
feine  bienev,  liino  postea  Beuaia  fc^legt  '^soü^) 
tob.    %  juu. 

Cap.  XXL 

[ö.  l.|  SGßie  geljetS  boc^  fo  uBel  311  in  bcr 
lüclt,    loenn   bie   ^eiligen    lente  leben   uub 
regieren,   [ö.  5.  |  Thimmn:  feret  ^in  tcic  ein 
•4ii  ■!«,  13  ji  t£)ier,  comparatuj<  iiimentis  jc.  u. 

[O.  9.]  'Crucifigere' ^  non  fuit  in  usii  apiul 
Iiidaeos,  suspenderunt  honiiues,  sed  clavis 
affixerunt  cruci;  hoc  recens  iuventum  e^it 
adhiic  apiid  Tiircos.  Sßie  rottet  unfer  .öerr 
©Ott  boB  "^aufe  au5!  Qnare  gibeonitae  non 
servariint  legem  Mos!,  qiiia  [)er  uoetem  per- 

luanserunt  iu  cruce.  u  ii  (jnr  feiten):  ju  ^dar  r 

[ti.  16.]  Gdliatli  fdjluerb  toar  üerloreu,  brnni6    ''■  i«  f)ntte  (einen)  neUi(en  .'pniiiifd) 
I)at  er  ein  neVoö  ge!rigt.  an):   ^otte  nein   troffen   ^Z'.- 

dasu  r:  -{-  Ense  novo  (auff§ 
nett  getüafinet,  geruftet) 
1!  (bie  Seudjtc):  ba§  liedjt  r 
\'i  zu   ©oft    ^teJd    r   nnt :   [GI.\ 

Vcl  Gob. 
ia®(a)Iintl):  ©oliatr) 
■-'0  (.^abberman) :  (groffcr)  lauger 
man*  rh 

XXII. 

1. .'.  t)Qttc(n)     ntid)     nnibfnngcn 
(briidje)  beö  tobes:  l)nttcn  niid) 
umbfangeu  [biefdjmertjenl  beS 
tobeS 

.'*  .21.  r  zu  14   Ci-u<;ifi.\io  est  umiiiuni  geiiliiiin  anticiuissiuiuni  sii|i|iliciun],   .\gerB 

in   c.racem.   r  zu  21  [u.  16.1   ©i^  f)"'  luollcu  cf)t   cinleflcn   unb   bcn  loitia  l)tniidötcii.   r 

32  .22.  r         zu  33  [tt.  .'j.J  13U)  f<chiber  r 

')  Weil  die  Vulg.  crucifixerunt  hat.  '-)  Hein::  sbs  fsf  im  nUeii.  Text  als  iii)[)C!llci- 
tivum  =  jur  feiten,  im  neuen  ncldiyer  als  Nomen  proprium  au/iiefaßl.  ')  Hebr.  yn-i 
ron  n^r  =  Säiiflc;  im  allen  Tavt  verwechselt  mit  "p-]  —  ©ttcit.  l^abinman  a}is  L.  tiiir  hin 
bekgt;  's.  DWtb. 


V. 


( ap.  XXII. 

"La    tompt    nu    ein    fdjtuecr    (kpiitcl. 
.").  I  'contritiüiies', 


tPtototon  imb  I)aiibfd)iiftlid)c  giuttägc.    (2.  Sam.  22.) 


•109 


fti.  8.]  conquassatioucs.  [ö.  9.]  Aph  l^cift 
6ctbe§:  ira,  nares. 

[b.  12.]  i.e.  finftere  lüaf jcvluoldfen ,  [ö.  13.] 
fulgetra  et  fii]<ima  rodiliinus:  'blt^',  [ö.  19.] 
'3uberft(ä^t',  borauff  id)  micf)  Iet)ne,  i.  e.  3u= 
ücrfic^t.    [m.  129»]  @tn  auferleien  Ueri. 


[tj.  36. 1  'fd^tlb  iiexiy,  fieg»  Jueie  bcfier. 
[ö.  42.]  Eb[raice  l^eift  nid^t  respiccre,  fvcunb= 
lid)  ftd^  3u  t^i""  '•  '■'■  fic  fomen  mit  g[iitem 
iiotte§bienft,  fteüeii  fi(^  fein,  umUciK'  ULnfcnn 

16  I)[eu- ©lott  abfieuc^Ien',  tuic  fidj  ein  mutet 
gegen  bie  finbev  [teilen,  iiub  ein  f)unb  gegen 
feine  !^errn,  »oHen-j  U[nfcrcm  [)|Cir  gLott  ab 
l)cud)Ien,  funncn  fid)  fein  ju  lieBen,  6-3 
fol   aber   'clamare'   l^eiffen,    quia  se[cjuitur, 

2u  nou  exaiidivit  cos,  ineiitiriitnr  tibi  iniinici 
tili  i.  e.  e§  loivb  inen  feilen,  bu  bift  inen 
Diel  ju  ftard.    Sic  hie. 


a 


30 


i'fli. 


11  unb  er(fd)cin) :  unb  ev  [fdjlocbtl 


»29  mein  (e  Sendete):  mein  ftted^t] 

»•33  (fpe[)et)  mir  (aug):  tncifet  mir!;!i'i8' 

».  55  (treibt)  ben  e()ren  33ogen  mei= 

ne(r)  arm:  [Icret]  meinen  arm 

ben  eljren  3?ogcn  fpannen  >■ 

u.  4ä  ©ie  (rnffen) :  lieben  fid)  ju  rh : 
ddsu  r:  rri-  ;-'i-  (fein  3U  lieben)  ,• 
darunter  auf  dem  unfern  Bhift- 
»■rt«f76;BaalitaeT)cii(^eln,ftetlcn 
fid)  freunblic^  gegen  @ott,  fic 


t)ofiern 


varn.s 


i:ltilni5 

inoribus 

precibus 

'  gestilias 


unb 


meiucn§  feer  gut;  darunter: 
tan  fid)  fein  3uUeben^.-  da- 
neben mit  anderer  Tinte,  aber 
von  Luthers  Hand:  [G7.  ]  (@t(^ 
^u  lieben)  S)ie  fid^  mit  üiclen 
@ott§  bienften  luoüen  nmb 
(Sott  fic^  tüul  üerbienen.  WcU 
ncn§  l)er^lid)  unb  tl)un§  mit 
crnft.  5lber  on  ©ottel  itiort, 
au§  eigen  eriücleten  ..*.... 
Diefolf/endcn  Worte  si)td  beim 
Einbinden  in  der  Mitte  durch- 
schnitten und  unleserlich  (jc- 
worden;  sie  lauten  nach  der 
gedrucJctcn  Glosse:  furncmen 


zu  1  OS  coiiteiere  r         2  iiares,  (est  ira  ua)         zu  12  f.  [».  42.]  nsu.  2Ba§  ©olt  nidjt 
Iic6  ^at,  bü§  ftctt   fi^    frcunblidjci:   uinnibus   gestibus   inorib^us  [Hs.  hat   mutibusy    blaiiditiis 
«luiiui  veri  [eius  filiil  ut  .-iaitidiites  Baal.    Eadeiii  vo.\  quae  est.    Gen.  4.    IJespexit  ad  nmiiera  i-^*i)|c<,4 
.\bel  jc.    3unbet  boä  fcut  an  unb  ItC'j  im§  gefoUcn  ut  pater  arridet  et  blanditur  pueru.    Isa^ia:  3a  66.  i:' 
biaiidientur  vobis  super  genua  vestra,  ut  uiater  cum  infante  ludit.  r 

')  =  abschmeicheln :  nicht  bei  Dietz.  ')  Die  Erklärung  des  ungewöhMchen  Aus- 
drucks im  Text  lieben  fit^  ju  (nüid.  fid)  ,5110  lieben  =  einschmeicfieln  s.  Lexer)  erklärt  Liitlicr 
in  der  Glosse.  Der  alte  Text  ist  nach  Vulg.  (clamabunf»  und  LXX  (rgl.  T's.  18,42);  da- 
neue  legt  wM  dem  Hein:  ivd'  die  aramäisclie  Hedeutitni)  ssu;  =  fd)inetd^eln  zugnind, 
uxihrend  die  Form  ron  nr-J  =  nod)  ^ilfe  fic^  umfd^auen  abzideiten  ist. 


^^JvolDluU  unb  l)aiib|d)tiftlicl)c  ginträge.    (2.  ©am.  22.  23.) 


[U.  45 
innrfjt 
alioni 

ha  fic 

silia, 

fein. 


.  I  bofe  ünbev  iiabm  ftd)  an  niid)  gc= 
,  aber  e§  t)nt  inen  gcfeilct';  filü 
friLstrati  sunt  ine  j)er.sequendo,  unb 
fatjen,  quod  non  potuenint  .-^na  con- 
muftcn  fic  fomcu  nub  nur  iyl)orfani 
Ö.  51.|  3)a  tontpt  in  fine  Christus.  ^ 

Cap.  XXIII. 

.1.1  'Sid^tcr',  poet. 


|t).  4.|  'Et  sicul  iu.\':  (%id)  luic  bic 
morgen  rot  auf  bev  niaffen  '  anff  gcl)et. 
|li.  ^y.\  nod)  ift'3  nic()t  gegen  nicineui  ()aiife, 
ß^viftuü  ift  ba.  Noii  coni'use  uiecuni 
loeutu.s,  sed  distinctc  et  Ordinate,  tuie  bao 
f)oI|  fein  ordiiie  auffö  fcur  gelegt  ift  .'c. 


toie  unfer  münd^c  unb  aEc  W)- 

gijttifd^e  f^un. 
44  (loirb)  mir  btene(n) :  bienc[t]  mir 

Hill.  da.:ii  r:  (traus) 
4.S  (bic  frcnifeben  Äinber  nerlcugnen 

mid^)  -Aber  biefe)  geI)ord)en  mir: 

[(fct)len  mir)]  ben  fvemfiben  !in= 

bern  l)at'3   tniber   mid)    gefel)Iet, 

unb  l^i  gct)ord)cu  mir 


12  .23.  T 


-4si.  la,  45 


XXlIl. 

1  bcr  ^Tian  bcr:  ber  Wan,  ber 

ber  (3um  gefalbeteii  Ooottc^ 
:^vaco6  auffgerid)t  ift,  unb  ein 
lieblicher  i-id^ter ;^vfrael.) :  ber  |.l.]  is 
tion  [2]  bem  5)leffia  be§  ©ottes 
;3acob  getoiffe  ^uffigung  t^at,  unb 
öiel  tröftlidjcr  ^^falmcn  ;^froel 
bat)[o]u  gefungen  ^at.-  rli 

^  meine  3ungc(n):  meine  junge        -» 
Die  Verse  3^ — 7  mÜHsen  zwei- 
mal anfycfiihr/:  werden.  Sie  sind 
das  erstemal,  gewiß  aus  Anlaß 
der  Kontmissions-Ixevision,   von 
Ijuther  durchkorri giert  ivorden;  s-' 
anddirscKorrekturenfmdenAuf- 
nahnie   in  die  Jubeln  bis  l.')43 
(s.  ITnsre  Ausg.  Deidsche  Bibel  2, 
G'Uiff.  Nr.  74).     Wie  es  sich  mit 
der  sweiten   Textkorreklur,   die  m 
von  Hörers  Hand  geschrieben  ist, 
verhält,wirdunten  gesagt  wer  den. 


')  gefcilet  =»=  nie  Indien  sich  in  ihrer  F/rwartnng  gegen  mich  getäuacht  (riß.  Unsrc  An.^g. 
lid.  ■I.'i,  37,  3^1).  -)  Diese  Textändcrimi/  hat  Hörers  Hand  geschrieben;  zum  Zeichen  der 
ridiligen  Eimveisung  stellt  über  bei:  .1.,  nber  öoit  .2.  1%  findet  Aufnahme  nur  in  die  Kbel 
non  154H  (Unsre  Ausg.  Bentsche  Bibel  2,  660 f.).  Die  folgende  Volthibel  W;.5  (Unsre  Ausg. 
Deutsche  Bibel  2,  ßTr, ff.)  hat  folgenden  Text:  ber  Uoii  bem  3J!effin  be§  ®ottc§  ^ncot  »lotfidjett 
ift,  licblid)  mit  *4-'iolmen  ^frael.  Hiesir  Worthmt  ist  in  unserem  Hande.wiii/itar  nicht  ver- 
merkt weder  von  Lutliers  noch  Hörers  Hand,  er  findet  sich  ahei'  so  gut  wie  wörtlich  in 
Luthers  Schrift:  3]on  bell  legten  Sffiotteii  ®ntiib«  \M''<:  rgl.  Kösllin- Kawii-au  2,  fiStiff.; 
KrI.  Ausg.  37,  2fJ'.  ')  =:  überaus.     Wohl  ein  Adverb  :u  ergän^'n  'lierrtiüi. 


'i^tototüU  uiib  Ijiuibjdjvifttidjc  (Sinttägc.    ('2.  ©niii.  23.) 


41 


[ö.  6/7.]  ©eilt  regiium  toivb  ftet)eu,  ?l6ev 

lü   syuagoga  vastabitiir,  boS  ftel)ct  flai"  bil. 

£)rt.    [ö.  8.J   V[iilt  d[icere:  In  eatliedra.^ 

|ö.  7.]  ©ie  ft^en,  tote  feft  fte  luoHeii.  nt 
iain  papa,  taiiuMi  fol  iimdtomcn  in  sua 
•^ossione,  mit  tempcl,  ttrrfjcii  uiib  all  treiu 

15  luefen'",  Tempore  vastationis  coi!;itab[it 
temphim  Civitateni  etevnain,  tüoHen  I)ic 
eternara  sessioncni  ma(^en,  Ut  iain  pa])a, 
<|iii  putat  so  feft  fi^cii  3C.  Sed,  tuenn  fte 
ntcinen  fte  fi|en  am  aüei'  feftcit,  depo- 

■jv   niintur  de  sede,   ^n   [fampt]    ircilt  ftlicl, 

legiment.     3)o§  f)etten  bic  oi'bcii  iiid)t 

gemetltt.    Sic  Romani  Imperiuai  sine  2C. 

Daniel  cum  «teterit,  i.  e.  SBetllt  fte  Jlim 

Oii.  18,7      Ijodjftcit  fomen,  sedebo  regina  3c.  sed  liaee 

•-'5  2  veaenmt  .1.  liora  [S3I.  129''|  i.  c.  eris 
orba  et  vidiia,  sie  omnibns  tjui  super- 
biunt  contra  deiim,  i>apa,  Tnroae,  7C. 

35ottbeii  (jelbeii  liefet  man  iiivgeiib  benii 
au  bicfemort,  1.  parai|ipoMienornm  .11.  in 
gorLuuuiieo  .12.'  (v§  fif)ct,  baB  bcr  gantje 
locus    falsus   fcl)\    3ft  magna  Eclypsis. 


34 


Die  Bände  unsrerAusfi.,  Dcutüclic 
Bibel,  die  die  deidschc  Texthibd 
bringen,  werden  desnäheroi  Auf- 
sehluß  darüber  (feben,  in  welchen 
Biheldrucken  die  einzelnen  Texf- 
oarumtcn  auftreten  bcziehunus- 
weisevcrsehivinden,umdeinneiteti 
Text  Fiats  su  machen. 
X'.  fi  bie  lofeii  (SSitbeit) :  bietofen  leüte  r 
».  7  (an  ircm  ort^j :  [(i)un  i)t)vcm  ©itjs)] 
l)nn  l)l)i'em  tfjron  r,  dum  r:  est 
sessione  de  sede  potentiae.  Dana 
am  imferen  Blattnoidr:  ©i^ 
\unf],  ©tuel,  tl^ron,  md).  Sedeocn  i». 
regina  Orba  et  vidua.  (Pr)  (dum 
seeurissimum  im])erium  esse  pu- 
tabaut.)  Daneben:  5JJeinet  er 
©t^et  feft.  Unter  dem  Gänsen: 
[Gl.]  (2;r)i-on)  2)ie  Silben  mci= 
neten,  Ijfir  rcicf)  tnerc  fo  gclris 
unb  fie  fcffcn  fo  fcftc  ba§  im- 
niuglid)  tuere  fte  ju  bcrberbcn, 
tueii  fte  ®otte§  UoW,  reidj,  ftifft 
unb  für  aUen  Reiben  [dir  Worte 
llltb  bis  Ijd  sind  in  der  Hand- 
Schrift  zerstört,  aber  nach  dem 
Bibeldruch  enjänzt]  ®otte§eigeii= 
tl)um  toei'en.  Ko.  9.  Quorum  sKum.  ;•, 
legislatio  }c.  SlDer  )t)cil  ftc  (^bei 

bis  fie  in  der  Ilaitdsrhrift  zer- 
stört] loiber  ©Ott  ftiitteu  lieifft 
C§  Deposuit  potentes  de  sede.^ 
Der  Abschnitt  V.  3^—7  ist 
nun  als  Ganzes  gestrichen,  samt 
Luthers  Korrekturen:  (ber  ^txx- 


zu  <J  [b.  7.]  Kegiihndo,  sederido  in  maieslate  peribunt  ic.  i.  e.  iDcnu  fie  om  f)od[)ftcn  iitjeii, 
poiie»  MUS,  regnuin  suimis  Ecdesia  (accipimus)  sedeiuus  ad  gubeniaclum  r  tl  (o.  8]  .Jasa- 

beam:  Textus  est  verissiuie  corruptus  est.  lu  paiiil|ipuuieiiis  sunt  300.  Iiic  800'  r  18  so]  fo 
mvf/licli        2S  SBoii  c  aiiji  Seit         ■J^li'.t  man  bis  bicfcm  :ie«lrichen  He 

')  In  cathedra  =  llrhr.  r:c?  :r"'.  -)  —  Hcimicesen,  Besitz.  ')  In  da- 

Deufsclicn  Bibel  ist  Knp.  XTI,was  in  der  hebräischen  Kup.  XI  ist.  *)  äielte  S.  414 

Anm.  1.  ')  Aucli  diese  Glosse  versdiwindet  meder  seit  1543  (s.  S.  IS  Anm.  1)  ans  der 

Bibel.  ')    Vyt.  S.  414  Anm.  1. 


412  5->rütufoI(  luib  I)Qiihid)riftlid)C  (Sinhöge.    ^2- «am.  23.) 


fc^er  unter  ben  5Renfd^cn,  ber  geredete 
.'peiTfdjev  jitn  ber  furd)t  @otte-3.  2Bic 
ha§  Ited^t  ift  am  morgen,  locnn  bic 
6onne  auffgefiet,  frue  on  loolrfcn,  unb 
Dom  glan^  nac^  bem  regen  ba§  gra§  ^ 
aui  ber  erben  toec^ft.  S^enn  e§  ift 
nidjti  für  ©ott  aU  mein  .s'^aii?-.  Denn 
er  ijat  mit  mir  einen  einigen  Sunb 
gemacht,  gan^  gemi'S  unb  feft,  S)cnn 
ia§  ift  aEc  mein  Seil,  unb  alle  tuft,  >" 
ba§  m(^t§  fo  inadifen  rtirb.  '^Ibcr  bie 
lofcn  (SuBen  s'.  o.  .:>i  u.  (3)  loerben  ganti 
unb  gar  ausgerottet  tnerben,  itie  2;or= 
neu,  ba§  man  nic^t§  baöon  befielt. 
Unb  bie  fo  fie  loerben  antaftcn,  lucrbcu  n 
fie  mit  eifen  unb  fpicffen  gan|  üer= 
bcr'6en,  unb  man  tuirb  fie  mit  feur 
Derbrennen  (an  irem  ort  ••-■.  o.  :u  b.  7)): 
[ü.  3*]:  @r  Joirb  fein  ein  §err  unter  ben 
5Renfd)en  in  @erec§tig!eit  [-f-]  [dazu  20 
ciiKjewicsen:  -\-  uou  in  armip  vi  aut 
poteutia  hninaua^|,  Sin  •'öcrr  in  ber 
furdjt  ©ottes.  [t).  4.]  Unb  tuie  ha'4 
liet^t  ift  beS  morgen-3,  luenn  bic  Sonne 
auffgct)et,  be§  morgen-;-  ba  teine  loolrfen  as 
finb  unb  öom  glan|  nact)  bem  regen 
ba§  gra-3  au-S  ber  erben  Uiccf)ft.  |ü.  5.  | 
Senn  inie  gar  nid)t-3  ift  mein  f)au§, 
gegen  ©ott,  ba§  @r  mit  mir  foldjeu 
iöitnb  macf)t,  ber  einig,  gan|  gelxn-S  unb  w 
feft  ift.  S)cnn  lr)a§  ic^  fonft  für  Sieg 
unb  ^Regiment  gefjntit,  ift  nic^t  ,5U  rerfjen, 
baa  e-3  folt  grünen  f)eiffen.  [ö.  0.|  ^ber 
bic  finber  Sediat  Incrbcu  fein,  Inie  bic 
lücggetfiane  biftcln,  bie  man  nidjt  mit  as 
ber  f)anb  angreiffcn  tan,  [l).  7.|  fonbern 
Hier  fie  antaftcn  luil,  ber  muS  eifen 
unb  ftangcn  in  bic  I)enbc  \<i(-drurkt  wird 
I)anb  I  ncmen,  unb  [mit]  f  etur  lierBrennen , 


'■)   Jn  iler  Bibel  von  IMS  (Vnfre  Aiiig.  Bibel  2  iS.  660)  stehen  (He  lateinischen  Worte 
oh  Glosse;  schon  ir,45  nicht  meJtr. 


*l!rototoH  imb  ^mibfd^rifllic^e  ßintrnge.    (2.  ©am.  23.)  413 

on  bcm  felben  ort.'  Diese  Text- 
ündirnng,  von  Rörer  (ir.schriehcn,  ist 
auf  den  i/ansen  BlaUrand  rrrleilt, 
wobei  die  Stellen,  an  denen  TAither 
schon  vwher  seine  Notizen  (jemueht 
hatte,  ausgcsj)art  sind. 

Zu  SSelial  [ü.  6.]  steht  von  Hörers 
Hand  (im  oberen  B/nitrande:  (S3elial) 
folfi^e  5)}top^eteii,  tüic  ^VrcLmia  fogt,5".-.i:i.9fi- 
toollcn  allen  miljc  iiub  bie  tjcftcn  iciu, 
uiib  finb  boil;  bie  jdjeblicfjftcu,  baviimb 
(jeiffeii  fic  SSelial,  bie  unuulieu  ober 
f(f)eb(ili)en.^  Darunter  steht  trm  Hörers 
Hand  xn  bifteln:  [b.  6.]  |/;A]  -|-  (®i= 
fteln)  Koz,  paliuru.s,  I)eii|en  unjcr  Seute 
tollgrät^,  spiuis  iu  luoreiu  lierioii 
ilisper.sis,  noii  ordinc  sicut  trihnli  cl 
curdui  c're.sceiitib[iis.  2)ie  inon  nicf)t 
^eiin  fuvet  junt  fcur,  fonbern  im  fclbc 
ba  fie  tüac^fen  Hcrbvenuct.  Nostri  cani 
in  viaiii  [uMiiciiiiit  coiiculcaiiduin  plau- 
stris  et  ungulis  aüiiualiiim.  Tales  v.\\\\\. 
(ut  vidiuius)  ludaei  post  eos  omiies 
impii  p?[almu.s  .1.* 


')  Diener  neue  Text  wird  mir  in  der  Bibel  IMS  (s.  Unsre  Ausg.  Deutsche  Bibel  2, 
ßftOf.)  gedruckt;  icolter  der  Worthml  stammt,  läßt  sich  nicht  sicher  sagen,  da  die  ol>en 
genannte  Schrift  LiUheris:  äJon  bell  legten  SäJottcn  iJaüibi  l.'J43  nur  die  Gedanken  der 
Textänderung  enthält.  Dagegen  wird  in  der  Bibel  con  Jö45  der  Text  nochmah  verändert. 
Diese  Änderung  finden  wir  zwar  nicht  in  unserer  Handschrift,  dagegen  wörtlich  in  der 
genannten  Lutherschrift.  Dieser  endgültige  Text  der  Verse  3 — 7  möge  hier  noch  folgen: 
|ü.  3.]  6?  l)at  bcr  öiott  3fracl  311  mir  gcfptoc^En,  bet  .»^lott  Sfroel  Ijnt  gctcbt,  bex  gcvocbti' 
^ertfc^et  unter  ben  3)lenfcften,  'Sex  ^errjc^cr  iit  bcr  furi^t  (Sottet  [u.  4.|  Uiib  rcic  bai  )t!ied)t 
bei  morgend,  tcenii  bie  ©onne  auffgctjet,  bes  inorgeito  on  Wolifen,  bn  Uoni  ®lanii,  nadj  beiii 
Segen,  baä  Qixai  aus  ber  erben  hjfi^ft.  [b.  ü.)  Senn  mein  ^ait^  ift  nidjt  alfo  bei)  ßjotte,  S'enn 
er  t)at  mir  einen  2Bunb  ge|e|t,  ber  einig  unb  olles  tDol  gcorbcnt  unb  gcl)nlten  luirb,  Senn  nüc 
mein  ^leil  unb  2()un  ift  boä  nidjts  n.ied)ft.  [U.  ß.]  'Hin  Selial  finb  auf  fampt,  luic  bie  nn5= 
gelDorffen  Siftelii,  bie  nion  nii^t  mit  f)enben  faffen  ton,  [B.  7.]  ©onbern  luer  fie  nngreiffen  fol, 
mui  ©tjen  unb  Spieiftongen  in  ber  t)onb  Ijaben,  Unb  loerben  mit  geror  öerbronb  merben  iu 
ber   iDOUunge.  ■)   Seit  der  Bibel  lö43  (Unsre  Ausg.  Deutsche  Bibel  :>,r>00j  sieht  :ii 

$e(ia(  eitle  Glosse,  die  offenbar  auf  dem  obigen  Text  aufgebaut  ist:  (Selial)  ©inb  bie,  fo 
bem  reid)  S^rifti  fcinb  finb,  aU  Silben,  Sapft,  Sie^tx,  lurrfen  u.  bie  tnollen  oKein  nülje  nnb 
bie  beften  fein  unb  finb  bod)  bie  fdjeblidjften,  bnriimb  ()ciffen  fie  l^elinl,  bie  nniiütjen  ober 
fc^eblidjcu.  Slljo  jagt  3ereiniia  23  Bon  bcn  fotidjen  't>topf)ctfi''  fic  finb  mit  jrem  ni'i^en  fein 
nüjj  biejem  Bold,  bai  ift,  ©ic  finb  bie  ft^eblit^flcu,  eben  ba  fic  nü^e  fein  »ooüen.  ')  A'iiht 

belegbar,  wohl  nach  den  Stadieln  (Gräten)  benannt,  paliurus  sonst  Christdorn.        *)  Diejie 


414  *|.U-ütüfoll  imb  [)niibjrf)riftliri)c  (5-intrai]c.    (2.  2nin.  2:i.) 


in  ».  8  JfojaBeotn  imieratrichen  und  durch- 
sfricheu,  dazu  rh:  Joftdi  Bc.saheth.'^ 
.1.  para[lipomenoruin    .11.  lasabeam.i  isinon  i.mi 


Glosse  steht  schon  in  rler  Bibel  1545  nicht  mehr.  Über  das  Anftauchen  und  Verschwinden 
der  verschiedenen  Glossen  zu  diesen  Versen  wie  'überhaupt  über  die  TexUieschiehtc  dieser 
Verse  siyriclä  die  Eirüeitimy.  Hier  soll  nur  noch  an  einer  Vergleichutiy  von  Biheltext  und 
-f/lossenwortkmt  mit  dem  betreffenden  Abschnitt  aus  Lvthers:  S]on  bfn  leisten  Sßorten 
SiaBib?  154:^  gtseigt  werden,  in  welcher  Weise  die  Gedanken  der  Lutherschrift  umgeformt 
wurden,  bis  sie  in  den  Rahmen  einer  Bibelglosse  paßten.  [Der  eigentliche  Text  stimmt, 
wie  scluni  bemerkt,  tvörtlich  hier  und  dort  übereinj  In  der  Nachrede  zur  Bibel  1543  (Unsre 
Ausg.  Bibel  2,  660)  sagt  Hörer:  folgen  etlidEie  ©ptü^e,  \o  anber?  uerbolmttfd)t,  benn  fic  bi^l)er 

in  bell  Kovigen  bvucfeit  Detbeubfdjt  getocft  finb al?  II.  Samuit-lis  XXIII,  fiiib  bie  letflcn 

tDutt  2auibÄ  oflx  niibci-:-  aiic-  bciii  (jbteiictjeii  in  uiifEr  £cubj(i)  gcbrad)!,  beim  fie  bi-j  f)Ev  in  allen 

beiibfdjen   :i^iblien  gemeiert   fiiib.     STnc   bu   in   biefem  Srncf   feljen   Uuvft SBatninb  aber 

bieje  Sptüeljc  jtit  unb  Dor  iiicinnls  aljo  bevbeiibfdjt  finb,  tl)nt  geiingjamen  beriii)t  berv  .  .  §cvv 
l).  Mart|inus  ...  im  83uc^:  äJon  beu  legten  SBuvten  £)atiibo  [vgl.  oben  •>.  Sam.  7,  S.  398  Anm.  IJ. 
Die  zu  vergleichenden  Glossentexte  stehen  oben;  imr  setzen  deshalb  nur  die  beziiyticlien 
Abschnitte  der  Lutherschrift  hierher:  Erl.  Ausg.  37,  102  f.:  9H)er  SBelinI  finb  oUejampt  luie 
bie  an^geluotfeii  SÜfteln,  bie  man  nid)t  mit  .<öiinben  faffen  faiin;  fonbcrn  incv  fie  nugveifen 
joll,  innfe  tiijeii  nnb  ©pie^ftnngen  in  bei  .|)aiib  t)aben,  unb  luerbeii  mit  (yeut  üetbvniiiit  luevben 
in  bev  'il^ufjnnng.  S^it  lueifjngt  et  Don  ben  ^ü^ei'/  ^if  iolcI)cii  .s^tevni  nnb  3JIe(fin  iiirtjt  Univben 
nnneljiiu'U  iinb  nennet  fie  hv-^hi.  ober,  luie  luiv-;-  geluoljnct,  SBelinI,  bn-J  fjeifjt  cinf  bcntfd)  imnülj 
ober  fdjQblid).  ^iad)  bem  änfeerlidjen  9i'egiment  tjeifet  monS  nnnii^e,  büfe  iöuben,  bie  gern 
Sd)Qben  tljiin.  ülber  S^aDib  rebet  l)ie  im  öieift  Dom  iKeid)  Kl)rifti;  bn  l)at5  biefe  locifc,  bnfj 
bie,  fo  bem  9ieid)  öljrifti  feinb  finb  ...  für  bie  SlUernü^iften  gef)nltcn  luerbeii ;  benit  niid)  nod) 
iljt  bie  3iii5E".  DlaI)omeb,  *4-'npft,  IHottengcifter  fid)  biinden  tnifeii,  fie  thnii  eitel  (Lyolte*bieiifl 
brnu,  lUD  fie  ben  redjten  t^"l)i:ifteii  ®d)nbon  tl)iiii  fönnen.  Siefe  liioUen  nid)t  br'V:  Ijeifjen, 
ionbern  iillein  bie  X'Ulexiiiilu'ften  fein.  %\\o  fagt  Stremia  'i.^>  Uuii  ben  fnljdieii  *|Uüpl)eten:  Sie 
finb  mit  iljrem  yiüijeii  fein  'Jin^  biejeiii  üiold,  baä  tfl,  fie  finb  bie  ©djiiblidjften,  eben  bn  fie  bie 
*Jiiiijeflen  fein  raollcn.  .Summa:  bie  ßljriften  finb  Sclinl  unb  leufcls  .Riiiber,  bicfe  nber  finb 
nücin  (Sotteä  flinber;  lun^  fie  tljun,  ba-j  ift  rcd)t,  bi»  fic  ®ott  nu^'fto^ct  unb  mit  Seiir  feine* 
3oriiä  iierbreiiiit :  tuic  Itiir  an  ben  feigen  "^xxüm  fetjen,  loeld)  ein  grenlidjeä  x^mx  göttlidje-J 
.pioriiö  über  fie  foinmeii  ift.  [Vgl.  obi-tt  :u  SBclinl  V.  (!./  (St  uctgleicljt  fie  ben  ffiftelit  im 
.ttutn  nnf  bem  Jyelbe,  lueldje  meines  'iJli^teii  (vljriftnä  ber  ^err  liiottlj^aei  13  [Matlh.  i:l,  -J.y 
iii;ävia  nennet,  lueld)S  mir  Uufrant  uerbcntfdjt  Ijoben.  ©iniitt  ilmbrofin*  in  ijetn.  fptidjt:  K\ 
tritioi  semine  tlegencran.s  in  proprium  <;eiius,  bn-j  ()eificii  mit  Itefpen.  i!lbet  b'ljiiflii-S  rebet 
Uon  einem  5lrgern,  bos  man  in  ber  (Stute  aitsfunbert  Bom  öietrnibe,  uiib  mit  ^tux  üerbrenuet, 
unb  fd)ier  mit  2^abib  einerlei  Sßort  braud)t,  ber  feine  Sifteln  niidj  nusfonbett  unb  mit  gciir 
Derbrenuet.  Sarnm  mirb  fifücm  l)ie  fein,  baä  ®abib  yip  /KozJ  ^eiftt,  bie  grofjen,  bijfeii, 
fltidjlidjen  Siftelii,  fo  unfer  Söauern  toU  &xät  Ijeifjen,  bie  uioii  mit  Senfcn,  £id)elii  nnb  .Viiuten 
ober  ©piefeljotj  aii>:;joiibert  in  ber  (irnte,  benn  mit  i^iänbeii  fniin  fie  nllc  beibe  yiicmanb  angreifen, 
unb  bleuen  iiirgenbl)in  beim  in*  3feiir;  aber  irefpen  braiid)t  man  für  bnä  Siebe.  ^Jlljo  finb 
bie  üerftodten  ^ühm  fold)  böfe,  ftad)lid)e  Sliftelu  unb  toll  (S5raete,  bafs  fie  mit  feiner  äliol)ltl)nt 
nod)  SBuuber  (i5otte^  ju  befctjreu  gemeft  unb  nod)  finb,  foiibern  burt^  ber  iliömet  (Sifeii  nnb 
Spiefie  auf-geftofecu,  unb  mit  iljret  Stabt  in  il)rer  eigen  aBoI)iiimg  berbraimt,  nud)  mit  leiblidieu 
genr  ....  /igl.  oben,  zu  Sifteln  V.  (:[. 

')  Jlebi::  ra'iB'a  DB"'.  I>ie  Üljersctzwng  diesir  Sielte  hatte  Luther  schon  liei  iler 
ersten  Nietlersehrift  1523  Schwie.rigkeiten  bereitet  (vgl.  Unsre  Ausg.  Jknlschc  Bibel  1,  137). 
Dort  hat  er  schon  an  den  Rand  gesclirieben:    1.  paraLÜpomiiionim  .11.  .Joseb  linselielli 


^  'IStototoü  imb  Ijniibjc^rifllicöi'  (Stiittciflc.    1 2.  ©nm.  23.  24.)  415 

feinen   ©t)ie§  nnf.   clnzti   rh: 
-\-  fianm  i.  <>.  fptc§ 

ber  feinen  Spieö  anfff)n6,  nnb 
evfi^Ing    ac^t    Ijnnbcit   auff  ein 
mal:  ber  feinen  8pic>?  aiifil)iiLi 
tüieber  |»7(|  ac§t  t)unbert  nnb  ev= 
fd)lu9  [um]  ffie]  auff  ein  mal.' 
>'-»2)ob(i):  3)ob[ol 
>'  11  jnn  cin(c  9}i)tte):  jnn  ein  bovff  r 
>'•  1I-.  in(n)§  ßaticv:  in-3  Sa^ev 
[ö.  19. J  'ad  tie.s  .■^cil.  primos  tres\   |D.  20. | 
(liioK  leone.s  j)l)[ilistiiionim  | ? | ''' i.  c.  diio.s 
principes.    3!ft  bev  pvofos  (\eUieft,  iiHÜria 
o:ipitnli;i  (lat  ev  eieqnirf,  ».  ji  (nam):  reis  rh 

m\>.d.izu  {)eimlidjen  i)ial  /■  .\il  muliiii- 
tiaiii  .siuiiii. 
w.  ■•!<  (fein-:!  4<ettevii  fon; :  bev  fon  Tobo  Hi,i,l'a  „,, , 
[ö.  20. 1  //•'".';.■  iH^rvcrsii.-^. 

( jip.  XXIV.  XXIIII. 

[O.  l.|  David  niimcrat,  iiopiiliiin.  >'.  i  (flat) 'J'aliib  (ein) :  vciljt  |  r|  IToDib 

"  •:  )n(n)«  ^Jiibevlanb:  jn^  ''Jiibevlanb 
|U.  10. 1    (inaoi-itur,    i|iial('    |i('i'calniii. 

S§  ift  bennod^  ein  fiducia  cielneft  in  i>n- 


JS  u:pS  r  20  (4)  .24.  »• 

i.  e.  qui  sedet  in  populo  ideiti  nomen  hie  et  paralypo  seil  diverse  soiiat.  Uiid  in  rier 
Bibel  1645  findel  sich  r.ii  Jasabeam  foltfciiäc  Glosse,  von.  /kr  frcUidi  in  icnserer  Ilmuhchri/f 
nichts  stellt:  "an  bicjciii  ütl  ftel)ets  im  ß-ltcifcljcii  nlfo,  2;t>J  jiub  bic  yinmcii  bct  .'pclbcii  iJaUib, 
3ofe[),  i^nfcbctl),  lliari)!!!«!!!,  btr  fiiinciiicft  unter  brricii.  Ipso  tidinti.  .^in  (»itiHi,  iiiib  jdjliic^ 
nd)l  Ijiiiibert  niiff  eilt  mnl,  In  adjtcii  luit,  bev  leji  jelj  biird)  einen  Sdjteiber  lievbevbel,  elUin 
1111-5  einem  i*nd)  niifcnblidjer  frlivift  nnb  Hon  bofeii  biidiftoben.  llnb  fei)  olfi)  ?lbino  fiir  Ctev, 
nnb  ^a  ftjnib  fiir  etl)()niiitl)o  geniadji.  Jeitn  bie  (i-brei  hiol  roüfen,  luie  mnn  in  bofev  .fmnb- 
fdjtifft  tun  Salctl)  für  3ie§,  äiau  fut  9?nit,  .^c  fut  i^nn  unb  inibevnmb  Icjen.  Eotiiinb  l)abcn 
itiit?  nad)  bcm  Icvt  1.  *i'nt|a(ipomenornni  .11.  cottigitt,  S~citii  ber  2ejt  an  biefem  ovt  nidjts 
gibt.  2e-ä  glcidjen  fan  nnd)  gefd)el)en  fein  in  bein  luöttlin  bielj,  ^km  adjt  Ijiinbert,  So  in  bev 
(M)vonifa  bveiffig.  3teni  bvel)  Ijnnbert  fteljen,  5)od)  fnn  hai  ein  anbev  nieiming  l)iibcn,  nt.  inIVa 
1.  l'urfaliponienonirn  11.  JUcxe  Glosse  bezieht  sich  aiij  den  (/an'en  schwieriiien  I'cr.s'  H. 
Xur  Ktdste.hunci  der  Glosse  ist  zu  tme/leichen  der  Brief  Lnthers  an  Hörer  in  des  Flarins 
Reyulae  et  tractatus  (piidam  de  sermone  sacraritm  literarnm,  Magdeburg  1551,  N.  Hilf/'. 
Es  wird  dai-iiber  in  der  Einleitung  mehr  yeliandelt.  Geniäfi  der  Konjcltm;  wie  sie  Luther 
in  dieseut   Briefe  macht,  hat  er  qanz  freimiitiei  iUiersetzt  und  die  Glosse  geformt. 

')  />«•  gedruckte  Text  lautet:  tev  ^ill  feinen  ©pic^  onff,  unb  fdjlug  ...         ^j  pbiili- 
atinorum  P]]   Vuly.:  leones  Moab. 


116 


~i>toioto(l  iiiib  l)nnbfri)rtft(irt)i'  G'intvägc.    i'2.  ©oiii.  ■21.) 


tentia,  ©te  'ijobm^  oHe  nic^t  gefetjen,  fiduoia 
clis|)lic'nit  eis  K.  [ü.  5.]  S)ie  ftab  mitten  im 
baä)  gelegen  auff  eim  toerber.'  [o.  9.]  Qnan- 
tiis  luinicnis  vironmi  et  i|iiic]eni  armatoriim, 
[ö.  ll.J  (rnd  ift  l)ofe  prebiger  geluejcn. 


|0.  18. 1    3Bo   Unir  benn    ba§  talicrnaiMilnin? 
®o(   cv    im    ein    eigen    cMltiiin    anvidjten? 


|ö.  23. 1  Ära/vii.  Unvb  bcv  ^etnfitev  tonig 
iliKindani  getrcft  fein. 


^  ilispliciiit]  dl.si.'l|iliiit    //»■ 


[rAj  jnn 


•  i;;  (brel))  \ax:  ficben 

■  H  Iq§  jnn :  la§  unö 

■  leBe^  bev  (fcf)eunen)  3tva(ne)na: 

fiel)  ber  tcnnen  |  r\  (n)  ''ilrüfim  •'  r 

•  IS  (fdjennen)   51rn(ne)na:    ten= 

iien  [r]  5(rafna  /■  m 

.  2u  2Ira(ne)na:  Slrnfna  r 
nbie  (Scheunen):  bie  | tcnnen] 
22  5ira(ne)na:  5traüna 

'jcfjlitten)     nnb     ^gerete): 
jdjleujf en ■* | rli \ unb  +  gef t^ivr //'   i ■ 
•is  ^ära(ne)na:   3lraönQ    |»i   bev 
tonig  rh;  (h:-i(  >•:  fuit  Rcgiiliis 
antea    lebüseoruni     und    am 
unteren    Blaff  runde:     [(Hl-] 
Diejer  'itrafno  luirb  bev  ^ihu^  s» 
fitcv   \c  uKs  ^cfufitevj  tonig 
gcUieft  fein  3U  Scrnfalem  unb 
f)evnnd)  3U  (i)ott  betevet  fvom 
nnb  ieliglDovben,  fid)  bc-j  tonig^ 
veic^-S   uevjiljen    umb   (>Jottcg  " 
miUen. 
■JtraOie'nQ:  '.Jh-afülna 
.  21  ?lva(ne)nn:  ^Jlvn|l)|iia 
(©djeunc):  tennen  r 


1.  (Mni'ii.  -.'I,  1 


')  =  hisel.         '')  Alter  Text  =  LXX  und  1.  (Virmiil:  Jl.  I2;  »eiter  —  Ilchr.,   i'iilii. 

'')  Hein:  hat    im    ketib    nsilX,  im   keri  nsilx  =  'ÄrnülW.     VJ«-  alte  Te.rl    Sltaiicilii  liiriilit 

Hilf  Veiircclislmif)  nm  1  «ju/  3  i»*  rier  Kcri-Piirm.             *)  =  ,S<'lilifleiikii/'eti.   lyl,  DW'lli. 
r.  Schleife  0.  j.-. 


5?totoM  imb  I)nnbfd)riftlic^c  Wnttägc.    (1.  ftüii.  1.  2.)  .(17 

THRTIVS  KKGVM.  3)n§  ©rftc  Ttii  bc<<  SBut^ö 

{l)ai  erflc  ^^udj  bcr  ilöuigc.)  »oii  bcu  ftouigcn. 

Cap.  I.  I. 

[b.  2.]   Qiiare   uon   accipit  ein  iungcu 
5  fnaBen?  »  g  (6e!uincrt  fitfj  iiod^  nie  brumB) : 

»tolt  l)t)n  nirf)t  tctoinmeni  [!] 
(3ur)  6el)  feiner  ^dt  r 
r>.^  {Uti)    m  3at[)Qr:    mit   [rh\ 
m  3Qtf)ar 
10  1».  lO.J  "lub  er  nicfif:  3)a  tüil§  Boic  luerben. 

Cogitavit:  3Bq§  jol  Snloinon,  hai  .'önrEinb?    »■  is  (tüei§)  nid)tä:  bu  »ueifft  (ni)  [r] 

nic(}t§ 
[to.  21.]    Pecoatorcs   nniffen    tob   gefc^Iagen 

tDerben,  bal  tuere  auä)  balb  9ejcf}el)en.  t«»  w  erjd^all   ffc«  /•   iml:   jurei» 

15  scindebatiir 

».  4iba§   gefcfjiel)    bcr   8tab    unb 

getumcn:   baö   gcid;ret)    unb 

getümel  bcr  ©tab^  um,  dazu 

r:  b.  a. 

20  t>- «  ein  (reblid^cr)  ÜJtan:  ein  (treff= 

Ii(|er)  [r]  man' 
[ö.  43 ff.]  S)a§  ift  bie  gute  Botfc^offt,  [ü.  50.] 
bie  fd^medt  im  ubel. 

Cap.  II.  IL 

S5        ©olomon  ift  noc^  iung,  tan  nicf;t  ein 

»ai. »ov.3,v      unb  3lr)cn|ig  ior  alt  fein,  [b.  9.]  nod}  I)eift 

er  in  'lücia'.    [o.  17.]  2ßil  er  rcginam  Ijaben, 

patris  uxorem.    ift  ein  liftig  ftucflin  jc.        d.  28  S)enn  !^oab  (l^ieng)  an  3lbonia 

(unb)  nic^t  an  (Salomo) :  S)enn 
30  ^oab  ^attc  [rh]  an  Slbonia 

gel)angen  [*■/*]    loie  lüol  [rh] 
nicl)t  an  Pitbfalom]."'' 
».32  gerecht:  gerechter  r 

4  .1.  r  25  .2.  r  zu  28  alecha  propter  te  ps.  16.  [V.  18]  r 

')  IHe  alte  Übersetzung  tebtic^et  Weiht.       ')  Neuer  Text  =  Hebr.,  alter  =  Vulg.,  LXX. 


Sut^etä  SBette.    »ibelüberfefeung  3.  27 


418  5>totofoü  uiib  Ijaiibjdjviftlidji'  (yintttigc.    (1.  .Ron.  3 — 5.) 

Cap.  m.  III. 

[to.  1.]  Sft  fo"ft  fsi"  3unöf'-''i^o  im  lanb.     u-s  (6e^)  bir:  für  [r]  bir 
[ü.  10.]  S)a§  ift  ein  vedjt  fein  iudiciuin  gc= 
loeft.  ^  '•'■i.''S5rQnbopffcr(,)    ©oncEopffei-: 

S^ranbopffev   utib  [']  ®and=    & 
opffer 
V).  26  (erBefiet) :  cntBranb  r 

Cap.  IV.  IUI. 

i'.y5J}a!(Q)a3:  maUi 
[ü.  11.]  Sßirb  eÜna  vitluae  filia  fein  flc=  lo 

lueft,     uou    puto    natiiraleui    fiiisse    filiam 
fSalonioiiLs. 

3ft  ein  feine  ordlnatio  occonomiae.  u- üs  unb  (lüa§  man  an  ben  h'ippcn 

t)ielt.):  unb  gemeftet  üief)  ;■,• 
dazu rh:  (+  Barhurim)  (öogel) '    is 
Bar  electum  Bilr  electorum 
[ü.  32.]   Quinque  iiiilia.^    SBo   ift  ba§   f)in 
!omen?  *![ 

Cap.  V.  V. 

[ü.  3.]   Saöib   l^at  öiel  üerftnnbcn  an§  ao 

»p[.  110, 1  feinen  !riecjen;  'donec  poiiain  inimico.s'  jc.  inv.4  Sßiberfadfjev  ?<«/, {Za^-Hr.-Sulan 
|ü.  7.]    Hiram    ift    from    gelueft;    unus    ex 

sanctis  regib[us.   [ö.  6.]  Sidonü  {)atcn  Liba-     v.  b  (©)ibomer:  Sibonier  »7; 
niim  ge^atit.    2)ntiib  tjat  Dainascuni  triegt. 

[O.  9.]  5J(bei-  Lilmiium  £)at  er  nid;t  gcIjaOt.     i'.  s  loil  fie  Onalbredjtcn)-' ba  felis :  25 

mit  fie  ba  felb-j  aObiuben*  rh 
[S81.130^]  [ö.  7.j  \Hirani\  Cultorfiiit  illius 
dei.     [ö.  12.]  Alioqui  noii  foedu.s  cum  gen- 
tib[us.     [ö.  13.]  Fiieruut  triginta  niilia,  ».  is  ©alomo(mod^t einen 3hiffcIjo§' 

\\bn)  ganljey  ^fincl,  unb  bev  30 
CMuffdjü?')  mar:  Solomo  [legt 
einen  anjal]   anff  |/|  ganljeS 
Sfvncl,  unb  ber  ansal  [r\  mar 


2  .3.  r         10  .i.  r         20  .5.  r         25  Et]  c3J  Jh 

')  Hebi::  ninsia  =  SBögel,  vielleicht  föäiifc  .«.  0.  (SBogcl).  —  XXX  /«'<<  lyAcxiä; 
s.  o.  electum,  electorum.  —  Im  treuen  Text  tat  ccilX  (iiifye/aßt  iiach  Vidfi.:  altilcs  und 
AXX;  oirrviä  ah  Plural  von  c^3X  =  gcmäftct;  im  alten  ah  Plural  von  D13X  =  i^ilttcr= 
ftnil,  Grippe.  2)  Te.rt:  feiner  Siebet  liiareii  tfliijeiit  uiib  fi'mff.  ')  =  zuhauen;  vgl.  Unsre 
Aasy.  Bd.  41,  UO,  H:i.         ')  S.  Bidz  s.  v.         ')  Sonst  =  Ausschuß;  hier  wvhl  —  Aiishelnntij. 


51.h-otDton  imb  Ijniibjdjtifüid)!.'  (^-intiiigo.    (l.^ön.  5.  Ö.) 


419 


Siiip.  6,  37  f. 


[ö.  14.]  sompor  (k'oein  uno  iiicnsc  fiicnint 
in  Libano,  post  reli(|iui  10  milia  JC.  Nos 
iu  germanico  recl[didinuis:  viccs.' 

2Bir   iueibcn   mit    bem  ^eilofen   geCch? 
5  tiiel  jii  tf)uii  Ijaben.- 


[ö.  15.]  3icf;  lüolt  gcvit  jetjcii,  Wo  80  imb 
70  taufenb  3i'"cv"leiite  mit  ircn  ajten  2c. 

10  Sßcmi  boy  laiib  fo  öiel  Beil  gehabt,  est 
minim.  Forte  Iiidei  corrupenint  te.xtiiin. 
Sinb  jtoei  t)unbert  taiifcnt  man  an  2000. 
©ie  tücrbcu  feinen  Joogen  gcfjafit  fjatien, 
I)al6en§  atls  muffen  tragen.    :otf}  t^oW,  ba§ 

15  id)  an-j  bem  S^ncf)  lueie.  3d)  öoto  ^  aujber= 
maffen  ungevne  in  Sa]o[iuonis  templo.*  ^ 


CapoAI. 

[ü.  1.]  UmB  bie  ^pfingften  ift§  fertig 
tüorben.  [o.  2.]  g^.  muS  feer  [)ürf;  [100  eilen] 
gehjeft  fein.  Unfer  Surm  ift  nidjt  öiel 
CO  eUcn.  [ü.  3.]  '^aEe':  ein  Seicfj  .»pnufe, 
[ö.  4.]  l^xt  'fenfter'  finb  nur  lo(f;er  gclocft. 

25  Roman!  l^aben  auc^  fenestras  foiLs  latas  K. 
Qiicstio  est,  An  ad  i)rospicienduin  an  ad 
rccipiendum  Iiimeii.  [ö.  5.|  ©inb  [tlialaniLi]: 
bie  ßopeüidjen  [D.  M.]  unb  Hein  femerleiu 
gelueft  fein  [!].    Pc)])uliis    ift   niifjt   iu    bie 

30  ürc^en  !omen,  "ifabin  burci)  bie  fenfter  £)in 
ein  gefc()en.  [ö.  6.]  6ä  finb  ordines  i.  e.  ge- 
nei'La  getoeft.  S)er  .1.  funffe,  ber  mittler  .6., 
ber  ^oc^ft  7  eüen  Ineit.  ^cf)  [D.  M.]  t)alte, 
Ca  fei;  inineubig  getoeft.    Xon,  \l\  M.],  qnia 

35  c§  toere  t)iel  ju  enge  geloeft  [si  intus],  [ö.  2.] 


u  foubte  anff  bcu  Situmon,  (Ja 
über  jluecn  moubcii)  3cl)cu  tau= 
fent,:  fonbte  [fie]  anff  bcn 
fiibanon,  (aüe  h^ege)  [ia]  einen 
monbcn  ge  / 

über  (ben  5lnff(f)o§):  uOcr 
folci^en  nn^al  ih 


v>  IS  bie   (an  ber  ©reulje  luaren): 

bie  G  Ihn  in  rli;  da.:u  r:  (icbal 

SU  IjielJen  au§  steht  r:  bps 

Ijiebcn  nn§  unb:  r)ic"6eu  au§, 

VI. 


i  fenfter,  (bie  nuin  mit  liben-'^ 
auff  unb  ju  t[)nn  funb.) :  ^en= 
fter,  ([l)nulücubig  meitauflneu^ 
big  cngej);  '/«.;«  cirnjc wiesen 
(im  witcren  Blattramk:  t)nn= 
meubig  toeit  anflucubig  enge: 
darunter:  \(il.\  Sie  fenfter 
fo  l)unluenbig  lucit  unb ''  auf= 
iuenbig  enge  finb,  ba  tan  man 
nidjt  loül,  nod;  tiiel  l)iuein 
fcl)en  i^wh)  Slber  feer  luol 
unb  üiel  t)erau§  fct)cn.  Sold}» 


20  .6. 


22  (Ja)  ni^t  Ih  23  .^atlc  r  wiederholt 


')  Yulg.:  vicissim.  ')  Si»«;  die  Übersetzung  der  Kapitel  über  den  Tempelhau 

(gcbclo)   ivird  uns  sehr  viel  Miüte,  kosten  (s.  Z.  14\ii>).  ')  3i^   balD  sdiazhaft  für  'ich 

heschüflige  mich  mit  dem  Bau.        *)  Hs.  hat  nur  in  Salo:         ")  =  in  Angeln.        ')  l)iin- 
Joeiibifl  bis  unb  rh, 

27* 


420 


l'tolotpfl  imb  fjaiibfc^riftlirfje  (Jiiitriige.    i^\.  Siön.  6.) 


La[titudo  temjili  fuit  tum  20  cubitorum. 
Queritur,  an  domus  fuerit  lapidea  [ö.  7.] 
»gl.  Sap.  5, 6  [infra  dicitiir,  quod  ex  lapide  edificata]  an 
lignea.  Puto  fuisse  ligneam,  fundamentuin 
est  la])ideüm.  [ö.  4.]  feuestrae  ha  huxä) 
man  auffe'^en  !unb,  unb  Joiber  31:  t^un  funb. 
Nostra  [P.  M.]  templa  imitantur  Romanas 
formas,  non  Ierosolymita[na.s.  Non  habue- 
runt  vitrnm.  Ideo  niilla  raentio  vitri  fit 
in  scripturis.  [ö.  8.]  @§  ift  ein  ©ong  umb= 
fiel"  gelneft,  ber  ift  aiiff  bcit  trabib[u.s  gc= 
ftanbcn. 


[181.130'']  [0.  7.|  (?§  ift  t)or()in  alle§  3u=v 
gei-i(f)t  gclDcft  unb  gcljQUicn  anbcrituo.  ?lbcr 
in  loco,  ba  man»  gefegt  ^ot,  ihui  fenum, 
mailei,  secures  non  audita  3C. 


[D.  8.J  Ostium  Uliid  ift  [I[ohannes  PLome- 
ranus  B[ugenhageu]  ad  aqnilonem  jc.  Sed 
C'f.  40, 6Ezecb|iel  [D.  M.]  Ijat  bie  2f)uv  anbcrS  ge= 
maä)t  bcnn  TOufeS.  |ü.  10.)  '■>  cubitorum': 
ba§  ift  auff  bcm  bacf)  gelüeft.  |ö.  15.|  'Et 
edificavit':  Repetitio  est. 


telimet  fic^  fein  mit  bem  my- 
stt'rio:      Spii'itualis '^     orania      i.fiot.  2,15 
ludicat  et  ipse  a  nemine  iu- 
dieatur.    6in   geiftlid^   nien= 
fcf)(en)  !ennet  allcu  unb  fifjet    ^ 
luol  au§,  %bcx  5Jicinanb  fennct 
t)IÖn.    haB  ifty,  mein»  achtens 
hai^  ber  tei;t  fpridfjt,  bie  fenfter 
am  r)aufc(n)  tüaren  offen  (^er) 
unb  jü.     (9lemlic^.)     In  der  10 
firdntcJctcn  Glosse  sfclien  noch 
fühlende  Worte:  W\X  Irinnen 
finb  fie  offen,    bir   brauffen 
finb  fie  3U.     Sie  haben,  wie 
ganz    geritige    Schriftspuren  15 
heweisen,  jedenfalls  auch  noch 
auf  dem  heim  Ei)ibinden  zer- 
störten Blattrande  gestanden. 

V.  7  ha  ha§  §QU§  ge(6Qtt)et)  \vaxh, 
(iDarb'j  Don  ganticn  unb  nn§=  20 
gebrochenen  Steinen  getnilüet) : 
ha  bn§  öauS  geffeljt]  luarb, 
finaren  bie  fteine]  3UÜor  gan^ 
jugeric^t^  *■ 

ein  eifcn  @e3cug  ^  ^drete:  ein  25 
eifen  ®e3eu9  t)m  baloen  [rh] 
^orete;  dazu  r:  i.e.  UicräftudE* 

»  ä  burtf;    (einen)    SOenbelftein": 
burcf;  äücnbelftein 


».  2iin(n)§  Sgauö:  jn»  §auä 


/  La^titudo]  La»  JTs         ö  est  (ligneum)  lapidoüm  9  Vitrnm  r  wicder/ioll         11  b« 

c  aus  bal  zu  l'jjäl  steht  r  senkrecht  ijeijen   die   ISlatlzcilen:  ®nd   ^at  timit   allein  btauä 

oüjcrbiit  unb  ml)fticirt,  quia  domus  ubiqiue  tec:ta  anro,    et  nun  .■ludltns  sonns  ferri,  niallei  ic. 
21  iiou  (audituiu)  l'errum 

')  Die  gedruckte  Glosse  hat  Spiritualis  homo.         ')  LXX:  kiOon  äxgoiö/tois  ä(>yoTg 
föxoSo/trjO^j.     Vulg.:  de  lapidibiis  dolatis  atque  perfectis  aedificata  est.  ')  =  IftrA;- 

zeug;  s.    IMetz.  ')   =  zugehaucnei-   Baiislein;   vgl.    Unsre    Ausg.  Bd.  .30%  128,  1. 

')  =  Wendeltreppe;  rgl.  Lexci'. 


SPtotofoIl  Ulli)  Ijaiibjc^tiftlidjc  (Siiittäflc.    (1.  Ron.  6.  7.) 


421 


10 


|t).  31.]  Oculi,  tft  ein  bnpd  ttjur  geioeit,  nos 
d[icimus  ^^ifülttgc.  [ü.  36.]  'Atrium'  ift 
l^inben  am  tcmpel  geloeft,  intrinsecus,  ob= 
fcurirt.  ^ 

Cap.  VII, 

|t».  1.]  ©ein  eigen  fjaufe  f)at  er  ölciffigcv 
geBauct,  quam  be§  §crrn  3C. 


»81. 
2.  flön.26,8ff. 


c.  -.'9  iPliimlücrg  ■ :  S^Uuniücrg  l)nn= 
toenbig   unb  aii§tücnbig.-  rh 

V.  30  mit  gulben  9?Iccf;en :  mit  gülben 
S?Ied}cn  Ijunliicnbig  unb  auB= 
loenbig.'  rh 


30 


[ö.  9.]  Marmor:  lapideni  ilui-iss|iinuiii  l'cfjncit 
2i  man  mit  Blei). 


[tj.  23.]  'Marc  fusile.'     3fft  gloäen  h)ei§* 
getüefen.    [ö.  27.]  '©eftüle.'   Is  locus  est  ob- 
30  scurissiniu.s.    £)er  9lebucab  ^e^ar  "^at  [C^ie) 
ml^er  ju  finbcn  gehabt]. 


3i 


\II. 

Zwitichcn  V.  S  und  9  werden 
die  Worte  (,§ie  f)er  gef)oret  bie 
folgenbe  5'9i"^-)  gcMrichen. 
Das  Kapitel  VII  liatle  bisher 
zwei  Tempclhilder,  davon  ivird 
jetzt  das  erste,  eine,  wohl  nur 
versehentliche,  Wiederhol unri 
des  Bildes  ans  Kap.  VI,  ganz 
gestrichen,  das  zweite  an  seiner 
früheren  Stelle  attch gestrichen 
und  in  den  folgenden  Bibel- 
drucken an  die  richtige  Stelle 
(nach  V.  8)  gerüeli. 
i'.  0  nnc^   (ber  ma§) :   nacfj    fbem 

Inincfclciien] 
B.  11  nacf)    (ber   mo§):    nacf)   bcm 
lüincEcIeifen  »• 


».29  Selten,    (Üiinbcr),:    leinen, 

■Ddjfen,  r 
ßelücn,  Dc^fen,  (unb  6l)eru= 

bim):   Seinen  [unb]   Odjfen^ 
».«(Jö^ffe):  (LlePJ)" 


11  .7.  r 


zu  11125  Marmor  scinditur  plumbo.  r  28129  gtodten  (fle)hjei§  gctoefen. 


')  =  Blumenornamente;  s.  Dielz.         ')  Neuer  Text  =  Eebr.,  LXX.  ')  Netier 

lext  =  Bebr.,  LXX.        ♦)  l.  wühl  ipci§;  Glockenspeise  =  Brome;  s.  Diets.         ')  Neuer 
Text  =  Vulg.,  LXX,  Hebr.  •)  Der  aUe  Text  bleibt. 


422 


^■votufott  uiib  ()niibfif)vift(ic()o  (fiiitvägc.   i'l.  jSii.  S.  9.) 


cap.  ym. 

[o.  2.]  Äcfham  [mcnsis],  dicunt  liabere 
nomen  a  rdboro.i  [b.  5.]  @1),  toie  1)06011  bic 
5pi'icftcr  ba  [ntacttrt  unb]  ciiigcialiicn. 


[O.  35.]  Ratio,  qiiare  iiou  )iliiit:  quia  iiccca- 
viimis  3C.  peccata    nostra   clauduut  caelum. 
[ö.  37.]   'Enigo',   vitiiim  fnigmn,    [bn§]  für  im 
groffcr  I)i|  unb  buux  öerfcfjcinet-,  ncvlncWt. 
'S)Uir',  i[t  siccitas  slinpliciter. 

[b.  38.]  Ergo  iste  locus  patet  non  soluiu 
Israeli,  scd  omnibiis  geutib[us  per  totum 
orbem  terrariim. 

[b.  41.]  'Alienigenae'  jc.  qui  non  sunt 
circunieisi.  SBariunb  fiiib  bic  grüfien  am 
er[ten  industrii  et  vigilantes  et  econtra  in 
seucctute.  2ßeijf)cit  fol  \a  3u  ncmcn,  !omcii 
öuf  bie  voluptates  unb  nnbcv  bing.  3ft  ben=  i' 
nod)  ein  fein  t)olc!liu  gclncft,  TjnBcn  ein  fc^ou 
diseipliua  gcfjabt.     |"ift  alle§]  fein  geffift. 

Cap.  IX. 

fO.  10.]  '20  iüx':  7  unb  13  iar  macf^t  20. 
[ö.  12.]  Sßirb  tofer  Bobcu  fein  geloeft.  [ö.  15f.] 
'Ga(',-,er\  finb§  bcnu  iiod)  (^nnnnitor  ba?  « 
[ö.  22.]  'mä)t  Shiiä)V,  baä  I)ettcn  bic  luiber 
gcvn,  <|Uod  toti  mundo  doininarentur. 

[b.  28.]  Ophir*:  ift  vera  ludia  gelBcft.  Caesar 
'ijat  nii^t  toeit  baöou  istam  iusulam,  quae 
multuni  auri  habet. 


Till. 


. 3iauff  fid)  ba  mit:    auff   fid), 

ba  mit  .s 

.34  in(n)§  £onb:  jnö  £anb 


■■>'  S.H'anb    nnf,    dazu   r:    [dt.] 
(dranb)   2.Bcnu  ba§   gctrcibc  lo 
üerfdjicnen  obci;  öon  bcr  fonnen 
bcrfiranb  ift. 


fampt  bcmgania-n  ^\\xacl  ((iei=  20 
nem  l'old'))  ■'  lUifferten:  fampt 
bem  ganljen  3fracl  opffeitcn 

IX. 


1)  10  ©olomog:  ©alomonS  rh 

»  -n  bic   (auff  fdjiff  ficf)  t)cvftun= 
ben,):    bic   gute    fdjiffleiitc  r 


2  .8.  r 


13  Ki-gü  r  24  .9.  r 


')  Actham]  n'^rrK  r/y/.  ■;r''!<  Ja-cmia  49,  ]9:  50,  44.  Luther  leitet  den  Namen  des 
Monaia  Elhanin  ah  von  ■jP'^n  i)i  der  Bcdentiti)</  ftäftig,  ^iaxl  tme  Jerem.  .'1,  lö;  Hioh  12, 19; 
1.  Mose  49,  24.  Die  gewvhnliclie  Bedeutun;!  vini  -iPis  ist  fortbnuctiib,  besonders  immer 
fltcfeenb  (perennis),  also:  bcr  ÜJfonat   bei  fdcficnbcii  !yäd)f.  ')  =  schwindet,  verblaßt; 

s.  Lexer.  ')  Im  allen   Text  i.it  las  =   mit   ifjm  verwechselt  mit  la?  =   fein  Süold. 

*)  A'ich  LXX  denken  an  Indien:  Smrfi'o,  2ü)(j?eiQa  =  ägyptischer  Name  für  Indien;  ryl. 
Joscphus,  Arcltüologie  8,  6.  4. 


^PtotüfoH  iiiib  Ijniibjdjtiftlidjc  ©inträflc.    (.1.  Siö».  10.) 


423 


Cap.  X. 

[m.  131"]  [b.  1.]  ßr  ift  uBcr  ^anib  ge= 

rliumbb,  ift  im  aitt  iiid)t  gleidf)  in  .si)iritii. 

Libri  eins  sunt  praecopta  de  inoribus.    Piito 

6   [P.  M.]  fuisse  doctiim  et  Bapienlcni.    [ö.  9.] 

®crid)t  unb  xcäjt,  ftraffc  inib  tüoltliat. 

[Ö.  11.]   Ophir  est  in    India.     '.«pcbeit'^   ift 
fdf^lDavtjItcf),  est  ])retiosun>  ruraliuni.    [b.  12.| 
jo   Certiini  est,  sanctam  Reginaiu  esse. 


[b.  16.]  'Clypei'  finb  bie  fltoffen  ©d§ilbe, 

15  (gic  trcrbcn  man(f)crtcl)  Scijilbc  ipbm  C[d]abt. 

[ö.  17.]  Sic  Kein  frfjilbe  tieiffcn  2;arlii(J)cn. 


iiil), 


X. 


.9ba§bu(9{cd}t)  uiib  (9!cblig!cit 
lianbljadcft.):  baB  bit  gcvidjt  [^■] 
uitb  rcd)t  tjaltcft  r 


1'  Don  (bell  ucl)cfteii)  Königen: 

bon  allen  [r]  Königen  Ara- 

biae-  rh 
im  Sanbe:  ijnn  lenbern  >7( 
10  (Spie§) :  ©cfjilbe  ^  »7* 

(©).iie§):  Stf^ilbe'  >Ji 
n  ((Sd^ilbc):    (tortfcfjen)    tni-t= 

fc^en  rh 

(auff  einen  (Sci)ilb) :  ju  einer 

tartft^en  >• 
19  3)ü(ccn)  Sclü(c)n:  jttio  fielbin 
22  zu  ^'falnen  r:  psitacos,  popc= 

gol)cn 


5f.9{eu(t)ter:  Skniter 
9Jeu(t)ter:  9feuter 

bem  Könige  ^levnfnlcni:  bcni 
Könige  jü  [fli]  Seiiufalem 


fb.  25:]  Sie  'i^aben  lein  !uvif3  *  gcfe'^en  nee 

Romani,  loricas  l^afien  fie  ger)a'6t  nnb  ftifeln, 
25   non   usi  caligis,    ut   nee  liodic  HunL?ari  et 

Turcae  k.    Saga  finb    ive   tteiber   gelüeft, 

feer  !ur|,   Sagüm  militare.     [b.  26  ff.]  Ale- 

xandri   sepultnra  fnit   magnificeiitior,  bcnn 

ba§  aUzB  mag  fein.  [b.  27.]  3ft  immanis 
30  profusio  jc.     Vectus    est    in   aiireo    ciirru. 

[b.  22.]  'Simias'  [rairor]:  f)at  muffen  ctlt>a§ 

fel|am§  tjaBen.    2Ben§  bocfi  ©ittic^,  5|3apa= 

gol),  Antagenioniciis  [?]  [nobiiis],  peliicanns, 

Sycaminus,  fb.  27.]  ficus  et  morus  ^  ift  foft= 
35  lid^  bing.    (?§  tregt  nid^t,  man  mn§  quot- 

annis  fcfjafien  [alle  efte]  instrumeutis  certis, 

Est  medium  quiddam  inter  morum  et  ficum. 

2  .10.  r       6  ©credit,  SRe^t  r  wiederholt       9  f^n)ar|jli(i^  c  aus  fdöwattidö 

')  gellen  =  Ehcnhoh.    Vgl.  unten  Glosse  zu  ä.  Cliron.  2,  S.  ' 

Arabiae.  ')   Alter   Text  =  LXX;  neuer   Text  =  Vulg.,   Hehr. 

'■)  Vulg.:  sycomoros. 


11  Clypeus  r 

)    Vulg.:  Reges 
*)  =  Küraß. 


424 


il3votofoU  uiib  Ijoiibjdjviftlidje  (Einträge.    (1.  fibii.  11.12.) 


vr.i  unb  feine:  lliib  \r]  feine 


(  ap.  XL  XL 

[ü.  4.]  9tn  ifts  mit  bem  2alo[mo  au§; 
iriib  ein  faule  nu§^  au§  im.  Scutu.s  eum 
siiupliciter  damnat.  [ti.  2.]  Sinb  bie  frQU)en= 
3iemcr  getoeft,  interdum  unam  gustavit.  S)ei" 
%nxä  fol  fiahm  II  fjunbert.  S)a§  gan|e 
frnlu3imer  -  luevben  fein  toeifier  gelnefen  fein. 
Amor  est  directus  ad  unam.  [b.  3.]  Ego  volo 
credere,  non  possum  intelligere.  1000  lucilier. 
@r  i}at  in  .6.  iaren  3U  einer  nic^t  funnen 
!omen.  3?alD  ein  firc^en,  ba§  man  ba  Betten 
fol,  unb  bii  tfjnä  felber  ni(f)t.  [ö.  4.]  In 
senecta  tarn  horribiliter  nicrel  Q§  l^at  aEe§ 
muffen  I^eiffen :  bem  §@3i9J9t  reuc^ern.  [ö.  C] 
Sag  einig  peccatum,  [b.  7.]  attulit  varia  jc. 

[S8r.l31'>]   [ö.   18.]   Sßirb   im   frumentum 
orbinirt   'i)ahm.     |0.  36.]    'Lucorna'   f^eift 
candela  ardens.    [ö.  39.]  propter  hoc,  (juod    ».39  (ba  mit)  bcmiitigen:  umb  be§ 
fecit  Salomou.  UiiEcn  [*]  bemiitigen 

(jmeDbar):  eloiglict)  r 
[b.  40.]  @§  lüitb  Bereit  iiBel  gugangen  fein, 
c'^e  er  geftorBcn  ift,  luie  evnacf)  fteljen.    Gr 
lüirb  öerad^t  fein  luorben.  "K 


»  18  (Benantc  Steife):  narung  rh 
»■36ein(e  Seud)te):  ein  Siedet 


Cap.  xii.  xn. 

»■  •-'  Unb  (ba  ba§)  ^eroBeam :  Unb  a* 
3eroBcam 

(fam  er  toibcr  an-j):    unb 
BleiB  rh  unt 
[b.6.]'©tunben':  gebienct  BaBen.  |t).  13ff.]   >'•  is  ein  \]ax[t:  cin[e]  Tjarte 
D  lüie  groffe  tlug'^eit  tjat  er  gelernet  öon  30 

feinem  Später,    [b.  18.]  'tob',  gc'^et  Bereit  an. 

».  20  it)ar(b)  Ibiberfomen :  Inar  lüibcr' 
tonten 
in  ber  (ganljcn) '  ©emeine 
fb.  28.]   Unus  deus,  liabe(   duitliccm  locuiii  in»  ür  (^iilben  «ftelBer '(«/,  (/a^^o-.-quia   35 
et   cultum,    Deu.s    fol    I)eiffen   cultu.s    deus.  duplici  loco  i.  e.  duo  dii. 

2  .11.  r  21  <&i  c  mis  S)a§  29  .\2.  r  31  (b)IjcTcit 

')  Redensart  nicht  bei  Thiele,  doch  s.  Unsre  Aus;;.  Bd.  li),  501,  :u.    Sinn:  wird  rer- 
ächtlich.        ')  Hier  kollektiv  yemeinl  =  alle  Frauen;  riß.  Dietz.        ')  Der  alte  Text  bleibt. 


^ptolotoU  imb  Ijanbidjtiftlit^c  (?ittträflc.    (1.  iföii.  12—14.)  42ö 

SBic   6alb    ift   ein  Tiiifl  öcvbcrBt   Immana  ®a  (ift  bein  ©Ott):  S^a  fiiib 

sapicntia.    S)a  inii»  U[nfct  §icrr  ©[Ott  duu         beine  Sottet  r 

dii  luerben  propter  duos  locos.  (ber)  bic^:  bie  \>']i]  btd) 

flcfilrt  ^a(t):  gcfurt  f)ar6oii]. 
5  ».32Qiiff  bc(n)  Slltar:  auff  bc[m] 

mtax 

cap.  xm.  xm. 

[b.  4 ff.]  ®a§  finb  groffc  tncc^tige  lounbcv.     »■  j  bcv   fiontg    (JcroBcam):    ber 

ßonig  1 
•0  B.  s  rct(f)?':  rci§ 

[o.  7.  33.]  nodf;  ferct  ftd;  ^erofieam  nid^t  bron.   »  lo  biirt^  bcti  >Deg(e) :  burtf)  bcn  bcg 

lti(o)r:  toar  r    ,,, 
»  11  fnm(cn)   fein(c)    ©on(c)    mib 
CTjcIetefn):  tarn  fein  ©ort  unb 
«s  cr3elcte^^ 

[t).  18  ff.]  ©Ott  gcBe  bcn  Scntcn  ba§  tjertilctb, 

qiii  lioniinihus  iinpiniiiiit,  sihi,  nomine  doniini, 

[ö.  19.]  @r  I)at  gemcinet,  er  ntüffc  ©ott  ge= 
Ijorfam  fein.    bo§  ber  Ijeilig  gcift  bnrd)  fold^e 
20  Bofc  buBen  rebet!  >.'.2»  ni(^tyfreffcn:nicf)t§gcfrcffcn'/* 

[b.  32.]  Hie  fit  mentio  Samariae,  quae  tamcu 
nondum  aedificata  est. 

Cap.  XIV.  xnn. 

[ö.  2f.]  Amori-egniitademeDtat.  i.c.frand     »-sein  (fielen):  ein  trüg 
35  et  gefunb  bie  au§  bcm  Ijaufc  finb  unb  brinnen,     ».  4jn(n)§  I)au§:  jnS  Ijauä 

BB  fie  btr:  fie  öon  [rh]  bir 
[b.  10.]  clausus  et  relictus.  in»  lo  berfdjioffen  ««f?  berlaffen  «»;<, 

(Ittgu  r:  -[-  elausuni  et  dere- 
lictum 
30  (brect):  !ot  r 

[b.  13.]  3Birb  ein  fromer  Inai  gctoefen  fein. 

[b.  14.]  2ßa§  toi(§  bcnn  fein:  Gt  ma(f)t§  o.  u  loa§ift(§,ba-3f(f)onil5tge'^et)?: 
t^t,  lüie  er  toil ,  loenn  icn»  gef(f)c{)cn  tnirb,  h)Q§  ift  nn  gemad^t  >;  dazu  r: 
dicetur:  2Bo§  I)aftu  nu  gemocht?  Eo  exciso,  [Crl.]  +  Mimesis  in  futuro 


8  .13.  r        24  .14.  r         27  Clausuni,  dereliotum  Deuteironomii  32  r       relictus  durch 
Strich  zu  gciunb  Z.  25  gezogen         34  gemad^t  durch  Strich  auch  zu  nu  -S'.  436,  /  gezogen 

■)  Alter  Text  =  LXX,  neuer  .-=  Viilg.,  Hebr.  ')  Neuer  Text  =  Bebr.,  alter 

=  LXX,  Vulg. 


420 


$roftifoIl  iiiib  tjanbidjviftlidjc  (Jiiittägc.    [1.  J?bn.  14. 15.) 


dicetur: 

er  nu. 


280  ift  nu  Scvotcam?    3Bq§  f)at 


dicetur  his  impleti.«.  SßdS  f)Qt 
SeroBcam  [nü]  gemadjt  era- 
dicatiis  1 
ini-.sofinb  jtoel)  unfa  jtoenjig  ■»«/, 
dmu  r  imt:  22 


[b.  21.]  S^Q  fomen  bie  ex  Inda  auc^  fein, 
[b.  23 f.]  'alle  gvetrel'  3C.  [ö.  20.]  3ft§  ntcf;t 
ein  fdjrecfttdjer,  iemcrlidjer  fjonbel.  [ö.  24.] 
(SnIo[mo  I^at  ein  fiofe  erem|3ct  geben.  Difcnt= 
lidf)  ^urerel)  treifien.  3)ie  Jucrben  gar  (jciben 
tarn  cito.  Davidis  psal^terium:  edificatio 
templi;  Libri  Salo[monis:  all§  öcrgeffen! 
S^aöib  ber  feine  fonig  fol  untB  fonft  gc= 
ertcitet  f)a6en  mit  fcim  ^jfalter.  Quid  fu- 
turum post  DOS?  [ö.  25.]  Ira  dei  traditi  in 
manus  regis  AegA-pti.  6»  finb  vere  niira- 
biles  historiae.  adempto  verbo  et  fide,  ftnb§ 
tnol  fo  'ho\t  al'3  gentiles. 


XV. 

u.  4cin(c  £eucf}tc):  ein  £iecf)t  r 
».  7i?vig(e):  ßrig 


Cap.  XV. 

fsi.  132«]  ft).  1/2.]  Ser  ge'^etS  mS)  ficreit 

bn  '^in.     S^nöib  left^  idolatriani  SalLomoni, 

Sal[omo  llcchah.     [ö.  4.]   So  fte{)et§,  quod 

David  mortuus  mu§  3U  ^erufalnn  regirn. 
^■Äc":36^-  7-]  In  ParaHipomenis  fielet,  quod  Abia 

magnam  victoriam,  .sed  propter  gloriara  dei 

et  verbuni.     |t).  9.]  Äasa:  [b.  11.]   ba§  loil 

ein  tnal  ein  fromer  !onig  inerben.  @ott  fel^ 
bfli.  stall.  IS.  2  gelobt.    [O.  10.]  Eadeiu  videtur  mulier,  quae 

est  mater  Abiae  et  Assae.   Vei  forte  fuerunt 

duae  .sorore.s,  idem  nomen  habentcs.    Sinb 

fdf)Ie(^te  fur^e  liistoriae,  finb  fd)te(^t  Inie  bie 

O'alcnber.^   [ö.  22.]  i.  e.  2Ber  (jie  nirfjt  tjilfft, 

fol  geftrafft  loerben.  In  Paral|ipomeuis  fdjilt 
2.  e()tou.  16, 7  in  ber  propfjet  3C.     [b.  24.]  ./«sfiphaf:  T'a 

geljct  nn  ein  fonberlid)  lounberlid)  felijatn 

seculum  an,  Elias  iüirb  tomen,  ift  Bereit 

20  .15.  r 

')  eradicatus  fehlt  in  der  gedrucUen  Glosse.  ')  Icft  =  hintcflüßt.  ')  =  bloße 
Auf;äMung  wie  die  HeiHymlisten  in  Kalendern;  ri/l.  üiisre  Ausg.  Bd.  34^,  41S,  3  und 
Bd.  45,  8,  36. 


22f)ic  (fei))  niemanb  (anSge= 
nomen):  §ie  fol  [r]  nicmnnb 
ungcftrafft  bleiben  /• 


!protofon  imb  t)anb|d)tiftlid^c  giiittägc.    (1.  üön.  15—17.)  427 

^ijon  fle|)orn.  [16,  O]  Mors  h'aesii  hie  non 
describitiir.  Gl  ift  tragice  jiigongen.  Paiici 
sine  caede  h-ranni  seculi  jc.  % 

Cap.  X\X  XVI. 

5        fö.  0.]  Aiza:  erb,  irbiftf).*   [ü.  10.]  ,<öa6en 
fic  fiel)  umB  ba§  ret;nuin  gcfcf)Ia^en.   [ö.  11.] 

„Slutrccficr" :  Sa§  er  feinen  f)cttc,   bcr  in    i-.  n  (iBIntred^er) :  cr6cn  r  %mt 
red^ete.    Scr  3«"^  1)^1^ 'iJoI  ein  i'^'^  4  ober  5  uu<.i3 ,"((  Abgötterei)  r  mit:   Vani- 
[ö.  15.]    [6    ut   .sequitur].     [b.  16.]    gehört.  tatcs'- 

10  Tn  Chronicis  ^ab  id^§  fignirt.  »  2<  Semer  be»  §errn,  (auff  bcm 

Berge):  ©emer  be-3  Berge»  ['•/*] 
öerrn 
in  0. 2<;  3(Bg6ttere^  unt,  dazu  r:  Vani- 
tatibus'* 
15   [b.  28.]  Ahab:  [ö.  30  ff.]  pessimiis  omniura 
idolatrarum  et  felicissiraus.    Reguuin  Israel 

floniit  siib  isto,  fuit  Aiignstiis  K.     [ö.  31.]    b.  3i  3if(a)Bel:  ^\tbd  r 
Etbahd  [cum  deo]^:   tr)irb  BaBen  geljeiffen 
Theodosius,  bo»  licBc  linb.  ^  >-'.3«ba(§)  er:  bn  er 

20  ha{B)  er  bie  tf)ür  feilet. :  ha 

er  bic  tf)urcn  ['•]  fc^et. 

Cap.  X^TI.  X^TT. 

[ö.  1.]  Gr  !otnpt  ex  improviso  ba'^er,     »  i  leBet  furbem:  leBet,  fnr  bem 

nulla  [de]  eo  priiis  nientio  facta.    Gr  hjirb 
25  öor  !^er  ein  fc^arffe  prebigt  get^an  l^oBcn, 

increpavit  regem  propter  impietatem  et  ido- 

latriam,     post    jiraedieit    famem     futnram. 

Ahab  regirt  trefflic^  Irol,  noc^  ift  bofe  jeit.     »-3  (für)  bem:  gegen  [r]  bem 

».5  (für)  bem:  gegen  \r]  bem 
30  o- 10  (bie)  Sßiblnin :  eine  ['•]  SBiblnin 

[ü.  12.]  Gine  fronte  vidua  ifts  fie  gleicfjJüol    »12  (fein  Brob):  nid)t'3  geBatfenS  r 

getoefen.  »j- 13  (Brob) :  geBatfenl  >• 

[t).  21.]  fortis  fides  in  Elia,  5Jtan  fi^et  nirf)t, 

boa  fides  in  eo  fet),  sed  opus  k.  »  23  jn(n)§  ]^au§:  jni  f)Qn» 

35  »•  24  ift  (gelüis) :  ift  (bie)  lDarI)cit  r 


5  .16.  r         23  .17.  r         24  eo  c  au.i  eius 

')  Arza]  lAttlier  leitet  dan  Wort  her  von  Erez  ("|nx)  =  @tbe.  ')  Vtdg.:  in  vani- 
tatibus  suis.  In  den  Sonderausgahcn  dieses  Bibelteils  1524  —  1527  übersetste  Luther 
e^ttelfe^t.        ')  Etbahel  bedeutet  cum  deo. 


428  ^rotofoH  iiiib  ^aubjdjtiftlic^c  ßinttdgc.    i,l.  fiöii.  18.) 

Cap.  XYin.  XVIII. 

[m.  132'']   S;i§  mag   ber  ^ropljct   luol     i-.  s  (?t6bta) :  CBabja '  >• 
jeffier  fein.    6t  tnii§  retc^  fein  gclucft.  (5t6bta):  Cfcabja  / 

»•  4  (3f6bia) :  ©Babja  r 

(^te)2  funftsig 
B.5(9I5bia):  OBabja  r 
B.  6  jin(n)§  Sanb:  jn§  £anb 


(3r6bia):  DBabja 


B.  7  (STSbia) :  Ofiabja  r 
B.  IG  (?[6bia) :  CBabja  r  lo 


[ö.  19.]  6r  !uncr  ?Dlan  getncft,  imperat  Regi. 
2Barum'6  fc^Iec^t  er  in  nic^t  tob.  [b.  10.] 
Quaesivit  eum  in  oniuibus  i'egionibus,  iam 
pi-aesenti  nihil  facit,  imo  terretur.  m »  21  findet  unt 

fö.  24.]  Cogitaverunt  [Bonus  sermo '] :  Unfer  is 

3Bant  toirb  getriflid^  getoinncn,  Glia?  loirb 

mit  )d)anbcn  bcftc[)en.  [0.26.]  Sic  ^otien  b.ss  (f)upffeten):(— '^tnge)(+'5intfe= 
nii^t  „gefjüpfft",  sed  finb  gangen  tristes  irte  im^) r ;  dazu  am  oheren  Blatt- 
bie  Sarfnfier  k.  mit  bcm  fopff  f)ic  t)er,  rnnih:[GJ.]  '-{^y[.x\ädtxC)%\z 
bort  f)in.  (gottloienljciligcnifalicfjcntiei^  20 

ligcn  ioenn  fic  anbe^tig  (finb) 
fein  UioIIen,  toerffen  fic  bcn 
fopff  3U  bciben  feiten,  toie  eine 
gonS  getjet,  baS  cS  fd^cinet,  loic 
ein  i)inc!enber  jn  ficibcn  feiten  -'.■, 
fiin  unbtjer  loadfelt.  S^al)cr  and) 
ba§  ^pafjaf)  fonH.it,  Exo|(li  .12.      2.ajjoici2,i2 
(ba§)  [S)o]  ©Ott  l)nn  egl)pten 
bnrcf)gicng  iinb  liincfct,  bo§  er 
fd)lng  tob  ju  kiben  feiten,  f)ic  w 
unb  (bort)  "iia,  iüic  ein  truntfen 
man  gcljet.  (S'aS)  Sie  ({[nfra)      «ob-«, 21 
supra,  Ut  quid  claudicatis  in 
duas  partes.  Significat  impios 
esse  vagos  et  dupliccs  aniiiio,   s:, 
nihil  certi  habere.  @pf)[cfcr  .4.       ttfi).  *.  1« 
Inde  etiain  saltare   dicuntur 


2  .IS 


')   Vulg.  =  Abdia;  LXX  =  'AßStov;  Uebr.  =  instar.         ')  Die  alle  Übersetzung 
bleibt.        ')  Vulg.:  optima  propositio.        *)  Die  Übersetzung  Ijiiitfclen  wird  auf geiwmmen. 


5Jjlrotofori  iinb  l)niibic{)riftlid)o  einltngc.    (1.  fiöii.  18.  19.) 


429 


[t).  28.]  Idolatricu.s  cultn.s,  corpus  horribiliter 
affligero,  tob  martern  iinb  faften.  [O.  29.]t"v 
'Sßcijfagten':  l^abcn  einen  tejt  naä)  bem 
Qnbern  ex  Mose  gelefen,  sie  [etiam]  8aul 
10  prophetavit.  [ö.  30.  J  'r)cilct':  Ecclesiain  re- 
stituebat,  Ipie  Irir,  (^)ott  lob,  i^t  tt)nn. 
[ö.  32.]  S)ic  grub  tnar  [^lüeier  forn  fc^efel]  » 
toeit. 


Sdp.  18,40 


[ü.  34.]  S)er  bac^  üfon  ift  I)art  ba  gelücft. 
Ideo  non  opus  querere,  ubi  acccperit  aquam. 
[ö.  35.]  @»  ift  nid;t  ein  ttjcitc  grub  gelocft, 
\)a§  fi^et  man  lool. 


talcs,  quia  motu  capitum  si- 
niiles  sunt  saltautibus  et  vere 
capitibus  saltant  (saltautp]). 
(iDie  jre  gelüonl)cit  Juar): 
bcn  fie  gemarfjt  Ijatten  rh 

2»  iDciffngtcn  fie  unf,   dasit,  r: 
pi(il)liptas  et  Moseii  legobant. 


32  (jtDo  forn  ©att))  locit:  3lrie(cn) 
\\)\  forn  (fc^effel)  [maSj  tocit/7(. 
Die  alte  Glosse  zu  (Satt)) 
ist  gestrichen. 


38  fra(f)i:  fra§ 

41  t(f)§:  i§ 

44  (treffe) :  ergreiff e  »• 


[b.2. 
dii  seil,  mihi', 


25 


Cap.  XIX. 

mir'":  mua  icf)  l^alten,  sie  'faciant 


[ü.  20.]  Q[uasi  cl[icat:  bu  lueift  nic|t,  h)a§>n» 
xä)  mit  bir  tljun  tt)il.  Sic  Samuel  ad  Saulera. 
Cuius  sunt  [erünt]  meliora  [optima]  in 
Israel,  matrem  tuani  et  patrem.  'Vade, 
revertere':  bu  tueift  ni(f}t,  ha§  \i)  b\^  h)il 
3um  propfjetcn  falben  iuxta  praeceptum  dei. 
[b.  16.J  paulo  ante:  Unge  Elisa.  % 


XIX. 

3  2)a  (furcfjtet  er  \iä)),  (unb) 
mad^t  fic^  auff:  t;a  [er  ba§ 
fal^e],  mad)t  [er]  fi(^  auff; 
dazu  r:  (Vel  timere),'  dar- 
tmter:  [Gl,]  (alii  timüit).^ 

sfrafft  ber  fpeifc:  frofft  ber 
felben  |'-/']  fpcife 

-'0  benn  id)  f)ab  etloa»  mit  bir 
unf,  dazu  r:  Ebre[u.s  quoniam 
Quid  faciam  tibi?  Ut  s[upra 
Samuel  ad  Saul  cuius  erunti.  eam.9, 20 
optima  in  Israel.  Vult  dicere. 
Tu  tocifft  nidjt  haä  iä)  biä) 
ttjil  jum  prop()etcn  falben. 


12  toat  (fo)  23  .19.  r  31  »seift  c  aus  toitft 

')  Der  neiie  Text  =  Hehr.  xi;:i  ron  nxn  jetjen;  der  alte  Text  übersetzt  nach  Vahj. 
(Timuit)  und  LXX;  als  stünde  Nn'sjl  von  sfi^  fi(f)  flirteten,  wie  auch  ein  paar  hebräische 
Handschriften  rokalisieren. 


430  -prDtofoII  niib  ()iiiibid)vift(id)f  ß-intviigc.    (1.  ^ön.  20.  21.) 

Cap.  XX.  XX. 

[ö.  3.]  SBic  ber  Zuxäe  tt}ut;  bev  nimpt 
bie  tieften  fnoben,  ingeuiosissimos,  electissi- 
mo.-i  prae.-jtautiss[iinos   et   Icft  heredem  pa- 

reutib[us.     Sic    Rex    Bab[ylouiae    faciebat  5 

cum  daniele  jc.  Erasmos,  amaadus,  ama- 
bil[is  Macluned,  .1.  luirb,  fuit,  ba§  n  [im] 
tributiim  ge6e.  [ö.  6.]  .2.  loil  ev  in  nucfj 
fpoliirn,  hci'i  ift  311  oiel.  ».  30  (jnn  ein  !tein  iJemevIin) :  (l)in= 

berft)  tion  einer  fantcv  l)nii  bie  lo 
[0.31  ff.]  S)er  irapius  rex  fol  foI(^e  victorias  onbei.^  r 

ijahen  irascente  domiuo,  ha§  finb  verba  et 
Opera  fidei,  ba§  Sl^aB  gleuBcn  tan  unb  bie 
fnaben  OUC^.     Hoc   facit    in  Ikle   et  tameu 

est  impius.    Propter  Ecclesiam  fueruut  liaec  15 

et  verbuni  et  prophetam  [EliamJ.  [St.  133"] 
2Bie  fterdet  fjte  ULnfer  IjLerr  ©[ott  ben  cultum 
Baal,  quod  dat  tarn  iusignes  victorias  2C.  ^ 

Cap.  XXI.  XXI. 

[ü.  2/3.]  Reges  non  suut  domiui  omniura  20 

bonorum,  videmus  hie,  [ö.  7.]  S)u  6ift  aEein  2,  >n ».  7  2Ba§    Joere   his    tf)etcft    nnf, 
qi^uasi  d[icat:  @|  Irere  mcf)t§  regnum  Israel,  dazu   r:    [(wl.\    (äBenn    bu) 

toeinn  bu  toereft,  C§  lege  im  tvetf,  quod  in  Eb[reus.    Tu  nunc  facis  reg- 

illo    Üore,   te    autore  I^aöen    bcm    regtio   3n  nuni  sui)or  Lsrael  i.  e.  23iftu3 

el)ren,  mag  man  u|.nfern  I)Lerr  ®[ott  luul         bocf;  (allein)  ber§  motf^t,  baB  2.'. 
tob  fc^Iogeu.    Sic  de  Christo,  dixii  .<e  Uliiiiu  vMi'iiel  ein  fonigrciifj  ift.    Dn 

dei.    Mirabihs  hi^toria.    [b.  17.]  5Jtu§  noctj  bid;  lucie  ey  ein  fdA)k\ 

ber  i)oä)  prop^et  tomen  unb  mu§  brinu 
t)anbeln.     |0.  18/19.|    5)lf)a6   folg   ex   lege 

geluuft   tjaben,    Tarnen    liabui    max[imas    et  30 

in.signcs    duas    victorias,    3ft    i'nS    contra"iu  27  ,m   im   Sad   filclif  r;    [df.] 
dominum.  ^  (feact.  baö  ift  betrndtc  [geringe] 

üeiber,  ala  Uicun  man  leibe 
tregt  ober  erbcitet. 
gicng  (frumb  einl)cr) :  gieng  3,s 
iemcrlicf;  fjer'  r 

2  .20.  r         4  Maclimea  r         G  Erasmus  r         'JO  .21.  r         Jl  (Siftu)  Sm  tift 

')  Neuer  Text  =  Uel/r.;  aller  etwa  nach  Vulg.:  in  cubiculuiii,  quod  erat  iiitra  oubi- 
cuhiiii.  »)  Enj.  bct  ftöiiig.  ')  AUer  Text  nach  Vulg.:  ambulavit  demisso  capite. 


Sprototoü  iiiib  Ijaiibjdjtiftüdje  Cfiiitviicjc.    (1.  J?öii.  22.) 


431 


Cap.  XXII. 

[b.  51.]  Joram  \]i  niid)  ein  feiner  !onig. 
[b.  2.)  W)  bu  fromer  Josaphut,  fompftu  audj 
in§  fptel.  [ö.  3.]  Victoriac  inflant  Aliab. 
[b.  G.]  S)ct  Seufel,  finb  ir  loibcr  400  fo  6alb 
tüorben,  [paulo  ante  uiactavit  Elia  multos]. 
[ö.  15.]  ha^  Joirb  er  gestü  irouico  l^aben 
gereb  \'^a,  jiel^e  I)in'].  [il/^c/««].  [b.  16.]  Re.x 
intellexit  ironiam.  Ideo  adiiirat  Mirham. 
[b.  22.]  'spiritiis  inciulas':  (Sl)  ba§  ift  ein 
'^arte  prebtgt  ad  ])erfectiouem. 

[b.  34.]  [intendit]  i.  e.  totis  viribLii.s. 


XXIL 


35 


m». 


3o»er(Keibe)  birfj:  SSerftclle  [/•] 
bic^ 
(bcrüeibet) :  berfteKct 

31  ([)art) :  (fo  fjart  er  füiibt) '  | //'] 
on  gefeljr  rk 

jtoiffdjeii  (ben  mngctt  iiitb 
hingen) :  aloiffdjen  ben  panljer 
unb  I)engel  mit  dunklerer 
Tlnfer;  daneben:  (Inter  Uin- 
bilicum  [c  aus  Umbiculuiu] 
et  costas  adhcrentes) ;  dasu: 
\Gf.]  +  .Ocngel-,  ba  ba§  f  d}loerb 
anljcngt  (uBer)  [bon]  bcr  aä)= 
fein  über  Ijer  biy  auff  bie  Ijnff te.^ 

35  bie  ©Ijrer  unt 

38  (alii    iiisti'iiincuta    bellica)    r 

38  @§  h)uffc§en  l'i-^  .^Juren  mit, 
daziir:  [Gl.\  (()uren)  ba  bie 
rjitren  Iboffdjen  i.  c.  caii[)«nat; 
lotricus. 


2  .22.  r  öjß  Cauponas  ^tiffcn  fie  bie  tiüvcit.  [ti.  38.]  Chaldteus  habet  arma.  In  fiiio 
costarum  supra  umbilicuin.  [b.  34.]  r 

')  Die  ÜherseUung  jo  ^ott  et  tünbt  i.s<  aufgenommen  in  die  Bibel  lö41,  vgl.  Unsre 
Ausg.  Deutsche  Bibel  2,  l!83ff.  Die  folgenden  Bibeln  1541  ff.  Unsre  Attsg.  l.  c.  6.3Tff.  haben 
ot)n  gcfcl)r.  ^)  =  Henkel,  Gehänge;  nur  aus  unsrer  Stelle  belegt;  s.  DWtb.  ')  7Jie.se 
Glossi'  kommt  erst  spät,  frühestens  1.'>I3,  in  die  Bibeln.  Das  Protokoll  zur  Stelle  (s.  o.  linke 
Spalte)  ist  sehr  dürftig.  Zur  Erklärung  des  Sachverhalts  kann  vielleicht  Ulathesiu^,  Pre- 
digt XIJT,  beitrat/en:  „2Bcnn  nun  bie  Sltbeit  (seil,  einet  ciiijctiien  iKctiifioiiÄfiljimg)  Ucrvid)tet 
Inar,  bel)ielt  .  .  .  Siitl)et  bi^luciten  feine .  .  .  Ulitijelfet  beim  ^Ibenbmal)! ;  bn  fielen  fcl)t  gntc  Dieben. 
34)  l)ab  gcljbtt,  ba%  et  «on  ^lljnbs  ■t'cngel,  1.  Könige  22  über  Sifdje  biäputirfe  nnb  fragte,  benn 
bie  Uorige  iöibcl  luar  gebeutjd)!:  'ii.ljab  fei  jloifdjen  bcni  SJiagcn  unb  ßnnge  [vgl.  Vulg.:  inter 
pulmonein  et  stouiachuin7  gefdjDJfen,  nun  ifts  gegeben  jhjifdjen  ipnnjet  nnb  ■Stengel,  baran 
boS  Sdjluett  bon  ber  ^li^fet  (jängt,  tuie  ba«  fölbfelein  auf  beni  Siaube  nielbet."  /une  Ver- 
schiedenheit der  Tinten  bei  den  Eintragungen  ist  oben  schon  bemerkt;  vielleicht  hat  dieses 
Tischgespräch  die  Änderungen  erst  bewirkt. 


432 


!protototl  imb  f)aiib(c£)viftli(^e  C^inträgc.    (2.  fibn.  1.2.) 


QVARTYS  ÜBER  REGV3L 

(2)n§  jtticitc  3?udj  ticr  ilüutgc.) 

(  ap.  I. 

|t).  2.]  Enal  [Zi'huh^:  dominus  muscanim, 
ein  I)uincl,  vir  muscanim.  Diab[olus  U)ii"b 
fid^  in  specicm  muscae  tuiitirt  [tranffotinivt] 
Ratten. 


[b.  8.]  6I;ia§  toirb  ein  Pomeel  ^aub  [jabcn 
[an]  gef)atit,  ober  ein  pel|i.  2ift  vestltus 
aiintiii.3,4lob[aDnis  baptistae.  [ö.  lOff.]  2Bic  rumort 
er  fo  Ieicf)tfertig  mit  ben  Scuten.  SBie  ift 
er  fo  jornig  Inorbcn  [nt  duos  quini[iiagena- 
rios]?  ©ie  [btefe]  I)a6en  verbum  dei  opprt= 
mirt  K.  [ü.  13.]  .^alt  boc^  mein  leBcn  nicf;t 
fo  gering.  Ibi  vides,  boa  er  fi(^  fnv  bcm 
fonig  gcfurcfjt  l)at. 

[b.  17. J  Jorain  est  frater  Ochosiac.  Ibi 
20  anui  praetereuut  iu  iiistoria  Eliae  et 
Elisei.  ^ 

Cap.  II. 

[b.  3.]  Mirabilis  prophetia  fuit  in  istis 
prophetis  [praesciverunt  eum  auferenduni] 
sub  tempore  pessinio.  Oranes  tuerunt  disci- 
puli  Eliae. 

|t).  !'.|  S)er  heilig  geift  teilet  ficf).     In  Xu- 
4.iD(o|c  11,17  |mero:    auferam    de   spiritu    tuo    et   in   .^O  ^ 
dividaiii. 


2)n§  3(nbcr  ^ci(  bc-?  iPut^v% 
JKon  ben  ilonigcit. 

I. 


»3  frogcn  ben  ©ott:  fragen  '^Baal 

©cBuB  [rh]  ben  @ott 
B.  6  Saal  Se6ub(,)  ben  ®ott :  ^aal 

©ctiuB  ben  ©ott 


i>.  H  freffcn:  gef reffen  r 


II. 


2» 


ib 


«■8jn(n)§  loaffcr:  jn»  loaffer 
0  s  S)a§  bein  geift  (auff)  mir  fe^ 
(jtnel)  mal  fo  Hicl  ju  rcben): 
S)a§  bein  geift  Bei)  [//;]  mir  fe^  so 
Jtüifeltig^  rh;  die  alte  Glosse 
zur  Stelle  9ticl;t  Uiolt  (^lifa 
ätoifeltigen  Seift  ui^w.  ist  hier 
zwarfiestriehen,  sie  bleibt  dann 
aber  doch  in  den  Bibeln  1541  ff.  35 


4  .1.  r 


zu  15  r:  6itel  bonnct  uiib  Mitj  24 


')  50]  Die  50  Prophetciischülcr  sind  yemeint,  .s.  V.  7.  16.    In  4.  Mose  ist  von  70  die 
Redt.  ')  Neuer  Text  =  Heh:,  Vuly.,  LXX. 


^tofofoll  iinb  f)onbfd)rift(id^e  (finhäge.    (2.  flön.  2.  3.) 


433 


s  [!8l.  133'']  [O.  13  f.]  Oporationcs  vnrine  jc. 

i.sjor.  12.4      'Ideul  Spiritus':  1.  CorLiutliiurura  .12. 

[ö.  17.]  ®n  immbertitf)  regnum  ift  in  bcm 
populo.  (iö  ftnb  lounberli(^e ,  jclliame  l)i= 
m  ftotien.  [ö.  16.]  Sinb  fie  be»  jo  getuoiiet 
getpcft  bie  Seute.  ['auff  ein  betg  ober  [in] 
ein  tat  getüorffcn'].  |ö-  18f.|  -hriho  ift 
Sßittcmbcvs.  [ü.  21.J  So  !ompt  baö  2öeif)e= 
lüafi'et  "^er. 

Cap.  III. 

Sq  ift  ein  folc^  confusio  in  ber  liistoiia, 
bQ§  ubev  ntte  ma§  ift,  id)  fjab  mid)  lool  Otcr 
iDodjen  mit  [gebrochen]  ^  3C.  |ü.  i».|  i)in  unb 
f)et  äiel^cii- 


1».  20.)  g§  ift  aufgetrodct  gctoeft,  bac-  lunffcr 
ift  fnr  t)i^  nnfgettodet.  3ft  nnr  tonens  ha. 
10.21.1  gl  t)at  aU§  mit  gcmuft,  bal  ftangcn 
2ä  unb  ftein  f)at  tragen  mugcn.  A  vigiiiti  aimis 
et  supi-a,  »it  scriptum  habet.  Sic  {)afien 
bem  ganzen  Sanbe  auffge6oten.^ 

[ö.  27.]  Super  Israel:  tUO»  ba§  fe^,  neseio. 
30  £ib  ira  passive  ober  active  fe^.  5pfu  bid)  ^ 
(lixerunt  Israelitae.  Ubi  viflor\iiit  hoc  lioiri- 
bile  faciiui,«,  di.\-[erunt:  laft  Ull-J  flieljcn,  el)e 
un§  @ott  ftraffe;  Iiuolare  filiuni  unigenitum, 
quanta  crudelitas! 


»•  12  (gurman)    Sfract:    [SOßogen] 

3fraeP 
Hinter  nid^t  me^r  sfehl  daft 

Absatzseichen  ^ 
i'.  u  in(n)§  toaffer:  jn-S  loaffer 

in(n)5  tnaffcr:  jnS  Itiaffer 
».  16  (reblidje) Seute: ftardc[']£eutc i';,rstu iirj','" 
>'  17  biv  (baä;  er  fid)  ;)d^cmct) :  bis 

er  fic^  ungefierbig-  rh 


B.  20  (il^anbcl) :  fdjalc 
i'  -'4  au»  bem  tpalb:  anl-  bem  Uialbc 
111. 


f.  9  'umB'jogen:  jogcn 
«  K  W\.üd)i  graben:  'JJladjt  t)ie  unb 

ba  [rh\  graben 
i'. i9(hiuft  machen.):  üerberben.  r 

»21  (bie)  2Roabiter:  [atlel*  OJtoa- 
bitcr 

alle  (©eruftctc  unb  jre  0(.'cr= 
ften):  alle  bie  jur  rüftüng  alt 
gnng  unb  bruber  Inaren  / 

».  2f.  füUeten:  felleten  r 

».  27  (S)a  !am  ein  groffcr  jorn  nber 
Sfrael) :  S)a  »arb  ^\xat\  fecr 
jornig  rh;  dazu  r:  [Gf.\  (1>; 
Vel  (juod  ipsi  Israel  oöeiisi 
ista  abominatione  tiniueruiit, 
ue  Deus  iu  ipsos  f|Uoqnu 
irasceretur. 


zu  8  r:  uilfieieibig  >.  17.]         131 14  fSittt)ma^tx  r  wiederholt         16  S.  r         «  (flc) 
jie^en        34  aVß  c  aus  aQe        2j  mügcn  c  aus  muffen  oder  unigekehrt        32  (oft  c  atis  lo§ 
')  Neuer  Text  =  Htbr.  asn,  Vulg.,  LXX;  alter  Text,  ah  stünde  da  33^  =  5"')^= 
mann,  Senfer.  ')  Gedruckter  Text :  biä  et  fid)  imgcbetbig  fteltet.  ')  =  abgemiihl. 

vgl.  Unxre  Au.^g.  Bd.  34\  49,  S.         *)  =  Hebr.,  Vnlg.,  LXX.         <■)  Mit  Baliv  der  Persim 
nicht  bei  Dieti  Megt,  dodi  s.  Lexer  s.  r.        •)  =  Pfui  über  dich,  oß  bei  Luther. 
Sut^erä  Sßetle.   SBibcIübctje^unfl  3  28 


434 


^PtotofoH  itnb  ^anbfc^riftlicfie  giiittögc.    (2.  jJön.  4.) 


«gl 

-ßlirouil,  12 


Cap.  IV. 

[2.6^ron.21, 12.]  Eliasiebt  no$  imcr= 
bor  in  ista  historia,  quia  [postea]  scrihit  ad 
loram,  [regem  Inda];  brumb  ift  [baSl  eitel 
liisteron  protheron,  h)a-3  ba  fte^et.  (5r  ijat 
lang  ge^Jrebtget  Elisa,  viveute  adluio  Elia. 
@lia§  propI)etilirt  fiel)  50  [501  taten.  Tot 
aiiiiis  etiam  Elisa  [fjaben  6ctbe  f)Uiibert  tar 
pVOpl)etiiitt].  [2.  (5^rou.  21,  19.1  loram  lii<la 
ftirbt  ex  suis  literi.«. 


[o.  1:3.]  S)te  5Propl)eteii  muffen  auä)  ju    "  is 
■'öofe  fein.    [ö.  14.]  '2llte  ntennev  machen  !ein 
finbev,   vidos  hie  apcrte.  mu. i.; 

V.  16 


[D.  23.J  3ft  gut. 


1».  27 f.]  fie  ift  unmut§. 

Edideruut  uiattiia  niiraoula. 


t.  19 


ti.  2.=. 

V.  n 


t>.  28 

B.  :i2 


IUI. 

ein  (xciä)  SBetii),  bie  ^ielt  jn 
(Qiiff):  ein  reidje  fraloc  |'-|, 
bie  ^ielt  jn 

a(f)§:  a§ 

a(f)§  bet)  \x:  a§  bei)  jr 
ftcin  brettcrn  (©aal)  inadjen: 
tlein  biettern  (über)  famev 
oBen  [>•]  machen;  da.-n  r:  -\- 
legt  ]iä)  jnn  (ben  Saal) :  legt 
fid^  oben  [fh]  jnn  bie  fanicr  rh 

Umb  hi^  einen  Son  nui 
Umb  biefc  jett,  (fo  bie  ftuc^t 
leben  tan):  (fo  ic^  lebe  r) 
(Umb  biefe  ^^it)  über  ein 
2far  rh,  dazu:  [Gl.\  i.e.  more 
anni  currentis,  quo  vivitur  a 
cunctis  animantibus  r 
(ba§  SBeib):  bie  fralü  rh 

{ha  bie  gruc^t  leben  !unb) : 
[über  ein  iarj:  dazu  r:  -f- 
ä'ringe):  Spring 
(äBoI):  e§  ift  gut  rh 

rei(t)ten:  reiten 
anff  be(m;  berg:  auff  be[n]ber9 
auff  be(ni)  berg:  auff  be[nl 
berg 

(fpottcn; :  teiiffd^en  r 
in(n)6  IjauS:  in§  t)auä 


2  A.   r         4  (©ie)  btuillt  7  Tot  r.  aus  ©0         Am  Jiande  zu  Kap.  4  steht:  [ti.  16.) 

(lixit  (loiniiius  iKjn  nüdiis,  sed  |t.'iincnl  i)er  proplictjuii.  In  (ieme.si  //.  Mose  18 j  ftdjctd  Ollff 
bcm  projj^eten  gar.  §ie  »il§  ouff  bie  '•JJiüter  loutcn.  S[;iiicti  loquuiitur  cum  reverontia  de 
deo:  loil  ®ott,  uiet  ein  iar  liabeb^is  filiuni.  Sic  in  Gen[Osi  [l.  Mose  IS,  14]  Wie  ba§  tetien 
ge^et.  Est  exciusio  cuisu.s  temporis,  et  inclusio  cursus  tcraporis,  est  Chronographi.i,  iion  ilefi- 
nitio  prolis  parentum    iiec  prophetae.     Isto  meiisc    more  solito  sicut  tempus  viventium,    quod 

liabet   12  nienses  eodem   mense  !C.   i.  e.  UBet   [ein)    ioT,   um6   biefe  3'''-   Wetä 

feiuiyc  IVorte  durch  Beschneiden  beim  Einbinden  zerstört]  .  .  ,  Tempus  vitiie  .  .  .  tibus  sci- 
l[icet  de  atiuo  in  annum.  Von  .  .  tibus  bis  nnnum  mit  Einweisunyszelchen  am  Innenrande 
der  folgenden  Seite, 


1.  weif  IS,  Kl 


^proiofoH  iinb  ^anbtd^tiftlid^c  ffinttSgc.    (2.  .(Jon.  4.  5.) 


435 


[ö.  35.]  siiscitarunt  inortuos.  Reges  ^obeil 
ni(f)t§  barnadö  flcfragt.  Sie'öet  i>nt  ®ott 
fillb  ba§  niirubilia  snb  lege. 

[ö.  30.|  '^oloquintcir:  finb  Unlbc  füvHs. 


Cap.  V. 

3ff.3, 3  [d.  1.|  Honorabilis  vultn.    Isa[ia  .5.  [ea- 

dem  vox]  ^  ()  o  d)  g  C  f)  Q 1 1  e  It  coram  toto  populo. 

1'.  Stol^finb  bie  bleiben  gctücft.  Sic  £)abcn  Reges 

Israel  für  \d)kd)t  leute  ge[i«t.  134^1  tjolten. 

Joram  seculuni  pessimüiii. 


[ö.  10.]  äßcnn  bcr  ^obft  Mm  bn   gclucicn, 
ev  ^et»  genomen. 

[ö.  20.]  giad^-^  fompt  bex  a^abft  Gchasi,  In 
gerraaiiico,  repetituragnoseat  mihi  (jiiaeso  k. 


V  :i.s  finber  ^^roptieten :   f iiibev  bev 

».  39  fanb    'einen    Ä^urtiäftrnucf}) : 
fanb  tütlbe  rancfen  r 

(h)tlbeÄiirbi§):  (tolof inten) 

Golod^inten  rh 

in(n)ä  Sopffen ' :  jn§  Sopffen 

».  ■»!  ji(n)nba» topften :  jn  ba» topffcn 

nidfjtg  (Bitter) :  nid^t»  6oje§  r 

V. 

V.  1  (ongefe^en) :  l)Dd)  gef)altcn  nnit 


inv. 3  hinter  Io§  malten  f^fehf  das 

AhsalszcicJieii  ^ 
in  B.  7  /jm/e>-  urf ac^  ju  mir  s/c/;/  f/«.s 
Ahsatz seichen  ^.  Zh  r?/« 
nächsten  Vollbibeln  beginnt 
entsprechend  hier  der  nme 
Abschnitt. 

Zwischen  V.  8  tmd  9  wird  der 
bleichende  Absatz  durch  Ver- 
bindung szciciwn  beseitigt. 

Hinter  V.  12  steht  das  Ab- 
satzzeichen^;esbcginntfartun 
mit  V.  13  der  neue  Abschnitt. 
>'.  13  9?Qter:  £ie6er  [rh]  2?Qter 

Hinter  l'.li)  steht  das  Ab- 
satzseichen ^. 
B.  i9in(n)§  ]^QU§:  jn§  ^au§ 
>■•.  io  nac^  lauffen:  nacfjlauffcn 
i-  -■!  nac^  licffe:  no^Iieffe 
»  s3  (.^eb  an):  Sieber*  r 


.5  (Eoloquintcn  c  aits  @oIoquintcn  13  .5.  r 

')  bo?  Sopffcn  =  Topf,  vgl.  .-.  ß.  Un.'fre  Ausg.  Bd.  -HO ';  196, 13.  »)  Gemeint  ist  wohl 
der  Au.'idruck  z-^-.t  Xwrü  =  %odi  getjolten,  der  sowoM  3.  Kön.  5, 1  wie  Je-taia  3,  3  flls.  hat 
Isa.  5.;  x-orhtmmt.'      ' ')  Dki^  =  naclJicr.  ♦)  Sieber  .«.  r.  «.  quaeso;  ly/?.  Unsre  Aux;/. 

Bd.  .HO ',  385,  1  uiul  NMhtrüffe  S.  «2.?. 

28* 


43G 


$rotofoÜ  uiib  [)nnbic^tiftlii^e  Sinttäge.    (2.  Ron.  5.) 


-'■"  (inn§   tuiidEcI) : 

Hilf  r 


flcii   Dp\)d- 


{^lü,  bu  [)aft  be§  filbcv  iiiib 
bic  flcibcr  fleiionicii):  SBqi  ba-? 
bie  ,3eit  filbef  ,511  iieineii  (,511) 
lElcibei;(ii)  \inn  m  filbcr  [uiib 
Hcibcrl  ]u  iicmcnl'^  /// 


ö.ni  a, 4[i).  24.]  üphla^:  anima  quae  est  iacredula, 
1  s.im..-.,c  Abacuc.     Supra   de   Pliilist|^inis:    obsciirus 

locus  percussit  deus  in  opJdini,  lu  Ebieoriiiii 

tHi't.  lu,  39Ep[istula:  filii  detraetionis.    In  Muro  leru- 

\Miii.  1',  4  saleiu  Tiirris  Ophel.    Anima  incredula  [Aba- 

[cuc],    rebell[is  invicta   non    potens   cedere, 

invicta.     [b.  25.]   U)il  feft   iingeftrafft  fein, 

Mens  invicta  luauet,   laehrvinae   volvuntur 

inanes.^    Ineredulus,  qui  nuiuit  et  obfiiniat 

se.    ^[erijog  @[eorg  fuit  vir  Uphhi..  qui  non 

cedit  veritati.     i^at-3   eigctttlicf)   gebetet,   fo 

iiiib  fo  btel  ift§,  ©(iieuci  t)QU)c   toirb  Oon 

4  ftccEcif'  fein  getieft,     [b.  2ü.|  ©inb  con- 

iemi)ti  gelreft,  i.  e.  äßar  ha^  bie  ^t'xi  k. 

l)aftu  bornuf  gelauvet,  ut  iiac  occasione  (juac- 

rcres  (juaestuni.    Non  vendcnda  sj)iritnaiia, 

quia  sunt  inaestimaljilia,  Giatiiita  doua  dei: 
'"j.ifiri.  ni,s'(jfi-;it,is  accepistis' 3C.    !^sft  \\\.d)i  Xgoru;,  scd 

KaiQoc.    Ilistoriae  finb  jcl^am  iintev  naiibcv 

getüovffetl,  iiisteron  protiieron.    ll^njer  S:?[CU 

©[Ott  l)at  mit  bem  bold  gcfpielet,  loie  ein 

i^ütei:  mit  feim  finb.  [G,  19.]  Mentitnr  Elisa, 
Riiv.  r., i'jcnni  dicit,    haec   non    est  via.     |b.  27.]  ^Hl 

lold)cn  ''Man'^  nemc  iä)  iiiib  3bgc  Unber  bcii 

jlurcicn,  Sinb  plane  du  gcllicjeil  onnüpotentes, 

t)abeit  mit  bem  Üeufcl  et  mundo  gefpielet  al§ 

mit  lyeiifcil. '    Non  videntur  esse  opera  fidei. 

I|)se    |)anper    et    contenniit    RepMn    poten- 

tiss|inHiin,  fpriil^t  ein  iluitef  uiifci-  .'c.    3)a§ 

ift  gcf(j^et)eil  temporo    Klisei. 

zu  :i  VAirv.  1;).  r  Kijll  §[Ct308  Z«'»-  verit;ili  vnl  In  11011   durc/i   Sirirli  zu   liicic- 

ilnliis  ^.  .'»         -J.'i  geWcjcn]  9c(j)n)cfcn  U^ 

')  Luther  macht  sieh  Jdar ,  welche  vcrschieAencn  Jiedciitumien  die  Wiirsel  bBS  in 
den  einzelnen  Schrißatc/Ieii  hat:  a)  iu  lliili.J,!  —  anima  incredula,  twliei  er  an  ^DS 
=  tumnit  denkt,  gegen  Giutt  iH'rtiicjjfii  fein  njl.  4.  Muae  ]■!,  44;  h.  Mose  1,  43;  h)  in  1.  Satii.  5,  (i 
zrhn:  oliscurus  locus,  eigentlich  Sculeti,  ©cfdjtuütfte  vyl.  oben  S.  37:i  Anm.  3;  c)  dem  Hlnne 
nach  zu  a)  yehikend ;  im  Ebriiertme/ :  filii  detr;ictionis.-  d)  2.  Kön.  5,  '24  [ryl.  2.  Chron. 
27,3;  33,14;  Nchemia  3,27;  11,21]  =  Turris  Ophel  in  muro  Jeru.saleni;  am  östlichen 
Ahhany  des  Zionberyes  eine  Anhöhe,  die  mit  Mauer  hefeMigi,  war;  s.  loscphus,  lieUmii 
Iwlaicum  (!,  (>.  ^)  Im  alten  Text  ist  3BS  =  'Sliigtl,  ""  neuen  Text  als  Nomen  jmijiriuin 
fiefaßl,  mit  bsN  =  Sillftctni^  rerwechseU.  ■')    Virijd,  Aeneis  4,  449.  *)    Wohl  =  am 

mr  Pfuhlen,  idso  einräumiy,  oder  überhaupt  --  klein,  dür/'lty  [oder  Stecken  =  Stockwerk??] . 
'■)  Aller  Tcxt=Vuly.,LXX,ncmr  —  Jleh:  ')  Vyl.  Thiele,  S.  1S9  ff.  ')  Sjn-w.  nicht 
nachzuweisen;  rielteicht  laihi  nur  ^^  etwas  yam   ]Verll<i.ie^'<,  wie  oft  hei  Luther. 


^tolofoH  iinb  '^anb|d6riftlic^c  eintrage.    (2.  Stön.  6. 7.) 


■J37 


( ap.  VI. 

Summa  miracula  summi  prophetae  in 
suniiiia  ealamitate,  miseria  jc.  maximo  contra- 
dictoria.  ».  a 

jll  D.  8 


[ti.  :>2. 1  i.  e.  iofrct  im  in  ber  t()itr,  bn§  er    >^'-  f.; 
lu  ni(^t  crcin  !an  foinen. 


fSI.  134"!  |ö.  33.]  i.  e.  Ta§  Mafien  lüirs..».»» 
15  bon  bir  unb  bctnctn  @ott.  licftu  unä  IJaal 
colere,  fo  ()cttcn  tnir  fribe.  SBenn  mnn 
unfern  got§bicnft  niberft^Iedjt,  loa»  f)at  mnn 
baöon.  SBenn  man  ben  nehjcn  ©ott  nn= 
nimpt  [et  doctrinam],  fo  t\cf)et§  un§  fo  JC. 
30  Historia  vocat  deum,  Rcx  lialwt  Bn(d  siium 
deum.  Tanta  miracula  faciuut  et  taiiRMi 
nemo  convertitur. 


VI. 


(So  ^eb  an  unb):  Sietier'  >■ 

jn(n)§  lüaffer:  jnS  toaffcr 

ba  unb  bo  steht  r:  iiloiii  AI- »>ni.!ii"iiM, 

moiii 

in(n)§  ßnnb:  jn§  Sanb 

fa(f)§:  fa§ 

hier  (er)  bis  ^JJorbünb:  tuie 
bt§  5Rorb!inb 

(!lcinmet)  jn  mit  bcr  tT)ur: 
ftoffet  I  r]  jn  mit  ber  tl)ür  incfl  //' 
xibil  stellt  r:  -j-  Seholion,  r/'/.J/f 
amobeni  HIatIrdiiili;:  -'-r  (U6el) 

^a  fo  (^ct)et§  un§,  trenn  h)ir 
clnrem  (Sott  biencn,  l)[}r  r)ei= 
lofen  proprjcten.  äBie  öiel  deffer 
I)atteu  luir?',  ha  \mx  ''Saal  bic= 
neten.    o^J^s^L'^iö  44. 


Cap.  VII. 

[ö.  l.J  'Audite  verbum'  doi,  (picm  liore- 
2.'i  ticiim  vocatis.  [tj.  3 f.]  S)cr  baur  f)at  fein 
ort  f'4  lepro.si']  öor  ^citc»  c^c"  ft"  ^i'o'^ 
ge()a6t  al'3  il^t.  [b.  5.]  Crepuscnhmi  fan  lool 
fein  gelücft  'vesperi''*;  Munsterus'  vertit 
iiocto.*  [b.  12  ff.]  So  fol  man  Wegen  sine 
30  cacde  et  sanpiinc.  [b.  Ki.j  (g§  tbirb  ben= 
nocf)  ein  ©djcfel  fein  gctbeft.  ^ 


VII. 


V.  1  (©)ctel:  fe!el 
v.:t2Bn§  (?)    luotten    tuir:    'Mai 
»oollen  rtir 


2  .6.  r         74  i.  e.  r         zu  Iß  Scliolioii  r  IS  nclucn  c  «ik  loatcn         21   (9)  VU  r/t 

quem  c  oiw  qune  27  (,'re|)usculuni)  C're(s)|nisciiluiii   //.v 

')  /SleAe  oben  S.  435  Anm.  H.  ')  fiinn:  Lullu-r  lud  vesperi  dir  Viüg.  tiberfeist 

mit  ftue  =  Crepusruluin  >nid  rerleidigt  hier  diese  Auffassung,   man  Icönne  ehrnaogut  frül) 
(im  9lbenb  wie  ftüt)  nm  3)!orgeii  sagen.  '|   Sebastian  Ahmster  atis  Hasel  IIH'.i—ir>ry2 

Hebraica  Biblia  .  .  adiectis  .  .  .  annotatiooibus  1534  rgl.  S.  177  Anm.  .3.  •)  noctel 

wollt  nach  V.  JJ. 


4;{8 


~4>vutütiiU  mib  Ijaiibjdjvtfüidit  (Siittiüyc.    (L'.  ildii.  8.  9.) 


Cap.  Till. 

|l).  1.1  '^\ä)  ()iilt  hivi  'bic  Scluvüng'  fd)  9C= 
U'eft  statim  jwst  ^  rcsiiscitationeni  filii.  |t).  l.| 
jf„^'"5, 27  •/''/'«•'•■' •■  ift  ha  lüc^t  Quffc|!ig.  3ft  hv.'^teron 
protheron.  3ft  ntc[)t  m-do  hi^torieiis  obser- 
vatus.  [b.  10. 1  6r  unrb  geticfen:  Iroiiia 
est,  |t).  11.]  @r  f)ot  fid)  gcftdt  in  lioiiepto  v.  u 
,^ostu,  foiir,  iemcrlid).  %i},  \]nx  (Sott,  [i.  u. 
gcberbctl  ftcUt  jtd)  fdjcuilii^.^  |ii.  12.J  Vidit  v.  is 
jK'ccata  populi,  ideo  praedixit  hanc  eala- 
initatem  futiirani  a  rege  Syriue.  [b.  13.] 
6r  ift  secunis  gehieft  Rex.  |ti.  14.]  fol  lä) 
leben?  |t'.  15.]  lei^e  tjer,  !oing  ift  fro  tuoibeit 
ot  fieser,  ia^  ev  leben  fol  et  feret  ju.  [li.  16.] 
'.5.  anno":  3)a  tompt  @lia  Hnber.  iu».  n 

l>.  19 


VIII. 

jii(n)ä  Saiib:  \uä  Sanb 


ftellct  fid)  (()Cölid)) :  fleUct  fid) 
uugrtu'vbig  ' 

Wiiiber  (tdbti'ii/:  Miiibcr  tobten  •' 
äBcilier  (juvciffcn):  ÜUcibcv 
jü  t)alüen  rJi 


(2ld|t)   (i.  V.  .28.  amiis)  r 
ein(c  ßcnd)te):  ein  Sied)t 
[ü.  20/21. J  Quaestio,  oBs*  fol  fte'^cn  causa-   v.21  (SaS   mac^t,)  .l^yovatn    lonr: 


iitcr  an  etfective.  pnto  causaliter  acci- 
piendiim,  ut  sit  causa  defectionis.  [U.  21.] 
l)at§  öerr'^eterlii^  gefd)lagen.  % 

Cap.  IX. 

|t).  11.]  Quaestio  est?  [Num  sit  iaudisinu. 
an  vitii,].  Rahini  niad)enu  leuiter.  3Bo 
!onH.)t  bev  ^^f)antaft  3it  h'ix,  quod  sint  atto- 
niti?  Non.  öed:  5l[le  prop'^eten  vocantur 
5!nrrn  unb  fe^er,  quia  pugnant  contra  Ec- 
clesiam.  Non  est  vcrl)uni  laudis,  sed  vitii. 
|b.  12.]  'Sft  nid)t  \mx:\  8cil|icet  ba§  inirS 
Iniffcn.  |D.  13.  |  (Jsq^ue  ad  fastigium  asccn-  v. 
sionis,  auff  bcr  obevftcn  treppen,  (vg  juirb 
ein  trihunal  in  |)ul)|lico  fom,  bot  anff  ber 
Iudex  gefcffen.  |li.  21ff.|  feret  bn  bin  non 
revertetur  ueq[ue  niaiestateni  k. 

[581.135^]    |ö.  13.]   Est  rex,  Ideo   pouunt 
eum    in  thronum   i-egiuni,  Sßirb   lüciv  fein 


3)enn  [>|  Moroni  Inar 
hux^  Qa[x{a):  buvd)  3oii; 

IX. 

-«,  !KQfenbetsfcÄ/'.-|fr7.|  %a-- 
fenber  uou  quod  attouiti  aiil 
devoti  Ut  Rabiiii  delyrant. 
Sed  quod  prophetas  Imj)ii 
furiosos  vocantrsicut  liodie  jc. 


i  (bei)  bem  Sonnen^eiger) :  auff 
bie  t)ot)e  ftuffen  rl/:  dazu:  :i" 
\('f-]  Hie  figeudum  est  f'ui.sse 
sellani  Magistratus  fele\atani| 
in  lU'be,  candidam  quia  osseam 
Hie^  posueruut  lehu.  Sed 
(|uia   ponipa   regia   taiu    cito   35 


fcvct  durch 


2  .8.  r        ^att  c  aus  {|at  JJ  .9.  r  26  5iorat  c  aun  nattn 

Ulrich  zu  le^et  Z.  26  yezoyen 

')   post  /'dilt  Hs.  ')  =  zm-nig,  s.  DWtb.  s.  r.  2.  ^)    Ihr  alle   Text  bleibt. 

*)  Geld  uiohl  auf  die  neue  Übersetstmg  V.  21:  fielen  bie  (Sbomilct  nbcr  uoii  ijiibn,  beim  .  .  . 
'•)   nie]  gedruckte  Glosse  Huc. 


^»tolofofl  uiib  Onnbf(^vifHiil)o  (JiiiUiiac.    (2.  Äön.  9.  10.) 


I3;i 


gehjcft  öoii  (^IfciiBcincn  sicnt  os.  Jift  S'pS 
consulis  tliromis  getücjen,  ©ic  t)n6cii  fein 
tcpl^iid^  iK'f  ]K>inii;un  gcfinbt,  hho  'iiom  ein 
ifiott.u.s  icjlidjcv  iciil'  mniltcl.  Itoin;  prüstornebant 
5  vestimenta  sua  in  via.  ift  inoiis  gentis  jc. 
3tfl  regia  poinpa,  nou  agitur,  quäle  liora 
sit',  sed  de  regao. 


[o.  21. 1  Sie  [)oben  ouff  toaäcii  gefcffcu,  nun 
15  eqiiis,  TurniLs  it  bigis  in  albis  ^,  Sie  gefaren 
h)ic  ferner,  [o.  20.]  'Greifen',  |ü.  21. |  er 
eilet.  Jonim  ift  [fotift]  ein  fronier  man  et 
feiner  tonig  getrieft. 

20  [ö.  30.]  Isebel  l)at  bievi  rhetoriea  mit  Jehü 
gereb,  [ö.  32.]  'SBer  ift'  k.  sunt  verba  ira-s- 
ccntis  jc.  ©ie  tuil  mi($  norf)  6uct)cn.*  SBer 
'tnar  jc.  ift  6et)  mir',  jö.  33. |  t)in  nuff  unb 
ftoffe  fie  er  afie. 


nun  [loteTat  tapetis  ninari, 
suas  ve.stc.s  sub.sternebaiit  in 
|»)nii)a   fe.stiuantes  .scil[icet  r 


V.  if.  er  (fnr  nuff) :  (ba)  er  licö  fid) 

füren  r 
V  17  9limfcincntungcn;:':)!ini  (reute; 

(reiitter,  einen  icnter'''  rh 
i'  IS  (ber  [yurman  für):  ber  rculer 

reit  /'/' 
i'  19  ((vurnian):  [rcuter] 


V-  22  (ift  nod)  !ctn  enbe) :  loirb  ijmer 
groffcr  rh 

V.  3.'  Bei)  mir :  bei)  mir  I)ic  rh 


.  :)7  loie  (ein  Sredt) :  U)ie  f!ot] 


2S 


Cap.  X. 

[ö.  1.]  'Nutritios',  alunini. 
gefi^icfteft. 


X. 

fö.  3.]  '6efte\     i'  3  ber  (re(^teft) :  ber  gefdjidteft  r 
»  6  morgen   (bei)   3cit) :    morgen 
umB  btefe  jeit  rh 

(0.9.]  01:  ttJolt  Credit  f)abenl  „geregt  fein",     ».9(Seib  jr  gerecht;?   3^r  h)olt 
30  i(^  fol  .seditio.sus  fein.  |d.  14.J  .42.  So  getjeta.         ia  red^t  [)aben^  r 
Tempus  misericordiae,  terapus  vitae.  jö.  20.] 
'Sluffruffen',  i.  e.  er  prebiget  getroft,  Replevit 

lerusalem  sanguiue.    [ü.  21. |  ore  ad  os,  yjciui'.ai  ijol  iDorb  an  aEen  cnben  unt, 
la  pe,  de  Manasse  infra  dusu  r:  nsb  ne  pdape  (o)  ore 

ad  OS 


IS 


■J3  ift  (^ie)  itt)  'in  .10.  r  Nulritios   c  aus  nutritios 

sangnine  imt        33134  Pe  la  pe  r  wiederholt       pe(la)  la  JIs 

»)  Weil  die  alle  Übersetzung  latUet:  bei)  bem  ©onneiijcigct. 
2.Kön.  2,12.  ')  Virgil,  Aeneis  12,  164:  bigis  it  Turnus  in  albis. 
im  Sinne  r<m  —  trotzen,  herausfordern. 


32,33  Replevit  bis 

')    Vgl.  Anm.  zxi 
')  buchen  =  pochen 


44ü 


tStototoQ  uiib  IjQiibfi^riffUc^c  (fiiUrägc.    i,2.  flbn.  10—12.) 


[Ü.  22. 
gclücft, 


i.V.  über  bic  facriftel).'  ^vft  ber  (>ü|tev 
üetbcr,  almen-,  Gafel. 


]U.  2of.J  (£-1  lüil  nid^t  i)ali  fein. 


[ü.  28f.]  Arius"' Credidit  cTcatorein  caeli  et 
terrae,  Christimi  pa.ssmn  k.  Sic  \JcliH]  iste 
non  ex  toto  corde,  ©§  txnl  aü»  gerinltcn  fein. 


vri  (®elt)anb)^QU§:  [fleiberl^aug; 

ihtäu:  [GL]  i.  e.  über  bie  facvi= 

ftcll  /•  nnt :  dariwtr.r:  i.e.  bei" 

!ufter  nnf 
V-  -'3  gieng  in(n§  1:)a\\^)  25aal:  gieng 

jn  üvdjcn  Saal  /• 
»■3.-.  jur  fta^t  bes   ^aus)  Saals; 

3ur  ftab  bcr  !trd^en|)-]  SBaal-ä 
i'  ^7  fampt  (bem  ^aus)  58aat:  fampt 

ber  firdjen  [;-|  3?aal 

i'-*.  jn(n)§  mcrbcÖIicb:  juc-  üicrbc 
©lieb 

•■•  3fi  regiert  {)at ,  finb  ac^t  iinb 
ätuenjig  iat  ju  ©ainaria :  re= 
giert  l}at  311  Samaria,  finb 
üc^t  unb  jloeujig  iav  nm 


Cap.  XI. 

(t).  l.|  3?Dn  ber  Athalia  hjerbeii  bie  Cuiben  >» 


XL 


gemad^t  Mafien  Otilia,  Graecus  ali(|iiis  finxit 
lianc  tabellaui  de  Otilia,  Oteli  jc.  creatrix. 


[ü.  1. 


(ap.  XII. 

Jüo.s  ift   avu.s  Isaiae    prüpiiutae. 


».  1  SU  3ItI)alta  steht  r:  alius  Ollii- 

lia 
<■•■  -'  3iOO'3 be(§) fon:  ;30a» hm[r] fon 
V.  1  in(n)§  §aui:  in§  |)aul 
»  12  (nam)  ba§  3ci'9"i§  '■  9^^  'llint 

jrA]  bag  3cugni§ 
!.'•  1»  in(n§  '^au§)  35aal:  ju  bie  !ird[}e  :'■■• 

[r  mm/J  S&aal 
>.-  •-'ü  jn(n).3  .Honigs  t)aujc:  [nB  Sib-- 
nig§  ^aufe 

XII. 

v.  1/5  3lIIe§  gelb  baS  gefieiliget  tnirb  m 
(ba  ju),  boi  e§  (an)  ba§  .öau» 
be§  .^e9{9i9l  (getranb)  loerbe, 


.5  iDtl  (Bon)  ititftt  72  CliriBtum  c  aus  christuni  19  .11.  r  At/ialia]  AlOialia  Jh 
30  .12.  .13.  r  über  avus  s(eA<  |.1.1,  am  Jiande  2.  avus  bis  prophetae  unt  zu  30  r:  loas 
nvus  lesaiae,  senkrecht  zu  den  Blattzeileii  am  hnieren  Rande:  lesaia  ift  unjeiä  ^i^ett  ®tolt§ 
uctet.    dt  loirb  gcmuft  ^aBcn,  bo§  G^r|iftu§  Ooii  9tat^oit  »on  feinem  ftam  fot  lomcn  [Lulc.  3,31]. 

')  hl  Glosse  geworden.  ')  =  Albe,  Chorhemd;  s.  Dietz'Alhe'.        ')  Das  lertium 

coniparationis  zwischen  Jchu  und  Arius  tvird  beieiehnet  durch  die  Bemerkung:  Z.  13:  6ä 
loil   oE?  gef)QTtcn  fein.     Jehu   »crtilgt  ztrur  beii  SPnnI  niiä  Qfrnel  fV.2Sj,  hehidl  abw  doch 


■^itotofon  uub  tjoiiblcgriftlidjc  eiiittöge.    (2.  Siön.  12. 13.)  44] 

(nemlid^),  ba»  ©elb  fo  iebev= 
man  Q,ibt,  jnn  ber  ©i^e^ung, 
(unb  ba§  ©clb  fo  jebevman 
für  feine  Seele  (jibt)  unb  alle§ 
@elb  bo5  jebcnnan  uon  freiem 
]^er|en  opffert,  (ba  311),  ba^ 
(an)  be§  m^^m  .<pau§  ge= 
(tnanb)  toerbe,  bog  lafft  bie 
5ßrtefter  ju  fid)  nemen,  einen 
jglic^cn  fein  teil  :  ?llle§  gelb 
ba§  gcrieiliget  tuirb,  ba§  e§ 
[^nnl  bQ§  §au§  bc§  §g3f9i51 
rßrad^t]  toerbe,  \>a§  gcnge  unb 
geBe  ift  [rh],  ba§  föelb  fo  jeber^ 
man  giBt,  jnn  ber  8d)e|ung 
feiner  feelen  [rh],  unb  alle§ 
@elb  bal  jeberman  öon  freiem 
^er^en  opffert,  baö  ic-3  l)nn] 
be§  .ö(i9iM  §au§  gebrac^t[rÄ] 
toerbe,  [ö.  5.;  baS  lafft  bie 
5)^riefter  ju  ftc^  nemen,  einen 
iglic^en  Oon  feinem  bef  anbten  >; 
dazu:  i.  e.  Ut  registro  certo 
sigiiatos  habeat  a  quo  acce- 
perat  et  qui^ando.  r 
«■«.r,  Bi§  in(n)§:  Bt§  jn§ 
i'-  ^  ein  jglic^er  (feinS  teils) :  ein 
iglidjcr  öon  feinen  Betäubten  r 
V  u)  (Bunben) ' :  Bunbcu 
»■  13  (Beci^er) :  [i'ffllterj 

[ö.  21.]    loas    geuuit   Atnaziu    uub  Äinos, 

patrem  Isaiae.  ^ 

Cai).  \m.  XIII. 

V.3  §afacl  ir:  §afacl,  jr 
t  4  (treiB) .-  brenget  r  unt 
V-.  u  (gfurman)  Sfrael:  luagen  M^^f,,, 
SfroeP 

bie  gilben  Äclbet  ju  93et^  &  unb  ^an  fV.  29],  so  Idvrt  Arim  wohl  die  Artikel  vom  Schöpfer, 
vom  leidenden  Christus  «stc.,  aber  er  hat  doch  nicht  den  yiinzen  chrintlichen  Glattben  als 
sein  Bekenntnis. 

')  -40er  Text  bleibt.         ')   Vgl.  Aiim.  zu  2.  Kim.  2,  12.    Siehe  oben  S.  433  Amt.  1. 


442  ^'totofolt  imb  Ijuiibjdjviftlidji'  (Einträge.    (2.  fipu.  13-10.) 

H).  20.|  llfüdbitcr  Mabm   ftctS  a,(txka.d.   v.  i-^  jn(ii)§  Sniib:  jng  Sntib 

V.  21  bic  Äviegä^f iiccf;tc) :  bic  Äiicijä^ 
leütc 
|U.  2;l|  'prupter  pactunr:   ba  ftc()ct'3.     pm-    .  .:<  tljct  (jiii)  aiiabc:  i{]d  \)\)mn\r\ 
iecit  cos  a  facie  2c.    scÜLicct  ^u  bfv  ^cit.  %  gnabc 

Cap.  XIV.  XIIIT. 

»■■'mit   (bcm)  ftrcit;  iitii   ftvcit 
[ü.  ll.J  Stilb  bcibe  ftolti  gclurft  Amasias 
unb  loas.    £)a§  bic  l)citige   flonigc]   foWjc 
oaedcs  r)n6cii  iniiffcii  (eibfii  .'c.  i'  .'2föl(ü)tt):  &\a\tt] 

[u.  25.|  ;^vcö  Ijnlt,  ei  meine  baä  mecr  Cinne- 
roth,  stagüiiiu  Genazereth.  |t).  27.  |  Joai<  et 
Jcroh[eam  fjaben  [ba§]  regnüm  Unber  ait- 
gcrid^t. 

Cap.  XV.  XV. 

[ö.  5.|    'Libera   domo',   all!   s«iiiestrala.     i'  '.  jim  einem  (fvcieii)  1)1111)0.:  iuii 
Jotham   et    Roma  coetauei,   Tempore    eiu.s  einem  fonbeill  |'|  l)nufc  ' 

ge'C)et  Roma  an. 

[St.  ISS*»]  T)a  fiiib  liio'l  20  ior  inter- 
regnum  in  Israel.  |t).  2.|  äBirb  feer  i^iing 
getoeft  fein,  |t).  5.]  Inngfam  in§  reicf;  fomen. 

U'.  loff.  I   S)Q  gel)en  mt  an  cede.s  Regum.    vm-' jn(n)-3  uierbe  gelieb:  juc- nieibe 
Perpetuo     repctitur     peccatiim     lerobearu.  geticb 

[b.  13.]  In  diebus  Usiae  vivit  Isaia  et  con-    i'.  n  (Ufta):  5tfor  ,3a  >;  ä(uu:\fi/.] 
cionatnr.  alii  Usia  r 

«  n  @Qb(Q):  @Qbi  r 
^'■i9in(n)§  ßanb:  in§  ßanb 
[b.29.|  rw//ß/2;  pH, „()  tempore  allata^e.st  3C.    t' 2»  (6)ion:  §ion  '• 
Jlistoria    lesaiae    ftel)et    rie<|[iie    in    Regum 

lib|ris  nee  i>aral[ipomenonmi.  v- .»  Ou  ha§  (er)  bie  .Sj6f)cn  nid)l 

n6e    tljet:    €n  bn§    [fie|    bie 
Bji.  .ÖoI)cn   nic^t  nbe  ttjeten'*  /■//, 

flii,;,\ll['0.'iT.\   In    diebus    ipsius   R,:<;iu.      Ibi    bre- 
vissime  tangitur  hi.storia  lesaiae.  ^ 

ü  .14.  )■  16  .l.").  r 

')  Vu/(/.  =  in  domo  libera  seorsum;  (lau  TIebr.  bedeutet:  in  einem  ©icd)cn!)nii|c. 
n^asn  =  JTrniiffjeit  falil  Lnthn-  mit  Vultj.  ab  Femininum  mn  it^Er  =  frei.  ^)  'rii/lcl\ 
Thif/Iafh  PUlenser.  ^)  allata]  Hs.  alleniata;  es  sieht  so  aus,  ah  oh  lieiiu  schnelle»  Huren 
lind  Sclweiben  dem  ProtnJmllfiihrer  Rarer  die  Formen  allata  und  nlionata  durcheinander 
yeraten  wärest.  ')  Alter  Text  =  Vulij.,  J,XX. 


iPtolotoU  Ulli)  tjuiibldjtijtlidjc  t'fiiitrügc.    (,2.  Jlöii.  16.  17.) 


443 


Tai».  XVI. 


[ö.  10  ff.]  Sei  ift  ein  fiomci  loiiifl  9C= 
tucft,  bic  Qiibcvii  uid^t.  (Si  ()at  c-ultuin  ilci 
lOOÜeii  lieffcvil.  [ü.  14  f. J  E.\  aereo  altari 
fecit  horologiuni. 


*i:i.  4I,iit. 


|ti.  18.]  'Tectiim  sabbati'  iDtvb  ein  foubci'lid) 
bctfc  fein  gOueft,  bic  mnii  allein  am  fabbat 
i]cbraitrf)t.  (-'ircuitu.s  Kt  mcntio  in  Ezec-Iiielc, 
Söirb  ein  [bctt  i.e.]  .^imcl  (jelueft  fein,  bar= 
nntcv  Hex  cum  suis  pnDcipib[us  allein  om 
SaBbatt)  gefeffcn  fein. 


Cup.  XYII. 

|t).  2.J    Peccatum   .siiiiiu    sicut    Sodoma. 

:iu  [ü.  9.]  praedicavenint,   ei'go  iioii  occnltave- 

runt.i   6ie  '^aben«  gefdjmndt,  Sßolten  ba§ 

led^t  fjobm,   quod  impium.     Ut  hodie  Pa- 

pistae  Missaui  3C.    V[iilt  dLiwre:  peccatura 


WI. 

«.«gl(o)tr):  eiotl)  r 
ei(o)tf):  eiatl)  /• 
i'.»Aiir(a):  Stix 


i  iMinb  nllei   anbei"  opffci:   nnb 

ba§  bint  [rli  |  aller  anbcv  opffei 

"vivbic  feiten  «wM^cftnlen  »nl 

(bie  ßeffel) :  (lavacnim)  (bcn 
iDafferfeffel)  bie  feffcl  ih,  dazu: 
ut  supra  3.  Regiiin  .7.  r         i.siok.t.m 

(ütinbem):  Dd^fen  >h 
V.  iH  (ben5picbi9ftiiel)bcySabbntt)§, 
(bcn) :  (öor^ang)  bie  S)cc!c  \rh] 
be§@abbat^§,  [bie];  damnter: 
{-\-  sub  (pio  iu  sabbatho  sede- 
bant  sicut  sub  velo  principes); 
dazu  am  ohcrcn  Bhdtrande: 
\ai.\  (2)eÄe)  barunter  fie  be§ 
fobbatl^g  foffen  ober  ftnnben 
trie  (loenn)  i|t  fiirften  nnb 
t)crrn  unter  teppicf;eti  ober  ge^ 
tcfclten^  fi^cn. 

(umb)  be(§;  ßoni9c(§)  ,5U 
31ffljricn  (lüillen) :  bc|  m]  Äonige 
ju  5lfft)rien  ju  bicnft  r 

XVII. 

i-  i  jn(n)§  gcfengniS:  jn§  gcfcngniö 

».  a  Unb  (fie  gierten  fid)  mit  fti'irfen 

hjiber  bcn  f^mmi  \xm  föott, 

bie  nidjt  gut  loaren; :  llnb  -f 

bie  finber  3f rael  fdjnmdteu  l)t)r 


.5  .16.  r  S  lioiologimnj  11»  huralogium  14  (3Bixb}  tectum  16  Ezechiele  c  aus 
Daniele         29  .17.  r 

')  Vidi).:  offenderunt  filii  Israel  verbis  non  lecti.s  Dominum  Deum  suum.  Dan 
Hehr,  bedeutet  wörtlich  bic  ftinbcr  3iracl  triebe«  ^eimlic^  {ryl.  oben  ergo  non  occultaverunt/ 
®inge  .  .  L^äher  faß  im  alte»  ntui  neuen  Text  XBP  =  int  3}ctborgeneu  tl)un  aJs  [fid^]  bcbedeii 
seil,  mit  ©djmitrf.  -)  =  Verl'i/'ilinifi,  hier  rertä feite  Decke,  luUzerner  lialdftcliin,  x.  DWib. 
8.  V.  Getäfelt. 


444 


'l}rototüU  imb  ((aiibfc^viftridje  Eintrüge.    (2.  ßöii.  17.  18.) 


!7,  13 


ipsorum  fuit  duplex  et  irreparabile,  iit  Icre- 

5cv.  i',  13;  [inia:  'dereliijuenint  me  fonteni' h'.    äBoUcti 

ULnfem  §|en'   ö)Lott   Hinb   iinb    3"   cii" 

naiTJi   tnnc^en   et  ix   peccata    ji^mudeii. 


[o.  14.|  '{)orc^eten  nic^t',  ha  tompt  .2.  pecca- 
tiini:  ilefensio  impietatis.  [ü.  15.| 'ßitcneit' 
i.  e.  afigotterel;. 

[ö.  7—23.]  S)a§  if^t  repetitio  totius  regui 
Israel  ab  iuitio. 

|t).  26. 1  '2Biifen  nid^tö',  lüie  rebcn  fic  fo  ^eib= 
lüjd)  baöon.  |ö.  30.]  Suecoth  Bmofh:  Taber- 
naciila  filianun.  [ö.31.]  2)q§  ftnb  eitel  Ijciligeii 
gclDcft  fein  [so!]-.  S[ai]cti  Martini,  ©eorgeit. 

®aä  ift  fiiiis  regni  Israel. 


'[aäim  Inibev  bcn  .C-tcrrn  l)T)iTti 
föott,  bie  bod)  nid)t  gut  toavcn  '•.• 
darunter:  i.  e.  Iiiipenitentes 
defemlebaiit  sua;  ffe?«  am 
unfcnu  Blaftrandc:  [Gl.]  -f 
(Sc^miidtett)  ©ie  Irolten  l)l)rc 
fimbc  öcrtcibigen  al§  rcdjt  imb 
h)oIgetf)Qn,  tnic  alle  tck'r  urtb 
abgotteriff(f;e '  tt)un. 


24  2l(tti)(i :  ?lua 


3"  ©(o)(f}o(t)   58ciiotl):    Siidjütl) 

[/■/(]  a?ciiotI) 
3.  3((tt))a:  9I[ula 

xvni. 

>  I  52ef)uft()Qn :  ^ictiüff^on;  dazu 
(im  nnfcrfu  Blaftrandc:  [Gl,\ 
(5icI)uftl)Qn)  (Sin  !ünev  !oitig 
ift  bQ§,  ber  bie  fdjlangc  lion 
(Sott  fel6cr  ^u  ber  3cit  geboten 
nnbnnffgcricfit,  a()Brid)t.  2)ar= 
nmb  bciy  fie  l)nn  iniprand)  ber 
iifigottcrel)  geraten,  llnb  lier= 
ed^tlidj  tf)ar  -  (fpredje)  prcbigcn 
lafjen.  (?§  fei)  9Jet)uftan,  bas 
ift  ein  (5t)erne§  fd)Ienglin,  ein 
gering?  ftndE  erp  ein  Hein 
tutjfferlinglin.^  Slßag  folt  ha^ 
für  ein  ®ott  fein? 
v.  i>  unter  oKer  .Königen :  unter 
nEen  Königen 

V.  u  bcn   (Sfafa   @a!e) :    ben   (Sr|- 
fc^endtcn*  /• 

V.  19  (3f}ab  ©ale):  ber  ©r^fdjeudc  *  /• 

;  ipsorum]  ipuruiii  lls         'J  (Iprcliriueniut]  doKuliqent-  2ds         12  repetitio  c  aus  repetio 
')  OcflrudUe  Glosse  hat  ?tbgöüi!d)Eil.        '')  =  wagen  darf;  so  die  gewühnliclie  Bedeu- 
tung rim  tl)utren.  ')  =^  Knpfirslikl;  oder  Gefäß,  Gegenstand  aus  Ktijifh-;  ivil.  1)  Wlb. 
t.  V.  l.           'J  Nomen  jiropriuvt  im  alten,  appellatwum  im  neuen  Text. 


^nnbfdjriftlid^e  (fiuträge.    (2.  Siön.  18. 19.)  445 

i-.  VI  bicfcn  .iiiftoiicn   5Rf)iirftn6  aiiff   (ffiljptfii : 

biefeii  3uftol|L'ii  aitjorftüii,  auf  (y(}i)pteii 
i'.  i:<  (@o    ntac^e  im  einen  I)anffen)    nieincni 
§errn  bem  Ä^onige  Hon  ^lljljrien,  (io)  (luil 
id))   bir  (jlncl)  taufciit  9{üf-J  geben,  'dci-^ 
fel)en,  ob  bn  bei)  bir  SJeutev  baju  geben 
mügeft):  \Wi  gelobe]  meinem  .'pevrn  bem 
Äonige  oon  ?(ifl)rtcn,  (unb  bu  gib  n  (baS 
bu  tuülleft   icüter  geben,  jo  lüil  id;  bir 
3tt)el)  taufent  ro§  geben  rh)  ^ä)  toil  |  /,i,i^ 
dazu  r:  h.  aj  bir  ^l^'c')  taufent  ro-j  geben, 
(la§  feigen,  ob)  [ba5|  bu  mugcft  .foniieft, 
reuter  ba^u  geben  r/i 
»•  i'6  ju  {^db  ©afe):  3U  (h"lif($cnden  r 
»■2'   (Diab  <Baii):  ber  6rljfd)end'c  /■ 
i>-  28  {3iab  ©ale) :  ber  6rifd)ende  >■ 
» -si  (2;t)ut  mir  ju  band):  [9Jemet  an  meine 
gnabej,"    dazu    >■:    (Nolite    irritaic,    Scd 
nieaiii  gratiani  accipite.) 
« -37  be§  (Hiah  ©afe):  be§  ßr^fd^endcn  r 

XIX. 

»•  2  angef^au  ,}u :  angetl)an,  3U 
».  4  be§  (9iab  Safe) :  be§  (Sr|fdjeud'en  r 
geben  (laffcn):  geben 
{Uah  ©a!e):  ©r^fd^ende  r 
»■  18  in(n)§  fcur:  jnä  fear 
".19  oQc  Äonigreid):  alle  ß6nigreid)c  rh 
in ».  ^3  unb  bin  tomen  '"'s  ßarmels!  xn/ 
in  V.  24  bie  Seen  mit 
30  ,(11 ».  23 11. 84  .sfeÄ<  r:    i.  e.   flüvios   niünitionis   <|iial('s 

sunt  loci  scUjicet  stagna  littoiihiis  ciiidi 
et  aggeril)!!.«,  öerlrarete  loaffer  aU  mit 
temmen  (unb)  tüie  bic  teic^e  jc.  \ron  öer= 
loarete  »n  mil  dunklerer  Tint<\ 
35  '••  2',  (jcndtfc^e) '  feftc  ©tebte:  fefte  ©tcbtc 

»■  2«  bie  brinncn  tnonen  Serben  matt  (fein),  unb 
fid)    fiird)ten    unb  fc^emen:   bic  brinnen 
tuoncu  matt  luerbcn  |"w|,  unb  fid)  fiird;- 
•  ten  unb  fd)emen  müften  rh 

')    V(jl.  LXX  —  fiäji^t^ot,  Vnly.  =^  {Jiignaiites;  neuer  Text  =  Uebr. 


».  7 

l'.  s 


440  .(■inii&i(i)vifllic^c  Pinttäi-ic.    (2.  fiöii.  20-23.) 

XX. 

i'.  IS  (äöut|;^au§) ' :  ©(fja^tjaiiS  rh :  dazu  r:  {-]- 
Quia  ludei  dediti  fuermit  deliciis  im- 
gnentorura  aromatum  vurioruiii) 

b(a§§armjdj^QU5}:  bicl)aniifc^!amcv  th    '■> 

«  n  ftieg  ge(tra9cn):  rteg  gefiirt  *• 

XXI. 

»■■'.  .^eercnam  |)imel:  .öecrcn  nm  s^mul 
i>  9  (S))cnn:  benn  >■ 
«•Ml  (an)  feinen  ©o|en:  mit  \i-\  feinen  ©o^en  i" 

xxn. 

1-3  be§  Äonig:  bc-S  ^6nigr§] 

»u.  §t(§)fia:  §ilfia  r 

in  V.  13  für  ha^  öoltf  mit 

V.  !(•  jr  G^inlüonev:  ji-fc]  SinUioncv  is 

«j-  17  @te(b)te:  Stete 

i'.  19  ©tele:  @tebte  r 

XXXIII. 

».  1  Unb  <^a)  bei  ^onig  !^in  fanbtc,  üevfant^ 
leten   (fie):    Unb  ber  Äonig  fanbte   l^in  -'" 
\um],  [unb  (fic)  e§]  öerfnntleten  [fid)] 
".2  in(n)»  §au»:  jn§  s;ia\xi 
»■3  9{e(f)te  bon:  5){erf)tc,  non 
»Vi  /«  (/('/■  (tIossc  xh  ((Samarini)  /s/  Bc\)bc(r) 
menfdjent'^anb.^/':'^''-.--'//  i)i  bei)be  menfcl;cn=  « 
t^anb 
1-.  •<  lüaren  ^vofua:  »oaren,  "^o\v.a 
".11  (ju  einem  mal):  |qu  bev  tomer].    ^V/t7/< 
i'ow    Luthers    Hand   geschrieben;   diese 
Korrektur  tvird  erat  1543^  aufgenommen,   m 
V.  14  @te(b)tc:  ©tete 

i'.n  2Bq§  tft  (bie  Sßarte  bic)   iä)  (l]ie)   fel)e: 
2Ba§  ift  [ba§  für  ein  grabmal  baS]  id; 
fel^e.  Nicht  von  Luthers  Uandgeschriclicn; 
Korrektur  erst  l')4S^  aufgenommen.         ar. 
(®)q§  bu:  [bla§  bu 

')    Nicht   beleyl :   iitwli    dem  Folgenden    ein  Haus,   wo  Hpezercien   verwnlirt   tcadcn. 
'')  Vyl.  Uiisre  Auay.  IJeulscItt  Jiibel  2,  Ü.  OöTff'. 


.^iaiibfd^riftlic()f  {^inttflijf.    (I.  .ffiin.  2.3—25;  1.  gfjton.  1.  2.)  447 

V.22  ber  Sihnig,  ^iubci:  ber  ^oniqfe]  oJiiba 

i'.  i3  adjje^enbcit :  üdfj[t]3el)eiibcii 

V. -'4  ,s3ilf ia  (,)  bcv  it>ricfter:  4)üna  bcv  !^*ri|cftcv 

>.':;:.  Tjer^en  Don:  f)ertjeii,  Don 

Wim. 

V'.-'  {3l)aä)  bem  Uiort:  [n]aci^  bcm  Hunt 
hiB.  4  ?luif;  innb  /'^^■  unb  maä)t  ml  mit 

XXV. 

"•2  in(n)§  eilftc:  jnS  eilfte 

>^'- 11  b(a§)  anber  poM:  ben  \r\  anber  pobcl 

2^Mr  rfie  Bücher  der  Chronik,  Ksra  und  Nehemia  ßhlcti  Prohikolluiißcidmungen; 
sie  sind  getviß  auch  niemals  rorhanden  gewesen,  denn  an  2.  Könige  17  schließt  sich  unmitlcl- 
bar  und  ohne  Abnats  Hesti-r  Kap.  II  an:  amh  in  der  der  Handschrift  nrrani/cstelllpn  An/- 
zähhmy  der  behandelteti  liibdlriidier  f'elden  Chronik,  Ksru  und  Nehemia.  Ob  innere  oder 
äußere  Gründe  zur  Erklüruny  dieser  Lücke  im  Protokoll  sich  geltend  iiiaelini  lassen  nnd 
wejcite  das  sein  könnteti,  wird  in  der  Einleitung  zu  untersuchen  sein. 


S>Oi^  erftc  XtU  35cr  (i:i)rj)nira. 

I. 

»29  5lbbeel  mi^axn:  5lbbeel,  mxi\am 
in  ».  40  %ia  unf,  weil  durch  Bruch)ersehen  %["  .stand,  worinif  heim  iiriini 
15  Druck  geachtet  tverden  sollte. 

n. 

«.  3  geborn   Hon    (ber  tocf)tcr   Sua    ber  (Sananitin.) :    cjetiorn  Don   bev 
(Sanonitin,  ber  tocEiter  Sna  rh 

(6r):  ter'  yli,  da:^u  -}-•  fiemüß  dir  l^inweifumrissrirl/n)  irn/llr 
20  Luther  haben  statt  (6r)   aber  ber  crftc  fon  i^uba:  ober  ber  crfte 

ion  ®r  |>-/)|  3uba 
».  i''  jenget  (mit)  ?lfuba  (bem  lueibc)  unb  (mit)  ^erigot^-:  ,?eiiget  'il\uba 
feiner  fralDcn  \rli\  unb  ^^erigott);  darunter:  (lucob  siiMit  Abraluini 
gcnuit  filiuni  Raheli  ipsi  ex  Silpa)'  r 
25  ».19  6pf)rQt:  ©plirat^.  dazu  r:  tf) 

».23  (nam):  fliegt  r 


')  Gedruckt  vnrd  aber  ®et.  ^)  Alter  Text  =  JIeJrr.  »)  Silpa]    Vernvchshnu/ 

mit  Billia. 


448  •'paiibic^tiillidje  ginträac.    (1.  ßljvon.  2—5.) 

»54  jnn  6alc6  Gpfirata:  inn  ßaleB  (,6et)  /)  (3  >•)  t)nn  [r/?]  (fpfjrata' 
'^■:.•-'  j^atte  Sone,  :nemlic^,  bte  f)albc  freunbfc^afft  5]ianu:^otf)./ :  Ijatte 
Sone,  ber  fa^e  bic  ^elfft  'Dlanü^ot^  ^/*,  darunter:  i.  e.  giibernabat 
ut  proplieta  dimidium  loci  qui  dictus  est  Manuhoth  i.  e.  quietionum 
vel  eimiterioniin:  dam  am  unteren  Blattrandc:  [Gl.\  (Saf)e)  Tie  •• 
Propheten  {)eiffen  Se^^er  ober  £cf}alüer  l)nn  ber  SdjriftLt  unb  fct)en 
^eifft  leren  ober  prebigen.  %{\o  ift  biefer  ©ofiot  ein  prop^et  ober 
prebifler  flelneft  pnn  bem  t)Qlben  ^taniif)ott)  \da:>i  rh  Sfugc/i.  S^a§ 
i|t  ein  iiame  ein-3  lenblinc',  ba-.-  nielleidjt  ftiÜ  unb  Woi  gelegen  ift. 
S)arumb  e§  DtQnuf)otl),  bas  ift,  3Hige  "^eifft.  w. 

m. 

i"  ».  :i  ggia  mit.  dazu  r:  [Gh]   @gla.     Siefc   linrb   allein  TnüibS   locib 
genennet,  oieUei(f}t  ba§  fie  bie  erfte  unb  einige  ift  geloeft,  ®a  er 
nod)  ber  fc^afe  getiutet  l)at. 
'•  !'■  3ol)Qti(»/an:  ^of)!!"'!"''  '^"'^"  '■•'  '^  '* 

>'•'■•'  3ic('0timia:  ^einnx  ja 

im. 

VV3  (6tle-  ber  tioter)  6tan::  bi^  ift  ber  ftam  (ß)  bco  i'atere  (ytam  r  Ji 

».  ■•  jhjcl)  ineiber  §ellea :  jlnel)  loeiBer,  AöcHea 

p-  M  (3l)p^ra:  Cpl^ra  /■  a. 

bcn  üater  :'@el)araftm) :  ben  Pater  be?-  toi?  ber   ^iniiiierleiitc 
»19  (§ag)Qrnti:  ©arrni  /■ 
>•■■-''  St)i(tü)ton:  Sl^ilon;  dazu  r:  A 
»•■■;•-  ßofeB^o):  ßofcBo  rh 

bie  (.'pau»l)errn  toaren)  jnn  5]}oa6,  unb  Inoneten  ,]n  l'odjeni   nub  .:. 
§abeljarim  3Itl^ifint):  bie  IjauäDeter  toorben  [rh\  jun  ^JJfonb,   unb 
3'ofübi  [rh]  ju  £af)em  (ift  ein  alte)   tuie  bie  alte  rcbc  laut'  ///; 
:Hiitiii,2  dasur:  (i.e.  fid;  beloei beten)  und  am  inneren  Blatt rand:  (Düitf).  1. 

Elimelech.) 

V. 

V.  34  ?Inia3(i)a:  '^mai^a\  wohl  nicht  von  I/idhers  Hand,  aurkdle  Tinfi^ 
''.ir,  3ofib(i)Q:  SofibSa  J     «^  dunkln: 
in». 3G  SU  3icfo!^aia  r:  Qt) 


')  Vgl.  4.  Mose  14,  :iS;  Rutli  4,  11.  '')  Im  alten  Text  var  n;x  falscli  als  Nomen 
]>ri>prinm  gegeben,  im  neuen  richtig  als  Pronomen.  ')  Im  alten  Text  ist  Nomen  jyrojniiim 
■'-r^i  ^  iiiib  Safd^ubi  rerwechsell  mit  Wi'^l  =  unb  fie  lüoljiiteii.  Vnhj.:  et  qui  reveisi  sunt 
iibersetzt  »«)«•, •  LXX:  xal  äjisoigcyter  =  310;].  —  Im  alten  Text  ist  DipinjJ  D-iiain 
--  luie  bic  oltc  rcbc  tnutel  iiliersetzt  als  Nomen  piojnium  §nbctintim  3lt()ifim  wie  in  LXX. 


^anbfc^tiftlicftc  (Siiitiägc.    (1.  g()ton.  Ö-9.)  440 


VI. 


ini\i9   ju  ^agavttetn  s/f/*/  r:  Agareni 
>.'.  20  imb  (gakn)  bie  .r^ngaviter  inn  jre  (icnbc:  unb  bic  öagciritcr  Unirbcn 
gegeteii  ['•/']  inn  ivc  ^cnbc 
5  zu    erbitten   steht  r:   Nota  -j-  und   am  oberen  -ß/«''''«"f'«-'5i,)oitr,.i7  so 

[6?;.]  (grbitten)  @i^e  inie  ber  glaube  aüe?  nemag  tvie  <^I)viftul^"^,|J.j6_'.,j 
fprid^t. 

benn  bis  [m  nnt 
»■22   (gefangen;*    Irnrbcn,"    datu    r:    (sril|iort    hahylonem) ;    ddriinttr: 
10  [r»7.]  scilieet-  bnvd)  Saltnanaficv. 

».25  (üefgriffen) :  [üeviunbigten] 

VII. 

»  I-   loav:  \\}axb  rh 
».28  (Sern):  («i)  35afni  r 
15  iit ».  34  §einan  nnt 

~H  Saiuuet  steht  r:  ©amuel  öon  ßfioro. 

Kaliatli  Hemau  •.• 
in«. 38  ifahatli  nnt,   dazu  r  nnt:   Ji.x<r  ,,  ,         ■ 

'     '  ^(iersoni  Assapli  •.• 

in  ».  43  fon§  (Sevfom  nnt 

in». 44  zu  Wexaxi  steht  >■  nnt:  ex  Merari  Ethan 

20  »49  anjujiinbcn:  an  ^Ujunbcn."  da-n  >■:  -\- 

vni.^ 

»■2  3eit(t>en:  jeiten 
».f.  ^eb\{e)ih  .i>bi[alet 
»■'  3fe';(e)mot{):  :;>i-imotf)  rh 
S5  »in  3ebi(ce)l:  3ebi([ol)et  ^cbiLaeJl  Sebiaet  *// 

».11  ^ebi(e)el:  Jiebiael  r 

in(n)g  .Speer:  jno  §"v 
JU  [tret(t)tcn:  311  ftrcitcn 
in ».  IS  9J}oledjetf)  nnt 
30  0.30  ^i\m:  ^efiüoi  rh 

».40  in(n)§  §ect:  in§  |)eer 

IX. 

».IS  ^oab:  ^oBaB  rh 

B.  20  6l(o)enai:  ßtlilenai.     Strdchnui  und  Korrektur  mit  rntrr  Tinte. 
35  ».3j  mit  (ben)  i(r)en:  mit  jnen  r 


')   Alter   Text  bleibt.  ■)   Gedruckte  Glui:se  liut  9!cnilid).  ')  (VIU)  Ih] 

bleibt  aber. 

Sut^etl  SBetle.   SBifeetüievieftunfl  3.  '-29 


450  .Önnbic^viftlidjc  giiitvägc.    {1.  gf)voit.  10—14.) 

X. 

i'-s  @üt(t)ern:  Giutcrn 
»•  13  (reblic^e; :  ülcifftgc  r 

XI. 

».5  (üup)  fd^toevt:  l)n§  |'i  fdjUicrt 

«•  9  in(n)-3  Sanb 
w.  10  in(n)i  t)am 
uu  3(o)fai:  3fat;  fZrt„-i(  >•:  ,S 

XII. 

u.ß  toarb  (ein)  .öeubtntan:  inarb  .^cuötmon 
u-to  (geloaltigeii) :  rf)clbenl 
«11  (getüültigen) :  (Ijclben)  l)clbcu  ^■ 

^u   ©rel)   I)uubert   ■•<fchi   r:   -\-  hihI   am   unteren  BJattrnndc: 
2.saMi.23,8  \Ol.]  4-  (1)m)r)iiiibcrt)  .2.  Ite-nm  .23.  i"tcf)cn  nrfjtfjuiibcvt.'    2Ber 

einen  Ijauifen  Don  adjtfjunbevt  angreifft,  uub  fd;lcgt  bvci)()nnbcrt 
tob  (ba§)  [unb]  bie  fnnfff)unbert  l)nn  bie  flucht,  bev  \)ai  fie  alle 
acfjt  f)nnbert  gcid;Iagen.  'Ollfo  ba  Ijie  (nnter  bvciffigen)  ftcljt,  f)at 
bvoben  2.  Kegmn  .23.  unter  Treicn.-  Senn  |r  ««.s-  2Bcnn|  tiiel($er 
unter  ben  tieften  brcien  bcr  fnrnemcft  ift,  ber  ift  and)  unter  (nlicn) 
[ben]  breiffigeu  alten  bev  fnrnemeft. 
0.1-'  (gcloaltigen) :  t)elbcu  r 

»18  go(j)§  tint:  @o-J  r.  ihj.rii:  i.  o.  obtnlit  mul  [fJl.\   o^ffertc   ti  ©Ott 
^^unt  trancfopffcr. 
2.s*m."23,24  "-2«  (feines  a>ettern  fon):  ber  fon  Sobo  r 

jii  B.  34  steht  r:  -\- 

xm. 

in  »■  1  öerfcl^Ioffen  ?<«/,  (h(:~n  r:  [(Jl.\  (üerfrfjloffen  ba?  ift)  (i.  e.)  ber'Gorgen. 

«. s  (Spieä)  unb  (Segen):  fd)ilt  [r|  unb  fpics  r 

»•-2  (bie  berftenbig  luaren,  loennS  bie  jeit  fobbert,  ba§  man  lonfte  tna-:- 
Sfrael  tt)nn  fott) :  bie  Oerftcubig  Inarcn  [unb  rieten],  Uia§  jn  iebcr 
3eit  :3!i:t''el  tf)un  folt  ///,  daneben:  |  Cl.  |   i.  e.  (triegöOcrftcnbig). 

»•••'S  in(n)§  §eer:  jnS  .'peer 

«.34  (©rfjilb)  unb  (Spie»)'^:  3df;ilb  nnb  Spic-S 

»■3C  in(n)§  öecr:  jnS  .söccr 

XIIII. 

». c  (genennet):  augeruffen  r  mil 
i'.  11  (unmut§):  trautig  r 
»1=  in(n)§  ^au§:  ju§  t)aus 
®(a)t^iter:  ©ittjitcr  r 

')  &  oben   S.  4U  zu  Z.  11  IV.  H].  ")   Gedruckt  ist:   bcr  lejt  unter  Jtcicii. 

')  Der  alle  Tetct  bleibt. 


35 


§anb|cf)viftrid)f  ffinitägc.    (1.  G^f)von.  l'>— 17.)  451 

XY. 

B.  9  im  grunb:  im  flriinb[e] 

B  H  (S^irntcUnnen) :  maiUbcrJJcümen  r,  (kintnfcr:  Yidc  supra  2.  Regiim .5. 2. enm.  5,231. 
iit  sit  ideni. 

5  B.  1.1  (S3ix-n)ljctt)mcn :  [maiiI16ev]BcUimeit 

XVI. 

B.1  Stet(t):  Stet 
B.3  Stct(t):  Stet 
i>.  7  ®evfo(n):  Wcvioiil  r 
10         in  B.  17  §eman  mit 
%^\ap^  unt 
ßt^an  unt 
in  B.  18  teils  itnt 
IV -'0  SBenaia  mit:  SBeiinia,  mit 
ir,  in«. 20   nacf}  31t  fiiuieil  unf.ihnu  r:  AliniintJi   Lanma.'renh 

B  2t  mit  ^arffeii:  mit  .^avffcii  lum  adjt  leiten  )/' 

novjii  fiiiflcii  101 1 
B.v9bc§  a^iiiib:  be-J  '-i^unb[§l 

Wll. 

20  u. 3  ein  (fti'itf)  tvob^'  iiub  fleifcfj»  imb  (flippen):  ein  leib  [>7(J  brobö  unb 

fleifc^ä  nnb  triinö  >Ji,  dazu:  -j-  Viele  supra  2.  Reguiii  6  y.H'otfucf;en -'  iom.c.ia 
[dieses:  Wort  ist  mit  diiuJ.lirrr  Tinte  ijeschri eben  tmd  ist  wohl  nicht 
Luthers  Hand;  dieselbe  Hand  schreibt  unter  (flippen):  [gemitfe'JI 
ut  idfiu  sit  und  nm  inneren  Blaftrande:  -|-  As.sissa  ein  fliiglin 

25  lagena  früg  ^loffel  tueinS^;  dazv  nm  oberen  Blaftrande:  [fSl.]  -f- 

Siefc  brcl)  'fo)  nmuen^  \Cienr  Esjjar  Asisa]  tjeiffen  ni(t)t  aÜein 
bie  inateria  qI-j  biob,  flciicfj,  Ivcin,  jonbevii  niicl)  bie  ma>?  obev 
geiüicOt  al§  fo  \S)  auff  benbfrfj  fpred^e:  @r  gab  ein  lot  üvobv,  ein 
pfunb  f(eifftf),  ein  noffcl  loein§. 

30  in  i>.  8   prcbigct  unt.  dam  r:  \(A  iiivocate*,  .-^cd  melius  in  textu 

B.  K.  @^ibe3  mit  "sfaoc:  ©ibe-3,  mit  ^\\a(\i 

».2r.  (iDunbcrliff))  ubcv  atted)  (siottcv.:  Uninber(6Qf[»-l)Iidj  (ffrf)vert(idO'l> 
t)ervlid)  l'|  nbev  nlle  nnbcr  |W(|  ©uttev. 


')  Vfil.  ohcn  S.  Hirn  Anm.  :,  zu  >.  Sam.  r,,  10.  -)  In  der  Bibel  U>41,  TTnsre.  Ausg. 
Deutsche  Bibel  2,  637f}'.  lautet  der  Text:  ein  l'aib  fcvoU  iiiib  tlcifd]?  i>"l)  iiippi'ii.  —  ht 
Bibel  i:>43  Uiisie  Ausy.  l.  c.  ßöTff.:  ein  L'aib  brot%-  unb  fti'icl  flfijrf)*  imb  flippen.  /  I'///.  Viily./ 
In  Bibel  löJö  Unsre  Au.sg.  l.  c.  S.  GTüf}'.:  ein  inib  btoto,  unb  ein  fti'irf  flcijdjÄ,  uiib  ein  Uüijel 
loeinS.  ')  Der  Anfang  dei-  yedriukten  Glosse  lautet:  Sicje  btc>)  6brci(c^c  ftorter  Cicar  .  .  . 
*)  In  der  Sonderausgabe  des  Alten  Testaments  II.  Teil  lö>4—2T  lautet  die  Stelle:  ruffet 
ieijnen  nnmen  an  =  Hebr.  ")  1524— 27  (s.  Anm.  1)  lautet  die  l'Jberselzung:  \äjicedüi). 

29* 


452  '         .sonnbtcörifttidjf  (Jinitägo.    (l.  El)von.  17.  18.) 

».  34  (Baimrievliglett; :  güete  f 
V.  41  (16arm{)ert;i9!eit  :  güctc  r 
».4-.'  mad^t  ev  S^tiDvl)!'!!^:  inadjt  er  3Ü  [rli]  2{)t)v!^ütev[nl 

xvni. 

Die  Bandhcmcyliinij  zu  V.9f.  2t\h\\ä)t  \m\)i\\\\ma,  ixf  <iesfrichrn.    5 

i'-s  (bie  ^nbcr  bev  bogl^eit):  bie  öojen  teilte  r 

in  «.  lü  bir  ein  itnf.  <la.-u  r:  Dill  EIX  jc. 

i'  »I  (mit)  beiiien  9)etern:  [3ÜI  beinen  SJietevu 

i'-  n  itnb  ';t)aft  mitfj  .'p®){9t  ©ott  angeicficn  uöeit  nah,  loie  ein  OJienid) 

bell  anberu):   iinb  -f  bii  I)aft  angcjetjcn  Wdd),  aU  in  ber  geftalt  •» 

eine§  ÜJlenfd^en,  ber  in  ber  öot)e  6)ott  ber  \")@;K3i  ift.    Dieser  ncnc 

Text,   der  zuerst  in  <hr  Bibel  löi:s  (V)isre  Ausfi.  J.  e.  S.  O-'iTff'.) 

steht,  ist  rem  Börcrs  Hund  (je schrieben.'^    Luther  schreilf  -ur  Stelle 

sam.  7, 19  an  den  Band:  Vide  2.  Rcgnm  7  (|iiasi  uoii  sit  Dens  ali(|ui(l  niiiuis 

.,     .     ,         .  .         ;  .       ,  tf|or      .  1       -  • 

Sit   siciit   amiciis   cum   aniico.     lein  <r   „',         i-  f"-  more    hominis   is 

l/iora 

significat  stupendam  dignitatem  Dei,  quod  cum  honiiue  agat,  non 

?•!"'•  ?. '  den?  sed  sese  exinanit  iit  liomo  invonitiir  pliil.  2.  Am  unteren  Bhitt- 

rande:    (.stnpe).       Vher    und    nehm    Luthers    Eintragung    steht: 

+  ßr5ei9ftu  bic^  alfo  gegen  ein  menfcf^en  ?    Es  bleibt  zweifelhaft. 

ob  diese  Worte  —  es  ist  die  eine  Ühersctsumj  ron  2.  Sam.  7, 10:  20 

sieJie  dort  (oben  S.  rA9,s;.'  —  von  Luther  oder  Börer  fieschrieben 

sind.  -  Sehließlieh  ron  Börers  Hand:  [Gf.]  {W\ä))  S)a§  ift,  51i(f)t 

\e  aus  nid^t]  meine  perfon,  fonbern  meines  SBInt-?  5kcfjtomen  \e  aus 

nart)!omen|  .scil|icet  in  nituimu  et  longiiKiiumi.  ber  ein  folcfjer  5)lcnidf) 

iciii  Ifirb,  ber  in  ber  .öo()e  ©ott  ber  iöi^'M  ift.    ps.  89.    SBcr  tnn  2.', 

gleid)  G5otte  ifeinl  unter  ben  finbern  05otteö.    Qx  ift  mä)  ©ottev 

tinb,  216er  locit  utier  anbere  ®otte§  finber,  nls  ber  feit»  ouc^  ®ott  ift.  /■ 

>>•  10  (groffe) :  tjerrlideit  r 


')  Vgl.  die  Amnei-kungen  zu  3.  Sam.  7  (S.  .398 f.)  ntid  :>.  Sam.  23  (S.  110  ff.).  —  In  der  Vor- 
rede rite  Bihd  i:>4:;  Dnsre  Aio'ij.  l.  c.CtiO/'.  Iteißt  es:  . . .  3m  frftcii  Sud)  bct  gl)totlifQ  aip.  X\III 
ift  üor  (lifo  gcftQiibcn,  Unb  bu  [)aft  iiiid)  ■'Qd'l-M  ©oft  angcieljcii  oben  er  ab  Wie  ein  5J!enii1) 
bell  Qubetn.  Caiitet  jeljt  nlfo,  Sii  I)nft  nngejeljcn  mid)  ol*3  in  bev  geftnlt  eine«  3)ienid)cn,  bev 
in  ber  l)öl)e  &oU  bev  .g)69i9{  ift.  aBatiimb  nbev  biefe  Spriidjc  jlit  niib  Uov  niemat-j  alfo  vn- 
bcub|d)t  fiiib,  tf)ut  gcnugfamcn  beridjt  bei  ...  §ett  2".  ÜJiottiiii  ...  im  Siid^:  Son  beii 
[elften  lootten  Xatib^.  iJo'  in  Ilihel  WAS  Unsrc  Ausn.l.  c.  6r>7ff.  uedruckte  Text  (s.o.) 
steht  uöiilicli  in  der  Luther  sehr  iß  (lyl.  Krl.  Axisy.  37,  ::o)  laid  in  Luthers  Hande.ixmjilar 
als  Kinlrayutui  Hörers,  dayeiieii  ist  die  von  Rirrcr  (/eschriebene  (s.  o.)  und  so  auch 
c/edrtickte  Glosse:  (3Ki(^)  jc.  nur  aus  Gedanken  der  Lutherschrift  (vgl.  besonders  Erl. 
Ausg.  .37,  27  ff.)  zusammengestellt. 


4ionbji^ti|tlidjc  eiiittfigc.    (\.  ^i)xou.VJ-22.)  453 

XIX. 

»•6  fjatfl  Taüib  too:  f)nlff  S?aoib,  lüo 

i'u  6an(t)jcrer:  Gaiijclcr 
s         iu  u.  17  jur  r)anb  s/cA^  r:  4    |)roxiiui  legati  (t)  i^emci'cr. 

XX. 

*>. »  in(u)§  Sonb:  iu§  Saab 

1-3  ^Jleinftu  ba§:  5}lcinl'tu,  bo§ 

1  fcrpit 
(umb  m  !cren)':  uni6  m  !crcn.-  (hisn  r:  (haixich)  <„*  -^  . 
"  "  \    /       /  -^2  idjabeu 

10  und  am  unkren  Blaltiandc:  \(i!l.\   -\-  (^u  fcveii)   3Bic  titon  ein 

bing  !etet,   (b)  ()inbeii  iiiib  forn  6efit)ct,  bn-3   mau  tnil  cigctitticfi 

cifunben. 

3Ut)er!ünblcf)aff(t)en:  juöcvfuubidiaffen 

VM3  Ia(f)i:  ta§ 

15  IM5   St)!  crfIoI)cn:  Sljrcv  fIof)cn  «»/.    [Druclcverscheu.] 

XXI. 

1-. 4  Sitiai:  ben  \rh\  Si6at 

au»  ben  tinbern  v'Ticpfjoim) :  au»  "öiw.  Üubevii  bcr  'Jiicfcn  [c-  aus 

9{l)jen]    r  »<ll.3of,iM; 

ao  in  u.  c  groi  2Ran  »«^  (te«  r:  (+) 

Hon  (9?al)f)a):  Don  ben  Stiefen  r 
^■•«^  bou  (j){a^)'^a):  Don  ben  9iie}en  r 


17,  15 


XXII. 

B.  3  j^t  ftnb  ^unbcrt:  j^t  finb,  [/•]  [junbcrt 
25  u.s  e§  h)ar(b):  e»  hjar;  dazu  r:  ^S 

iiii,.5   (60  00)  (60  00  000)  r 

V.6  e§  h)or  ^oab:  e§  Jrar  bem  [//*]  ^oai 

äuB.  s   faft    f^orlid^    ■sj'e/;/   r:    -\-  peccatum    Hdutiac    et    [vauae]    gloriae 

quantum    sub   eo    profeceril    regmitn.      Am    imfcreu    Blaf/rande: 

30  [GL]  -\-  {Zi)ox\{d))  laüib  beftunb  ((?)  bie  öitet  cl^re,  ba»  er  lüott 

)cf)en,  tüte  ba§  fontgrcid^  (unte)  burd^  ij^n  aU  bmä)  fein  t^un,  fo 

f)crrH(^  fiette  yigcnotnen.    S)a  ftf)cftii  hai^  fidncia  operis,  6itcl  cl)rc, 

rttbcr  ©otte-s  el)re  iinb  ein  abgottcrel)  ift. 

iu  0  16  Scden  steht  >■:  [Gl.]  (SecEen)   ba»  ift  geringe  gro6e  üeiber  als 

35  barouS  man  jede  machet  hjie  bet)  un»  bie  fittcl  unb  grob  lintoat. 

')  Alter  Text  bleibt. 


454  .?)Qnb|cf)riftlict)c  (finitöflc.   (1.  ßl)roii.  22— 26.t 

v.-M  uiib  iimb  foiift  (ibiüiiboplfci-  tt)uii):  uub  Unl§  nidjt  |/A|  iimb  ioiifl 

()atien  (ba-3  ic^)  ^um  lu'nnbopfier  rJi 
«■■-•!.  (gülben  SeM)  am  gduidjt  \cäß  Ijiiiibat:    golb   |/7'|  nm  gduid)! 

fec^§  l)unbert  fefel  ^/^ 

iii  IV  28   pflegt   «»(/,  f/fe»  >■;    1 67.]   Nota  (|iii)(l    lum    (.•lectitiiuii  locuni    sed     ;, 
osteusuiu  clegit. 

XXIll. 

VI  im  finn  bcm  Flomen:  im  finii,  bcui  yinnu'u 
■11  u-  n  rügig  5JJan  nul 
V. u  So  lüirb  IUI  mein  8üii:  So  lüirb  au,  mein  5oii  lo 

©0  lüirb  im  mein  Son,  ber  .s^S'Jf-K  mit  bir  fein '  /m/  m  mein 
Son;  ©0  luivb  mt  ber  .§crr;  <l(i.:u  r:  -]- 
juu.  14  steht  r:  \GI.]   ü'in  centncr  ift  it\)  .lOoü  fl[üveii  bod)  an  einem 
ort  geringer  ober  meljr.    In  Gieeia  i|t§  600  fronen. 
».19  in(n)§  .^aua:  in§  .5au§  is 

XXTIII. 

,iu  V.  1  (I)a\icl  .12.  f)   (Saloiuo  .iL',  aiintiniin)   r 

inv.  :■,  breiffig  nut.  da^u  r:  (l'lmiborff  difit  200H  vi^inli   ut  paiiln  iiilVa).- 

siK- 24.^1  darunter:  [GL]  (S)reifftg)  ©§  fdjcint  bie  öbveifd)c  S3i6cl  r)ic  t)er= 

«.'si.sap.L'4,21  Hffdjt  fein,  Tenn  [fonft]  nEentfjalben  jtuenljig  gef errieten    ftefict  m 

4.OT<.Ä'3!c-  "^  1'='"'"  '"^'■''^  •-■*  '"  ^'"^^'" 

^•^'  *■  ■''*  «■  I  l'ier  nnb  jluenjig  tanfcnt,  bic:  Incv  niib 3liicn,iig  tanfcnt  [üerorbentj,  bie 

i'. ■'■  gemad^t  Ijab  lob  anfingen:  gemad;t  linb,  lob  ;,n  fingen 
V  11  S^'^'it'^  (')  ftier:  Csatjat  ober 

(Sina):  (f)  ©i|a  r  25 

in  1).  -.'4  3ivcn3ig  jaren  nnl,  dazu  r:  (Supra)  (ut  s^upra  .20.  [c  aus  30]  ut 
in  Mo.se),  am  Innernrinde  eine  Hand,  ivelehc  von  Vera  :>  auf  21 
verweisen  soll. 
in  u.  a?   ©onbern  ^'>'  loorten  md,  d<i,::ur:  Nota;  daniider:  \Gl.\  Mutatio 

annoruni  Mosi.  30 

i).  3i/:i..  für  bem  .§e9{9t9l  hai,  fie:  fnr  bcm  .s>(i-'Ji9Jyt,  baä  fic 

XXV. 

v.i\  t)auf(e):  tjanf 
»  ■-"  Unter  ben  finbcr:  Hiilcv  ben  t'inberfn] 

XXVI.  35 

».3  3efa  jo  .^afabia:  ^efa  ja,  \r\  .'pajab  ja 

i'-4  9tomamtf)i  Gfer:  9{omamt]^i(, 0  (5fer,-  da-:n  r:  iniius  vir!  iinmcii 
Sap.  26. 31  iit  i|nfra 

•)  Die  alle  Wortslelluny  bleibt.        ')  Die  kUlen  drei  Worte  der  Glosse  feilten  im  Drucl;. 


15 


4?aiib(d)vifUidjo  (fiiiltnac.    U- ßljto». -'7— 30.)  455 

\XVII. 

«•6  (ftavde  .fclbcn.)':  (-1-  ölciffige  lueiiner);  dif-n  >'■  «piia  sacei-dolcs 
primi  in  acio  fueriint  lidlatores  und  am  ohenn  Bluttrandc:  [frl.\ 
(■Öelben)  Tenti  bic  pvieftcr  (ei)l)  mufteii  '^nx  3eit  bca  !onig§  bie 
forbcrften  t)iu  f)ccv  fein  mit  ben  bvometen  jc. 
«•7  (reb(t(f)e)  £'eut:  (ülcijfige  r,  nleiffii^c  [rh\  ttni 
». s  (reblidje)  Scut:  (ületffigc  /)  nleifftgc  \rh]  L'eiit 
«.8  (rcblidjc)  5)lenncv:  [öleifligc]  5Rcuiicr 
u- 10  auä  bell  fiuber:  auy  beii  finbei'[u| 
^■vi  (,'pelben)^:  (ölciffigen)  r 

«■lö  Bei)  betii  \X)üx  {SoIed)ctr)) :  Bei)  bem  tljov  ba  um  11  gcfiet 
i'-3o  (reblic^c)  ^ciit:  lUciJiige  |/i  Iiieittfel 
U.31  (rcbU($c)  5}tennci;:  tileiffige  [r\  5Jlennci- 
».3-'  (reblic^e)  ^JJJenncr:  oteiffige  f'i  5Jtenner 

xxvni. 

u.  32  (3Jletftev)    uiib  (ScfjreiBer):    rfiofcmeiftcii    iiub  ßniiljlei;   r,   dazu: 
iulelligerc  .  .  alios  cürator  omni  .  .  r 

XXIX. 

»1  (rcblicf)c)  ÜJtcitncr:  bapffeve  \r\  ^Icniter 
«.9  (mit)  galligem  fjcv^cu:  [mit]  gaiiljcm  f)erl3eii 

(t)on  luft  bei'  Seelen):  mit  »öilliger  feelen  /■  wd 
,i"  >•'•  11  llnb  Xatiib  gab  feinem  foii  Sniomo  s/e///  r:  \G1.\  Nota:  ©alomo 
BalDct  nua  6)ottc§  Befell)  waä)  bem  luovt  05ütte§  feinem  ä^nter  Satiib 
jiigejagt,    supra  .18.     5tud;   gibt  l)f)m    Snbib   bn§    muftcr   baju.  noy.  is,  21 
Senn  felBcvlDclten  gotebienft  nnb  \x>txä,  mag  ci  nidjt. 
D.  ir.  (gclt)icf)t)  jn:  golb  [rli]  ]ii 

ha%  (geUnrfjt):  ba»  filbev  *• 
u. la  fein  gelnid^t  ha^  qEcv  lantcrft  golb:  ha^  allei  lantcvft  golb  fein 
gelüt(^t  um 
in  «.  10  2iac§  hi^  be§  .'peaigt^l  unt,  dazu  r:  + 

XXX. 

u.  5  S)a§  gulbe  tuevbe:  3)a§  gutbefn]  luerbe 

-'»  ^anb  f)ente  bem  .'gG9f9i9l  fntten  xlrht  >■:  i.  c.  consecrari 
u.  10  iinfcru  S3ntcr«:  unferS  äJaterS  (oon  G)  eluiglid)  rli 
»•  n  (einfeltigfeit)  ift  biv  angeiicm:  anffncf)tig!eit  [r|  ift  biv  angenem.- 
da,iu  r  unt:  oJit  iivpocritas 

au§  (einfeltigem)  ^er|en:  au§  auffridjtigem  [r]  l^er^en 


')  Die  alle  Übersetzung  bleibt.  ')  Alter  Text  bleibt. 


456  .fiaiibld)tifi(id)c  (^iitttiigc.    (2.  ßljtmt.  2—4.) 

^o§  5lnbcr  !Jcil  bcr  (?l)rottif(i. 

n. 

v.i   (3immcrlcut)':    (ftcilt   me|cv)   (ftciu  me|ic)  r;   danmivy:   i.e.  .'•int 

etiam  labri. 
i'.  3  .ö(t)ram:  .öfülvatn  s 

i's  (benn  aUc)^  ©otter 
i'.  f.  öermagä  ba§:  bevmagS,  hci^j 

üerforgeir'  «<// 
1-7  9el(l)  feiben:  gel  feibcn 

V.  s  C^e'üen)*  .^lol^:  (tljfcrii  /•,  •'pol^;  da:.n  r:  \Gl.]  (.^etieit)   8oI  ein   lo 
Onbifd))  I)oI^  l)nn  India  fein.    3ft  ^ic  Inllcic^t  ■",  ba^i   man  i|t 
©anbeln  (^ctjfft)  Ijeifft. 
V  11  .'r)(i)rant:  .'ö[ü]ram 

1-.12  bei-  .ögm'  bei-  Sjracl:  ber  .sX^)}i;K  bei  L^utt  |//H  ;ifrael 
iv  in  (,§uraiu  -Mif)*^:  {-\-  ber  bei)  meinem  33atcv  .s^uvnm  gelueft  ift);  ilar-  n 
unter:    (Alii  Abi);   ddxa  (tut   mtfrrrn  JJlattrtiitdr:   Ifrl.]   (Hurani 
.mt.4,u.  A'jif)  miäjt  lmd;ev  ()alten^ 

i'u  gel(I)  feiben:  gel  feibeu 

ni. 

K  1  5)lona:'*  ao 

feinem  tintcv  'ti>' 
auff  be(n)  plai^  »'(man:  nnff  bcm  \r\  p\ci^  '^hnan 

im. 

»■3  (9itnbei-)  Btlbe:  Odjfen  |/i  bilbc 

».'4  (9Knbern):  Odjfen  r  25 


')  /Wfi  «Wc   illirrsiizioi;/  hlcUd.  -)  7)/c  «/(r   Ühersctzinn/  lilribl.  ^)  Dazu  ist 

ijcdritckl  die  Gfos.sc;  9lct.  17.  Wrtt  ift  iiicl)!,  bei  iiinit  inüftf  pflfflc»-  Diese  Glosse  hat  zireifcl- 
1/1.1  auch  handschriftlich  iiiii  Jiniiilr  (/cfilrin/leii :  der  Hand  ist  k»  dieser  Steile  rölHij  zrrstint, 
doch  zeigen  ;/anz  geringe  Scltri/tspuren,  daß  überhaupt  etwas  dar/cstanden  hiit.  *)  Der 
alte  Text  bleibt.  ■')  liilltidjl  oder  liicleid)!  IIs.  ")  Aller  Text  bleibt.  ';  I)al(cit| 

gedr^ickte  Glosse  l)nbfii.  ")    Vgl.  die  Bemerkung  zit  Kap.  11,  6.    Der  Blattrand,  anf 

xeelchcm  wohl  sicher  'rc.xtkorrektitr  7ind  Glosse  gestanden  haben,  ist  eöllig  idigcrissen;  als 
TesAkorrektur  ist  gedruckt:  21!oriin.-  die  gedruckte  Glosse  lalltet:  Muff  bicfciii  33ctge  opfforte 
?I6rnl)om  iciitcti  Son,  (icii.  22.  Wan  Ijtlt,  ^Iriian  fflj  ber  ^Icbiifitev  fioitig  flcUieft,  iiltb  befercl 
jiim  Wott  ''Jlbtal)niii,  InUüii  in  (>umiiiciiten  jii  rebeii.  In  der  Genesis- Vorlesung,  Krt.  .Uisg., 
Opera  e.vegeiica  Latina  Tomus  V  S.  1S4  zitiert  Luther  ziear  tinsere  Stelle:  Porro  Morija. 
BJcut  2.  Paralip.  .3.  scribitur,  e.st  mons  illc  monti  Sion  vicinus,  in  quo  Salomon  aedi- 
ficavit  teniplum  in  medio  Hierusalem,  aber  von  Aman  ist  nichts  gesagt. 


.^laiibidjvifUidjc  Piitttiige.   i2.  P()vüii.  4-0.)  457 

in  V-  II  §urom  ((/(/ 

boEenbct  .'puiam  tmt 
^'.  15  (Stinbcr) :  Ddfjfen  >■ 
in ».  16  §urQni  3l6if  mtf 

V. 

«.'6  (Jiinber):  Cd^jcu  r 

>.'.7  ©tct(t):  Stet 

v-ii  mit  cine'r  tuoldcn  :  mit  einem  iteM  rit 
u.  II  für  bc(r  luoltfeii  :  fuv  bem  iicbcl  >■ 

VI. 

«.in  {leftetigt  baS:  beftctigt,  ba§ 

IM-.'  (gegen;  ber  ganzen  Öemeine:  iia  [i-\  bev  ganzen  ÜJcmeiue 
^-.13  (gegen  :  für  r 
511 B.  17  r:  \fll.\  (gcrebt)  3}ü  laö  bn  vcnlontou  iiiid;  bcin  inoit  inav  mcibeii 
15  bov  bii  Ü)ott  gcrcb  l)aft,  ^n  lunnbeln  i)nn  feinem  gcfeli  5onft  luirbs 

mül)c  lueibcn. 
1-.  1.'  ©ebeniS  nn  (bQ§  leiben)   beine(»;  fnecfjtc'S}  Saliib:;y;:  töcbcnrt   nn 
bic  gnabe  [r/i]  beinem  |'i  fnec^t  £ainb  tierljeiffen  r 

VII. 

20  B.  2  in(n)§  .öou§:  jnS  .§nu§ 

».  5  (9linber)  Dd^fen  r 
iiiv.  9  eine  berfnminng  ««/,  d(i.:n  r:  •^  Vide  snpi-a  ni^:;  l'.^iovil'sf 

Vlll. 

t.a  .^(i)ram:  §uram  r  ni2.mon.i.3 

»  »9  (IRittcr):  fnrften  >■ 

»JH  in(n)§  .&aua:  jn»  .feau-? 

IX. 

IV  ••  in(n)§  .f)au§:  in§  §aH§ 
»•15   (@))ieffc)':  fd^ilbc  r 
30  auff  einen  (Spic^)*:  nuff  einen  Sd^ilb  i 

1-16  (©d^ilbe)-:  (®(^) 

ju  einem  (Sd^ilbe)'*: 
V-  n  in(n)§  .Soau-j:  in§  föaüi 
iui>.  21   5lffen  unb  5^^fatt)cn  loil,  (hi.:ii  r:  Viilc  »[iipra  i.  söh.  lo,  aa 

35  1-22  Quff  (j(e)rbcn:  auff  Grben 


,  ,,.  ,  l.mtVOll.U,  8  24 

dazu    r:    Vidc    supni 
und  am  Innenrande: 

»^    .  I.  stow.  10,  17 

gro§  tlem. 


')  Älter  Text  =  Vnlg.;  neuer  =  Hein:,  LXX.  =)  Die  f/edriickt«  Textänderunfl 

lautet:  Soitf(^cn  nach  1.  Kon.  10,  IT;  s.  oben.  .V.  423. 


4:,S  .S>iiibi(f)i-iittid)c  t^iiiliäiu'.    ',2.  Pljvoii.  11  -18.~i 

XI. 


ad)ieijn:  acljt,5cl)u '  rl/ 

XII. 

i'x  (£citn)  fic  ioUeit  jm  iiiitei:t()aii  fciii:  Südj  |/-|  folicii  fic  \niii\  jm    s 

uiitcrtf)nii  fein;  da-u  r:  !>  a. 
i'- !"•  (iiii  iinb  Oiloeiijtf))  jnr:  diu  iinb  incrjüV"  |/-]  jar 

XIII. 

V-  1  nuff  be(ii)  fcci'g:  auff  beim]  lierg 

XllII. 

i'. ;   tl)ür  uiib  vigd  lueit:  t()iir  unb  rigcl,  lucil 

unb  gieng  (gcrabc  311):  unb  gieng  ghictUd)  tioii  ftattcu  '■ 
u.  ■^  bic  (SpicS)  unb  CDcgcn):  bic  -(-  ®if)ilb  |/i  uub  fpie§  /• 
Uli  Uiibcr  biefe(n  .sjauffcn):  tnibcv  bicfc  menge  r  i^ 

(fui  bir):  linbci  bid)  r/* 

XV. 

IM  (gegen)  ?(jfa:  '^Iffa  entgegen  //' 
V.  11   (JKinbev):  odijeu  r 
V.  1;  bic  .'ÖDfjeu  Univbcn  iiidjt  lUigetljciii  {aui)  ^fvael:   bic  ■'pöl)eu  |l)nn]  2" 

,3jvocl  Uuirbcn  iiidjt  n&getl)nn  mti,  dasii  r:  b.  ;i. 
v.  i>s  jn(n)u  •'öauij:  jni  .'panS 

XYI. 

i'  1"  in(n)§  föefengniu:  jns  t'-iefengniy 

i'.  11'  feine  h'andr}cit  mint  ,iu  'uBcvlucvtf'  :  feine  tvdnd'Ocil  naui  ^ndci  b)  ss 
feei  [i-li\  3u 

XVII. 

i'- 1  ■•  l)iel  (gcfd;efftc):  üicl  \.  c.boxxat^  r,  danmkr:  (i.  c.  ruftnng) :  daai: 
I  <if.\  (äUuiata)  yüdjt  nllein  bcS  gctieibcs,  fonbcvn  nnd;  bc§  ^cng^''- 
luüffcu  übei  inftnng.  m 

XVIII. 

f.  3  (Siinbev):  odjfen  r 
V. :i  3en(g';  mit:  S^mi)  \r]  mit 
v.io  So  fpvid;l  bcr  .'p(5-y{9{(30:  So  fpiid;t  bei  .s^teSrji 

')  Nicht  aufi/cnoinmciie  Korrektur.  -)    Neuer   Text  =  Ucbr.,  LXX,   VuUj. 

■  Rüstung,  vgl.  Unsre  Ausg.  Bd.  34',  880,  30. 


.f>n!ibW)iiftlid)c  C^iiitrntic.    (2.  (51)von.  18-22.)  459 

i'.  II  3eu(9)  I)iiiaufi :  .gcudj  \r\  Ijiuaiiff 

(unb  jcl)  gliiäfelig):  (Sä  luivb  bir  rtcliti(]cii  rh 
v.u  3ie'^et:  ^'ia  [rh]  3iet)et 

(unb  lafftu  eut^  Jwolgelien) :  ©ä  luiib  eiid)  getiitfleii  *■ 
i>.  2«  in(n)§  Gkfciigni?:  jn§  (^)cfeiif(ni§ 

«.20  (Sßeiflcibc  birfj,  unb  !oni  jnn  i'trcit,  bav  bu)  bcinc  flcibci  an  (t)aticit): 
3d^  teil  nxic§  öerüeibcn  unb  l)nn  ftrcit  !onicn,  bu  aba  l]abc  (b)  [i-h\ 
beine  t'tcibci-  an.' 

nub  faul  jnu  bcn  ftrcit:  unb  [fie]  famicnl  juii  bcu  ftveit 
V.  :ii  loor  tüanbten  fic  fitf):  luar,  »uanbten  fic  fid) 

«■33    (f)art):  on  gcfcrjV  r.  (/«,:».■  Vide  siipra.  i..Mii.vi;,3i 

3lüi|ic(}cn    bcn  magen   nub  luugen):  jtüiijdjcu  +  bcu  paniicr 
unb  .§'^'^9'^l'^'^  '"•     Tc.dhorrektur  ist  cun   fldrers  linul. 
jii  V  31    (ut  hüi'tarelur  piipiilus  coutra  Syros.)   r 

XIX. 

u.  9  (im  glauben) :  ticluliil}  /• 

XX. 

«1  (lioni)  .'o©K3{5i  3U  fucticu:  bcn  \r\  b^mm  ju  fndjcu 
«■7  biefe§  Saub§(,)  Vertrieben:  biefe§  Sanbu  vertrieben 
111 «.  1-'  äßir  \m\]m  nicf}t  hi^  \d)in  naiij  bir  iml 
in«. iü  ©Icubt  an  bcu  •Söföli'M  bi^  glucE  l)aben  khI 
«  -'1  (unb  bie  Sobcr)   juu  I)cilige(r  '^mhi,   'i>ai  fte,    für   ben  Weruften 
tierjdgen:  ba§  fic  lobeten  l'A|  jnn  t)cilige[ni]  fcf)müc£  [^i  [unb|  für 
fuv  ben  C^erufteu  f)er3bgen 
«■34  in(n)ö  Suc^:  ju«  S3ud} 
«■37  Soboua:  2)oboün 

XXI. 

«.7  eine  Seud)t(e):  ein  Siedet  »lU  roter  Tinte  Icorrhjicrl 
m  «.  9  SU  gefdjlageu  steht  r:   proditorie   ocoidit   (jui  ciccum   cum   iorte 
vigilavcraut. 

XXII. 

«•■-'  3^el)  nub  (3tiicu3ig;:  ^W\)  nub  tiicrjig  /•  «fli.2.«i)ii.g,« 

zu  'ält^alja  steht  r:  (.süpra  filia  Ahab)  s.flön. s, 2g 

«1  fein  9iQtgebe(n)^;  du!:u  r:  :•;-. 


')  Der  alte  l'cxl  =  Hehr.:  sini  iEnrn;  da-  neue  Text  überselU,  dein  Zumiiwicn- 
liany  »ach  rieJUig:  KiSXI  irEPPS;- Fu/(/.:  mutabo  habitum  et  sie  ad  ad  pugnara  vadani; 
LXX:  y.araxa/.vtpouat  y.ai  eioEy.tvao/Mat  tlg  zöv  nolsfior.  ')  Hörer  liat  korri ff iert  in  Ana- 
logie zu  1.  Kon.  22,  34.    Vgl.  auch  Anm.  zur  Stelle,  oben  S.  131,  21.        ")  Alter  Text  bleibt. 


460  .^i(iiibid)iiftlid)o  (viiitvniic.    :2.  Gljvüll.  22— 2;").) 

> •  ••  bie  (jU  HJanin):  bic  ©Ijrcr  >:  danmlcr:  {Rammini  i.e.  supcrhi  in 
Rama)  ^ 

>■■  11  ?Ufo  Hcrbni-g    ju  fuv  9(tf)al  ja)  ^ofn^catl),  bic  Sod^tcr  bc§  i'i^ouiQä 
3;oram,  '^soiaha  be3  ^h-iefters  Jocib,  .  .  .  bn-3  er  lüc^t  getobtet  lünrb.: 
'^llfo  lierBavg  jii  :,'\ojalicQtf),   bic  2ocOter  bc§  ."^onigs  .^ornm,  bc&    .■, 
-^.»rieftcrS  ^soiaha  [tun]  Jucib  fiir  %i[)al  ia  [rh],  baS  er  nid;t  gctobtct 
lüai-b.= 

XXIH. 

V.  7  jn(n)§  ^aii§:  ]n§  .^aus 

i-  s  '^oia  bn:  ^oiaba:  'l(i:ii  r:  =  lo 

!■  10  (@c)c§0§) :  (fd^tücrt)  aßoffeil  r 
in  i-  11  ,3l!ltgnt§  vnl.  da.-it  r:  -j-  (Lex  in  inannm;  und  am  iin/crcii  Blatt- 
noidir.  \(rl.\  (3cu9ni§)  gci"  ift  bein  foiiigc,  kibe  bic  !voii  iiub 
bno  h\\i)  (Quff)  gegeben  Quff  bn§  er  iiidjt  allein  mect^tig  fonbcrn 
aud)  Incife  fein  ioltc  ober  ()nie  iimiiv  rcbcn  mag)  CoottcS  toort  aub  n 
rcdjt  liiifieu.  So  iiiadjt  mau  i^t  fonige  mit  einem  jdjlüert  nub 
und)  K. 

i'.  II  (^üret  fie  (jinanö  (3iritfid)en  bic  manrcn):  T^ixxti  fic  (aber)  i^nwx 
!öav!\i)  bom  '^anfc  über  beu  bof  (binauS)  |>/'|  binaitS 

i'  n  jn(n)«  .Sjoiiä:  jnS  .'baiic<  ao 

V.  IS  unter  ben  5prie[tern  beu  Seöiteu:  unter  ben  ■4>riefteru  nub  |'/'l  bcn 
Sctiitcn  ■' 

\X1II1. 

V..  bie  gjcofe  gcjeljt  {)ai,  bcr  .fi-ncdjt  bco  .S^&iH9{9[:  bie  5Jfofe,  ber 
ftnet^t  bcä  K^mmi,  gcjcljt  bnt  um  as 

v'K  in(n)ä  tf)or:  jnc'  tI)or 

i-  u  h3en(n)s  jeit  Irmr:  tuen;-  i'jcit  tnar 

i'  11  unb  fftetletcn)  bas  .^anS  föottcö  (jnu  feine  Inirbc,  nub  mndjtcns 
fefte):  unb  mad;tcu  |;//|  ba§  .'bniiy  ®ottc§  gan^  fertig  nub  \m\ 
,^ügerid)t  rh  au 

»■-■0  ,^o(g):  sord/l 

3cid)nr  ja(,)  ben  fon:  ^adjar  ja  bcn  fon 

XXV. 

»•■■f.  jn(n)§  -öccr:  jn§  .^cer 
^.(sÄh.s  (legen  unb  ©pics, :  Spi^  nub  fdjilt  r  35 

«i'j  (bnö  fidj'j  rt)ume.,-:  unb  fiidjcft  rl)iuu  r 


')  Neuer  Text  —  Vulg.,  Hcbr.:  D-^anri  (=  nianxri;  i-(jl.  2.  Kön.  8,  28)  =  bic  ©tjtev. 
Im  alte»  Text  ist  iibersetit  niann  als  Phwal  ron  nan  =  bie  l)on  SHnma.        ')  Neuer  Text 

-TT  TT  ' 

=  Heb)-.        ')  Alte^-  Text  =  Hebr.,  netw  =  LXX,  Vnlg. 


■sönnbidjvijtlidio  (vintvägc.    (•_'.  P1)vdii.  25— 30.)  \C^] 

»■23  ben  fon  (^soiop^nt,):  beii  foii  ^oq§,  r 

3oa»(,)  ber  fon:  !^\oai^  ber  fon 
«.s5  3oa§(,)  bc§  fonSr-^oaS  be§  fon§ 

XXVI. 

v.i  inn  ben  (gefirfjtcu/ '  Wotte§;  tJa^ii  r:  -f-  in  pvop()ece5cn  pracocilen- 
tium  lector  fiiit  iilioruni  uiul  am  imkrcn  Blaltranäe:  \(xl.\  + 
(©ejidjtcii)  ©eficfjtc  fiiib  ».uüpl)cticii  Gt  luil  fageii,  Csojnbn-  jct) 
gelert  gcloeft  i)iiii  ilioie  iinb  ben  pvopf)eten  |5amnel!  TnHib  Wob 
uub  bev  gleicfjen. 
in  i'.  3  !cu  Oerumbt  Mfht  i :  ;ji  victuriis  olutiis-'  (iis(|nc  ud  big  an  (fflljVten. 
Von  spülercr  Hund  (jcscliricjxm. 

».11  in(n)§  §eer:  jn§  6eer 

».  u  (begen) :  fpieffe  r 

».21  jnn  eim  (freien)  fjanfe:  jnn  eiui  fonbevn  \r]  Ijaufe 

XXVIII. 

».3  öertanb  yeine(n)  @6nc  mit  Jvi'uv:  lierbanb  feine  ^hwc  mit  y^cnr 
B.  <:  jn(n)  ^\\\Wv.  jn  ^)nba 

^^ütba  l)unbeit  /"••;  taufent  «»< 
»•18  ©oc^o  mit  jren  Sodjtern  nnb  luoneten:  Socfjo  mit  jveii  Suifjlein 
+  nnb  Tf)imna  l)l)ven  todjtevn  llnb  OÜrnjo  mit  i)l)vcii  todjtern  |//'| 
unb  ȟonetcn  ^ 
in  V.  19   '^\xha  nnt,  dazu  r:  [GL]  (:ilii  Israeli 
in  ».2?,  ©ottev  his  fjetffcn  jnen  mif 
".27  (S)enn):  ^Ibev  / 

XXIX. 
'11 ».  ■■■■  t^et  Qufi  mit 
»■10  Don  (im):  üon  unö  r 
».  ifi  in(n)§  .§auä:  in§  .öan§ 
».  30  (6i§  fie  frolid)  tm'aben) :  mit  frenben  /■ 

neigeten  jid)^    nnb:  neigeten  fid;  nnb 
».:ia  lüav(,)  fiekn^ig:  luav  fiebcnjig 
».  M  (plö^lic^):  eilenb  *■ 

XXX. 

»  •■.  Senn  (ev  tnav  nidjt  uiet,  bie  e§  f)ic(ten):  Tenn  e-?  Uinv  (ange  nirf)l 

getjaltcn  rh 
»•G  ju  ben  (@ntrunnen):  ju  ben  nbrigen  r 


')  .4Ker  jTexi  i/eiW.         -)  Die  gedruckte  Glosse  hat  Sndjnria.         ^)  ehitu.s]  clarus 
möglich.  *)  Neuer  Texl  =  F«Z(/.,  iXX,  Hebr. 


462  .s>anbict)tifUicf)c  (?iittvägc.    (2.  Pfiroti.  30—32.) 

in  iv  n  Ziffer  hif:  ©ebulon  nnf 

i-is  O'c^emeten  fid)):  +  belaubten  ii^rc  fc^anbe  rh 

tii  1-.  IS  @pr)raint  li.<  SeBulon  nnf 

111 1-.  19  |er^  mit 

V.  22  ba§  lyeft  iiBev  ftctcn  tage:  ba§  Jvcft  iibcr,  ficOcii  tngc  5 

in  i'.  25  bie  au»  6/s  toaxcn  nnt 

XXXI. 

iii »  1  funben  tourben  unt 

5Ben  :^i)amiit  /^/s  5)ianaf)e  »«' 

auffrcumctcii :  gar  [rj  aufireumctcn  lo 

i'.  1  auff  bO'J  fic  'bcfte  frijfcfjer  Uiercii  im)  ©efc^e:  auff  "ba^i  fic  fitiibten 
befte  Werter  anljaltcit  am  |*-/;]  65eie|e:  dar  nnf  er:  (i.  o.  no  faine  et 
opere  maniuim  impediti  laiigüide  stiidereiit  et  docereut) ;  dazu  am 
nnferen  Blatfrandr:  \(^/.]  (anfjaltett)  3(iiff  ba3  fic  nic^t  aii§ 
mangel  ber  iiariiiig  muftcn  bic  "üiidjer  laffeu  Beibcii  ju  itubivit  iinb  i'' 
,]u  (eren,  imb  t)l)ve  iiaviiiig  fiicfjcn.  Tcim  üvcfien  liciiev  folleu 
lir';3s;25ff:  bcrforgt  fein,  iiitb  ftubiru,  luic  9iet)eLmiaC'  iinb  cDradj  and)  fageu. 

i>io  in(n)§  $au§:  jnS  .'r)au§ 
i'.  li  (üiiff  glauBcn  :  trcinlit^  rh 

».  u  gaben  ©ottcS,  bie  bcm':  gaben  ÖJotte-5,  l){)m  ticvtinUict  |'|,  bic  bem  » 
iv  i:.  (auff  glauben),  ha^  fie  geben  folteu:  ha'ö  fic  geben  foltcn:  da:ii.  r:  .% 
iv  1»  fie  beiligetcn  (anff  jven  glauben: :  fic  l)ciligeteu  treUilid),  r 
i'.-'i  Sarnmb    geriet  c-J  jm  auif)  luol.. :  Tarumb  liottc  ev  gtiicf.  //' 

XXXII. 

i'.  ^  fatje  ba§:  fa(}c,  baS  25 


V.   I 


V. 


(Sßafc^becf^e) :  flicffcnbc  Inaffev  v 


(®efcf)o&):  lüoffen  r 
»■'i  (inn)  ftreit:  jüm  \rh\  ftrcit 
V.  it  ^obe  mnge  erretten:  l)abe  mugen  |//']  erretten 
i'-22  (enf^ielt)-  so 

enthielt  hi^  umb^er  nnt,  darju  r:  -\-  (1.  e.  sicnl  i>astoi-  diiril 
gregem  et  redueit)  iduI  am  nnfcrcn  Blattrandr:  \(ll.\  (@ntf)icltl 
Söie  ein  I)irte  feine  fdjaffc  rjcClt  [Uiiber  bic  2BoIffc,  unb  I)utet|  bov 
fie  getjen  T)in  unb  ber  jur  tucibe.  9Ufo  funbtcn  bie  jn  :^'scnifalcm 
aucf)  au3  unb  einjif)cn  fidjer  ,'c.  35 

MII.V2.'.   r:  nondum  liabiiit  licredcin.     Von  späterer  Ifand  ;jcsrlirichcn. 
^'■■'■1  Ta  aber  bie  CÄJolmctfdjer)  ber  ((iberftcn';  Don  93abel:  Tn  aber  bic 
S3otfd;afften  \rh\  ber  furftcn  [rh\  üon  iluibcl 


')   Alter   Text  =  llebr.;  im  neuen    Text  ist  njwss  =  auff  gliuibcii  aus  V.  15  in 
V.  14  verseJientlich  heriihergenommet).        ')  Alter  Text  bleibt;  enthielt  =  erhielt;  s.  Diets,  s.  v. 


$anbfc()rift(id)C  Cfiiihäac-    (2-  ßl)toii.  3;i-36.)  468 

xxxin. 

»6  lies  fcine(n)  <Sou:  lie?  feine  SonTe]' 
«•'•7  in(n)§  S)ouu:  jng  .'öaiu- 
»•11  btc  (Dkrften):  bie  furftcii  )■ 
s  p.  24  unb  t6b'te)ten:  itnb  tobten 

xxxniT. 

in  i'.  6  Siebten  5)lanaffc  ''(V  jnn  jrcn  Un'iften  imf 

»i  Q^tvoc^cn:  afigeBroc^en  rh 

in  u.  9  gefamlct  t)Qtten  ?'*>  jnn  -S\t<xi\  unt 
in  tion  aUc  nt    iitrigeii:  Inm  nllen  \r\  übrigen 

<•'•  12  (ouff  glauOcn  :  trclolic^ 

».  H  ba§  S9ucf)  beS  (S)c)e|:  "üoS,  Sud)  bc§  ®efe^[§l 

»24  nBcr  biefe  'Stebte)  unb  (jre)  Sinkionev:  über  btcfc|n]  Ort  |*1  unb 
[btc]  GintüOUCV;  dazu  r:    :, 

15  vv  25  (auff  biefe  Siebte) :  u6er  bicfen  ort  r 

o.ä*:  ben  öeatr'-:  ben  mmm 

3fra^'-:  3fvüei 
».27  tuci*:  Joeic^- 

Itiber  biefe  (etet)  unb  luibev  (jve)  Ginluouev:  Uiibei  bicfefn]  Ort  |)i 
2"  unb  Inibcv  Ibic"  (fintnouev 

»•2»  über  biefe   (3iet,    unb  jve  (JiuUiüuev:   ubev  bicfe|n]  Drt   |/|  unb 

[btc]  ©tnJöoner 
»•30  in(n)l  .§au§:  jnS  .?)au§ 

xxxv. 

2*  »■?.  in(n)s  |)au§:  jn-S  öanc- 

»•■'•  unter  etorn  SBrnbern,    '"■Jtud):    unter   cUu'u   ä>ri'ibcvu    innn    nold 

geborn''  [rh],  Slutf) 
»•i:  unb  fd)i(Ji:  unb  ()eiliget  eiid)  (*'/'|  unb  fc()icft'* 
»•3  jJrel)  toufent  unb  fccf)§  l)nnbcrt:   jlnel)  taufcnt  uub  fedjl  l^nnbert 
30  scil[icet  (iemuter  unb  jigcn)  rh.  daxu:  -j-  (<1eest  liio  xcihinu  pociii:i 

Vel  |)poiKles)  ■' 
»9  funff  ianfent:  funff  tmifent  [.scil[icet]  sdlLicet  Icuier  uub  ,',igeu  |'/'|.- 
darüber:  -\-  (leuier  ^tgen  nt  siipra) 

XXXVI. 

35  ».7  9tebucQb  5kä(e;r:  OJebucob  ^iejar  r 

»•11  Dkbucab  9Je3(a)r:  5)iebucab  5lejar  r 

')  Nnur  Text  =  Hehr.,  VuJg.,  LXX.  •)  Luther  merkt  durch  Strich  an,  daß  die 
letzten  Buchstaben  der  drei  Wörter  durch  Setzcricrsehcn  :u  hoch  yestelll  sintl.        ')  Neuer 

Text  =  Hehr.,  LXX.  «)  AHei-  Text  =  LXX;  neuer  =  JMr.,  Vult/.  =J  Bie  ein- 

fjeklammerten  Worte  fehhii  im   IJehr.;  sie  siml,  me  in  Vuly.  und  LXX,  i/iii   I.ulher  zur 

Verdeutlichung  himugefngt;  ebenso  V.  9. 


V. 


464  •'naiibydjriftlit^e  ginttäne.    ((5?.vn  l~r>.) 

I. 

«. .'.  aße(r)  ber  Gieift  ©ott  cvlnedet:  qüc  ber  ßkift  (Bott  crlucdfct 
>'. «  9Jltt]^(ev)bntfi:  aiJitfivebat  r 

II.  5 

»ä  (SSifatn):  (il)  ^il]am  >■ 
fielen  (t)  319:  fiefeenjig 
fieben(t)3i9:  ficbenjig 
im;  S)(ie)  ünber:  2er  [r\  ünbev 

>.-.fi/7  jtoelffc  ^T'cv:  iluelffe,  Ter  ,0 

»•Ji  2tnat^ot:  iHimirjotf)  /// 
i'.f'.  Siedfjt  imb  JHec^t (fd^a ff en) :  ßiedjt  iiiib  ilfecfjt;  <la:ur:  ,". 

III. 

»  i.'  bie  ba§  oortgc  |)au§  9efel)eii  f)atten  (inii  feinem  gruiib) ,  mtb  bt-3 
V)aii-J  für  ircn  aiigcn  tonr:    bie  bn-J  Uorigc  fbawi  iy\d]m  fiatteii,  15 
iiiib  bis  s:)ü\\i  für  iren  angeii  genriiubct  |///|  Umrjbl  ' 

IUI. 

V. c  (3l6er)  ha:  2)61111  |r|  ba 

V.7  gntt{)(er)batt):  ^JJiitljrebatr)  / 

i'. »  biefen  6rie(lie/ :  biefeii  6rie[ffl  20 

u-s  öon  ^pl)Qrfaif;  üon  S^fiarplat:  Doii  lHpf)infadj,  üoii  Ifituptat 

u  lü  gefegt  f)Qt(te):  gefegt  f)nt 

"IS  funben  bn«:  fiinben,  bn«j 

V. 

i'-3  Stfiar  (Don  S3ofcn):  St()ar  (3t)  5^ofnai  >•  25 

>•'■  1  fagten  >üir  jiicn  )oic:  fagtcn  inir  jueii,  inie 
VC  ©t^ar  (tion  S3ofen):  Stljor  '-iHifiini  /■ 
i'.8  in(n)§  ^iibifdjc  Iniib:  jn-S  ,^v'>bifcl)e  Uiub 
"•'•'  3ei'(9)  ^)iii:  ,?eiic()  l'i  t)in 

v.r.  @tf)nr  (üoii  S?ofeii):  Stf)ar  5^ofiint  r 

i>- u  fol  (ücrtanfft  luerbeii):  ful  beut  gevidjt  iicrfalleii  fciu- 

«.13  'Bi^at  (öon  Jl^ofen):  @t()ar  l^ofnai  r 

')  Ilcbr.  -m-^z  =  in  jciticm  ©tiiiibcn.  Der  alte  Text  übersetzt  nb-ia  =  in  jeiiicm 
©tunbe;  im  neuen  Text  wohl  nicht  rkhtiy  mit  bü  ^a\ii  ferhii>ide)i.  '')  Vulfi.:  imblicetur, 
danacli  alter  und  neue)'  Text. 


,5anMcI)viflIiri^c  Witfiägf.    (P?ta  7-10;  9M)eiiiin  1.2.)  405 

Yll. 

v'.4,r.  be§  ion§  SSuü,  be§  jon§  5pinct)a§:  bcs  foiis  i^iifi,  CDe§  JoiiS  ?lBi= 

fiia,  |r|  bc>3  foiiS  Si.UiieI)n§ 
».  .7  5lUe  bafdb:  ^^lllc  bof^lfclb 
»•M  in(n)»  WefciigriiS:  jii»  ökfcngni» 

VTII. 

v.i»  adjjerieu:  acf^tjeljcn  \rJi] 

^■■n  ausniffcn  bau  \mx:  auarufien,  bn-J  luir 

»■31  f^einbe(,)  unb:  3^ctnbe  unb 

(Öinbcvf)alt) :  (bic  un-i  nacijtin)  bie  niitj  un§  t)ieltcn  rli 
»33  iti(ii).3  .S^aiiS:  in§  .Span?' 

IX. 

B.  7  in(n)§  fcfjlüevt:  iu>3  fcf;U>cvt 

jn(n)s  gefcngiiis 
i'ii  ein  (unflctig)  fianb:  ein  Unrein  \r\  Snub 

burd^  (ben  nnflnt)   ber  S>6tdfev:  bnrcf;  bie  unvctniafcit  \r\  bcr 
5ß6lcfer 
».  r.>  nocf)  gnt?  cloiglitf):  nocT;  gnt'?,  cUnflIirf) 

X. 

»4  tnod^  bid^  (cr)ouff:  inac^  bitf)  anff 
tt.n  (o)n  aüe  ^Bfennern:  an  |'i  allefnl  OJlcnncvn 
».  23  ßelaja  &x  i[t  bev  SnHaQ  *|Vtr)o()ia :  Maja  ((?v  ift  ber  AHitn)  ^|ictf)a{)in 


S)rt§  83jiri)  ^Jfcf)cniia. 

I. 

»  2  §ona(i):  §anani  r 
v.t  lüort^oret:  »nort  l)ürct 
fa(?)§:  fa§ 

n. 

».  1  td)  (Jüar  ni(f)t  frcunblici)::  fnr  jm:  id)  \ai)e  tvatüriglitfj  [*//]  fiir  im.- 

dazu  r:  Nota:  textuni  depravatLuin  in   El)ieo. 
».6  ia(f)§:  ya§ 
».10  Sobia  ber  ?lminonit(er)  Inedjt:  lohia  ein  [/]  ?tmmonitij(!^  I»-]  !ned}t 

Siit^CT?  aBctfe.   58ilJctiiber|e^iinfl  3  30 


466  .fiaiibfdjrifKidjc  P'intriigc.    (Tfcljcmia  2—4.) 

>'.  13  (bxaä)  mxä)  jim  ben)  mauieit  ^ierufalcm,  (bie)   jit  riffcn  Innren: 
tt)ct  mir  Uicf)e^  ba§  [^-j  bic^  luauren  ,3criijalcm  ju  riffcn  Uuircii. 

v.n  lunr  nicfjt  rniim  bn:  \vax  ha  nidjt  roitm  um 

V- ir.  (brad)  midj  iuii  ben)  inaurcn:  tl)et  mir'  U'cljc'  bic  moiircii  (f)  nlfo 
5ujef)eii  r  '■> 

1).  IG  iDuften  nic^t  too:  Imiftcn  nitfjt,  luo 

erbeiten  nid^tS  gejagt.:  erbeitcii,  nirf^tä  gefagt. 

».  18  ge(troft) :  gefterdet  r 

i'  19  ber  5lmmoiut(er)  Jnedjt:  bcr  '.'Immonitifii)  [*J  fnerfjt 

m.  10 

in ».  r,  ©clnattigen  hin  fjals  ?««(",  (?«.?«(  ■;•;  -\-  (Firmen  muffen  boS  ereiilj 
trag),  da-n  (im  ohnn  Blaffrandr:  [Gf.]  -[-  (©eiualtigeu)  Tie  armen 
muffen  ba§  creuli  trogen  3)ie  reidjen  geben  nidfjts.  JauS  eey  l)üt 
nid)t,  ©ec§  3ing  gi^t  nic^t.  Qüater  brel),  bie  l^elffen  frei).* 
».8  unb  fie  (^ulffcn)  3iCi-'iifaIem:  unb  fie  batnetcn  (au§)  an§  ju  ,3cru=  « 
falem  r;  daza  r:  (Derelicjueniut  i.  e.  nufgebalüet)  Exo[(li  23;  dar- 
.3)!oic23,4  unter:  (balneten  au§)  3in  Et)''6o  ift§:  Dereliqüeriint  Inie  Exo[(li  23 

l)creli(jiic.s  cum  co.    siguificat  ouiuia  relinquere  ad  auxiliaiidnm.^ 
»■  IC  ber  (©elnaltigen) :  bcr  §elben  r 
»•19  3li)el}  ftinf  gegen  bem  §arnfd)  IninM  tjinan:  jluel)  ftucEfe]  ben  [r\  20 

tuincEel  t)inan  |«««|  gegen  bem  §arnfcC)t)an§  r 
».2U  (bom)  toindel:  t)m  [/]  lüincEcI 
in». 31  9iQt§tt)or  mit,  da::u  r:  Miphkad^ 

IUI. 

.».  17  (boy  gcftfjoy) :  bie  Vooffen  r  25 

i'.23  <jn(n)ö  inaffer>:  (\\\i  loaffer) 

■<luenn  ienuinb  in(n)y  luaffer  gieng>:   [ein  iglid)er  lie-J  ha-i 

baben  onftcrjcnj;  da-ii  >■:  depraxatns  locn.s. 


')  Hehr.:  irr  =  )tiQl)viicl)mnib ;  LXX:  ovvTQißwv.  '')  bie  fehlt  Ih.  ^)  miv| 

7/.S'  luir.  *)  .SVw)»:  'Die  Armen  künneti.  nichts  ijehen,  die  Reichen  wollen  nicht;  ao  tut 
es  der  MilleMand.'  Die  Ausdrücke  hezieJien  sich  auf  das  Würfelspiel,  die  Aiu/en  des 
Würfels.  Zaui  =  2 ;  gcä  =  916  =  1 ;  ©«?'  ^  6 ;  3iiig  =  5.  Vgl.  Biet:  I,  1  ni;  J)  Will.  2,  Sr,l ; 
Thiele  8.173.  '')  Im  (dien   Text   ist    >d>erset:t ,   (ds  stünde  da  !i-n;'-il  ==  unb  fie  I)nlfi'ii; 

Hein:  hat  lai??)  =  imb  fie  öetliefjeii.  —  ausbauen  =  non  iimplius  velle  vol  posse  aedi- 
iicare,  irisch;  v(/l.  auSgcfurluiljt  Unsre  Ausy.  Bd.  45,  TS,  11  und  2.  B.  ausgelebt,  ausgearbeitet, 
ausgeredet,  ausgepocht  u.  a.  Die  Bemerkung  oben  ist  geiviß  als  Glosse  yedadit,  wird  aber 
in  die  Bibeln  nicht  aufgenommen.        ")  Hebt::  i^sBan  iSll';  Vtdg.:  porta  iudicialis. 


.^innb!d)tiflli(()i'  Piiitriicif.    i'^i''')""''!  5—8.)  /1G7 

V. 

«.  2  finb  (ju)  bicl:  fiiib  Incl 

sti  lafft  uns  C^k'treibe  iiemcn  sfchf  r:  \<;f.\  (scÜLicct  iiiiib  fic) 
pro  eis. 
5  v.ui  ben  luudjcr  aber  (ItioEcn)  \vix  naä)  Inffeii:  ben  toiidjev  abn  ijahm  \r\ 

loir  nnd;ciclaffen  r 
V.  11  uitb  (Hüin  gelb  be§  getrcibeä,  luoftS  iiiib  6le§):  unb  ben  ()iinbcvteftcn 
om  gelbe  |*i,  am  getveibe  [/7'|  am  moft  nnb  nm  ole.'  *■ 

VT. 

10  >.<. 2  jnn  bcv  flciijc  (bev  ftab)  Quo:  inn  bei  fledjc  Cno 

»10  in(n)§  r)au>3:  jn»  f)auy 

».15  (gee)Iul:  ®lut  r 

».IG  fie  merdften  bo»:  fie  mcrdten,  ha?- 

VII. 

u  ».5  in(n)§  5er|:  jn§  1)61-^ 

x-cc^(e)n:  rcdjnen  r 

1).  s  fie'6en(t)3tg:  fietenjig 

»•9  ficticn(t)3tg:  fiekn^ig 

».11  ad^3et)en:  at^tjctjcn  rh 
20  ».18  fcd)§  I)unbei-t  unb  fcdjjig:  fedj»  fjunbcxt  unb  fteben  unb  \rh\  fcdjjig- 

»■26  Qc^jig:  adjtjig  >7( 

».33  ntcnner   öon   9ieto,    (anber)    jUiel)   unb   funüaig:   mcnncv   l)o|m| 
anbern  [»i  ^Icto,  ä^cl)  unb  funfijig' 

»•39  fie'6en(t)3ig:  ficBensig 
25  ».42  fieben(t)3ig:  fic'üen^ig 

».c.  Siecfjt  unb  gi'ecl^td'diafien):  ,Cicd;t  unb  %id)l  ^j»fl.^-_g, 

VIII. 

».4  (unb)  3U  feiner  linden:  ^Ibei;  |'7'|  ju  feiner  linden 

»■  5  er  (raget)  * :  er  (reicht  >■) 

30  «.  y  ba(6)  fie:  ba  fie 

trindet  ba§  fuf-i:  trindet  baS  fufäfe] 

».15  (S3alfam)  jloeigc:  t)arpaum  |)7(|  3tüeige 

»..7  a[(e)fua:  Sofua  r  .-..anoTka« 

in».  18  Sit  33erfamlunge  fMd  r:  n-is?  salSlcifl'f 

')  Neuer  Text  =  Hebr.  TKü;  Viily.:  =  centesimani  pecuniao,  fruraenti.  Alter 
Text  meUeicIU  nach  LXX:  i-rö  rov  äsyvgt'ov  jöv  oUor.  ')  Neuer  Text  =  Hebr.,  Vvlg., 
LXX.        ')  Der  neue  Text  =  Vnly.  verbindet  richtig  inx  mit  123.         ♦)  Der  alte  Text  bleibt. 

30* 


468  ^nnbfdjrifUidK  (Jiiitväge.    (Ttc'^cmia  9—13.) 

IX. 

iv3  man  Ia(f)§:  man  Ia§ 
v.  1:1  iinb  gegeben  (lirfjtige)  9{ec[}t(c),  (ttctoe)  ©cjeli,  gute  Qsthoi:  niib  gegeben 

fein  lüarlHifftigl  9ie(i)t,  [unb  ein  xtä)t]  @ejc|,  unb  \r\  gnte  föeBot 
i'.ij  ba§   fte  ficf)  lucnbetcn  (,yi  ivem  bienft  jnn  jixm  nngel)orfam) :   ba    ^ 

fie  ft^  lucnbctcn  ,yi  l)l)ver  bienfttaileit  l)nn  t)I)i;ev  (i)I)ver)  ungc-- 

bnlt  /■/'."  (J(ini)ih'r:    ut  Mirjam  jc.  !*"(/  «'«    inneren  Blatt  runde: 

fie  U)oIten  Inibcr  i.  e.  l)nn  ©gtjpten. 
i>. 20  bcin  5)lani:  bcin  ^]Jan(na  rli):  tttt,ut  r:  [<il.]  CDJian)  i.  0.  (jimiclbvob. 
!.'•  22  iinb  (trickft)  fte  (jnn  bie  ccfcn):  unb  teileteft  |'-j  fie  !^ic  unb  baljer  rh  lu 
»•-■23  jn(n)§  2anb:  jng  Sanb 
u. 'i".  man  jffet  bie  menge:  man  jffet,  bie  menge 
«  ;a  bvinnen  lebet:  lebet  |ev]  brinnen  mn 
V.  -i ;  gcüefen :  gclnefen 

X.  '  15 

>.'..«  5tnatl)0(t):  3lnati)ott)  r 

»■3a  boy  tuir  iei'licf;(e):  \>a^  iuir  jciiid) 

v.:u  beftimpte  ]eit  ,5U  bicnncn:  bcftimpte  ^eit,  jn  brennen 

XI. 

».  18  Qcf).5ig:  adjt^ig  r  20 

>•-.  19  ftcben(t)3ig:  f lebendig 

'■'.24  (mar  neben  bcm  Könige)  3U  alten  gef($e|ftcn  an  baS  DoM:  Chatte) 
Uhu-  befelf)aber  be§  fonige§  [rh\  ju  allen  gef cljeff ten ,  an  ba-S  luilc! 

XII. 

ju  ».10/11    Meht  r:  (.1.  .2.  .3.  A.  .5.  .6.)  sr, 

in  «.11  Sabbua  nnt.  dazu  r:   \(^/.\  (3abbua)  Si§  ift  :;\abbn.3  bev  bcn 
groffen  9tlci'anbei:  ,3u  .^sernfalem  cmpfieng.    ?Ufo  I)at  ^Jietjemia  bie= 
teidjt  6urn  anrf;  ben  '^llejanber  crrcidjt  unb  feer  alt  luorben  unb 
Dier  (i^of)c)  ober  funff  t)of)e  pricftcr  überlebt. 
IV  24  eine  l)ut  (neben  ber)  anbcr:  eine  l)nt  nmb  bie  |'-|  anbei  30 

XIII. 

»■a  orie(n  püfel):  nUe  [frenibblinge] - 

»7  iä)  merdfet  ba»:  icfj  mcrctet,  haö 

»9  unb  f)ie3  ba§  fie:  unb  fjie-ä,  ba§  fie 

In». 29  Io§  ftnb  loorbcn  mm/  35 


')  Alle  Übersetzung  bleibt.  ')  Neuer  Text  =  Ilebr.,  Vuly.;  alte  Übersetzung  wohl 
auf  Grund  von  LXX:  r.jtifuxxog ;  auch  in  4.  Mose  11,4  ist  ~DBpK  =  jiifammeiigflniifcnf? 
©ffinbcl  gleichfalls  mit  i.-jt'/tixTo;  übersetzt. 


$toto!oII  unb  Ijanbjd^tiftlidöc  giitttäge.   (eftfiet  1.  2.) 


469 


JIESTEK. 


2)a8  2?utJ)  (&\tifcv. 


10 


.11.  An^^nsti. 


Cap.  II. 


20 


kl.  1 

U.  2 


».4 

ü.  « 


U.  U 
».  17 
V.  18 
1.M9 


[ö.  3.|  p]pisco[)os,  Befelfjobev  \aU], 
SBenn  ber  furft  einen  fd^ttft,  bcr  atte 
virg|ine.s  jol  befef)en  3C.  Eliget  tauquain 
dominus  Episcopiim  pucllarum,  (jiii  habet 
25  raandatum  inspicieiidi  puellas  ((iiae  for- 
luosa  JC.  In  graeeo:  komarchae,  villariim 
[SBI.  136=']  praefecti.  g§  Icit  üicl  an  eim 
gnebigen  Sogt. 

30  [ö.  9.]  @r  i)at  luft  ,3U  ir,  briintb  luirb  ci 
fi^''  pront[oü]ii;t.  |b.  12ff.|  {jaben  bic 
!ontg  unter  ben  Sßeibcrn  gelebt,  Itie  ein 
•Dd^§  unter  ben  tuen. 


ber  bo  (regiert) :  ber  ba  !onig  \vcit  r 
fa(f)§:  fa§ 

ju  (fcf)Io§)  1  ©ufau:  (nuffm 
fd^Io§)  Sufan 
adjaig:  Qd^t^ig  >• 
S)a  Giengen  tnci(§)  . .  .  %\\ä)n: 
£)Q  Giengen  Ineiffe  |^|  ...  S^uc^cr 
jnn  gülben  gefefje:  jnn  gutben 
gefeffcn  rh 

~M  SBcin  bie  menge  sirht  r: 
i.  c.  non  bibebant  demensum 
(fjubfd)):  fc^one  rh 
fotd)(§  ftiic!):  fot(I)[el  tt)Qt  r 
foId^(§  ftücf):  foIcf)[cl  tf)at  r 
3lfuero§:  ?l^a(f)fuero§  rh 

II. 

».2  (^üBfd^e)  ^unaftf^cu:  fcf)Dnc  l*-] 

^ungfroJren 
i'-  3  (Sluff ic[)cr) :  ScTjaloer  rh 

(l)iibfcf)e)  ^itngfralocn :  fdjone  |  r] 
Sungfratücn 

in(n)§    J^ratuen.^immcr:    jui? 
g^ralucnjimmcr 

,§eg(e)''^:  §cgai  r:   Korrekt itnuin. 
nicht  von  f/nthcrs  Hand. 
>•>.  c  toeggcfurt  loob:  lucggefurt  tttafrjb 
»■'.7  (l^ubjii^e)  S)irne:  feine  \r\  S)irnc 


».i4gtcng(e):  gieng 
»■  16  in(n)§  loniglidje.^QuS:  in§  f6nig= 
lic^e  §au§ 


zu  1  Hester  r  tciederholt  23  Kliget  oder  Eligit  2i<  dominus  c  au«  dominos 

oder  duos       Episcopum]  Episcopus  Ms        27  praefecti  c  aus  praefectos 

')  Alier  Text  bleibt.         ')  Alte  Ütjersetzung  bleibt;  die  Korrektur  wolil  nach  V.  8. 
')  fici^  =  fic. 


470 


5ProtofoI(  iinb  Tjniibjc^tifttid^c  G^iiittiigc.     Gfttjet  3  — fi.) 


Cap.  III. 

[b.  1.]  Sie  3u^cn  l)ciffen  nocf}  r)eute'5 
iaa,-i  alle  unfern  (S-urfteu  Hnmtn  i.  e.  tur- 
bator,  Yerbii  res,  furncmcn, 


[Ö.  13.J  gr  ()eifft  [P.  M.]  que.stores  l■aciellte^^ 

opus.  @§  ift  3U  fjofe  jiigangen  lt)ie§  nod). 
[O.  15.]  [Civitas  perplexa]  @in§  teilS  {)nBcn§ 
gern  gefc'^cii,  ein§  tcil§  nic^t.  ^ 

Cap.  IV. 

|b.  2.J  6'3  1)01  eitel  freubc  muficn  fein, 
löo  bcr  Äonig  gciceft  ift.  3ft  ein  rcdjt  fein 
Comoedia. 

[D.  8.]    „fraget",    rogate    (piae    ad    paceiii. 

[ü.  14.]  'S!  tacueris';  S)a§  fillb  verba  Hdei.  f 

Cap.  V. 

[b.  1.]  Pcrsae  ftnb  fecr  pre(f)tig  getocft. 
|ti.  2.]'Spi|en':  ba§  ift  anii)  ein  Ceremonia 
geloeft.  [U.  3.]  '3liicf;  bic  Ijelfftc  Jc.'  baö  ift 
Xob.i_2.'.-.t.: traditio  ludaica,  ia^  ift  certiim.  [ö.  14.] 
Tic  5papiftcn  foHen,  meine  \ä),  and)  am 
Baum  tjcngcn,  ben  fic  un»  Bereit  Ijaben.  ^ft 
gleicfjlrol  ein  fein  poema. 

Cap.  VI. 

[b.  l.|  Postulavit  ei  dari  librus  jc. 
|b.  2.]  2Bie  fein  fdjidt  fid;.3.  [b.  7/8.]  S)a§ 
ift  au  biel,  ift  ^ubifd).    '^ron  onff§  t)enbt 


ni. 

1.1  ber  ßonig:  ber  ßönig  'ilfjaf^ 

uerou'  rh 
v.  4  ob  (bie  rebe):  o6  jold)(§)  (für) 

trjun  /■/*  5 

i'.  6  Itiar:  Umren  rl/ 
1-. aber    (ßrkiter):    ber    '^{mpt= 

leute^  rh 
1. 12  mit  bc§  ft6nige-3  (©iegel) :  mit 

be§  Königes  ringe  >■  i» 


Waxl  6,  23  , 


IUI. 


«■  3  an  lueld;e(n)  ort:  an  tDeId)c|m| 

ort 
»!■  8  unb  (fraget  bon  jm) :  unb  t[)ett  20 

eine/bitte  an  l)t)n  >Ji 


V. 


fa(f)§:  fa^ 


VI. 

^••5ba§  3fo(f)§:  ba§  SHoä 


2  .3.  r         3  unfetn  Jh]  wohl  un(ctc  i/cmcinl 
31  Kapitelüberschrift  fehlt  Tis 

')  Neuer  Text  =  llebr 


11  6t  c  aus  63         K  .4.  r 

32  ((niiicsivi)  postulavit         .93  (c^iilt(§)  fidjä 

■)   Vtilg.:  arciirii;  LXX:  yaCorpvläxiov. 


24  .5.  r 


iptotoIoU  uiib  ^niibfc^tiitlidjc  ©itittägc.    (©(lljet  6—9.) 


471 


fe^cn',  ift  311  öicl  Sa«  ift  ein  additio,  3)t 
ein  pocma.  [ö.  13.]  'Si  Mai[dachai':  ba§ 
^ubcn^ct  udcr  aüc  mo§.  Veliemeuter  dili- 
«lunt  liiiiic  libniin.  liiant  ut  Hamaii,  fie 
5  lüoltcn  gern  Ijod). 

Cap.  VII. 

[b.  13.]  'mein  leben':  ift  acutum. 


10 


[ö.  8.]  Rex  cog[itavit:  @r  loil  e'^et  !omen 
benn  id§,  fie,  reginaai,  ]^inridf)ten.  ^ 

Cap.  YIll. 

[b.  6.]    Quomodo    possum    ego    servari 
15   [gi-aece]  ^  possum  [si]  niei  intcrficiuntur. 

[ö.  9.]  S)a§  '^at  ber  ßonig  öor  nic^t  gctfjnn, 
SBeil  abn  5Jbrbocf}aj  Pan^Icr  ift,  niu§  man 
auä)  66i"eifd^  in  Persla  fi^rcifien. 


20 


[ö.  11.]  61)  ba§  ^at  in  fanfft  gctf)an,  unb 
t^eten§  bie  fd)clc!  nod)  fieuteS  tagc§  gerne, 
[ö.  15.]  2Bic  bie  ülürcten  i^it  gcljcn,  l]abcn  ein 
gulbcn  diadema  auffm  l^ute. 

25         [®i.  136"]  Cap.  IX. 


VII. 

B. Ouir  finb  Dcrtaiifft,  hai:  luiv 
finb  öer!aufft,  id)  unb  mein 
bolrf  [rh\,  bn§i 
um(ge/6rnd)t:  um6racf)t 


AUI. 

»•8in(n)§  Könige»  namen:  jnS 
Könige»  nameu 


«.  ioin{n)i  Königes  3lf)nfuero§ 
nomen:  jn»  ß6nigc§  ?lf)af= 
ueroä  namea 


fü.  2.]  Volunt,  haä  luoltcn  fie  i^t,  and) 
gevn  tljun. 


IX. 

»  I  ba  bie  geinbc  (foltcn  bie)  3iüben 
(ju  fdf)meiffen),  fie  ju  n'6crtoel= 
bigen:  ha  bie  iJeinbe  ber  [//(] 
Silben  "^offeten  [rh],  fie  ju 
uBerioclbigen ' 

i'-  j)  inn  bcn  I)unbcrt  unb  (jloet)) 
unb  fieBenKsig)*:  inn  bcn 
I)unbert  unb  ficBen^hJenjig  >• 

;/  er)  IJs  hat  e^e,  wohl  Schreibfehler  11  .8.  r 


6  Kapitelüberschrift  fehlt  IIs 
17  öor  c  au»  toot  31  .9.  r 

')  Neuer  Text  =  Hebr.,  Vnlg.,  LXX.  ')  LXX  hat  aw^rjrai.  »)  Alter  Text 

legt  zugrunde  Ii3'r  von  i2'r  =  jct[c^mcttetii;  der  neue  =  Hd/r.:  iinatr  ron  "i2i'  =  ^offen. 
*)  Alte  Übersetzung  bleibt. 


472 


5protofon  iiiib  f)niibf(^tiftliil)c  t^inträgc.    (,fiio6  1.) 


.l-_'.  Aiisr. 


ÜBER  HIOB. 
Cap.  I. 


S)n':?  95ud)  .s^iob. 
I. 


|ii.  1. 
leBcu.^ 


:^so6:  bcutfd)  Df;  Df  Don  icfjLlucrcm  au  im  stdif  r:    -|-   [Gl. 

lobal)   rex   Edoiii 


|ü.  2.]  ®n5  ein  fotd^cr  Ijoiligev  9Jtnii  aurf) 
ein  hicib  ntmtit.  |ti.  3.]  gtoffcr,  fjcniicfjcr, 
[cf)iii(^ev],  „medjligcr".  6-5  ift  nid)!  QÜciit 
ret(f|tum,  sed  etiam   ein   grofjer  pKelgcnt, 

jiracditiis  sapientiu,  ]iriidoiitia,  virtiitib|  iis. 
Omiiiiiin  oeiili  erant  in  eiun  intenti.     Siiib 

iDol  reicher  gelucft  bcnn  er,  sed  non  tam 
gci'f)umt)t  [autoritate]  et  sapientia  et  reli- 
niones,  Ut  textus  dicit.  [b.  l.|  'Timens 
2.  Sam.  7, 9  doiiiii.'  magnus  .scil[icet  autoritate.  feci 
tibi  noinen  iiixta  K.  de  davide  k.  Ut 
MLagister  philip[piis  iam  est  maior,  iioii 
üpib[us,  ff)rtitudine  corporis  3C.  Aiit  in 
magna  [opinione]  et  autoritate,  infVa  d|icunt 
Äiip.  4.  eainici.  Ulli  nunc  tua  pietas.  @r  ift  ciu 
^JJlofe,  Saüib  itrtb  ©alomo  in  bem  Sniib 
geh)cfen.  |ü. 'If-I  •'öic  ftcl)ct§  coiiective  [dies 
revdluti  jc],  nos  distributive.  Sie  IjoBcil 
gefdjiemmet.  2)a§  ift  Ecciesia  lol).  Sinb 
JufQmeil  !ümeil  in  locum,  ofl'ereliant,  i)rae- 
cabantnr,  ftnb  gcti  tirdjcii  gangen,  barnad) 
finbö  I)cim  gnngcu  et  frolid).  |li.  ().|  ®a 
toar  bet  Teufel  ha,  et  tooU  )d;aben  tl)nn. 
SBenn  man  in  bie  ürdjen  fompt,  ift  bcr 
ücufel  and)  ba.     |ü.  7ff.J  Non    est  similis 


Hioh  est 
Gen[esis. 
sci][icet  iüxta  Arabicani  i'eii- 
ceni,  in  petrea  Arabia,  quia 
irrunnt  in  euni  Sabei. 

u.  3  (mcd)tiger):  [{)crvlid|erj ;  dn^n 
r:  reverentia  autoritate  sa- 
piontia  et  religione  non  divi- 
tiis  et  potentia.^ 


mad^ten  (5}}al) :  ntadjtcn  [Itjol- 
leben] 


1.3J!ojc36,33 


j.  0.  15 

Bfll. 

1.  Siöii.  10,  1 


.i  .1. 
lupiiiionej 
diaboto  mit 


iil't  (c^^ltjcrcm  Irtcn]  jdj  tcbcii  //k         ll  9to(fci:  c  ««.v  flioä         i'/  (religio) 
in  loc'-uni  durch   ^Strich  zu  hüXWüÄ)    '/,  2H  tjezoijcn  32J173,  2  N<m  est  bis 


')    Vielkicht  ist   die  mutmaßliche   Etymologie  des  Wortes  Jliob  angedeutet:   ni''X 
alujeleitet  von  a^x  =  befcinbet,  Dom  ©d[)icffnl  Dctfolgt  luftbcii.  ')  Die  (/edruckte  Glosse 

lautet:  'Jiic^t  bn?  et  jo  3icid),  uiib  gctoiUtid  ji'l)  gflDojcii,  Süiiborii  iiiiib  icilict  luci-jl)cit,  Uctftoiib 
uiib  ©uttfcUgtcit  luillcii,  ift  et  l)cttlid)ci  gctjaücii  bciiii  anbete. 


^Jirototull  imb  ()Qiib[d)iift(id)c  (finttägc.    (.'piob  1.  2.) 


473 


«.  11  iu(n)§  angefid;t:  \\\ä  aiiQcfidjt 


3  be§  ci;ft(cn) :  be§  crftgcfiotiicii  r 


historia  in  sacris  literis,  iibi  deiis  loquatur 
sie  cum  diabolo. 

[ü.  12.]  S)q§  ift  ein  feiner  te^t,  ha§  Uinfer 

§[ei"r  Q)[Ott   mil'3   <lial)olo  licputiam   c\cim. 

5  [ö.  13.J  3llle  iar   fjatcii  fte  lirmcS  gcljabt. 

'primogeniti.'    ®a§  ift  auff  ein  Qnbev  \ax 

gcfcfje^en  {haS'  ift  bcv  cvftc  tag]  fjaficn  7  tage 

quotamiis  nod)  citi  anbcr  ge()alten,  |ü.  14.] 

'Ülinber:  finb  pfarfjciT;  '^\d'  ])opuliis.    Sic 

10  cxposueriintPapistac'.[0. 15.]'(SV;6rt'['/S'c7w;/;rt']    »is  crcin:  f)Crciu  /• 

ift  Arabia  fflix.     llbi  habitavit  lob?     ^ä) 

\)alt,  er  ^abc  getoouct  in  Scir,  in  Arabia 

petrea    in    confinio    [iuxta]    felicis   arabiao. 

i.'Kofc36,33      Est  Johah  in  Gen[esi,  Kex   Kdoni. 


|b.  19.]  Ibi  vides,  hü^  bcr  Scufel  tau  ein 
20  loetter  mad)cu.  S)ie  fciitncrcn  luctter  finb 
fein,  bie  guten  dei.  [b.  20.)  Mail,  langer 
roif.  [b.  21.]  :^c^  toerbe  ()in  faren  nacicnb, 
h)ie  \k  Hn  f)er  fomen.  !«(.  is?"!  [0.22.1 
['In  omnib[ii.s  bis']:  3)a§  fter)et  gefd)ric6cn, 

25   quod  in  8eqtUMitib[us  >uirb  er  t[)Ortidj  tt)Ull, 

bo§  "^at  er  utcrluinbcn  !unnen.  ^ 


D.n  bic  iiamct,  nnb  jd)liigcii  bic 
5?na6en:  bic  ifaniel,  nanicii 
fic  |'//|  unb  fd;lugcn  bic 
ßnaftcn ' 
v.  I«  bc§crft(cn):  bcScrftgetiorncn'/' 
u.  13  über  ber  häuften  fjcr:  üoii 
[/-  unt\  bcr  lüuften  ()cr 


Cap.  II. 

[ö.  3.|  Ifcslc.iaf!'^,  Constantius, 
fb.4.]  '§aub  umbtjoub',  tjeift  lucdjfeln.  ©ein 
30  I^Qub  ift  im  bie  licbftc,  aber  finbcr  fjanb  k. 
[ö.  T).]   2)a   tvirb-S  tvcrbcn,  ba§  er  ncrrifd) 
rebt  unb  fdjier  bic  ©celc  tierfe|t.^ 


11. 

V.3 1)cltnod)an:I)eUnod)fcft|'/'|au 
i-.4,'öout  (für)  Ijaut':  fgani  für 
f)aut 

«.7  (für  bem)  §®)mh  \mn  a\u 

gefic^^t  bc§]  ^^^Umi 
V.  8fa(f)§:  fa§ 


5  9inc  r  wiederholt  *JUIc  durch  Ulrich  zu  primogoniti  /..  6  yezogin  7  tafle]  laflc(l)  lls 
SU  10  X3b  r  12  (Ut)}  in  7/  Jobab  r  wiederholt  20  tna^eii]  nm  mad)cu  //s 

zu  21  b-'Sa  r  2t  (In  oninib.  liis]  spüler  und  mit  hellerer   Tinte  (jeschrieben,   v>ohl  auch 

nicht  von  Hörers  Hand         28  .2.  r        29  (u)  §aub 

')  Neuer   Text  =  Hehr.,  VtUg.,   LXX.  ')  Hehr.:  piir^a  ')   Alte   Über- 

setzung bleibt.  •)  =  die  Seele  preisgibt,  verliert;  vgl.  D  iVth.  s.  v.  11  Christi  minnc  reis., 
seilte  Haiti  versetzt. 


474 


^prototoH  unb  Ijaiibfd^tiftlic^c  (Siiiltöge.    (§iob  2.  3.) 


[ti.  0.]  Sie  ttntatio  ift  311  ftard  getoeft,  ba§ 

uai.flop. i.äbie  fralu  nit^t  erlciben  tan.    [i.e.]  10  liberi 

occisi.    f^aftu  ni(i)t  gnug  öcrioren,  fo  ftirBe 

aurf)  ba^iU  iinb  fcgene  m^er.    Yerl):i  iratae 

et  inipatientis  mulieris.  5pvcbigc  nu,  ruffe 
('hristum  an.  ^ä)  meine  ia,  er  I)a6e  biv 
gclonet,  (licitnr  hodie:  6t  ()at  gcfcgenet,  ba§ 
t)Cl"blcnlft  fid).'  Ironia  amanileiita  est.  An 
iion  vides  deum  irasci?  ZijU  loie  anber 
Seute,  -Me  plaga  6eftel)et  un§  -  uml'  6f)viftu3 
iriüen.  Turcac  in  Austria  illuscrunt  pios, 
Ibesiis  Maria  jc. 

[ö.  10.]  6r  toil  sexum  £)onorirn  et  tarnen 
arguere  vitiiim.  i.  c.  iUebeft  loie  ein  tolle 
Dlerrtn.  fö.  11.]  'Svijftcn':  J^i  iüurlic?^  finb 
feine  gefcüen  ba|u  gelocicn.  ^ 


i'- s  .Öciteftu    nocf)    an:    .sjelteftu 
noc^  fcft  [rJi\  an 

©cgenc  6ott:  ;3ß  [>'^  ®e= 
genc  ß)Ott,'  dniu  nm  tinteien 
Blatfrnndv:  [GL]  (^a  ©egenc  0 
(Sott)  3a  bu  tr)uft  fein,  £o6eft 
nnb  bieneft  Sott  nnb  geljeft 
bxnBcr  ju  grnnbe. 

zu  ©egenc  @ott  unb  ftivB 
steht  r:  Qa  fcgene  ®ott  unb  10 
ftirB)    (Morere    et)    (benedi- 
cendo);  darüher:  (irata  Ironia 
aiuarulenta  bu  fegeneft). 


[ü.l. 


Cap.  III. 

S)a  fte'^et  nic^t  gefcf;l•ie6en^  <|ui)d 


III. 


labiis  jc.  «Sie  IjaBcn  tooHen  troften  et  ultra 
illa  .2.  mala  rerum  et  corporis,  [amici]  af- 
fligunt  animam  desperatione,  dod  ergo  sunt 
consolatores,  sed  crucifixore.?  Hiob.  S)a 
finb  eitel  Eelypses. 

[ö.  5.]  „3'nnen  l^aljcn",   fein  tned^tig  fein. 

V[iilt  d|iccrc:  dotninentur  [obrnanf]  tcne- 
brae  ei.  Atra  caligo,  'grcflitf/,  boa  er  nicf;t 
Qnjufe^en  ift. 


20 


».  3  iierlomi   (locvbcn):    öcriovcn 

fein  ^■ 
>■'•  5  (Vinfterniä   muffen  jn   (jnnc 

{)akn):  5'"ftcrni§  unb  tun= 

cM  \yh]  muffen  jn  u'6ci1üel= 

bigcn  rh 
(unb  hal^  tuncfel  HeiBe  uBer 

jm  mit  bitfcn  luoIcEcn):  unb 

biete  looIdEen  muffen  uBer  l)^m 

tilcibeu*  rli 

matf;e  (in  greSlic^) ":  umcfje 

in  gveälicfj 


l'J  ..3.  r        20  Sic  c  aua  tx         'JOl'JJ  Sic  iiabtn  bis  dosperatioiie  tml 

')  fid)  =  fic.  =)  =  trifl't  icns.  ')  Luther  vermißt  die  Beden  der  Frcmulc,  die 
Iliob  seivcn  Mund  auflul,  darum  sagt  er:  ®a  finb  eitel  Eclypses.  *)  7m  alte»  Text  ist 
riijis  =  bitiifcl,  Sobcsiindjt  zum  l'olyenden  Vcrham  gezogen,  der  neue  Text  verbindet  es 
riehliija;  wie  LXX  und  Vulg.,  mit  dem  VorliergehcmJen.        ')  Die  alte  Ubersetstmg  bleibt. 


SptototoU  iiub  Ijaiibjdjriltlic^e  ©iiiträgc.   ($iob  3.) 


[0.7.]  iaudfjjcn.    rl)ümcn. 

\t>.  8.|  Vnilt  dLicere  [bic  ftd)]  loibcr  ben 
groficn  brndjcn  fe|;en,  bie  3c"6ercr.  fom 
5  (jer  (lial)ol('.  bei)  beiii  3orn  itnb  gertd^t 
gottcs.  '£etiiQtt)Qn':  bcr  groffe  £radj.  [b.  9.] 
@§  muffe  lein  fterne  fcficincii,  affirmativa  pro 
negativa.^     i.  e.  orientea  stellae  eins. 


[ö.  10.]  'Sci6§'  i.  e.  iiiatris  meae. 
[ö.  12.]  'Sd^offe':  scÜLicet  mulienim. 


25 


[b.  17.]  i'Impii']:  So  geljct  et  Bereit  auff 
bie  freunbe,  bie  fid^  mubc  gcerbeit  I)a6cn. 
[ü.  23.]  V[ult  dLicere  [fie]  omnes  afHicti  in 
niagnis  tcntationib^us  Jüiffen  nid}!  too  au§ 
unb  ein.  [ö.  20.]  5JBa§  fol  bem§  liedjt,  qui 
sie  mit,  bai  er  ni^t  loeia.  Sßere  im  fieffer 
bai  er  geftorBen  toete. 


[St.  137"]  [ö.  24.]  ^ä)  folt  effen  xuit  trindcn, 
30  \o  mu§  id)  bofur  toeinen  unb  fcuff|cn.  2Bcr 
fol  ba  gern  leben  [i.e.  VlhIi  dLiwre]  SBcnn 
iä)  effen  fot,  fo  mu§  id§  feuff^en,  toenn 
ic^  einfc^cndcn  fol,  fo  mu§  ii)  tjculen.  2Rcin 
l)eulcn  erumpit  ut  aqua  cum  magno  souitu, 
35  faufet,  btuttt,  raufd^t  toie  tonffer,  hjcnn  fid^ 
einer  nid^t  galten  tan,  feret  [er]  mit  ge= 
tualt  crau§.  Jfabini  madjcn  culpam  et 
pcccatum  brau§,  bah  Inil  ic^  nid^t  f)aben. 
[b.  26.]    Pax    jc.    sunt  beneficia  dei,   esse 


. 7fein(c   freube)   brinnen  fein: 
fein  iQÜdj3en  [r]  brinnen  fein 


v.'.'j  (Seine)  fterne  (muffen  fiufter 
luerben)  jnn  (feiner)  bemme= 
rung:  [-[-  ijfjre]  fterne  muffen 
finftcr  fein  [rh\  jnn  [l)f)rer] 
bemmcrung. 
(er)  I)offe:  -}-  Sie  ['■]  f)offc 

».  10  Sq§  (er)  nid^t  berfdjioffcn  (jat: 
S;a§  fie  [/■]  nid^t  berfd^Ioffen  f)at 

».  15  Söaruntb  (fjabcn  fie  mid)  auff 
bic  fdjoffc  gcuomen?):  2Bar= 
umb  i)a{t)  fie  mid^  auff  ([ber]) 
fd^o['3]  (cmfjfangen)  2Barumb 
I)at  man  midj  auff  bcn  Sdjo§ 
gefegt  r 


unb  (für  jm  bon  Sott  bcbcdt 
h)irb?):  unb  [G)ott  für  l)t)m 
[ben  felben]  bebedttj;  </«'- 
unler:  [Gl.]  Sßa§  fol  ber 
leben,  bcr  nit^t  loci»  für  angft 
tüo  aiiii  lüo  ^in,  beffcr  tob  JC; 
daneben:  a  deo. 
I  (S)enn  mein  füff^en  ift  mein 
tcglidjc  ©pcifc,  unb  mein  l)cu= 
tcn  ift  mein  ©ctrende, :  Xenn 
loenn  id^  effen  fol,  mu§  id) 
feuffjen,  unb  mein  Ijeulen  feret 
l)crau§  loie  SBaffet  rh 


6  ScBiot^an  r  wiederholt     '    23  magnis  c  au^  magna 
zw  too  au§  unb  ein  /^.  2.3/2V  gezo'jen        zu  39  finb  r 

')   Vuly.:  Obtenebrentur  stellae  caligiue  eius. 


25  niö^t  h)ci§  durch  Strich 


476 


l^rotoloß  iinb  I)anbid)tiftlicöc  ßinträgc.    (|)iob  3.  4.) 


fortiinatum  quietnm.  Errant  ergo  Ebrei 
manifeste.  £a  9el)ct  IUI  bie  tentatio  xeä)t 
an.  Sua  tentatio,  quietus  fui,  fa§  in  U[nfer§ 
■ÖICIT  ©[Otts  rofcngnttcnS  nunc  eontrarium. 
\\[n\tx  §Lert  &[oü  ift  mir  imgncbtg,  ^urnct 
mit  mir,  et  toil  mic^  in  bic  TjcKc  lücrffcn. 
liaec  ipsi  confirniant  et  augent.  ^ 

Cap.  IV. 


[ö.  3.]  „5Jhtbe",  potius:  faule,  ncgli- 
gentes,  loffe,  liinc:  ein  leffiflcr  mcnid), 
[t).  4.]  'BeBcnbc',  bie  bo  troUcn  uniBiaüen. 
S)n§  bing  ift  aufbcrmaffen  poetifd;  gcmodjt. 
[ö.  6.]  'Timor':  I)aft  liort)in  UioUcu  fü  from 
fein. 


IUI. 

u.  ajrcr  !an(§  laffen)?:  löcr  fnu 

fiifjS  cntfjalten'?  r  lo 

1.'.  s  (uu'ibc)  Ijcubc:  laffc  \i'Ii]  t)cubc 


.  :•  nnrftu(licr3ogt):li)irftuUietc()/A- 
■  6  (3a)  ba§  ift  beine  (®otte§)  n 
furd)t:  ift  ha§  [um]  beinc 
(®  Dtte§)  f  ur(i)t  ^ ;  hifolficdetisen 
ist  auch  in  der  alten  Glosse 
((Sa  iaS  ift))  das  Stichwort 
timndcrt    in   +  ([,3ft   ba§l).   20 


|li.  7.]  6r  I)cbl  an  ^u  bifputirn:  qnod  ista 
pateris,  non  est  tna  pietas,  (|Uod  sequitur, 
pins   talia    non    j)atitin'.     [li.  10.]   Tvrannos    v.u 
vocat  leones    bte   pflugcu   inicjuitatcni.     3)a 

fteljet  .f)|  erjog  ©L^org.  Mctzentius.*  SLHfc^off 
Hon  5Jlentj.    ©allj'ßnrg.     [D.  11.  |  Sßeil  er   >.<  n 
lebte,  f)ctte  er  ju  rauben  gnng,  iam  mortuus 

non  JC.  ^[ 

\\).  12. 1  'l)eimlirf)',  berborgcn,  gcftolen, 
ein  fonberlid)»,  Ileinö.  Siff)  l'i»  fi"  cim 
ort,  ba  nicfjt  ein  groffe  offentlid)  prebigt 
ioar,  sod  ba  ein  !lcin  gcfrf)it)clj  lüar. 


ftimme  (be§  Setoin):  ftimme 
bcu  groffcn  lelren"  r 

bie  inngeu  SrUieu:  bic  iungen 
|bcrl  Scun)n. 


".  1-'  ein  (mcrrftidjS) :  ein  loortliu  r, 
darnntrr:  i.  c.  ©djUicliliu  ■' 


25 


V'.  n®a  irf)  bctraifjte  bev  nodjt 
G)cfi(f)te:  Sa  id)  Wefidjte  \niii\ 
bctrad)tcft]    |ljnn]    bev    nad)t 


l'J    Iiiiic    stellt  r 


•>l  gr  lil 


2  (.4.)  r  IIA.  )■         zu    II    Eiiphu.'i  [u.  1.]  r 

bifplltitn  unt         28  ^   r  viiederholt 

')  =  im  Glück;  vgl.  Unnre  Ausij.  Bd.  37,  :'>3T,  1.  ')  Alter  und  neuer  Text  nur 

rcruchiedene  Auffassun;)  von  t<bli.  Zuerst  als  ecce,  dann  als  nonne?  Vulp.:  =  Ubi  est 
tinior   tuus?  ')  Alter  Text  ==  Vulg.,  LXX;  neue/r  =  Hehr.         *)  Metzentius  ist  die 

Jkzeichnnmj,  die  Luther  -und  Melanchihon  in  vertrauliclien  Briefen  für  Herzog  Heinrich 
von  Jiraunschiecig-WdlfenMUel  (.finiiS  aBotft)  anwenden;  rgl.  Kösllin - Kaweratt  11,5-58. 
')  =  'flcill  flcic^lut!?'  Z.  32,  nicht  im  D  Wlb. 


5ßtofotoII  iinb  I)anbfd^tift(idf)e  (Fiiifrcige.    (.fiiob  4.  5.) 


477 


tat. 

.  Sfüll.  12,  JO 


[ö.  10.]  Noii  auditiim  publicum  et  magnum, 
.sed  privatum  in  aurem.  lactat,  quod  cum 
deo  occulte  locutu.s,  audierit  vocem  de!  Ut 
5JKinl^et,  quam  nou  quisq|uc  audit.  Glo- 
5  riatur  de  rcvclatioiie  singulari.  Ultb  tft 
bod^  ein  9hu-r  in  ber  ^aub,  ba  er  am  Iliifi= 
ften  ift.  @cf)lüaljen:  non  publice  ddccre, 
scd  [cum]  CO  agcrc,  omnibLUs.    äßenn  cincv 

ein  bing  fil)ct  unb  tracfjtct  im  noc^,  So 

in  t()un    oKe    Rottcnses,    ba«   ift   ein   rcdjtei 

^Jiün^cr,  btc  eigen  revclationes  I)aiien.   2Bil 

per  eas  ben  guten  §io6  ex  scriptura  fnicn. 

[m.  138"]  gin  !oftlid)  ])rooemiuui  luil  cr 

matten  et  loil  ^ob  meiftern,  qui  in  luio 

!■'  digito  plus  novit  quam  ipse  in  toto  cor- 
pore.2  [ö.  17.]  'Quomodo  homo?'  2)a  ger)Ct 
bie  !unft  an.  [ö.  18. |  'Kece'  in  servi.-^  .suis 
non  est  firmuni,  stabile,  fides.  'Et  in  angc- 
lis  suis  invenit'  positam  stulticiam.     V[ult 

20  dLicere:    SBtltu    from    fein    für   ©ntt    ut 
angeli  2C.  casus  Lucifcri. 
S)a§  ftnb  öerfe. 

[ö.  20.]  (S()c  fie  mit  bem  'f)evlien  bvauff 
gebentfen,    finb§    ba£)in    ab   sua    sapicntia 

25  [ö.  21.]  'unt)crfct)en§"  vel  in  ircv  torfjeit, 
narr^eit.    Etiam  liberi  eorum  moriuutur.  ^ 


JUS.  IG  i^ovet  eine  ftinune  steht  >■:  -] 

Non  auditurn  magnum  aut 
j)ublicum ,  sed  iiriüatüm  et 
aiiricularc.  bic  I)l)meliftf)C 
ftimine.  lliuntjev.  (|ui(le:n  non 
(inmibus  patet.  gloriatur  de 
revclatione  singulari.  Sche- 
mels pro  Sehimed  (zaililc  pro a.ajioic 32,25 
ain  Exo|di  32)' 


»  1»  (finbet  er  nidjt  treto) :  ift  fei= 
ncv  on  tabbcl  //' 

SSoteu   Ulli.  (Id-ii  r:   \Cif.\ 
VeP  Engeln. 


iv  (liekften):  jv  [übrigen] 


v. 

(nemen):  f)ülcn  r 


Cap.  V. 

[ü.  5.|  f)olen:  bcr  2eufel  loirb  fie  füren. 

[ö.  G.|  luiquitas  de  terra  i.e.  eorde  liumano. 

|t).  7.]  Sie  inngen   vultures\  9?ofc  tuBcn 

finb  bofe  tiutcn.    \'o.  8.]  Sßtr  lüollcn  nn  Don  "'»-^  f)anbe(n  mit,  ihi-n  r:  -f 

®ott  Iianbeln.  »lo  (brauffen):  auff  bie  ftroffen  »A 

|n.  ll.|   lügentes   pnllatos',   alratos-':   bte   >-mi  ben    (2}erbriirtten) :    ben    t)e= 

leibe  tragen,  bic  traurig  ger)en.    3ft  externa         trübten  ih 

4  IDlün^et  )•  wiederholt  ß  ^aub]  ^onb  inütjUclt  IT  suis  c  aus  servis  lH  stubile 
(le)  fidcs  20  ©Ott  (k.)  nt  24  ab  sna]  absque  möyllch  26  liberi  r  wlederlwlt  2H  .5.  r 
31  n-iuiin  r 

')  Sidie  oben  S.  264  f.  ')  Spridiwort;  vgl.   Unsre  Ausg.  g.  B.  lid.  40,  600,  22. 

')  Gedruckte  Glosse  hat  Ober.  •*)  Vgl.  Sernea,  Ep.  95,  44;  Marl.  6,  62,  4.  Vnltur  (Geier) 
in  der  Bedeutung  'räuherisclier,  begieriger  Mensch'.  ')  pullatus  im  Sinne  von  'ein  im 
schwarzen  Gewände  Trauernder'. 


478 


!)>tofotcr(  mib  I)niibi(f)rift(id)i'  P-iiitviif|f.    {.fiiob  5.  0.) 


facios.  [ti.  12.]  Ttiscliia  \\.  e.]  existoiitia. 
|ti.  13.]  Naj)litnJini:  perver.si.  @§  {)at  fi(^ 
mit  miv  unb  meinev  ©djtticftcr  Ucvlert,  in- 


■  ':■  (unb   iimdjt    311    iinrfjeit  bev 
3BilHCicrt  vnt):  unb  ftov^t  [bcr] 


i.si;Dic:io,Sf|uit  liOa.     [B.]    Prisea   cloqiientia   ift   eitel  bci'fcvcten  vot '  '/' 

fentenlj  gclucft,  unb  ift  fuv  ein  gvofie  ineif-  5 

()eit  9cl)altcn.     ^c^  [A.]  loolt,  \V.  M.]  ba§ 

ic^  baö  SBnct)  gav  aujlnenbig  tunb  [^ft  ein 

fd)cubli(!)cv  tiiclfrf;evl   ti  bot  fein  ©cntent!.    »  ■^r.  joie  (eine  mnnbcl)-  eingefuvt 

tuirb:  loie  4  ofixhm  \>h]  eiu= 
gcfnvt  tnivb  10 


(ai).  VI. 

|0.  3.]  oft  umB  fonft,  lunö  ii^  rebe.' 
[0. 4.]  f.sagitlae  .sortis]  'ftcÄeu  in  mir'.  U[nfev 
■ÖLCvr  ®L0tt  fjntt  nid)t  Hevlipte  ■'  pfcU,  \\}\\t 
dlLeere:  feui'iiV  -^^fcil.  In  pp[uliiio  .(5.:  sa- 
i'ji.  i!i.  7, 14  gittae  irac.  |l).  5.]  'futtcv^:  niixtiiin  pa- 
hiiliim. 


|t).  C]  Albnmeii  locrbcnS  nicf)t  gcffcn  fiabcn, 
@i  lüirb  [P.  M.]  ba§  plilegma  in  dvo,  <|iio(l 

abiioitnr.  |ii.  13.]  5111  mein  !vafft,  macljt 
ift  [)in  tneg,  licrmugeu  ift  bn  t)in. 

|l).  15.]  [P.M.]  Tantum  aftieiuntur  mca  cala- 
mltate,  quantuin  flunien,  quod  praeterlal)itiir. 
|ö.  14  IT).]  Sßcr  nid)t  'IiavmfHer.^igteit'  uM, 
finb  Uiie  ein  Umffer  ba§  für  über  rauffdjt. 
|ü.  10. 1  6§  mu§  öon  bcr  I)i^  gercbt  fein, 
([iiia  KC(iuitur  [b.  17.]  calor.  [li.  18.]  Vacnuni: 
ha  c§  lüufte  f'ungeteneteV,  ha  \M)\.'i  ift. 
(ö.  19.]  ®r  fcl)ilt  fic  Inniid)  fdicuflid)  bal)in, 
[gen  !I()ema].  Vinlt  (l|i. ■(■!•<■:  Clialdi'i  tjnkn 
mid)  berautt,  bie  tt)un  eben  nlfo,  ncmen  fidj 
iener  luci§  an.  6r  ift  nufbermaffen  jornig 
ber  ^iob. 

72  .0.  rh  SU  V>  lliüb  r  33  3;f)Cina(u) 

')  Alter  Text  =  LXX,  neuer  ^  Vulij.    Hebr 

fcfjmiljtoit  »oitb  üDctcitt.         ^)  =  Bund  Getreide,  s.  D 

z.  P>.  Umrc  Änsy.  Bd.  II,  711,  2.         ')  =  unyehahnt, 


Tl. 

.  i  (aÜe)    meinen   geift :    meinen 
geift 

.' (nod))  ber  Dä)\c,  lucnn  er 
fntter  t)Qt:  bcr  Od)fe  btodt 
nid;t  [*7(],  Uicnn  er  fein  |r//| 
futtcr  '^at 


20 


13  (e§  loil  nirgcnb  fort  mit  mir) : 
(öe)  mein  Uermügcn  ift  (b) 
tueg  rh 


as 


u  ''nid)t  beUnnfct):  Uicgert 


so 


.19  bie  pfa(b)tc  reidj  ?lrabia:  bie 
Pfote  reid)  ^Irnbin.- '/""«  '■••  -|- 


.  20  lücnn  fie  (brnuff )  !omcn  (finb) : 
Uienn  fie  |bnl)in]  !omen 

:  wörtlich:  hex  iliottjjdjtng  brr  ä)cv= 
Wlh.  s.  c.  /.  ^)  =  ren/ißele ;  r(/l. 
ohne  Wei),  also  Wildnis. 


35 


5ptototo(I  iinb  I)iiiib(d)tiftlid)c  (viiitväfie.    (.fiiob  <">.  7.) 


'17!l 


[ö.  25.]  Non  cogitatis,  ut  mc  consoleiniiii, 
sed  ut  [argiiatis]  houix  clepravetis.  [ö.  2C).] 
3(f  l)a'6t  eud)  geruftct  mit  »uortcti  ad  ar- 
gnondum  et  ein  lltllt  gcfiifit,  bil»  h  Ulid) 
5  jU  nidjt  machen  et  tiirgidi  ad  voxandum 
mea  vorba  [ad  offlaiidiim  verl)a  opprossio- 
nis],  boS  ir  |er]  oufpciet  tvol^ige  tuovt,  ba 
mit  ir  midj  bevjogt  madjcii.  [SI.  lös*"! 
spirituatis  vos   ad  offlandum  vcrba  despe- 

10  rationis,  ad  spirandiim  verba  desperationis. 
descriptio  pessimorum  istoniin  liomimitii, 
ut  Müntz[erus.  §o,  §0  [diciint],  fo  ^aftu 
gelctt,  pauftct,  fpriiet,  jpciet.  |o.  27. | 
©ruBen:  iusidias.   ($?,  ift  folrfj  biiig  [P.  M.] 

15   lüie  poeniata. 


»>■  36  unb  (bcii  miit  mit  »uortcii  3ag 
mndjct) :  iiiib  |  baö  l)f)r  mir 
(fpiuct)  paüftct  tüort  bic  mid) 
(fücv]3ag[t'|)  lu'v,^ngt  mad)en 
foücu '  ^ 


i'.  27  (rottet)  elücvn  5Je^eftcu  (ou§) : 
gralit  l^-Z/J  eUicrii  9Ief)eftcu 
grüben  rh 

tt  29  tüo?  (ba§)  rcrfjt  ift :  toa§  vedfjt  tft 


Cap.  VIL 

§Qt§  bev  ©alomo  gemncfjt  [P.  M.] ,  fo 

lüunbev  icf;  mid).    (fr  fjat  |o  Inel  teutatioucs 

20  nicfjt  gc()QBt,  e§  toere  beim  üon  ben  SBeibcrn. 

[D.  M.]    \on    est   autor   Saloinon.     |t).  8.| 

'Oculi  tui':  ba§  i[t  ttiarlirfj  ein  fetljom  fenten^ 


Yll. 


li 


[ö.  15.]  ,§enc!cn  ift  Subifrf;.^  fö.  IG.]  „gitel" 
i.  e.  3id)  ^ab  nid}t§  aufgeridjt  mein  tag,  [de- 
feceruut]  In  vauitatibms  ipsoruni.  tjab  icfj 
30  gelebt,  ift  öerloren  gehjeft.  3ift  gleici;  mol 
[P.  M.]  feer  fein  gcmarOt.  ''JJtcin  leben  ift 
toergebtic^  gcloeft. 

[ö.  20.)  i.  e.  äßo  mit  fot  icf)§  Bejaten,  ba§ 
35  id)  gefunbigt  ijdbi. 


».  10  fein  ort  (bleibt  loüfte) :  fein 
ort  -}-  tonnet  \)fyi  nirf;t  mcf)r  *• 

»nfagen  {ba§)  betrubniö:  fagcn 
füom]  betrnbniy 

V.  IC  finb  (eitel) :  finb  [Ocrgeblicf; 
geloeft];  dam  >■:  dclL'oeruiit  in 
vauitate  l)aben(t)  ni(^t'3  er- 
langt, nic^t§  on-jgeridfjt. 


»•  18  alle  ftnnbe(n) :  alte  ftnnbc 


18  .7.  r         19  ton  tentationes  Us        30  gctcBt  (fjali)  ift 

')  Im  allen  Text  ist  ran  als  Substantw  =  9Jliit,   im  Denen  ah  Infinitiv  =  paiifteii, 
d.i.  pustet  =  heraiisblasen :  <■■.  DWth.  hajixlen,  jiimftten,  piistitn,  iiherxelzl.  ')   Vgl.  oben 

S.  405  Amn.  ä. 


480 


5pvcitcto[l  iinb  Ijnnblrtjriittirfjp  Ifintrötif     (.^liob  8.  9.) 


Cap.  VIII. 

fu.  ].]  Xcx  ift  geirrt.  |ü.  11.]  Tnnotis: 
ba  foiiipt  abn  ein  ^^^octercl).  „5piiifen": 
baöon  mac^t  man  !al3ftiiclcii.-  tyin  3  ieiifi 
rf)or  [-]  1,  ein  pinfcn  [an]  nioS.  ein  3uii9= 
fvalii  öou  13  iarcn,  ba  mag  reuten  nnb 
faren.^  C'aniiet.i:  geroritf)t,  Bebilos^l?]*  [0. 1:!.| 
coutein])tor  religioiiis,  ^eud^Ier,  acrciliinl  ail 
l'^pionreos,  pi-i)faiiat(ircs.  ^ 


vni. 

1'.  II  (bic  ©if)ilff)':  \{\)  (ein  nio§) 
jdnlff]-  d'isxr:  \W.\  -|-  i.e. 
ipinljen 

tuie  fic':  Uio  fer] 
(eine  äöiie):  grac-  jJi 

i'-  H  (ift  matt):  Hcrgetjet  r 

>•'''■  lHilIiand)(t)(5cnä;:luVlljand),}cny 


( ap,  IX. 

|ü.  14.]  'anthnivteir?  orf)  iftS  and)  nirfit.  v. 
[O.  lß.|  iioii  civtlo,  baS  ift  6üfe,  iiiai;iia  tcii- 
tatio.  |D.  22.]  Sa§  ift  cin§  i.  o.  ba§  ift  i-- 
ein  mal  Irar.  |D.  24.]  'Si  non':  experiontia 
est,  fcdiitra]  fifjet  mnn§  boct),  ha^  fo^ugctjet. 
Supra:  eitel  gOücft,  [li.  27.]  gcljerb  i.e.  trau= 
rig  gckrb.     |ü.  28.]   furdjte  fd;mertjen,    » 

K»V.l   scüiirrl    HC   l'cdoailt. 


|li.  21i.|  „nnnuljc"  i.  <•.  Ijafe  id)§  lirrbienet, 
loammti  fdjlegtS "  nidjt  luilb  tob.  6u  ift  '^ 
nirgenb  ]n  unli,  ba§  id)  fo  üiel  leibe,  «jnac 
noii  pi-dsiini ;  bcnn  Hicnii  id)  mid)  fnrd)ten 
fol,  tan  id;  nid^t  anjridjten.  •! 


jii ». 


IX. 

u.  nmb(§)  Si'edjt:  uml)  mein  |'/'| 

3{ecC;t  •■ 
2:.'2)osift(§),ba§:S)a§ift(cine§r) 

baci  eine  \rh\,  ha^ 

n 

2«  6d  (fd;e»iie  irf;  mid)  nficv  alle 
meinem  tfjnn) :  So  fnrrfjte  irf) 
alle  meine  fd^merjten"  '•.•  (l'(:ii 
r:  \(jlf.\  ■)-  ne  redeaiit.  20 

■M  liiarnmb  (f)a6c)  id)benn  foldje 
(nnnii|c  miil)e) :  Ummmb  leibe 
\rh\  id)  benn  foldje  UcrgclilidjC 
plage  rh,   dazu  r:   (\m''    noii 

prosllllt.  25 

30  mit  (allem)  fdjnee  tonffdje:  mit 
fdjnec[loaffcr]  tunffd)e"' 

3;i  s/rld  r  von  Jl/irns  Jlttinl:  Do 
Christo    Mediatore    lo(|iiitiir. 

3-.  (2)enn  id)  lnci§  mid)  nnfd)nl=  -m 
big.):  (jo)  LfonftJ  !an  id)  nid)t'3 
tl)un  bü'j  für  mid)  fei),  r 


4jf)  Kill  :'.  icrifi  W.«  mo§  )(»)(         ■'>  ttior  c  avs  tov         4    tüoic  r  nicderliult         .'>IT  3»II9= 
fralu  l/is  foteil  unl  7  Caiiiietn]  narli.  Jfs  Ciirnicii  miii/Uch  11  .9.  r 

')  Alk  Übersetzung  hleilil.  ^}  Spiebeu;/  a»,s  Binsen  oih^  Wegerichstenyeln  pc- 

ßochlen;  s.  D  Wtb.  5,  .30J,  wo  :wci  Bckye  aus  iMthcr  /iir  Inldlwhc  Verwendung.  ^)  Wohl 
ein  Kindervers  auf  das' Katsenstühkhen.  geroricl)t  =  liöhricht,  Übersetzung  von  caiineta, 
ine  rieUcicht  statt  carruca  zu  lesen  ist.  *)  Bebilos  [?]  =  ßvßXoi,  Papyrusstaude,  Jlohr? 
'■)  Hehr,  hat  "liBui-s^  =  jn  niciiiem  Siidjtcr,  von  Luther  verwechselt  mit  i^ErBb  =  iim  inciii 
9{c(^t.  ")  Jlelf):  niaS".     Der  Stamm  3S"  hat  beide  BedeulungeH:  ©djiiievj  Icibfii  ««</ 

jaiirc  9(vücit  tun.  ')  fdjlcgt«  =  fdjlcgfl.  ')  ift  fehlt  1/s.  »)  qui  t:  aus  qiiae  oder 

vmgekihrt.         '")  Neuer   'Text  =  Hein::  5]3U3~iB3 


jptotofon  iiiib  f)aiibjd)tiitliif)c  Cfiiitrciflf.    (.^liob  10.)  481 

Cap.  \.  X. 

[ö.  1.]   5pfalm   14').     .40.   \ax   ncibvoS     «  i  'öJeinc^v)  fcelcn  (gratuct  für) 

mid)-:-  aiiffj   Uoltf.    ^\l   iiicf)t   teboii,    Un(         incin'cm;  lc6cii,  ^d)  luil  meine 

micf)  tob  Oetteii.    äßil  niid)  nieinaub  l)oieii,  {(age'n)  gefjcii  laffeii:  'OJfeiiic 

i  tril  id)  bei)  mir  felbev  frfjlua^cii.  feclen  [oevbrcufit]  mein  leben, 

^ä)  lüil  meine  Kage   (linber 

mid^  r)   bei)  mir  f)A]   ge{)en 

lajfcn 

[ü.  8.]  ©eerbcitet.    C§  ift  Uinjerm  .^lerr     ».  s  Seine  §enbe  baben  micf)  (mit 

10  (SLott  fotocr  trorben.  D(ei§  gemacht  nnb  bereitet  3U- 

gteicfj,  nnb  jnn  5Jintter  leib 
öcrfcndEt) :  Seine  .^enbe  I)aben 
mirf)  [geerbeitet]  nnb  fgemad)t  | 
(  h  öerjencfeft  mic^  gan^  nnb 
15  gar  r)  aCe»  Idq§  id)  iimb  nnb 

(uin)  nmb  bin.  llnb  tier= 
feuifeft  mi(^  fo  gar  rh;  da-n 
nm  Seitenrandc:  [<tI.]  (Umb 
nnb  umb)  5Jid)t-3  ift  an  mir, 
20  to.^  bn  uic^t  gemad)t  I)nbcft 

ober  nirf)t  bein  fei).  5iod)  Der- 
inirffeftn  mirf)  aI-3  f)ette  mid) 
ein  anber  gemadjt,  bcr  bein 
feinb  luere.  £0  gar  nimpftn 
26  bid^   beine§  eigen?  nid)t  an. 

[ü.  IG.J '^^(nffgerecfter\  ein  ftolticr,  iiisidiaiisuiu.  i.-. -»  anffgerecfter  l'elne  sichf  >■: 
prafdo   fit)et  fidj    nmb,    ba-j    im   niemanb  (ftol^er) 

entgetjc.    [ö.  17.]   mit  ^auffen,   mit  eim    >' n  ein»  über  ba§  anber:  ein»  über 
l^eer.  ba§  anber   mit   Ijoüffen  rli: 

30  daneben:  -\-   exeicitii.' 

[ü.  2\.\  lJl)i  apparot  nihil,  r|uam  caligo.         ».^i  jn(n)§  £anb:  in§  £anb 

1).  'ia  (ba§  ein)  ßanb  (ift),  (bc§  lierf)t 
biiie  finfterni'j  ift):   l)n5  |W(| 
Sanb,  +  ba  e§  [ftodl  bide 
35  finfter  ift  rli 

2ß  ^iiffaeredtteT  <•  aus  ^tiiffgeTe^ter  27  praedu 


'J  .10.  r 

4  tob  c  iiun  tob(t) 

c  aiit  praeil.ie 

')    Vuly.: 

pocnae  militant,  in  ine. 

Siitfter-3  SBetfe.    aibetüfieviefjung  3.  31 


482  ^lUotofotl  iinb  (|iiMb)(tviftlii1if  Piiitvägr.    {.fiiob  11.) 

\m.  139-j  Cap.  XI.  XI. 

|ü.  2.]  2oI  ev  alleiu  feben,  [er]  imi§  \a 
niidj  i)'6xm.    |l'.  3.]  Nnm  in   copia   |:il)iiii-     ».  j 'DJinffcii  bic  Seilte  (bir  nKcin) 
daiilia]  voi-bortim  tiionim  alii  f:icol>iml.    Si  jd^lueiflcn  ?:  ''JJiulfen  bie  i'cute 

Bnil  [-|-]  iioii    est  substantialis,   coiiconlat  -f  beiiiciii  (groffcti  Vlaubevii)     s 

fiiiii  toto    textii.     Tu    es  verbosiis,    et   tiia  Ql'olfcil   fJ;tlie^en  [r]i\    fdjUU'i- 

vcrl)()sitato  toilt  alio^;  ftfjlueigen.^  geilT-    dn.:n   )■:    ^n:    propicr 

'^\ä)    Uiil    in    Inffcn    Umffdjcil    uiib    fein  eoiiiam  pliirimam    auri   Ocü-      f..TOüici,i 

iiiQd)t  Ueifiid^eii,  iiiib  |iii|  bod;  iiidjt  oiifel)eii.  tLei-onoinii  .1.  et  lol»  .41.  eu-     4iiob4i,3 

todjaiuvot  liiodje  in  bei"  rebe.  piam  eins  tum-'  tucebo  lo 

bicf;    (jdjlncigc):    bid)    bc^ 
fdfjeme  rh 
in». r.  ®ott  mit  biv  »nt 
|u.  n.|  Die  t)cimlidje  lüeiftjctt,  nidjt  «lei     i' « iiiib  ^eigcte  (luaS er  nod))  I)eim= 
saiiientia,  benii  bev  9km-  lücis  baHon  nidjtö.  lidj  )wiö:  iiiib  jcigete  biv  ['//|  u 

^^^      [iliiplicia^]   6i-  ift  bir  Hicl  ju  giitig   und)         bie  |-/'|  IjeiniUi'ölcl  UuM§|f)eit] 

Spr.  :i,  21;  bcilier  fllllbe.     Tn^ehia  |pi-iiverl>|iisl:    meiiui 
s,  U;  18,  1  '.        .  .  .  '  .      '     ,  ' 

est  saj)|ictitia,  consilimn  3C.    tein  bilig  rebeii, 
»ai.'i^j^M.a;  tiQg  ^j^  fte()C.    Utiiiain  cleus  ostendieret,  sa- 

|)[i('iitiaiii   (iccultam,    (jiioniani  duplicia^  jc.  20 

Seiner  funbe  ift  fo  Hiel,  ba3  er   fie  nidjt 

aller  gebencEt.     Ipse   posset  duplo  pmiire, 

seil  boiiam  partem  peccatoniin  obliviscitiir. 

S)u   inodjtö''   fo  tiiel,   baS  er§  nid)t   nUcS 

lüil  gebenden,  merdeii,  ridjteii,  ftraffen.    ,3ft  25 

eitel  p<H'(icHiin,  figuratuiii.  u. » (lt)ic)    taiiftii    {\\\   cvfeinien): 


|ü.  12.]  *a3tef)et^  fjclt  fid;  fnr  ein  tueifen 
man  iinb  Ijabe  nenn  Ijerljen  im  Jt'eiO." 
|ö.  lliff.l  |l'.  M.]  6ic  fagen  eitel  gut  bing, 
bie  in  pdcritae.  "i^iftii  froui,  fo  geljet  bivy  U'ül. 


\\\)a?>\  tanftii  luiffen  r 
V  H  (uerftel)eii) :  mevden  ili 


17  (niib    Un'ivbe    crfitr   bredjen): 
(uiib  fo  bii  Ijm  finftevn  bift, 


:i  .11.  r  ö  Jiaci\  wisirher,  es  steht  elijentl'tch  l>es  [1]  ihr,  (tut  lltimh  nhcr  ist  deutlich 

vniderliott   -[-  l'jiulr:  [Ifelir.:  "^13/  Z'i   'V/ZO  steht  r:  ilc  Levi;illi;ui  rap.  ,41.  Sclmiliini   duest 

II  3)ic  c  ans  (®ci)iic 

')  i-  zum  Schiveit/e.n  Itringen.  -)  llrln:  rp'na.  Im  allen  Text  ahyeMlet  von  13 
=  Vlbjoiibftiliig,  (Icilur  bir  ntloiii,  hti  neiien  mii  ^3  tj;  eitle  Sieben,  ÖJroftfpti'djerfi.  6.  Motte  1,  I : 
3riJ  i-i  ^)  tu)ii|  t.iimen  miiglkh.  *)  Ilebr.:  np'r^nb  W^h^'S  ^  büppcU  fo  Diel  üüt'iüljint; 
s.  Kap.  12,  IC:  n^r^r-j  VJ  ---  üindjl  iinb  ayei-jljeit.  '■)  Siehe  Amii.  1.  ")  iiirtd)t.S  -  iimdjfl-j. 
';  Hpnv.,  nicht  bei  Thiele  und   Wander. 


SProlüfüfl  iiiib  ()niibfcf)viftlirf)c  Ifiiitiiific.    (§iob  11.  l'J.) 


483 


i  C'ap.  XII. 

[ü.  2.]  '©texljen.'   ein  feine  Ironi:i.  |t).  ".| 
3c^  f)o6  ia  fo  ötcl  öevftanb  olä  iv.    jü.  r..| 

'('i)fi;it;i[ti()nes]  opiilcnloriim^  iit  vos.  laft  Clld) 
bimcfen,  quod  sitis  lux  iiuindi.    6in  ariucC' 

10  liedjt  üevadjt  iv,  aVi  ba§  gar  nicf)t§  fan  et 
tanieii  ftojit  cudj  bran.  !^ä)  bin  nurf)  ein 
Hein  todjt,  [ü.G.j  sod  coutumptis.  [ü.  ;>.]  iiorf) 
tuil  idj  bleiben,  folt  alle  anlauffeii  nnb 
ftoffcn   an  mir.     Coram   coufidentibnis  fnr 

15  ber  gvoffeu  fingen,  bcr  iDcifen  [fid;even]  Sente, 
bie  g;ruti.s  l)aOen.  fan  inen  bcv  giiff  feilen. ' 
Germanice:  für  bcn  gebandeu  ^JDlLeifter  !tug= 
lingS.*  Non  solum  lingiui  [antlioi]  valiiil, 
sed  etiam  [spiritu]  sonuoiie. 

20  (Sä  fielet  atcr  ba§  Sicd)tlin,  bo§  f ic  f idj 
bvan  ergern.  ©tolljcn.  Kxponentla  docet 
no.s:  Nü.s  lumeii  funiigans,  coiitempti  Ccsari, 
FerdLiiiaiido,Papae,Card|inaIil)iisct  tanien  jc. 
[U.  G.]  @§  ge'^et,  loie  e§  [il^tl  ftefjct  für  äugen. 

25   Nos  pressi  [?J  summa  in()])ia,    Impii  abim- 

dant.    Eck  jc.    [ö.  21.J  'P:Huii(lit.'    e§  luirb 

noc^  S)aöib  gemad;t  jc.    [ö.  22.  |  l'upnlum, 

sur.  1, 52     'i»i  'li'iil  G'^t,  'bringet  er  erfnr',  l'otentes 

de  sede  deponit. 
30         [331.139"]  [ü.  25.1 '3(rr',  pi-i"fiipes  [ullLi- 
miLS  versus],  ha§  ift  iljt.  ^ 


hjirbS  Ulieber  nuivgen  ))  (11) 
3:0-5  ixn\ia  U'irb  ein  liedjter 
morgen  tuerbcn '  '/' 
»■i8in(n)v  &xab:  jn-j  (S^xab 

XII. 

»■ '.  nnb  ift  ein(e  Sampe  bcn  vci- 
djen,  i)crad;tct  jnii  jvcm  Ijorljen, 
':Jlber  jngeridjt,  ba-j  fie  bic 
fuffc  brau  ftoffen):  unb  ift 
ein  öerac^tet  liedjtlin  fiiv' 
ben  gebunden  (bcr)  ber  ftolljcn. 
Stcl)et  aber  ba-S  fie  fid)  bran 
ergern  r,  dantlur:  [(ff-\  i.  e. 
glummenb  todjt. 


6  .12.  r         zu  7  [V.4]  'SSetlac^l';  sciliicet  sua  [.2.]  cum  |.1.|  sapieiiti.i  r         /;  t.iiiifii 
c  aus  bennod^  3$  V\n\  ^ijbw   Jl«  ll    ("orani  c  uns  3n  ISjW  Non  si.limi  bis 

sermono  unl 

•)  Im  alten  Text  scheint  nssn  =  bil  bifi  öerblin(e(t   gan:  misgelassmi.  ')  für 

c  aits  in.  ')  Gegensatz  s«   dem  lUiufujtn  t%  am  firiffe  ^aben,  d.  i.  seiner  Sache  sicher 

sein;   vgl.  U>isre  Ausg.  Bd.  31',  106,33.  ')  =  Besserwisser;  rgl.  z.B.  Unsre  Ausg. 

Bd.  30  -,  634,  6. 


SV 


484  -|'vDlofo[l  iiub  Ijaiibfiliviftlidic  Piiifröiic    (.(öioti  1.'!— ITj.) 

tap.  xiii.  xm. 

>■'.  3  2od)  (tuil  id)  iion  bem)  ?III^ 
ined)tir(cu  rcbcn,  luib  (l)nli 
luillcii  ©Ott  311  tabbclii):  S^od) 
tnolt  lä)  gern  Inibcr  bcn  |  >-|  3111=  s 
nied)tic\m  vcbcii,  imb  luolt  flevn 
mit  Giott  (bauoii)  vcd;teii  |///J 
|o.  7  8.]  3r  ^'^olt  gern  ein  mal  mit  ®ott 

bi)piitirn,  rixari,  nrgucrc,  bef viigcii, l'cfpred;en, 

licvicdjeiiS  Ibalioit]  I)niibclii.     älMr  tiuiiicn  lo 

iiidjt  bijpiitieveii.  äBiv  fdjdtcn  ciitUicbev  ober 

fdjaljeii  un-5.    &mx  fad;eii  f)elfft  ir,  non  fe. 

•S^jiüb  ivvitivt  fie  nur.     |li.  l.'l.|  'feilen'  i.  f>. 

id}  tril  red;t  rebcii.  '^m  h  beifjcii  /mf,  da,:u  r  virhf  nm 

Lullicrfi  Il(iiuJ:  I)alteu  n 

'»"■i'-ev  »Dtrb  mid;  bod;  evlpuvgen 
mit,  dazu  r  iiiilit  von  Luthers 
Uand:  ob  er  mid^  gleid)  er= 
Inurgct,  mit  idj  bcniiod)  niiff 
in  (tvaU'en)  Ijoffen  m 

|ti.2r).|  Toliiim':  bn§  Cjaben  fie  nid)t  Pcvftanbcn.    i'-  -'7  fn(f)§:  fuö 

(  ap.  XIV. 

\M.  10.1  3ob  f)Qt  bie  3>igi(  nnb  baS  fcg- 
fciir  gcbnnet.    Sa§  23ucf)  ift  geluiflid)  post 

I('iii|>(ir:i  Saldiiionis  gemfldjt,   ift  sapieiitin  cl  25 

(■lixjiicntia  briun.  [ü.  l.">.|  äBoU  gern  Unbev 
lum  ber  tentaljiion  !omcn.  |l).  in.J  (!iit(:i  «-a- 
v:it  K.-  |ü.  20.1  'Söefen':  P'v  rcbt  boni  gnnlicii 
ftevben.    |b.  21.|  'äßeiä  ntd)t':  »nenn  er  tob. 

Cap.  XV.  XV.  30 

[tj.  2.|  „3inn  luinb  rcbcn":  ift  Inol  scn-  «  l- fo  (jnn  bcn  liniib)  rcben:  fo 
tciitia,  sed  iion  i^eiinanica.-'  Seine  fünft  anffgcljtafen  »Dort  \i-\  rebcn 
6Ic()cn.  i.  o.  Iiabere  venlreiii  [ilciiiiii)  vciitis.  unb    (feinen)    Onndj    (mit 

8  .1.3.  r  11  (lis]nuture  r  12  [rfjaf)Cii   //«]  =  fc^abcii  uih-r  fcf)taf)Cn  /'?/         iinn 

(et)  (fr  2.9  .14.  r  Hl  .15.  r 

')  Nicht  bei  Dietz;  =  kennen  lernen  wollen,  re.rsiichen,  k.U  Wlb.  s.  r.  ^)  An/'dm/ 
ilex  llexamctern:  gutta  cavat  la)>idein,  consuniitur  aiiulus  usu  oilei-  iion  vi,  seil  saopo 
ladendo;  r(ß.  Otlo,  Sjmclnrmicr  der  Homer  S.  ir,r,f.  ')  Vyl.  Otto,  Sjirichworlcr  der  Mmer 
S.  :UVtf.     Von   L.  doch  luiufiy  deutsch  (/cl/iwtcht ;  r(jl.  z.  B.  Unsrc  Ausy.  lid.  :il',9T,  21. 


iprototüK  iiiih  ()aitb[cf)viftlid)c  (Jiiiltägc.    {■'^ywh  15.) 


•185 


bit  uimpft  imfevm  .^[crr  ®|ott  bic  cf)ve,  bic 
bu  im  mit  loorten  c[eim  folt.  Kopetit  suo.« 
sermoncs,  supra  caiiiut  .4.  Sie  miificn  ben= 
noc^  biet  bingS  C[d]oü  1)aben  [Don]  bcii 
5  patribtis.  Patres  fiaBeti  m\]n  o,d)altin  de 
seriuonib[Us  amiconim  Toi),  «jnam  de  ser- 
monibus  ipsius,  quin  cogitaverutit  eüiu  lo- 
qni  ex  impatientia.  Sunt  eoiioiones  lejjales. 
[ö.  19.]  per  incdimii.  @inb  nHcrbing  rein 
10  getreft,  f)Q'6cn  nidjt  idolatriam  gctjotit.  [ti.  20.] 
'SBeBet'  [in  torroHbns]:  et  fd)Uiebt,  tuei?  nicfjt, 

toic  lanc\  CV  lebt,  nt  swniifnr. 

[t).  22.]   a>evti-aliict  nid}t,   ift  nid^t  geloiS. 

15  [b.  24.]    'fdjlaljen    in    nibcr',    op])rimnnt. 

-Cf.is,  7      iö.27.|T:idipesu()]Prodiit'(mamps|^almo.73. 

Bruften  fic^.    Adipem  siiuni  conclusernnt, 

bcm  fjaticu  \inx  flcfolgt.    ["».  2r).]  @r  ift  ein 

T)atftan-irtcv  tropff,  bev  fid)  loibev  ©ott  auff= 

M  lehnet,  barauff  ftefiet  er  pompa,  actione 
siia  jc.  Non  est  simplieitcr  malus,  scd 
abundat  nialicia  ttiic  Gd,  Cochleus.  [ö.  27.] 
Significat  liauddiibie  conspirationen»  [P.  M.] 
potent  um.    Sic  bos  cra.ssus  jc.    2ßa§  frage 

25  id)  tiad)  n[nfcrm  .^[crr  ®[ott. 


30 


[b.  30.]  Lingua  est  'flamma',  iuipetus   orit- 
est  verbuni. 


35 


[b.  31.|    'Xon    urcdet':    er    Tjot    !cill    tioft, 
Vanitate  dcceptus  erit  iu.stiibilis  [nou  iiabe- 


Iiifft  fiiacii):  llitb  (fid)  |>-|) 
feinen  Imnd)  fo  bleuen  mit 
lofeii  vcben  ili.  T)if  nlfc 
Glosse  SU  Sufft  3)a§  ift,  iml 
lofcr  lüort  fein,  ivlnl  ijc- 
strichcn. 

M6  (ber)  llJenfd)c:  [ein]  ^JJenfcfjc 


«.  n  (nod)  Ijat  er  forge,  er  bcvbertie) : 
furcfjt  er  fiif)  ber  üerbeiBcr 
!ome  '•//. 

«•.•7@r  C^at  fid^  hjiber  jn  anff= 
geM)net,  unb  Ijnt  fidjfcft  luiber 
in  gefeljt.) :  Pr  trüftet  fitf),  »nie 
ein  fetter  »uanft,  Unb  macfjt 
fid)  fett  unb  bidf  r:  darunter: 
[(r!.\  Scil|^ieet  contra  Dciim 
sicut  büs  pinguis  et  crassu.s 
pugnax;  danchen:  sicut  ro- 
bustus. 

u.  29  reid)  (tnerben) :  rcicf;  titciöeii  rh 
fein    gut  luirb    nirfjt    (.^n- 
uemen):  fein  gut  luirb  nid)t 
+  Beftetien '  rh 

Unb  tüirb  fid}  nidjt  au§= 
Breiten:  Unb  fein  gludf  [rh] 
Uiirb    fid)    nid)t    auSBreiten^ 

u-  M  unb  (Uiirb  lueggenomeu  hier- 
ben)  burc^  bcn  obem  (jrc§) 
munbeS:  unb  bnrc^  ben  obem 
jreS  munbeä  l)t)n  tucgf  reffen  rh ; 
dazu  am  inneren  Bkctirande: 
i.  e.  liiigüae  os  et  Spiritus. 

«31  (Gr  ift  fo  Betrogen,  bnS  er 
nid)t  gleuBt,   ba§  crgcr  mit 


>)   Neuer  Text  =  1kl»:,  LXX,  Vulr,.  -)   Thbr.  D>:r  =  tt)t  SBcfiÖ,  3lcid)lmii, 

Lutlicr  =  [ein  glutl  ixl  im  allen  'lext  überselien. 


486 


fiviitofciH  iiiib  I)niibfd)rifüid)C  (^iiilväijc.    (X^^oh  15.  16.) 


l)il  c(iii.«()lationem]  et  non  erit  aliqiia  cnn- 
imitalio  eins.  St  meinet,  er  ^el)  certus.  sed 
iioii,  (Iccipitnr  eins  .spcs  et  sapientia.  @r 
gclict  baf)er  tjctrogeu  in  feint  fl)nn,  sed  est 
opinio  fallax,  ci"  ticftcljct  nil^t  :c.  dccipitiir 
5Pi- 7. 10  [?)(](>  prae.scuti  spe  et  futura  ps[aliuus  .7.  fni- 
stationem.  Vanitas  erit  nierces  eins.  (St 
[a?(.  140»]  gIcuBt  nidjt,  ba§  fein  bunrfcl  irre. 
Non  credit  .«e  (esse)  vivere  [scil[ieet  deeeptus] 
in  vauitate,  adeo  deeeptus  est,  Sed  vanitas 
retribuet  ei,  erit  eins  reniimeratio  vel  Non 
erit  stabilis,  vanitas  Vöilb  fein  lo1)n  fein. 
3t|.  7, 9'<^j  „Qj,  ffcdideritis,  non  pernianebitis.'  ^ 


Cap.  XTT. 

ff.  2.]  'Consolatores'  afferentes  laboruni 
niolestiani.  ^x  plagt  mi(i)  tüot  mit  chn'cm 
troftcn.  ?ir  toolt  micf)  troftcn,  foTt  micf) 
nkr  »noI  öerjiüctUcIn  machen.  Sie  troften 
nic^t,  fc^eltcn  in  nnr.  fvr  ^.ilagenbe,  Bittere 
tvoftcr.  Tn§  active  lautete!  fö.  3.]  ^t 
madjtu  mir  erger,  ]>rorsus  inerndiH  f Ra- 
bini] sunt  [T.  M.]  vertendis  metapheris. 
ft>.  4,'.^.]  '«mit  Porten'  irott  itf)  eutf)  audf) 


jm  toerbc):  (Sr  tuirb  nii^t  it- 
ftef)en,  bcnn  er  ift  (mit)  l)nn 
feinem '  citcl(!eit)  fbundEcl] 
Betrogen,  llnb  (ber  feföc)  eitel 
(bnncfel)  Jotrb  (1))  fein  lotm 
Jüerben  rh :  daruhcr  am  oheren 
BJattranilc:  (Non  credit  se 
esse  [vivere]  in  vanifate,  adeo 
deceptns  est,  Sed  Vanita.s 
retribnit  ei  Bemalet). 


»  ■"  o6gc(Ie)fcii:  aBgcriffeu  rh 
».»Bringt  (lift):  Bringt  fetjl  >• 

XTT. 

1'  2  (eirnbe)  Iroftcr:  ^ticrbricflic^e) 
leibigc  \rli]  Ürnftcr 


»  3  h.in§  ^feitet  biv,  bn>5  bn  ant= 
ioorteft):  tüo§  mod)t  bir()  fo 
(fec!)  fredö  olfo   ^i   vcbcn  rh 

V  5  (ans  bem  finn  rcbcn) :  -  troften 


fd^onen.      [ti.  6.]    Et    coramotio     labiornm  iu  p  >;  .'•7t7(/  r:  |)arcere  i.e.  nt  par-   25 

[meoruni]  parceret  i.  e.  Loqneretnr  parcentia.  cerctnr  vobis  dolor. 

Sinb  pmal   sifjnificantin  verba,    qnae  non 

possunt  reddi.     [b.  7.]  '3lIIe§  ioaS  id)  Bin.' 

totnm  menm  cnmuhim,  mein  gan|en  fianffen: 

2eiB,  leBen,  et)r,  gut  unb  a'[Ie§  3c.    fö.  8.] 

Polor  facit   nie  rusiosnni,  nt  fit  testis.     ^ft 

nirf)t  Hon  U|  nfcrm  .^i  crr  &\  ott  gerebt.  '^un|= 
lid^t  gema($t'  scil|icet  dolor.^  Tie 'rnn^el 
.^fugcn  h)oT,  Uia§  itf)  [Bin]  Teibe.  Sßic  fleg- 
Ii(f)c  loort  fiuba!  Sautet  fiel  aubcr§  benn 
ber  anbcr  prebigt.  Sie  laut  burcf)  au§  alfo: 
5S?er  from  ift,  bem  ge'^et§  hJol.  % 


OS  menget  (hjiber  midi)':  ,^euget  30 
[(oonmir)]  (mitcinanber)(  ",^u 

Ijaüff)  r.    Dir  (iJossr  (.J^CUgct) 
2)a§  ift,  jr  BeBelff  kiibev  mitf). 
Iiit  zwar  fii'sirirJie»,  Jthihf  (ihr  ^_ 
in  doi  fohjcnden  liihcldruckcv.  35 

B.  10  (f)6nifcl)^ :  fdimeBlid)  >• 
»■  12  3u(riffen) :  3U  ftoffcu  r 


3  spe(8)  T/x         T  Vanitas  er!t  durch  ftlrich  tn  Non  credet  Ä  4S5,3S  gezogen         11  vcl  r 
7fi  .16.  )■         17  nKiIesliani  c  aw.s  (one)  molestiani         31  fit)  sit  müi/lich         35  Sautct]  Saul«  J/a 
')  [einem  c  aus  (ein«  ')  Die  alte  Übersclzuny  bleibt. 


SProtofott  mib  ^niibit^tifllic^e  Giiitrögc.    (|>iob  17-19.) 


487 


Cap.  WTT. 

fö.  7.1  ['mombriri  i.  c.  id^  gcT)C  bnfici 
h)tc  ein  f($cit,  'fc^attcir.  [b.  lO.]  'ftauBe': 
alle  mein  fjoffnung  k. 

Cap.  WUT. 

fti.  2.]  Soft  ief)cn,  \va-i  bei  30ßeiit^cr 
tnad^en  Itil.  (t).  3.]  OculLs',  ba§  h)ii  nid^l 
reben  t()üren. 


fti.  9.]  Sitienlcs:  bie  flcin  icnbcn.  ^ft  iia-i 
getröftet?  [b.  13.1  '-^aub'  f)eift  ev  (jie,  traS 
15  er  an  ^at:  vestes  jc.  fb.  14/15.]  Pallatia: 
C§  ftnb  |iastorales  ca.sae.* 
ftt.  10.1  V|iilt  d|iccre:  Unter  beneu,  bic  in 
feim  T)aufc  tooncn  nnb  erBen.  fti.  20.]  Senes 
et  iuvenes  ioerben  fd^redEen  jc.  ^ 


Will. 

■>  toerbcn  tnir  ((fnr  bir))  9e= 
ncfjtct;  tiH'rben  luir  geachtet - 
ba§  Sierfjt  bc'n)  ftottlpieu: 
ba§  Ciedfjt  be[rl  öottloicu 
birb  i(m)  fe(i)ten:  ȟirb  ']\n\ 
fc[TlIcn\-  >■  wiederholt:  fcÜeit 


V  !:■  u'Ber  fein  (^pnlTaft):  über  fein 

'Uionniigr)  r)ntten  >l> 
i>  i'-Mtin    feine 'ni    gcfcf)(edf)t  :    jiiii 

fcinefnl  -|-  erben"  rh 
i'--;i  nidf)t  (!ennet):  nirOt  ncfjtet  rh 


Cap.  XIX.  XTX. 

fb.  2.1   'Altoritis',  multi  dolore.s:  ]>s|al-     »  2  (teubet)  mid^:  |3einiget  [/'l  mtd) 
$1.34,20      miis  .31.    [b.  3.1  fert  mir  mein  fndf)  umb  in»  3  bo§  jr  mid) '">■  nmtreiBct  "«^ 

fpervertit ,    perdidit].     fb.  fi.]    Wit    feinem  f/rt.«  r:  -|-  -\- 

^^ageneti   vd   ftridf.    Gr  rebet  anbcr  tbort 
SS  benn  feine  .nmici.    fb.  IG.l  Servo:  23?er  ligt 

bcr  ligt,  ba  l^oret  ber  fned^t,  toenn  ber  öcrr 

ligt.     fb.  17.1  'Halitiis'  i.e.  verbiim  et  ce-   o. n^cin  SOßcib  (fc^ettiet  fid^  für 

niittim  meiim  Jc.  non  potcst  aiidiro.    e§  fol  meinem   obcm  :    ''llJcin   S^eib 

nic^t   foetor''   fein.     fb.  16.1    ^^^  vocantis 
30    fcum   gemitii]    et    volentis    imperare    siciit 

antea.    fb.  17.1  Abalienat  sc  a  vocante  nie. 

G§  fol  verbum  contcmptii.s  fein:  bu  elcnbcr 

menfc^,  h)Q§  fol  idf)  be^  bir  t^un. 


(entfrembbct  firf)  bon)  fteflct 
fidf)  frembbe,  locnn  ii^  l)f)r 
ruffe  rh 


2  .17.  r        6  .18.  r        21  .19.  r         su  31  Units  ainieiis  ikhi  polest  pollucre  aUenuii.  r 
')   Vulg.  hat  coram  vobis;  LxUlicr  fibersetzt  für   clotcn   nugcii.  ')    Neuer  Text 

=  Vulg.,  Hehr.,  alter  =  LXX.  ')  Neuer  Ted  =  Hehr.  «)  Die  frühere  Über- 

sdzwu]  lautete  ipaBoft,  die  neue  .^uttcil.  ')  DioiC  Übersetzung  wird  in  der  Bibel  1-545 
noch  einmal  gelindert  in  in  feinen  öülctn.  Hehr.:  V'iW'ia  —  in  feinen  äßp^nungcn.  ')  We'd 
alte  Übersetzung:  fd^etoel  fic^  für  mcQnent  obem. 


488 


"PtotofüII  imb  Ijaiibjrfjviftlidjc  (^iiilriiüc.    (.fiioti  19.) 


f3^(.  I4ui'l  'filii  uk'ri.'  tarn™  iiullos  Iiabet? 
\}l.  L.]  faniiliae  jc.  \V.  M.]  5}teincv  fiiecfjt, 
fiiibcr  bcrad)tcn  mid^.  [b.  18.]  Sßcnn  td)  ftc 
ein  \vtmc[  ftvaff  ober  fd)cltc,  gcBcii  fic  nidjto 
an  ff  m\ä).  Sßciin  iä)  mein  nmpt  Uni  üben 
H  tljnn  als  ein  t)Ci'r,  „l'crad)ten  fic  m'id)" : 
£if)C,  Uni  bev  alt  ,'c.' 


t«i. 


|ö.  21.]  Sßcnn  U[nfcr  •^(crr  ©[ott  ein  fdjlcdjt, 
fo  f)Qt  bic  iuclt  lUfaif)  .yi  ladjen.'-  Et  mds 
3cj.;i3!3|?|  i"i'|'iitaviiiui.s  cum  novi.ssirnum  K.  Et  Cou- 
fiilit  in  (Ico.  [ö.  20.]  i.  c.  ilcntcs  eminent. 
3ft  fein  Ijaiib  mt)ei-  i>a.  |b.  21.]  'gcrurt' 
|i.  c]  fletvoffen.  [ö.  22'23.]  5ßenn  iä)  fd)on 
tob  tiin  .'C.  |li.  2.5.]  Ip.si  civiiiter  iiitclli- 
Himt,  (|1I(k1  di'us  vindicct  ,'C. 


1^  bic  juncjcn  .ßinbei  (neindjlcii 
mid),  Uiennidj  ntidj  anffniodje, 
fo  rcben  fic  tum  iniv):  bie  s 
innren  ^^inbcr  gcten  nid)t3 
anff  midi  [rli]  3Benn  id;  (fic) 
mic^  Unber  [Uiibcr  nnf]  fic  fc^e, 
fo  gekn  fic  mir  Bofc  luort 
vom /unteren  Bluftranda  mit  lo 
Strich  cimicwicficn. 

■■\  (bod;)  jf  meine  ^leiinbe:  ji: 
meine  gveunbc 


28(53© 

iMOSDseat.s'/cw /-•■[<;/.]  ■-■« 

-]-  erlofergJctter  VindcxQuia 

C'hristiis  viiiclicat   nos  conti'a 
Iiomicidam  nostnim  dialinluni 
sicnt     proximus     .saiiijiiiiic.  ■' 
Ttdziiam  unteren  Rlaltr<iniJc:  'n 
(Weift)  i.  c.  spirifii  vocor. 

fb.  27.]  Wir  ,5u  Inft,  in  c<Mis()Iaii(>M('ni  iiicani    u  :t  !eiii(cn  anbcin):  tein  frcmlj= 

vidoo,  Scd  alioni  cnm   noii   vid('l)un(   [sicut  "isiX  rJi;  dar  unter : -\- fi'xKwi  \oi 

vos  ctiam].     Vos  non  vidchilis  cum,  vluU  cstis. 

d[icero:  [IK  M.]  ©oUcnä  bell  fd)onen  fprncfj  so 

[lier!eren]  ift  f unbe  unb  fdjanbe.    \1\  28.  |  ;\ft 

[1*.  M.]  tein  beffer  brinnen. 

Cap.  XX.  XX. 

[ö.  11.]    Peccatu  «icculta:    bic   er    nid)t    iv  11  ©eine  gekinc  Uierben  (feiner 
cr!ennet    nnb   kfanb,    bie   bie    U'elt    nid)t         iiiftcnt  entgelten):   ©eine  gc»  ss 
ftraffet,  ftraffet  ©ott,  3)n  gel)et  baö  argu-         Beine lüerben(nnil) feiner I)el)m- 


14  novissimum  c  nus  uuvissinuis  14lli>  Confidit  c  aus  confidit  Ui,17  flcriu't  bis 

getroffen  unl         29  etiani]  cstis  iiüi'jlicli        Sl  [Dcttctcnl  (jii)  ift         :U  20  (c  aus  2(\))  r 

')    Verächtliche  S'pollreili:  der   Kimhr  und  Kiicdilc   als    Bcispid  in    direlcler   Kuh. 
■)  Als  ironiscitc  Kcde  aufzufassen.       ")  Die  letilcndrci  Worte  fe/ilcn  in  der  i/cdruclctcu  Glosse. 


$rotofo[I  iiiib  I)aiibfd)tiftlid)e  (yintrnrir.   (■^M  20.) 


489 


licfjeit  fünbc  |UiilIcii!  hiot  1)0= 
jalen)  (tucrbeii)  ili:  dainhir: 
5ßf[alm  .89.  und  die  ncncvim, 
JJhcrsetzuny:  -f  Seine  3?ei(b)  = 
[nle(n)  loerben  feine  rjclimliifjc 
fiinb  luol  Be^^alcn.' 

13  (©ic  luirb  HeiTioItcit  tiicvbcn 
iinb  nirf)t  31t  f\ctaiieu':  ©ic 
Unvb  niiffgeljniten  unb  l)()m 
iiiiijt  (^eftnttet  rh:  (ln:.n  r: 
^-  (fs  icf)niecfct  \){)m  fiiife. 
?(t)cv  lüivbs  nicf;t  Ucrbalucii. 


iuf'iitnm   brailff,   (|iK)il   habi'iit    pcccata    00- 

ciilta,    i|iiac    dpiis    puniat.      I^u    [^    uicfjt 

ml^et,  toil  \^  bo(^  beii  Rabinis  cnioein  figere. 

W-  »0, 8        Ipsius  ossib|  US  .solventur  absoondita.    p.s[al- 

5  nins  Mose.  Totii.*  nmiidiis  i'ü-norat  |>ecca(iim 

originale,     [b.  12.]   Cum   piacucril   [.2.]   et 

dnlcuerit  ci  ininria  falletur  tarnen  in  lingua 

[b.  13.]  et  'parcet'*  in  ea  et  non  roliuquetur 

ci.  Nns  germaniei  feinen  6illb  babon:  G^r 
10  frifft  ein  nieblid^-  fiiflein  \ha^  f(^me($t  im  fo 

fnffe,  nlier  er  f)ot§  notf)''  et  vtff)t  nnqtnrf  an, 

sed  cv  InirbS  nicf)t  berbalnen.    (H  ift  ein 

[1.]   fdöcnblicfie  figur,    bie  man  nid)t  >boI 

geten  fan,  Seqnentiafb.  1-lff.]  geBenS.  fb.  14.] 
15  S§  tnirb  ans  feiner  l'of^eit  leine  fpeife  tocrben. 

fb.  17.]  Non  videbit,  sed  ego  Zophar,  mit 

tt)itb§  (Sott  fielen.    2Ben§  eim  iiBel  geriet, 

finbet  ev  Inol  fcntc,  bic  in  fc^elten,  nt  liodie 

nobis  fit  a  Papistis.  fb.  21.]  'opci?'  [b.  18.] 
20  ©eine  guter  luerbcn  Brnffer  iinb  Bofe  Buten 

Kriegen.  Pistoris'  et  Broitenbaclui*  liberi  non 

fruentur  l)onis  jiaternis.    fb.  22.]  '5Rul)e'  vc;! 

ungludf.      [b.  23.]   'fcnben'    scil[ieet   deus. 

[b.  29.]  S)er  !nn  ntdjt  mljer  prebigen.  Male 
25   tibi  est,  ergo  nialu.s,  econtra.    !Si  servaveris 

legem,  iustus  e.«.    Sic  alii  per  totnm  librum 

concionantur.    '^^  loott  gerne  tniffen,  tüer 

ber  Autor  be§  Bucf)?   töerc.    G§   ntu§  ein 

feiner  9JJan  fein  gctoeft,  ber  doctrinam  legis 
30  unb  promissionum  tüol  berftnnben  Bfit  mib 

üuS)  xtxS)  im  (Seift  it. 

zu  9 — 13  Ut  dux  Ilenricus  Bruii8[wigensis.  Besonders  seif  dem  Jahre  lö38  lebte  Luther 
mit  Herzoi/  üeinricli  rnn  Braunichweig -WolfenbUUel  in  «tthidif/cr  Fehde.  V(jl.  Kiisttin- 
Katoerau  TT,  55Tff. 

')  Im  alten  Test  ist  Bir^is  =  LXX  richtig  als  jiigciit  üherset:! ,  im  neue»  auf- 
qefaßt  als  Participium  passivi  von  n^S  =  Ucrtcrgcn,  also  I)cl)mlid)e  |iiiib.  ')  =  appetit- 
liches, zartes,  vgl.  Unsre  Ausg.  Bd.  .90',  fi.S'.i  Anm.3.  ')  l>r.  Sitnon  PLitori.i  ist  Lcipziiicr 
Ttechtsgelehier  iiyul  Kanzler  des  Herzogs  Georg.  J489—l.'>ifJ.  Vgl.  lüokcr,  Tischraleii 
z.  B.  Nr.  IS  lind  Allg.  Deutsche  Biographie  26,  78fi.  ')  Georg  von  Breitenhach,  Leipziger 
Jurist,  war  im  Frühjahr  ir,40  Kanzler  des  Kurfürsten  .Joachim  von  Brandenburg  getvarden. 
Vgl.  KroJcer,  Tischre/len  Nr.  377:- .  .  .  Cum  dixeris  ad  morionem:  „Bibe!  Jlaec  est  corc- 
visia'  ridet:  .9ld),  inriiiit.  nihil  est!'  Sic  SBrcilcilbod),  Pistoris,  gistcbfii  fiiib  h)ol  foiift 
in  tuclbt  t)ciibc(ii  tliig,  sed  hie  plane  excaecati  non  audiunt  nos  .  .  .  SBcitii  iiinn  jagt:  „Avii- 
ritia  et  usura  est  contra  Denm",  bo  ladjt  Söteitenfiod^  unb  ipott  unjct 


490 


5profofDl(  iiiib  f)nnb|rf)vitl(ic^c  eintrage,   (.^iofe  20.  21.) 


\^l.  UV]  a«l  .11).  capnit.i 

fcap.  19,  0.]  in'ius  valehat  imperiiim 
meiim,  spiritiis  mens,  animiis,  voluulas. 
IMelathcsis  est  valde  Irequeiis  apud  ludaeos. 
58oVH,  tolt.^ 


Cap.  XXI. 

fti.  r?.|  'a^crtrat^t  mxä):  2)n§  tft  $aulu§. 

i.TCt.ic:M,G3fi,  .ji  Sehkch.    Tsaac  in  ao-n,  [Gcn|esi.s  .24]: 

Tflom  vor1)iim.  [ti.  6.1  Mhilrzeflt :  Icrror,  P5ottc§ 

l.SölI.lM.ij  V-,  T  XI  111- 

»jii.i)Jl.s5, 6  1111(1)1.     In   rpf^LiTn.     Idem  vocabuliim  Inc. 
[ö.  13.]  '.f)ct[e'  ober  grab.    Ai-ijnmenta  jirinci- 
palia  incrodnlorum.    [ö.  14f.l  ©inb  Ei)i(Miroi,    »■ 
|"(]iii]  etiarn  illo  tempore  fuenmt.    ©tc  l)er= 
adOtcn  llLtifern  §|err  Wott  iinb  meinen,  fie 
feien  eigen  tjerren,  sed  nihil  minn.'<.  \\}.  Iß  ff.] 
Ter  ©direikr  ift  ein  feer  foftlidier  Elirnens    \>- 
gelnefen.     Snnf    merac   flu;nrac.     Ilii    !oni>)t    ^■ 
er  pi'opi-ic  ad  can.«sani  snani. 


fti.  27.|  Vos  dieitis,  instnm  nnn  adver.-^a  jiati. 
Fmo  pii  male  lialiont,  Impii  liene.  Qni.s 
))ntest  denm  aecn.^are,  cur  Iioe  facial.  '^^^ft 
nll§  contra  loirem.    V[nlt  d|  icere  bn§  Tvatzaro 

2uf.?6,'2üft.  i'M   nef)ct   nnb  diviti  Hiot,  ioiffet   ir  gar 

nidjt,  imo  est  vohi.'j  .'iitjnnni  et  ]i()rtentnm. 
öofi.a.Kf.ft,.  81.]  'gr  ttiut':  Epnlo  in  EMano|elio  pro 
exemplo.  facie  i.  e.  de  praesenfi  statn,  an 
deo  |)laceat  vel  non.  Ipse  facit.  rcpotitio 
Uroximae    sententiac.      SD3ir    tnnUCnS    nicf;t 

tnbi^irn. 


10 


V-  fp  Inir  (im  entgegen  Tnnffen): 
fo  luir  l)l)n  nnvitffen  /■// 


f  hiie  (ftro):  hiie  ftovH»  '' 
!•>  WottM)elt  (ben)  .fi'inbern  (bef 
fclben  bn§  leib):   Q6oU  Betielt 
beffetben  nngintf  |'-//  "'*'|  nnff 
feine  \rh]  AHnbern  -o 


SS 


h.  33.1  [nnlcnernnt].    5|t  ligl  er  nnb  Irolit "" 
nit^t  mf)er    et   liahet  dn^cm    (|nicl('ni,    non 


■  ^■i  nnb  (mnn  trarlel  nnff  jn)  )6ct) 
ben  linnffen):  nnb  nini?  Wci 
tien  \rli]  fiel)  ben  Tjnnffcn. 

:o  ber   fff)lnm    beg   3?nif)§   nnf, 
(l(i::u  r:  -\-.     Dir.  (die  (1  lasse 


2  prius  (obed)  v.-ile)iat  zur)  WlStil  r  7  .%\.r  zu  8  Siu]  Biir  [Jlc.lir.:'''SKt.v] 
27  Vos  his  pati  Ulli 

')  77.S  vnrd  noch  einmal  hirz  (in f  eine  Stelle  nun  TCnp.  I'.i  (V.  '.)]  znriiekgeijritfeH. 
')  9?orit  bvim  nur  ah  Jleispicl  rini  I\lel(illiesis  untirfiihrL  Sicherlidi  hat  Lullirr  in  diesem 
Zuaammenhanrie  die  TFio^c  ?  üfS  in  Kap.  19,  9  mit  der  Wurzel  üEC  in  Ka}).  19,  7  vayjlidlicn. 


5!tototorf  iinb  Iiniibft^rifKic^e  eiiilrägc.    CtSiob  21.  22.) 


101 


qiind  ad  ipsiini,  seil  alios.    (|iiil)|iis  uiulestus 
fui(,  aftiiu'l. 


Cap.  XXIT. 

[0.  2.]  a^crbrriift  mid),  bn-s  fo  c[ax  ^loctifef) 
flenmdjt  ift,  V|iilt  diicoro:  UmS  fvnc^t  iiinfpf 

w  liicvr  (1!  litt  itacf)  ciiit  mciifcfjcn.  [f.  ?!.l  Wcinftii, 

ba§  iiinfcr  f)ierr  ©lott  ein  gefallen  fiat,  ot 

Sap.  li,  3     bll  f(IeicE)  front  Bift.    Snpra  cap.  15  [in  prin- 

(■iy>in]:  'bic  nttfit  U\C[in    i.  o.  bic  ntrfit  niii.! 

fein.     [ti.  2.]    Gprmanioe:   aBn§   fro(?t   ®ott 

15  Tiadö  ein  trcfftidftpn,  flnqcn,  qiW  im  fiTrid) 
\}\d.  Sßenn  bu  citcirf)  ein  bn^iffer  ftarc!er 
Wan  Bift.  35?ci§  frai^t  er  nod)  iinfct  potpntia 
pt  sapipiitia?  [ti.  3.]  Tfl?  Itiil  er  ffif^en:  Tu 
hiilt  natfern  Tiierr  WiPtt  todien,  nl§  biirfft 

;o  er  bcincr,  bn§  bii  bicfi  felBs  hiilt  rerfit  '\pxt= 
cfien,  bo  fra^t  nmfer  fiierr  W'ott  nid^t  nndf). 
ftt.  5  ff.]  fiift  nfeiifitmit  ein  9?iitic. 

\\}.  12.]  calcavenint  vir!  iniqiii.  [b.  17.]  tf)ltn: 
35  hieber  (\\\\?\  noiT)  linfes. 

[ti.  IS.]  rdiisilimn:  nteillUlld,  fl)int,  fünft, 
IrnTni,  fo.sritatio.  V|iil(  fl|icerc:  ^d)  tutlä 
mit  iiicn'nidöt  f)oWen. 


30 


ff.  25.]  fniiriim:  Kbiraica  vkv  sifrnifioat 
niimitinnpm].  ■•  Vpruni  ccrlo  Aiiruni  est 
fidncia,  niunitii),  foiiitudo  inipiornm. 


(Der  fdf,rani  be5  tmdjs)  1^(l.3 
ift,  bie  JoDtfuft  im  f(eifdf)  nnb 
gut'3  Mich,  i^l  (jislrirlini  und 
danchen  sieht:  diiloescunt  ei 
rimaoton-ontls.  (fi-rißtniiftia 
unb  lefft  bic  lent  mit  fricbeii. 

xxn. 

(Weinftit  bns  ein  man  (Mntt 
(iTritf)  fei)?  Ober  jemnnb  fo 
tlnn  fei),  baS  er  firf)  int  licr= 
r|Ieicf)en'  mn(^c?^:  S'Pn?  barff 
Wntt  eine?  ftnrtfen  llnb  )tia§ 
nntit  l)f)m  ein  fintier  rh.  da- 
neben: 3Ba§  fragt  G5ot. 


!>  ^  oBbeinc  tnege  gTeirf)  on  H'nnbeT 
^finb">:  ob  bn  |^A|  beine  loegc 
gleid)  on  hjnnbet  ac^teft  rh 

«■  '■  n  Cn)  ge.^ogen  :     a  |  n  ö  |ge,^ogcii. 

Wohl  nicht  von  Luthers  Ihiml. 

»  n  jncn  (gut?)  tfiim  !6nnen:  inen 
tfinn  Tonnen. - 

>'.  i'-  (rat):  meiitnng  r 

«  21  ©0  licr(etnigc)  bidf):  ©o  tier-^ 

trage  fr]  bid) 
V. 21  ©0  h)ir(b  er)':  ©o  toirftn  rh 
B.2hnnb(hiirft«orb?frafftliaM: 

llnb  ber  aKtneditige  hiirb  bein 

golb  fein  >• 
w.  2r,  nnb  (Obcin  anbliiiO)  ,yi  Wott: 

unb  bein  anblitj  ,^n  (Motl 
B.2R  ba§  I(i)(^t:  ha^  liedjt  r 


8  .22.  r  }7  TOan  bift  AircA  .SVn'c/t  zu  gilt  im  /?.  i.5  (jezoijen  zu  2t  am  Ilnndc: 
Ihi  est  dimidiuin  Tlioli 

')  Vnlfj.:  notiipaiari.  -)  Neuer  Text  =  wörtlich  Ilebr.  '1   Vul().:'^.i\.\\ni. 

*">  Vidq.:  Krit<|iie  Oinnipotens  contra  tiios  lio.stcs.  lieh:-,  ^''^isa  ton  123  =  ©olbctj. 
Luther  sdieint  die  Form  von  nnsa  .=  .^iitbf ,  fcflct  Dtt  (s.  oben  munitio)  abstilcHcn. 


'i92 


^Ptütofofl  imb  I)nitbfrf)vifllid)c  CSiiitiiuif.    f^iiob  23.  24.1 


Cai».  XXI II. 


[u.  \'2.\  'TOf)ci-  beim  irf)  fdjulbiti  biir, 
iiifjci  beim  mir  gctuitcn  ift.  \'&.  uV'\  \\).  17.] 
'iiidjt  bcrbcrft',  toil  niri^t  nuffl^oren.  % 


XXIII. 

(flc)fiiiibcii     Serben:     ciiiui= 


bell 


Uicvbcii 


(ap.  XXIV. 

|ti.  5.]  (vitel  mnl6(\e!crt  bi^c^.  'Opus':  itiic 
ir  nvt  unb  Incife  ift  vel  'tnie  fie  l'ftcqcii'  311 
tliiin.  fö.  d]  '(?rnbten'  JoaS  fie  fricgeii 
rrnixtiira,  ronfusiim],  finbeii ,  InaS  fie  mcf)t 
(lentndjt  'i)dhm.  6ic  neiTten§,  Inie  fie  c§ 
finben,  tote  bie  !ue  bretn  c^reiffen,  fhjaS  er 
tregtl,  ncinen§  alTS  tiin  tüca,.  fö.  7.]  fiinnen 
feine  latelinis  fjaticn.  [ti.  9.]  3Beil§  bie  '6rufte 
fiat,  ift§  noc§  fein  'tneife'.'  fü.  14.1  .S5el) 
tiec^t",  'manr',  oiim  liice.?eit.  ©inb  6ereit  fo 
6ofe  Sente  qeltiefen.  [b.  15.]  llinfer  f)[err 
(^[ott  Iefft'3  imerbar  fo  fjtn  nf^ien  [ita  certe 
aii]iaret]  frnflt  n\ä}U  barnacö,  Confidit  ffingit 
.«c  esse]  in  abf^coiulito,  [er  benrftl,  bn§  man 
in  ni($t  felje,  er  fei)  Tieimtid). 

[ti.  18.]  'Faf'icm'  i.  o.  ^estam  rem.  [ö.  17.] 
'finfternt§'  '^eifft  I)ie  unglud.  fb.  10.]  Tn 
1o(a  Ecclcsia  papistarum  legitur  'nimium' 
]>ro:  rainimiim.  Ex  isto  versn  dooncrnnt 
(Inas  poonas  esse  infernl.  'niminm  oalorom' 
et  frigns.  [ti.  20.]  ©eiii  fnrt)  trirb  lo($e= 
rit^t,  tnenn  bie  vermes  loerbeii  in  freffen. 
ft>.  23.]  'Oenli  feins]^  ba§  ift  Don  llmferm 
!0[itt  ©Ott. 


XXIIII. 


1  auff  bcnt  ntfcr,  (bcr  nirf)t  jr  m 
ift):  nnff  bent  artcr,  nlleö  \va'i 
er  tretet  ^  r 


H(99el)  lied)t):  (2Bcn§  lic^l) 
(f  riic)  SBcnn  ber  tng  nntnndjl  ih- 

!■' nnb  (tierberfet  fein  onblit?)'': 
nnb  meint  er  fei)  Dertioracn  rh 


30 


unb  (UiDÜen  m(I)t  Dom  Iiecf)t 
h)iffen).nnbfcf)cloenbnc'licd)t»// 


ii 


'^.f  unter  fi(e):  unter  ftd)  rh 
2s  {'rt  mn({)t  jm  fclfi§  eine  ficf)er= 
l)eit,  (bnrnuff  er  firi)  Derlnffe, 
unb  feine  nuc\en  fet)en  auff  jr 
tt)un:  Cfr  mmfit  im  loot  \rh] 
fclfi'j  eine  fid)er()cit,  botf)  \rh] 


■t  .23.  r 


«  .24. 


2/  se  r       er  bciutl]  cibcitdt   /7s 


')  Hrbr.:  xsx  =  id)  lucibc  T)crbDtrict)cii.  =)  1M»\:  fti^a  =  i()r  gfuttctfotii;  ihiiiach 
ihr  neue  Text;  im  (dien  ist  iihcrxcUl  -ft  •'^3  ~  nidjt  itjiicii.  ')  lucifc  =  Waise:  tucil  =  .so- 
iange.         ')  Alter  Tcct  -^  Ilehi:,  Vulg.,  LXX. 


!Ptotofon  iinb  ^aiibirf)rifl(it()f  giiittüge.    (^liob  24.  25.) 


493 


[ö.  24.]  'UntetbnidEf,  armen  »oerbcn.    (5itbe   ». 
nemcn,  ba§  nic^ta  bableibe,  gan^  uiib  gav 

5  Quigetilgt,  rcddituni.  Spvclü-  meinet  er. 
Tri:i  [sunt  in  spica] :  ghima  graiiiini,  arista 
ift  bei  fpte§.  Gluma  tunica  grani.  V[ult 
(iLicere,  baS  nicf^t  reiff  lücrben ,  !ompt  ^nr 
ernbten  ntd;t,  bac-  bie  spifu  nidjt  fan  btuen 

10  funb]  reiff  toerben.  Caput  spicae.  [rnstice^]: 
ba§  !oi-n  tjat  fein  oBgc^i^t.*  llVnn  bo?  forn 
unb  ber  loein  Huct  unb  regent  brein,  jo 
ftnba  üerloven,  quia  ber  regen  fcf}Ie(f)ty  obe. 
Dinii    impius   est    in   spc    faciendi    noxiani, 

li  \o  get)et  er  jein  baT)in. 


jefjen  feine  äugen  [?<w.  (h.:u  r: 
h  a]  aufl  jr  tl)un.' 
ioinb  loerben  3U  nidjt,  unb 
uutevbrndEt  (rtievben,  unb  ein 
enbe  nemcn  toie  alte  bing  , 
unb  toie  bie  (()ulfen  Don  beu 
e^ern)  tüerben  fie  abgcfcfjlageu 
tücrben:  unb  tnerbcn  5U  nid)t, 
unb  nntcrbruift  unb  gan|  unb 
gar  nuägctilget  loerben  [rli\, 
unb  Uiie  bie  {d)xm  linn)  evftc 
bluct  an  ben  etjern  [rl>]  Wtx- 
bcn  fie  abgefdjlogen  toerben.^ 
/«  t)ulfen  al'jlif  >■••  i.e.  fpreto. 


Cap.  XXV. 


XXV 


[tl.  2.]  3ift  persona   aut   res   quae  facit  in  o.  2  zu    3ift    ni<^t    bie  Öerrfdjaf t 


caehim?  [ö.  3.|  'äöer.'  bn?  6otts  U^nfer 
^lexx  ©[Ott   nichts   loiffen.    2Bev   folt  bis 

20  f^un.  ©Ott  ift  nied)tig  unb  fan  lool  fteuren 
ben  [groffen]  feiinben.  loenn  bu  nur  from 
hJCreft.  Respondet  ad  superos,  uhi  Hi(il> 
dicit,  deuni  ignorare  jc.  @§  feilet  an  bir. 
[0.  4.]  '?IJtenfd^  geredet.'    Sa  !ompt  er.    Tu 

25  vis  'mundus'  esse  corani  deo.  [Hoc  ipso- 
rum    argunientum'j:    U[nfer   ^^itXX  ©[Ott    ift 

uiec^tig,   niemanb  !an  on  in  etloa§  tt)un. 
Est  iustus,  neminem  favens  ininriam.    Sa- 
piens   JC.     Et    tamen    noii    solvunt 
30  meutum,  quod  sinit  impunitos  impios. 


s/r-/./  r:  [GL]  Sßer  folt  biv 
tf)un.  ©Ott  ift  nied)tig''  unb 
tau  lool  fteuren  ben  groffen. 
2Bcun  bu  nur  from  tueveft. 
Unb  bn  meinft  Gr  loiffe  ev 
nidjt   iit  ))ro.\iine  di.xisti.'' 


Argu- 


6  Tria  sunt  in  spica  r  tciederholt  gluma]  pliima  /Z«  10  (ober)  funb)  IT  .25.  r 
19  nid^tl  (niii^t)  ttjifjeii        ii>  ©loU  c  ai«  § 

')  Alter  Text  =  Hebr.,  im  netien  iit  •\y^'])  =  baroilff  et  \id)  üixla\\e  utiübersetzl. 
')  Spreh)]  Luther  übersetzt:  bie  tjulfeii  too?i  bell  e^ern.  ')  ru.stice  =  »nie  bie  ij^niietii  jageii. 
*)  =  zjcr  FrucJit  angesetzt,  nicM  liei  IHetz.  ')  Uelir.:  V33  =  toie  q(Io  im  allen   Text 

mit  »oie  alte  bing,  tw  neuen  mit  gatilj  iinb  gar  iilterselzt.  —  rxi  =  .^ailpt  im  alten  Te<l<i- 
ment  mit  f)ul|c,  im  neuen  init  erfle  bliiel  üljerselzt.  *)  Gedruckte  Glosae  hat  aUincdjIig, 

nur  die  Bibel  ir>43  hat  *JJIed)tig.  ')   Gedruckte  Glosse  lud  für  die  laleini<!chen  Worte 

toie  bu  iietolid)  gejagt  ^oft. 


494 


^protofotl  iiiib  l)niibfd)viftlicf)c'  Piiitri'uv.    (.fiiob  2(i.  27.' 


Cap.  XXVI. 

|t).  3.]  .1.  poteutia.  .2.  ile  consilio.  .3.  fa- 
ciillatc.  Ttnifliiu  existeutia:  baS  lüdjt  U'ovt, 
foiibevii  fonie  in  bic  tI)Qt. 

I^^l.  142 «J  [U.  4.J  Nos  d^iciiniis:  bu  lliodjft 

bcu  Dbcm  tool  fpareii.  [ü.  5.]  'tHiefen.'' 
[D.  1;{.J  „UHiIfifd)".  3)ic  Uintfifcfj  [n.  G.j  iinb 
Sciifcl  in  bev  f)eEi:  fiivdjtcii  fidj  fuv  im. 
Nun  soliim  in  celo  et  terra  potens  est,  sed 
cliaiii  in  iuferis.  Ideo  plus  do  illi  potent iao 
«luani  vos.  Interim  tarnen  non  tnndetis 
ad  arg[unieutuiii  nieum  rjnia  potens  sit. 
|D.  8.]  'gr  \a\\d  bn§  \va\\tx  k.  Seniiod) 
ift  ev  iiiivcd)t,  er  fiiiiby  luol  lu^^cieii,  uiib 
Uiilö  bod)  nici;t  tf)iiii.  [ö.  10.]  'lux  et  tene- 
l)rac'  i.e.  perpctiio.  |u.  ll.|  SBev  loolt  6el) 
bernunfft  bleiben,  U'etm  er  per  tonitrnim 

loqnerelm-. 


XXVI. 

"•  3  iiub  jeiflcft  (beiuegroffe  tt)cttin- 
feit):  unb  3ci9eft  einem  med)- 
tiqen  Uiie  ev-5  auffuveii  jul '  r 


V  '  (an)  nivfleiit:  nivgent  an  //' 


i'- 13  nnb  feine  r)anb  (treibt  bie  Mixl- 
fijdje  tueg) :  nnb  feine  l)anb  be= 
reitet  bie  gerabe  fdjlangcn.'-  ;-A 

D  H  \H6er  (luaS)  fjaftcn  luir  (barinn 
fonberlidj»  geljorct) :  ^ilbev  "ta^ 
üon  [/■//)  ()aben  'm\x  (fein)  ein 
geringe  luortlin  bernonien  rh 


■Oi^.%i\.  2i,l 


Cap.  XXVll. 

|d.  2.|  'S)er  nur  |red;t]',  gelonlt  nnb 
nnred)t  tljnt.  jb.  G.|  2)cnnod}  fjobe  icfj  nodj 
red;t,   l)aby  nid;t  berbienet,   m  vos  dioitis. 

|b.  !t.|  'Nnnii|iiid':  bas  ift  beniiüd;  f)art. 


.26.  r  10  plus]  i)(e)liis  //< 


XX  VII. 

«.  c  gcrcd)tigteit  bie,:  geredjtigl'eit, 

bic 
bie  itfj  (t)alte) :  bie  id;  Ijabe  rh 
«  10  nnb  (in)  ctlua  anriiffen:  nnb  :io 

CiJott  [rh\'  etUui  anruffen 
i'.  u  nnb  ..  eine  9iad)!6mtinge:  nnb 

[fleine  ^lodjfomlinge 


3«  27. 


')  Ihhr.:  n*i23iin  =^  äÜeiSljeit  im  neuen  Texl  als  luic  er?,   oiilfiltfli  jol   nhersctzt.  — 
~"b  —  in  ifütlc  ""*  einem  ^JJIfdjtiflen  (leyeben.  '')  lieh::  r\V>n  im  allen  Text  als  Foel 

lon  V^n  =  burdjboljteii  ütiersclzl  wie  LXX:  idarüioias,  im  neuen  als  l'illel  von  i)in.  — 
n"ia  ans  =  fliidjtige  ©oblonge  ist  hier  Name  eines  Sternbildes.        ')  Neuer  Text  =  Hebr. 


IJJrotofoU  iiiib  Ijiiiibjrfjrifllidjc  Iviiilvcigo.    (.g)io()  'JS.] 


49i 


(ap.  XXVIII. 

[ü.  l.J  e§'  f)eifft  t)ie  nid[;t  „gcleutcvt", 
fonbcvii  fd()mcli;en.    |li.  2,)  vcl  ftciiie,  ]d)b 

fevil,   iit    in  \:illi'  l(i;i(liiiiiir;i  et  MuiislMd  K. 

[o.  3.|  y)lan  iudjt  im  fiiiitevnis,  \o  lang  bi-3 
maiiy  finbct. 


[t).  4.]  Ucvgeffen  bc§  fiifSgang?,  bn§  fic  nitf;t 
10  hüiffen,  \vo  bcv  fiiifteig  uov  bimf)gaiigcii  ift 
vpI  pfidiis  tieilicven.  'iUeiiii  ein  gvoffcr 
fti)iicc  gd)Ct,  l'cvlicrt  man  bcibe,  ftrajfen  uub 
Un-gc. 


20  |ö.  r,.|  "feur'  i.  ('.  Srfjlnefel.  6r  vebl  Dom 
bei-gtoeicf.  Droben  tücdjft  gctveib,  unten 
finbet  man  aurum,  siilplmr  jc.  [ü.  8.]  (5(^av= 
l)an^'  snpei-bii.s,  iuuge'Seloe^  sequltur  bcv 
gvojfc  Selue.   \\[n\tx  .^[eri-  ©Lott  fifjafft,  baS^ 

25  bic  mcnfd)en  t^nn,  scil[icet  quod  hie  recitat. 
Nds  feciniiis  in  persona  iioniiiiis,  non  dci, 
(jManKjuam  is  dct,  [ü.  12fi.J  sed  sapientia 
non  iuvenitnr.  Est  magna  copia.  [ü.  7.| 
Avi'S  oani    non  vidoiit    (4  tanion    fcf)Cn  fccv 

30  toeit.  lioniincs  hmnen  ienö  feJjcn,  ahn 
sapienliam  non  JC. 


XXYIII. 

u  I  leutcvt :  fcfjmel^t  >• 

u--' jc(}mcllj  man:  idjmcll^ftl  man 

».  3  uub  jcmanb  finbct  ja  ^ulcl^l 
(bao;  ücrtiorgcn-:  nnb  jcmanb 
finbct  \a  julcljt  |  bcn  ]  fdjif cv  |  /■//  J 
[ticffl  uerborgcn:  <lfi:u  r:  -]- 

V.  4  gö  (quittct)  ein  foWjcr  ä^acf) 
cv'auv),  ha^  bic  brnmb  Inoiicn 
(mit  fnfien  nid)t  miigen  bvülicv 
gcf)en,  uub  hiiib  bcn  Scutcn 
ju  t)oä)  unb  flcuft  ba()in): 
([ßrl;  e§  [bi-id)tl  ein  fotdjcv 
33ac^  ev[fur],  ha§  bie  brumb 
tiuineu  be(§)in]  (füfftcigg)  ineg 
bafclbS  ücvlicrcn  unb  fcüt  loib= 
bei-  uub  (fle)  fdjeufft  ha^in  Don 
benteuten[rA  jduon  ben  Icutenl) 


».18  (fic)  ift  f)o()CV:  bic  Uiciffieit^ 
ift  f)6f)er 

D. ».'.  ba(§)  et  bem  Sßinb  fein  gc= 
löidjt  moc^(c)  unb  bem  SBaffcr 
feine  maffe :  ba  cv  bem  Sßinbfe] 
fein  gctDid)tnuid)|te|  uub  [fetjte] 
bem  'ilHiffcv  feine  [gcluiifc]  nmffe 


2  .28.  r 


•)  Hebt 
ri^absi  unüberselzt. 
Bd^30\  üTO,  21. 


II  ein]  et  Its  2Ct  rcciiniis  (non)  in 

!ipii  =  bnS  mal»  (äiitett.  ^)  In   der  allen   Übersetzung  sind  -ps  und 


>j   =   streitsüclilUier ,    sloher    Mensch; 
*)  Neuer  Text  =  Hebr. 


vgl.    :.  B.   Unsre   Ausg. 


496 


';UolüfuU  imb  l)aiiiiiif)iifllid)c  Pinlviuic    l.riiot  28.29.) 


[ö.-l.l 
\pXtd)   i.  o. 


( ap.  XXIX. 

bn  er  mit  mir  311  rot  giciig. 


[ü.  G.J  i.  e.  ba  iä)  auff  rofcu  gieiig '  d[iciimis 
iios.  3ä)  gicng  in  eitel  fett.  2Bo  id;  gieiig, 
\mx  e§  rcid)  uttb  inol  auff.  ©oldje  figiir 
f  uiuieii  lüir  iiii^t  rcben.  i.  e.  Dlekrgc  [i.  e.] 
^c^  tDQr  ein  .s^iauffjerr  unb  f)Qttc  [reüjc]  oU- 
berg,  ba  fürt  man  mir  Qu  ac  si  fliiffc.  Sic 
iiuiItitiRliiieiu  jxi'corum  et  iuiiioiitoniin.  et 
fdjeffercl).  SBo  er  ift  im  f)aufe  gangen,  ba 
ift  olc,  buter-,  tefe,  ba^  er  faiim  räum  I)atte. 
'M)  [)attc  olertgc"  bnttcr  k.  [D.  8.]  @ed)§3tg'' 
ierigen,  'alten'.  [i\  K).]  'liiigiui':  locldjc  rebc 
ift  ha§.  Xn  lieber  ©ott,  Ego  cram  dives 
[.!.]  in  grofjem  gclualt  [.2.]  et.  el)ren. 

[U.  13.]  'Benedictio  peritiiri":  beS  bcr  nnter= 
tru^Lt  luarb  [untergetjen  folt,  üerb erben 
jültl. 

[m.  142'']  Ex  isto  libro  possuut  edisci 
iigiirae  P^braici  sermonip.  [tj.  14.]  Cideris^: 
"diadciiKr,  ein  cl)rlid)er  i^^ni.  6§  fol  fein 
insigne  iiiagistratu.s,  nun  vestis  usus  qiioti- 
diaui,  sed  ofTieialis.  i 

[ü.  17.J  '3eeue':  aud|imus  eum  fuissc  tjcrm 


»•2c  mad}t:  mad)t[el 

bem  ©onner  unb  .5^liljen: 

bcm  Sliljen  unb  "Sonner  mn, 

(l(UH)itir:  h  a. 
V. 57  unb  fanb  fic:  unb  jer]  fanb 

fie;  (/«-«  r:  -j- 


XXIX. 

gieng(e):  gieng 
""  gel)eimuiä  s/chf  r:  gel)el)m- 
iiiä  i.  e.  gefpred),  rat. 
meine(ßnalien):nicinetinber  rA 
ülc(flnf»):  ülcbedje  //'.  I>ic 
frühere  (jIossc  zu  V.  (i  {^mx 
buttcr)  ®a§  ift,  S)a  id)  aUeS 
übrig  genug  Ijatte  /.^V  enjäiid 
durch  die  Worte  aüe§  fett  nub 
liol  ouff  r 


11.  a 
in  «.  4 


bie  (Wnaben):  bie  einigen  rh 


ber   (jengete  Hon   mir.):    bcr 
rtjumcte  mid;.  rli 
bcy  (a>erlorneu):  beS  bcr  Her 
berben  folte  rh 

id)  (triiftet)   baS  l)erlj:   idj 
erfrelüet  [rh\  ba§  t)crtj 
mcin(e  ,3i"'bc):   mein   fnrft- 
lidjer  t)ut  //' 

■  Samen  nnf,   dazu  r:  ])assali 


9  .29.  r  lli  t)atlc  r.  aus  ^atic 

yezoyen         zu  '21   -\-  r 


ISlli)  et  fc^effcrcl)  mil  Stricli  zu  olcticrfl  Z.  IGjlT 


')  Vijl.  Unsrc  Austj.  Bd.  aö,  7U>  zu  635,  19.  ')  Vuty.:  Quaiulo  lav.ibaiu  jindes 

nifios  Ijutyro  et  petra  fiiiulebat.  mihi  rivos  olei.        ^j  olctigc  ricUeicIit  =  iili;/':'  oiler  ?»•- 
schrieben  für  ole(lu)icingc  =  Uljyressen,  oder  für  olbcrgcr'  *)  Hein::  d''C"iiu"'"i  von  b^ir;' 

==  ?Utct,  65teiS  brimjt  Luther  hier  zusammen  mil  D'^ISU;  =  ©cdCjjig.  '■)  C'iilaris  =^  der 

Kopfxclünuek  der  Küniye  und  l'riesler;  vgl.  Curtius  3,  3.  19;  Lactan:  4,  11. 


5ptototoII  iinb  l)Qiibfc()tiftüd^c  Piiilnige.    {iQiob  2'.i.  30.) 


49/ 


Jndiccin.  [ö.  19.]  Wnvi  f)at  beit  '2qUi'  ([nn 
ia  messe,  bcnii  cr  f)clt,  ba§  ba»  forn  uirfjt 
auf  feit,  fonft  in  aestu  sine  rore  fclt§  Oll§. 
©ic  ttiiffcn  luol  tion  bcvfncf}3u  vcbcn.  |ö.  20.] 
5  '33ogcu':  potcntia  [moa],  macf;t,  \vaxh  ttiicv 
fterder. 

[ö.  21.]  i.  c.  eram  facundiis,  fiinb  ein  pvcbigt 
tl^un,   [ö.  23.]   toie  ein  groffcr  ptal^vciien. 

10  [ö.  24.]  i.  e.  „butfften"  [fie^  nicf)t  bvoüff 
ÖCVlaffen],  nic^t  fünc  i.e.  mens  risus  ctiam 
fiiit  magiiac  revereutiae  et  gioriae.  In  tanta 
existimatione  eram,  ut  etiam  risu  eram  ad- 
miral)ilis,  non  solum  sevcritate  [?]  in  gloria, 

li  sed  etiam  autoritate.  SBcitn  iä)  mit  inen 
lad^t  vel  frolid^  toax.  '('ädere',  conteni])- 
tuni  faccre,  comitatem  et  luimilitatem  non 
poterant  nibcrftfitagcn,  sed  potius  ^u6en  fic 
empor,    i.  e.   familiarita.s    mea    non    peperit 

20  contcmptum.  sed  muften  gleicfjluol  ein  fi'^clD 
^aben.    2Rit  l^errn  ift  ntd^t  gut  fdjcfljen^ 
de  maiestate.     Siedet  i.  e.  frolicf)   fein  i.  e. 
Bleib  gleicfjlool  in  autoritate. 
[ü.  25.]    äBenn  iä)  toolt  mit  inen  jutljun 

85  l)Qben,  (luaudo  eligcham,  ftlinb  in  arhitrio 
raco.    äßenn  fie  Boten  ad  alicjuam  causam. 


Cap 

[ö.  1.]  eitel  figur. 


i'.  ii>(öom)  Inaffer:  [am]  lüaffcr 
Ijlci6(t;:  bleib 

»-.  vo  evnelnet   fiel)   (inv)   mir:   er= 
nclnctl e]  fiel)  l)mer '  \rli  |  an  | rli\ 
mir 
(oerenbcrt)  fid):  jOeffertelfitfj 


u  2J  SBcnn  idfj  (fie  an)  larfjet  (bnrff=^ 
tcn  fic  fiel)  nitf)t  bvauff  ticr- 
laffen,  unb  tl)iirften  mid)  nidjt 
betrüben.) :  33>enn  id)  [mit  l)()n] 
Iad)ete,  lourbcn  fie  nid)t  bar= 
auff)  jn  fitnc  barauff,  Unb 
ba§  liec^t  meines  angefid)t§ 
mad)te  ((■be]mad)t)  [midj  nidjt] 
geringer  rh:  (hizn  r:  \ftf.\ 
Sad)ete,  freunblid),  frolic^  mit 
l)[)n  toor,  äBurben  fie  barumb 
nidjt  fuue  mid)  ju  üeradjtcn 
i.  e.  familiaritas  mea  non  pe- 
perit apud    eos  contemptum. 

«.  •-'.'.  SBcnn  ic^  (,]n  jvem  gcfd)cfft 
molt  lomen) ' :  3i*ciin  id)  toolte 
mit  l)t)n  3U  tl^un  l)abcn 

XXX. 


'luniores  tempore.' 


».  1  bic  (innger)  finb)  ^ :  bie  iUieni= 
gcr]  finb;  dazu  r:  (-f  ticff) 
30  [ö.  2.]  l)abcn  ir  alter  nirfjt  crrcid)en,  [ü.  3.]  i»». 3  Sic    für    f)unger    Ins    elenb 
finb  junger»  geftorbcn,  ut  sequitur.    V[ult         luorbcn  loif,  ddzu  r:  -\- 
dLieere:  gä  tnaren  fo  arme  'elenbc'  £cutc. 
[ö.  4.]  i.  e.  fie  namcn  'ixx^  geringfte  haut, 
ttien§  gleich  ncffel  Inaren.    [ö.  5.|  %^  l)abc 
35  [ein]  neffellrout  gcltigt,  nu  f)ab  id)  ju  effcn. 
[M.  7.]  'rieffcn'  i.  e.  'letabantur'.  [ö.  9.J  'Seiten= 


15   autoritate   durch   Strich  zu   eram   adniirabills  X.  ISjll  r/ezogen  2ß  (ße)'Doteil 

28  .30.  r        fi(c>8Ut  77« 

')  l)mer  =  Vtilg.  -)  fie  =  fid^.  ')  Vgl.  Wandet;  Herr  Msß'.,  Sclierzen  5. 

4)  Alte  Übersetzung  bleibt. 

Siit^et?  SEBcvte.   ai6ctii6etie^imfl  3.  32 


498 


51?vototott  imb  {)nnbfcf)tiitlid)o  e-intvöi^c.   (friioh  30.) 


fp[icr,  h)cr  baiigt,  bcr  ligt.^  5pfit,  tft  baö 
ber  gvoffc  .'Tiiol).  [ü.  11.]  toxh  vel  biffe-, 
|i.  e.]  dissolvit  [funcm  meiira]  obedieiitiam 
et  antoritatem  [meam]  et  dimisit  eos  liberos. 
Recitat  illam  calamitatcra,  quam  intiilerunt 
oi  Clialdei.  [jobcit  mein  rcgimciit  i)\n  tiicg 
genommen,  aEe  meine  !necf;t,  l^aBen  meine 
feilen  a6gej(^irt  i.  c.  me  spoliarunt.  Cumis 
aiirig-a.  ^tcf)  fur  i>n  f)cv,  \vax  luol  geipcinnet, 
fönten  bie  Chaldei  et  jeumen  nüc^  oBc. 
aufenint  animam.  3»ft  ein  I)ocfjti"abenbe  rebe. 
6y  geljet  ouff  Clialdeos,  fie  fjabcn  im  fein  9ie= 
giment  aufgcfpannet  et  maiestatem  meam  3c. 
i.  e.  privarunt  cuitu  et  aiirigatu.  "^aten  mic^ 
öon  bem  meinem  gefetit.  ä^or  \vax  iä)  ein 
gvoffer  ^inntJ^er. 

[ö.  14.]  'On  orbnung',  nicmanb  {jat  fie* 
tuibcr  fie  gefetit.  [ö.  15.]  ^stf;  fufie  luie  ein 
fvci^err,  melius  quam  '^errfcfjafft,  quando 
significat  possessiones  et  facultates,  f)ie  fol? 
fieiffcn  qualitatem:  [331.143»]  „frei'^eit",  fic^er= 
I)eit,  '.Salus',  salvus  status.  [ü.  IC]  psLalmus 
*(.  42,  &  Effudi,  'in  mcmetipso',  ex  psLalmo  genomen. 
^ä)  1)a.lk  certe,  ^iot  fet)  naä)  Sntnb  ge= 
loefen.  [ü.  18.]  äBie  man  ein  be^onivt,  l^ic 
sieltet  man  im  bi§  narrnfleib."  ir"  fdjnurt 
mau  mitf),  funbs  nirfjt  loy  tnerbeu.  |t).  21.  | 
Odio:  bas  ift  toevlid;  l)axt  1.  o.  biftu  mir 
gram  tüorben.  [ö.  22.]  'Veutum':  ha  !ompt 
ein  bcr  Sc^loinbel  an,  toenn  er  fo  feret  jc. 
lö.  24.]  '[ilunnf)aufe]'  5.  o.  er  luirb  mid}  ia 
f(^(affen  laffen,  iucnn  idf;  tob  bin  |ü.  28.]  i.  c. 
^d)  mu§  traurig  fein  uub  i)C['bc  bocf;  nie= 
manb  idjts**  gett)Qn. 


(S)cnu  er  f)at  feine  fcl)ue  gc= 
f Pannen,  unb  ^at  mid)  ge= 
bemiitigt,  unb  t)ot  mir  ein 
gebi-j  jn-S  maul  gelegt) :  +  ©ic  '-• 
f)aben  meine  (5oe)  Saeleu  auf= 
gefpannen  [rh],  [unb  mid)  ju 
uid)t  gemad^t,  unb  baS  meine 
abgejcümet  >■//.•  dazu  r:  [df.] 
Chaldei  ^  i.  e.  dcposuerunt  pri-  lo 
vai'unt  euri'u  et  anrigatn  i.  o. 
Dominio  meo. 


13  befd)e(i/bigen:  befrfjcbigeu 

.  i.-'  meine  (freiljeit):  meine  (l)err= 
fdjafft)  I)errlig!cit'^  ih 

mein  (f)eil):  mein   |    glud=  i«o 
fctigen  ftanb  rh 


2S 


beineu  (f)afci):  bciuen  gvam 


30 


2«  3d)  gcf)e  (betrübt)  cinl)er,  (>inc 
Wül  id)  mit  nicmanb  ,v'irne): 
3'dj  gcl)e  fd)luarl)  |;i  einf)er. 


zu   14   -\-  r  17  Dil   c  aus   on  23   in   mcnictlpso]    in   nie   nienteni   mlij/lic/i 

27  fiinb?  nic^t  mit  /Strich  zu  man  in  Z.  26  gezogen 

')  Simv.,  vgl.  Unsre  Ausg.  Bd.  41,  TOS,  G.  ^)  fovb  =  Maulkorb,  biffc  =  Ztiiim, 

Gebiß;  sonst  biss;  nicht  bei  Bietz;  s.  BWtb.  bisz.  ')  Grdritclte  Ohssc:  £ic  g()nlbefv. 

*)  fic  =  fic^.  °)  Alter  Text  =  innn:  von  ns'i:  =  freier  aSillc;  neuer  Text  =  Hebr.: 

■'n2-i3  von  r.Z^y  —  nliitflicljcr,  üoriicljmet  3"ft «"b.  '■)    Wohl  auf  die  üble  Bdtandlung 

der  jwngen  Stiufhiten  bei  der  Beponierung  (Aufnahme  unter  die  agentlichen  Studenten) 
zu  beziehen.        ')  ir  =  Ijier.        >)  =  clreas. 


5Proto!oir  iiiib  ^aiibjd^riftlid^c  Gintrngc.    (.f)iol)  30.  31.) 


499 


Cap.  XXXI. 

[t>.  1.]  ^ä)  ijüh  mtd^  ]o  rein  gctjaltcn, 
ha§  aui)  nic^t  virginem  angcfe'^en.  [ö.  2.] 
'SBoa  gibt  mir  U^nfer  .f)[err  @Lott  ju  loljn.' 
[ö.  3.]    'alienatio':    [öerlaffen,   öerftoffen 

10  h) erben],  haS  ficf)  U[nier  ^L^rr  ®(Ott  io 
freinBb  gegen  mir  l'tclt,  qI-3  !ennete  er  mir 
ntd^t.  Tad  folt  er  eim  2cf}alcf  tl)nn.  6r 
3urnet  mit  lltnierm  ö[err  @[ott,  tvcx  redjt 
^abe.    fjobe  mic^  fo  front  gc'^alten,  qnod 

15  eam  virgiuein.  deiis  ostundit  se  aliunum 
a  me.  [ö.  12.]  Vnilt  d[icere  dicere*:  SBer 
ein  (?^e6rec^er  ift,  fompt  um6  e'^r  unb  gut.' 


unb  tiornct  midf)   bod^   !einc 
fonne  nid)t '  r 
0.30  finb  ncvborrct:  finb  berborret 
fiir  I)i^e  rh 

XXXI. 


0  3  (folcf)  elenb  leiben) :  -|-  fo  t>er= 
ftoffcn  toerben  >■.  Koniliur 
Ulli  ra/ir   Tintr. 


20 


[ö.  21.]  'gcfaren',  gerumpelt.^  6iu  furft  fol 
\\ä)  f)altcn,  quod  sit  [loeiia  i.e.  oa  res,  fjuae 
ordinata  ad  aiixiliiim. 


30   [b.  25.]  i.e.  'Si  sum  lactatns,  ?iim  in  fortnna 
prospera.'    [ö.  26.J  [lucem]  i.  e.  3öem  'bcr 


"•  13  trenn  fie  ^mit  mir  rjabbcrtcn) : 
Jücnn  fie  einefarf;e  inibber  mic^ 
l^atten  rh.  Korrektur  mit  roter 
Tinte. 

»  -n  öaB  itf)  meine  f]anb  (an)  ben 
2Bnifengc'lcgt):.öabid;  mit  [»■//] 
meinefr]  tjanb  [über]  ben  2Bai= 
fen  geffaren];  dazu  r:  \fil.\ 
(gcfaren)  Sin  unb  toiber  ge= 
trieben.  Korrektur  und  Glosse 
mit  roter  Tinte. 

ma6)i  l^aben :  madjt  ju  t)elf= 
fen  [)•//]  f)aben 


6   .31.  r 

')  Neuer  Text  =  Hein::  nsn  xis  =  o^ne  Sonncnbranb,  dagegen  übersetzt  Luther 
im  alten  Text  n-~  xba  =  o^lte  ^otn,  tmc  Vulg.:  sine  furorc  und  LXX:  uvcv  Ovfiov.  — 
Zkci  Bibeln,  die  von  1541  (vgl.  Unsre  Ausg.  ßibel  2,  S.  637/]'.  und  die  von  1,'A:',  {rgl.  JJnsrc 
Ausg.  a.  a.  O.  S.  657 ff.)  haben  die  Übersetzung  unb  bctutt  inid)  boc^  (eine  Sonne  nic^t. 
Diese  Variante  ist,  tcie  der  Augenschein  lehrt,  ganz  offenbar  lediglich  aus  falscher  Lesung 
des  handschriftlichen  bornet  ('=  bren  net)  entstanden.  In  Luthers  Schreibung  haben  bei  schnellem 
Lesen  beiutt  und  botnct  grofk  Ähnlichkeit.  Aus  dieser  Beobachtung  dürften  sicJi  Sclüüsse 
aycben  für  die  Frage,  ob  Körcr  als  Bibelkorrektor  unsere  Urkunde  unmittelbar  als  J>ruckerei- 
exemplar  benutzt  hat;  siehe  darüber  die  Einleitung.  ')  VerseJientliche  Doppelsdireibung 
in  Hs.        ')  Sjnu:.,  rgl.  Thiele  366.        *)  D.  i.  tritt  laut,  polternd  auf  ^ 

32* 


soo 


SßtolotoU  imb  t)anb|(^tiftlid)f  (Jiiitväge.    iJTjiob  31.  3l>.) 


Sa§  ift  traun  ein  fromev 
i.e.  3(f)  IjoBe  mein  gcfinbimi 


giJonb'  öol  ift. 
man.    |D.  31.] 

alfo  ein  gejogcn,  hav  aud)  mein  gefinb  nidjts 
ninft  l'cgcicn.  bft)ut  nn§  @ott  für  unfev'? 
Sfed^ftcu  fleifcf)  unb  6lut.  'Quis  det  ut  tle 
curne  eins  satiirenuir'  i.  e.  non  permisi,  ut 
(■.xercerent  vindictain.  Sf^ut  mi($  ber  licBe 
05ott,  ba-3  ic^  bem  fcinbe  domini  mei  ein 
()nnliu  tob  fcfjlage.  [ü.  33.]  Ibi  vides  (jiiod 
lioraines  libenter  sua  peccata  ornant,  nemo 
U'il  nnvccf^t  iijan  'ijoben. 

Iliob  iiKjuit  diversum.    Nou  vident  IJa- 
biiii,  (jiiod  contendat  Hiob  cum  dco.  » 

[o.  3.5.]  Qx  toolt,  ba&  ULnjcr  fQinx  6)[ott>i'" 
jelti»  ricf^tcr  n)ere,  vel  aliu.s  quispiam  scri- 
boret  libruni  de  nognoio,  bo  lüolt  Cl"  Pffentlilfj 
coram  dco  et  bominibus  JC.    Ta§  ein  Man 

ficfj  mciuev  ]aä)  auncnic  unb  ein  geidjrint 
fdjvicbe. 


Jt.  37.]  Trinceps'  i.  o.  liber,  au-3  freibigcm 
mut.  [ö.  38.]  'sulci':  ba§  id)  unmf;t  fbin] 
mit  umbgangen.  i.  <■.  tjabc  id)  violeutcr 
ge()onbeIt,  ba§  £aub  \ibtx  mid;  3cter  fd}reiet, 
Sev  bojUiidjt  fiat  mir  mein  ac!ev  genomcu  k.  < 


31  £)  Uiolt  ©Ott,  ba§  yot  mit, 
(Jii-H  f  rof  ( ]  )  .■  Sfn-ichiaiji 
mit  sr/iirar^rrr  Tinir. 


34  3d;bretb(c):  3«^  Weib.  -S/n/. 
climui  rot. 

ai  ba§  meine  fiegivbe  his  evfjove 
■>■«/  »h/,  (Za.r?<  r  rot  (-j  );  S//v'/- 
cliung  mit  f^rJnvar.zer  Tinte. 
frfjr(ei)6c:  fd)r[ic]ljc.  Kor- 
rektur rot,  dazu  r  rot:  (-}-  Sig- 
num): Streirlmmj  mit  scliwar- 
zer  Tinte. 
l)on  meiner  \aA)t  rot  mit 


ii 


.39  fiinä  dir.  ah  nJleinstehcndc 
Hchlußnotiz  f)ef!cl.rten  Worte 
Sie  Inort  ipioti  ()aOen  ein  enbe. 
mit  rotem  Strich  cirnjewieseH  so 
limnittelhar  an  das  Satsende. 
So  werden  sie.  fortan  auch 
gcdnickt. 


Cap. 


II. 


(ö.  1.]  3lo6  ftct)et  imer  in  ber  disputatio, 
cpiod  negat  sc  niaic  feci.sse.  |ti.  3.]  Aniici 
atlinnativam  dicunt. 


xxxu. 


35 


5/9  von  Qui.'i  ilel   Ai«   tob  fd^toflC  nlelieii  die  Worin  am  inneren  lilattrande  senicreclit  zu 
ilni  Zei/en  zu  U  sie/,!  r:     1    sigmiiii  7S/20  2a§  cin  ^KqH  Ji'<  fd^ticte  r  19  ein  (tion) 

fleji^rifft         35  .32.  r 


^PtototoK  uiib  I)iiiibid)viftlitf)C  Giiiltägc.   (,f)iob  32.  3o.) 


301 


D.  9 
B.  II 


[b.  14.]  Non  satis  fit  mihi,  (|iiod  dicitis  cum 
reiectum  n  deo,  fö.  17.]  mon  mu§  im  fieffer 
in  bie  iroße  [a?l.  148'']  flreiffcn '-,  ba  tan  td) 
'5  allein  t[)un.  fo.  18.]  ÜJebc  idf;  nic^t,  fo  er= 
ftirfe  ic^  für  groffcr  !unft.  fb.  19.]  S)etn 
tft  boa  prebigen  notiger,  benn  cim  anbern 
ba§  i(^ciiicn.  !t).  -20. ]  6r  fjnt  nii  lufftäut... 
9c[)oIct,  ba^  er  nidjt  crftidc.  9lu  ptcilf  auff-' 


Bis  bnB  (fie  mit)  .^iub  gevcb 
f)atte(n)  * :  6i-3  bai  ioioi  fauä] 
gereb  l^atte.  Hole  Korrcklur; 
dazu  r  rot:  -\- 
meinc  fünft  .juBelncifen:  meine 
luiift  an  eüd)  [rh  rot]  jn  lje= 
lüeifcn  ^ 

5)tc  (^Reiftet) :  t  ie  groffeii  '■  rot 
Bi'3  ir  (ber)  rebe  (ein  enbc 
morfiet):  bi§  jr  trefft  bie 
redjte  rebe  rh  rot 


20 


[ö.  22.]  3ft  nod^  [Tang  nid^t]. 
Cap.  XXXIIT. 

[b.  2.]  'Os.' 


[b.  6.]  significat  niodulum  i.  c.  eo  modo  c|1iü 
30  tu  es  dei,  et  ego.    ^(^  f)aB  audf)  ein  föott. 
'^S)  ^abt  fo  trol  ben  ©cift  al5  bw.  mctnftn, 
bu  l^abft  in  altein? 


'  ba§  id)  obcm  ()olc  i'lihf  r  ml: 
[r;/.lScholLion3df)(oer)erfti(Ie 
fonft  fnr  groffcr  tüciftjeit. 
».  21  nnb  teil  (fold)§)  fcine(m)  mcn= 
fd^en  (ju  gefaüen  rcben) :  unb 
tüit  Icinefn]  mcnfc^en  +  rt)ü= 
men  r  rot 

xxxin. 

tj.  5  (trit  mir  gtet($  imter  äugen): 
4-  Sd^itf  biet)  gegen  mid)  unb 


ftette  bW 


rot 


V.  6  ^srf)  bin  G)otte§  (mie)  bu  (fageft): 
^sd)  Bin  ®ottc§  +  cBen  fo  h)ol 
[rh  rnf]  [als]  bu 

»  7  unb  (meine  "^anb) '  fot  bir 
nid^t  rot  gestrichen 


zu  12  -{■  r  27  .3.3.  r         zu  36  steht  r:  "pE;        Längs  am  Itande  neben  Kap.  33 

itehl:  [ti.  9.]  Igiob  ^ol  getoonncn,  quia  innocens  de  facto,  [ti.  12.1  C^eä))  Iste  vult  eum  con- 
vincere,  qnod  pcccator  proposito  et  voluulate.  Su  '^oft  fctlDQ§l  6o§  im  {^nn  flfljaBt;  fonil)l 
©Ott  juoot.  [d.  14.]  2Scim  er  ein  bing  ein  mol  t^ut,  Pet  er  nid^t  att  nee  dcliberat  ut  hnnio, 
qui  plus  post  lactum  deliberat  quam  ante.     Triumpliator  in  Israel   non  pacnilet.    .1.  Heg.  IC.  l.eom.15,29 

»)  Alte  übersdzung  bleibt.  ')  NiclU  bei  Thiele;  vgl.  aber  Unsre  Ausg.  Bd.  6, 320,  38; 
34-,  76, 3;  313,  W;  41,  206, 12.  ')  =  nun  laß  luircn!  vgl.  Dietz s.  r.;  woM  an  Elihu  geriditct 
zu  denken.        «)  Alter  Text  =  Vulg.,  neuer  =  Ilcbr.        ')  Alte  Übersetzung  bleibt. 


502 


*J.'rüto{otl  iinb  Ijniibidjriftüdjc  giuttägc.    (.fiiub  33.) 


fO.  8.1  Oeca.siouem,  fo  rcbcftll  .^iob. 


{ti.  13.]  Sßciin  (Sott  ein  biiig  fogt,  fo  lefjt 
cr§  iiid^t  cifeiineti,  [bifputirnl,  ob»  rcc^t  fei) 
ober  iüd)t.  ^sft  gcrebt  unb  gct()aii,  fo  ift§ 
gercbt  unb  get^an. 


[b.  15.]  donnieutib[us  apparet  deus  homini- 
li[iis  [ö.  16.]  et  terret,  ut  legitiir  de  Abi-iiuv 
1.  fflfoicao, eiuelech  Gen[esi.  |0.  17.]  Opus:  furneiucn. 
[ö.  16.]  bem  gieng»  c6en.  crfcf)vidEt  unb  lotib 
gc^ud)tigct  [ü.  17.]  unb  aBgclunub  öon  fei=  iv 
ucm  furnemen.  I)offart  i.  c.  baS  er  nid)t 
etloaä  bofcä  tt)U. 


20 


.9  rein  (unb)  on  miffetfjat:  rein 
on   miffet^Qt'  rut  (jcMrichcn 

12  nxe'^r,  (benn)  ein  5Renfi?^  \rot 
gestrichen]:  nte'^r,  [iüeber] 
[r  rot]  ein  TOenfd) 


II  Senn  luenn  @ott  ein  mal 
cttt)a§  (^cifft),  (fol  mon  nirf)t  lo 
barnarf)  crft  fcljen,  otiS  recf)t 
fei).):  S)enn  rticnn  ©ott  ein 
mal  ettoa»  Befc^leüfft  [>•],  ©o 
BcbencEt  er»  nt($t  f)ernoc^  ^  rh ; 
dariiher  rot  f/cschricbcn,  is 
schwarz  gestrichen:  -\-  (So 
lefft  er§  jum  anbcr  maP  nii$t 
rec^t  mad)en  quasi  errarit); 
dazu  am  imfenn  Blattrande 
mit  schwarzer  Tinte:  [GL] 
siciit  Homo  post  foctura  con- 
.sulit  et  penitet  [et]  (no)  cogitat 
mutare.  Deus^  non  penitet, 
Sanuiel  Triumpliator  in  Israel 
uou    peuitet  (D)    nee   mutat. 

IC  unb  fd^retft  his  3Ücf)tigct  fie 

rot  unt 

ij  (Ooni  ungluÄ)  )ücnbc:  öon  fei=  so 

ncm  *  furnemen  |  rh  rot]  tuenbe; 

dazu  r  rot:  \Gl-]  nt  Abinie- 

,    ,  ^        ,       ^  affixuni  * 
lech*  und  «^      ,.    , 
rauicalc 

7/S  rcc^t  fcl)  ober  nid^t  um  aus  rcd^t  ober  iiirfjt  jcl)  :?!'  bcni   gicng»  cfien  mit  Stric/i 

zu  Aljünelecli  X.  -^7,28  zu  32  (+  fortis)  r 

')  Alter  Text  =  Vulg.,  tieucr  =  Hebr.  ')  Echr.:  ü']r\':i'i^  =  unb  in  slut'icii  ist 

unridiliy  :um  Foh/e>ukn  gt'zoi/eii  und  mit  I)crnadj  nrul  baxmd)  übersetzt.    Wörtlich:  chuiint 
rebet  65olt  unb  ^loei  Tlal,  man  aäjkl  e-5  nic^t.  ')  Die  gcdrttckte  Glosse  Itinter  umtare 

..lautet:  Triumphator  in  Israel,  (inquit  Samuel)  non  poenitet  nee  rautat.        *)  LXX  hat 
aiiov.  ')  Gedruckte  Glosse:  2ßie  Stbiinelcd).    &a\.  20.  ')  Hebr.:  M'^"?'?;  es  scheint 

rirrEia  =  Dom  (iöfcn)  2;()un  der  Übersetzung  zugrunde  zu  liegen. 


äOm.15,29 


25 


^tolofoH  uiib  l)aiibfd)tifl(id)C  Ginlrogc.    (friioi  33.) 


503 


5  fö.  19.]  @v  mncfjt  in  terroribLus  in  ciibili 
fo  IrandE, 

[ö.  20.]  i>a§  int  toeber  cffen  nodj  trindEcn 
fd^medt,  aE§  a  ])avoiibLus.  [ö.  21.]  'Selben': 
ba»  ift  ber  fd)tninbel.   Pavores  occidunt  sen- 

10  sus.   ^i*^  erfd^racE,  bol  iä)  Irebcr  fa^c  nod§ 

imt.  5.6     l^ott.    'Ossa':  ut  regi  Baltlia.sar  Baby[loniac. 

descriptio  terroris  in  uocte.    lila  poena  facta 

est,  ut  erudiat  te.     [ö.  29.]  .3. 

[b.  23.]  unici.    übicunq|ue  est  pena,  ibi  pec- 

15  catum.  "Contra  lob.  [ü.  27.]  Ego,  Esto  qnod 
nemo  fecit  peccatum,  sed  ^at?  im  finn 
gcljoBt,  ut  Balthasar.  Abimelech.  Idee  t)at 
in  G)ott  gcftrofft.  @t;  toil  im  in  fein  l^er^ 
geljen,  ut  toil  in  iubicirn,  iactat  eins  spiritum. 

20  [b.  23.]  V[ult  d[icere:  U^nfer  §ievr  @[ott 
habet  plures  angelos.  (Sr  ift  ein  lauter 
legista.  [b.  24.]  SBeil  er  fid)  lernen  lefft 
et  toil  in  futurum  from  fein,  ['bcrfunung']. 
Nos   prius.     [b.  23.]   Si   angelus   vel  Coii- 

25  cionator  praedicat  de  gratia  vel  iustifica- 
tione,  sed  est  sublimis  sententia.  Tenerior: 
est  prosopopoeia  dei. 


30 


für  (überfallen)  *  [rot  ge- 
strichm]:  für  l)offart  ^  »7t  »-o^ 

».  isjnn  (gefd^o§)  faCe:  inn[§l 
rf(f)h)crbl  [rof]  faEc 

».  19  (gratoet) :  [eöelt]  [roi],  dazu  r 
rot:  (g) 


San.  5,  6 
1.  asoic  20 


l'.  21 


bo§  (man»  nimer)  feigen  mag : 
bau  [er]  [nicfjt  h)ol  rot]  fcljcn 
mag;  dazu  r:  [Gf.]  -f-  Scho- 
l^ion  i.  e.  [schicars]  l)l)m§  9C= 
fi(f)t  bergl^et,  U)eber  fadj  no(^ 
Ijoret.  rot 

(ftiurbe  jn  bertretten),  p  bcr= 
lunbigen  bem  'DienfcTjcn  (©otteä 
gcrec^tig!eit) :  fmit  t)f)m  rebct ' 
rot],  3U  berlünbif^cn  bcm  ?Jlen= 
fd^en  lüie  er  fotle  rcdjt  tf)un 
rh  rot 


35  [b.  27.]  ['Peccavi']  @r  leret  in,  quod  fateatur 
se  pereussum  a  deo,  ha^  er  ein  Bofe  fd^aüeit 
furgel)alJt.  S[umma  S[ummaruiu:  Voiunt 
persuadere,  ut  fateatur  se  peccasse,  büS  lüil 


'  Sein  ffcifcf)  (nemc  loibcr  ,^u, 
nacf)  ber  ftraffe)  * :  5cin  fleifcf) 
Tgrunc  toibcr  rot]  toie  l)nn  ber 
iügent*  rh  rot 

1  hjirb  bcm  ^J^enfdjen  feine  ge= 
recfjtigfeit  bergciten:  tnirb  bem 
5JJenfcf;en  nacf)  [rli  rot]  fcine[r 
rot]  gered^tigteit  bergelten 

'  3d)  (l^aBegefunbigetunb  miffe= 
ttjan,  unb  ift  mir  nod^  ju  ttjcnig 
gefdjeljen):  :^ä)  luottc  gcfnn= 
biget  (£)  unb  ba»  rcdjt  berfcrct 


14  pena  c  aus  penam  27  prosopopoeia]  prosopoia  S« 

')  LXX  hat  ö-TÖ  :tTcöttatog.  ')  Neuer  Text  =  Hd>r.,  Vulg. 

=  £olmctfc^et,  SBermitKer.        *)  Hei»".:  -is: 


')  Hcbr.:  y^h^ 
iügent,  Vulg.  =  a  suppliciis  ftroffc. 


304 


!ptoloto(t  iiiib  fjniibfrfjviitUdjC  t'iiilv(iao.    (.ftiob  3:1.  31.) 


cv  tiid)t  tf)uit.    SBivb  fcficit.    3"  Ifiilcu  i.  e. 

er  milb  fcill  t)CVi^  Clltbcrfcil,  fatchitur  pewa- 

tiiin  suiim,  ["gcnul^et]  i.  c.  i(f)  loerc  in  allcii 
inmcv  bniticv  fomcii.  [iL  30.1  n'ducal,  fic 
ti'oU  iiutbc  tf)itn  imb  in  baä  licvbci-Bcn 
(;icf)C[n.     liic  vieles  quac  .sit  sajiieiitia  Kliliii. 

Cap.  XXXIV. 


\m.  144»]  \t>.  n.|  '^Pfeilen',  bic  in  mtv 
ftcrfcn.  [ti.  7.]  Qui.s  vir:  ba  ift  bie  \<vo- 
sopopoeia  on§. 

[0.  10.]  Tjoret  mir  jn',  Sd)  It^it  bcm  .r-iioli 
rccT)t  gcBcn.  [b.  12.]  [vcl]  bcr!evt  bas  red)t 
llidjt.  [ö.  14.]  'Spiritum':  i.  o.  funbv  in 
einem  nnt^cn  'bWä  [in]  ein  Innffcn  fdjTnljcn, 
V|iilt  (1| leere:  Tu  es  observator  iiulicii  jc. 
[13.  17. 1  Scntentia  est:  bn  folt  '[Nnii<|iiltl]' 
llinfcrn  .^[err  (S[ott  nidjt  unred)t  fprcrf)cn, 
3^a§  bn  Wott  fo  ftraffcft  nnb  fcf)ittcft,  quia 
tibi  iniui'iam  fociat.  odis  iiulicium.  (Ic^feiulit 
[Elihii]  ergo  iustioiam  dei.  [tl.  20.]  ba§  ftC 
!ein  T)onb'  vol  !rafft  Tjaljcn. 

[li.  20.]  Tn  üvopff  \vc[§  bicl  öom  Srauni 
jufagen,  2^)  ^)«tt  Piuilus  t)nbc  [.^lioB]  flcvnc 
gclefeu  ^ 


[D.  20.]  •3Inblirf)*  ücrtiivc(ct\  |li.  ;iO.|  'Icfjt 
rcflircn'  fe|ct  itnb  tl)ranncn,  nnb  fitiet  lueber 
fientc  nod)  bolcfer  nn,  äßcnn  er  fcltcr  nidjt 


!)nkn.     9(6ev   cS  l)cttc   mir 
nid)ty  gennljci  >■  >-o/ 


XXXIllI. 

i).  4  diiirh  ■ —  ....--  «/.s  Farcii- 
tliese  fiekcnnscichnct 


«.  f  (ba§er)inanbcIt:rnnb]Uinnbelt 
»>  10  ,C-)iH'et :  'Dnriimti  ]rh]  .fiorft 


20 


iv  21  bcr  (©tollfcn)  tiicl'':  bcr  (biet) 
Diel 


«■•iiTnrnmti,  bn§  fic  jm  (ni(T)i 
nnrr)f|cfoIi'5et  liakn) :  Tiornnib, 
ba§  fie  tion  \rh]  jm  \\}(c\  gc= 
luicfjcn  finb  rh 

V.  M  (So)  lefjt  (er  benn)  rei^ivn: 
[llnbj  Icfft  [n'6cr  fic]  reQirn 


10  .U.  r 
c  in  (lütil))  [Iliol)] 


Ulli  pi-(iS(ipop<i('i.il  prosi>poia  IIa 
:SI  (Xci)  c  In  Slnbliif) 


16  auaciittidE  (lob)  [iiil         26  (l'aul) 


')  Vulg.:  aufercnt  violcnlum  absqnc  manu.  ")  Mtc  Übrr.fctznii;!  bleibt.  —  Luther 
rcrsnchte  eine  Korrektur,  weil  das  hebr.  D''"i"'a3  =  rnndjltfl,  flolj,  Uirl  eigentlich  doppelt 
id)ersel:l  ist.  In  der  Sonderaufifjahe  des  IIT.  Teils  A.  T.  1.')'2t  nnd  1')2.'>  heißt  es  auch  mir: 
Gt   bringt   Uicl    iiint).  '•')  Zu  V.  10  vgl.  Bomer  2,  11;  Gal.  2,  6;   Eph.  6,  <);  Kol.  V,  2,5. 

*)  9liiblic^  Us.  =  *j(ut[ilj  s.  DWlb.  s.  v.  Antlich,  ivu  ein  Beleg  uus  Bcbel;  ijedruclU  ist  iUnblil!. 


!}.itolofürt  uiib  tjoiibidjviftUdjc  C^iiitiöac.    f.fiiob  34-36.) 


505 


fttict  itnb  rCflivt,  (]uaiul()  rojiiiiicn  deserit  et 
Icjft  ein  fcfjttld  refltru,  'brcn(\cn\  tagen, 
liestl-lt,  plagen,  [ü.  31.]  Quia  do  deo  ^  |1'.  M.] : 
;^vcf)  ntein§  gut  mit  uinfcvm  '()\m  giott,  Idj 
Uni  in  t'cl)  clicrcn  ert)alten.  3(f)  i"ii§  vcbcn 
fuv  n[nfci-in  !^>[cxx  Ö)[ott  fbaä  ieftc].  unb 
!an§  nidjt  laffen. 


»0  [D.  36.]  ßn§  in  h)oI  Hcvfnrfjt  tocvben,  ba§ 
ei'3  mit  ben  uiirerf)tcu  (iclt.  [f.  37.1  ""^ 
bidf),  ®ott,  berbammcn.'- 


i'  31  {Wmb  ©otteS  loiQen  luit  idj 
bic  rcbe  bulbcn|,  unb  uid)t 
(tüef)rcu) :  \'M  '""'3  !»>■'  ^^^otl 
Kbcu],nnb[!aui?]  uicf)t  [laffen] 

V.  31  Ia§  td)  (toben) :  InS  id^  mir 
fagen  r 
gcr)oi(t)  mir :  gef)ord^t[r/(]  mit 

1).  3G 'DJJcin  Uatcr  la§:  allein  bater, 
Ia§ 


cap.  xxxy.  xxxv. 

5ptagt  in  hjol  suis  rcpetitioiiib[iis.    ,^io6 
'^  fiat  rcrfjt  getrjnn  ba§  et  im  uidfjt  geautluort 

t)at,  id)  ticttc  im  aud;  nidjt  ein  lüort.  «.  i  anthiiivtcn(mit)tOürt(cn):ant= 

lüortcu  [ein]  hjovt 
ft).  5.]  '3"  ^)o^f'  ^^'3  tuüftc  id)  nicfjt,  iücnn 
hu  mir§  uicfjt  gefagt  fietteft. 
20  .    J111-.6/7  steJd  )■:  i.  c.  Unitu  troljcn 

ft>.  0.|  vi  anfcniiil,  tft  Epitlictmi.    Myranmis.' 
3dj  ^altc,  et  meine  ben  havc.  u  m  (i:it)  fpridjft  (nter) :  lajü  ['] 

Cap.  XXX^I.  XXXVI. 

25        fti.  2.]  'T)arr':  Ijat  nod)  nicfjt  a^fgefl)eiet^ 
V|nl(    d|iccro:    altius    lopplprc.     |D.  :>.[    Gr 

\o\l  nu  !Iug  Icerbcn,  [ö.  5.]  loit  ber  o6ct!cit 
tocrfd^oncn,  q|uasi  d|icat  ©0  fottu  and)  t^un. 

[ü.  12.|  'getoar  tucrbcu',  mctcEen.  »la  (burd)  bcu  fpie§  lanffcn):  ijnS 

30'  fdjtoett  fallen  r 

[0.18.]   praeter  opinionem.     riidicium  cor-  ».isbaS  bidj   nidjt  biclfcidit  (nn- 

rumpitur  diiplicitcr,  vcl  per  iram,    vd  per  gcbnib)  betucgt  fjate  (jun  bot 

gratiam.    ^u  Mcibigcn,  plagcu  mattem.  qnal):  ba§  bicfynidjt  biclleidjt 


14  .35.  r 


25  .36.  r 


')  Vulf).:  Quia  ergo  ego  locutus  sum  ad  Denm.  1524—35  hiutel  die  Übersetzung 
in  der  SondcriibcrscJmng  des  dritten  Trih  A.  T.:  SÖOjt  id)  nu  Don  ®Dttc-3  tocgcil  nu^ncrcb 
"^nbc.  -)   Villi/.:  iul  iiulicium  provocct  senuoiiilms  .suis  Dcura.     1524—25  (s.  Aum.  1): 

»üibbcr  ©Ott  mit  jcljiicn  »uotlcii  tjabbctii.         ')  =  ausgeredet,  zu,  Ende  geschwätzt. 


506  5>voiotüf£  iiiib  ()niih|d)X-i)tlid)C  (SiiittaflC.    (^-»iob  36.) 

:Q\.m\  [rh]  fictucgt  i)abe  Ijctnanb 
3U  (6eti:)  planen  r 
[b.  ID.]    Sic  fjaten  fd)icr   3ct)cu   vocalmla   ».  lo  5Rctnftii,    (ha§   bein   c^c'malt 
gcliabt,  bic  golb  Ijciffcu.  i'cftcfjcn   luerbe   on  tvutifnl): 

5)fcmftu,    bay    a   (f)    bciiic    s 
getualt  ac^tc  obcv  (vciifjtfjULiu) 
golb  r 
[ti.  20.]  V[ult   cl[icere  barff   nid)t  bariuirf) 
iitdjt  ringen  jc.    [ü.  21.]  gct)C  nicfjt  mit  bojcn 

tjcimlidjcn  tud  unib.  «  22  (©cfcljgcbcv) :  [Icver]  m 

[ö.  25.]  rfcfjahJen]  Sßon   fcrnc\   [.seil.]:  baö 

®ott  I)od)  ift.  suw'i  s/clit  r:  [Gl-]  cle.scnptiu  poe- 

tica  teinpe.statis. 
i).  29  3i^enn  er  furnimpt  bic  ioolcfcn 
(3n  trennen,  nnb  feine  bcdfc  15 
loegttiut.):  2ßenn  er  fnrninn^t 
bic  tuoldcn  aüSjübreitcn,  linc 
fein  r)od)  gcjcEt  rh 
1-.  30  fo  breitet  er  nu§  fein  (Siedet) 
übet  bic  fcIBc,  unb  Bebetft  (ba§  20 
tnccr,  batier  fie  !omen.):   fo 
breitet  er  an§  fein  [bli^]  über 
bie  felbe,  unb  bebcät  alle  enbe 
bc§  tncer§  rh,  darüber:  (i.  c. 
tonitrü);  darunter:  [Gl.]  i.  e.  25 
ab    occldente    ad    Orienten). 
Z>i  [blil]  steht  rh:  2M)t  i.  e. 
Hit^. 
«.  31  S)cnn  {ha  fclbft  rirf)tet  er)  bic 
leute,  unb  gibt  fpcifebic  fnHc:  sn 
S)cnn   bamit   fd)rec!t   er   bic 
Icutc  |r/(],  unb  gibt  [bodj]  fpcife 
bie  fnße. 
[D.  32.]  Gr  nimpt  ba§  liedjt  Incg.    et  IjoletSi.' s-'/m  (®r  tjelt  bie  Ijenbc  für  unb 
loiber,  fulgur  praesiguifi('at  \V,  M.]  tonitru.         bcbcdt  ia§  lici^t,  unb  gebeut  35 
[»3.33.]    VLult'd[icere:   '©efcF  i.e.  fulgur;  jm  bo§  tüiber  !omc.   SSou  bcm 

ftilgur  [cf]  tonitru  sunt  duo  soeü,  durissiniae  fclbcn  nertnubigt  fein  .flirte, 
figiirae  [331.  144"']  £icc^t  ift  bcä  blij;  bruber,  unb  fein  tjiet)  Hon  bentnolctcn.): 
üon  liedjt  prebiget  fein  gefcl,  bcr  bli|,  bcr  6r  bert't  {ha^  lied)t)  [beu  bli|] 
bcHarirt,  \mö  lux  ift,  id;  nteiit  er  bclucifc         luie  mit  tjenben,  unb  beiffts  w 


8  borff]  ba{§)tff  m        12  ©Ott]  (bj)  ©Ott  m 


$!tototüIt  uiib  Ijniibfdjtiftlidjc  Piiiltaiic.    (.«Mob  36.  37.) 


507 


C§  JoCltn  er  Icitdjt,  quid  lux-,  fulmen,  \ä}\ciC{. 
Est  (Jcscriptio  poetica  touitrui.  % 


bocf)  knbct  !oinen.  Tavion 
jcugct  fein  gefeEe',  iieinlicf) 
be§  bonner§  3orn  tjnn  luot= 
den  rh.  Darunter  stehen  noch 
einige  Worte,  die  aber  heim 
Einbinden  so  sehr  zerstört 
sind,  daß  nur  noch  höchstens 
.  . .  fultrüra  ....  zu  lesen  ist. 


Cap.  XXXVIl. 

37.  Sa  fol  !etn  nein  ßapiitel  fein,  get)et 
attc§  anff  ein  anber.  [ö.  2.]  'Audite  fragore, 
trenioreii)  [luoruni]  touitrui, broffeln,  ,yivnct, 
l^orct  luie  er  brofien  rebet,  i.  c.  er  [u[nfer 
.^LCi'i;  ©[Ott]  rebet  mit  ben  Scuten  burcf) 
Bli^cn  unb  bonner,  Est  descriptio  tempe- 
statis, 


[ö.  4.]  'Tem'  seil.  6%n,  'naä)\'-    'auff^ 
20  Tjaltcn',  luer)rcn. 


25 


ft).  n.i 


'groffe  bing',  seil,  in  inibibus.  ßr 
meinet  porteuta  tonitrni.  [ö.  7.]  @§  l)Cit 
nic^t  groffcr  uiiiacla  dci geljatt,  benn  metoora, 
i.  e.  6r  maä)t  ten-ore  suo  ia^  fic  ^  bic  Seute 
30  öer!ricf)t,  'lu  manu'  i.  e.  ])ot€nter  consiguat, 
omnes  hoLmiues  togt  er  gclroltiglid^  tn§ 
öerborgen,  auff  ia^  erlennen,  tüa§  er  t^nn 


XXXVIl. 

u  2  .^oret  (ben  f(^al  feiner  ftim) 
nnb  (bny  gefprcc^)  boy  öon  fci= 
nem  munbe  nu§gel)ct:  [SicOcr] 
.^oret  \hoä)]  reie  fein  bonner 
jurnet  [rh]  unb  \vaB  für  ge= 
fpretf)  [rh]  öon  feinem  munbe 
QU§gef)et 

«.  3  fein  (Ciec^t) :  fein  Wilj  rh 

».  1  (3m)  nacf)  (rumpelt)  bcr  S)on= 
ner:  |'S;em]  nad)  truHet  \rh] 
ber  S)onner;  dazu  am  oberen 
Blatt  runde:  i.  e.  (Bli^cn)  fi.  e.] 
poltern 

mit  einem  groffen  fdjall: 
mit  feinem  groffen  fcf)ntt 

o.  7  (5)tnn  öerf rcud^t  fid)  6el)  aßen 
2Jlcnf($cn,  bn§  bie  leutc  cr!en= 
ncn  füllen  feine  \vcxä.) :  ''Mh 
menf(f)en  l)Qt  er  l)nn  ber  l)anb 
als  Oerfd^loffen,  ba§  bie  leute 
lernen,  tnaS  er  tljun  tan*  r. 
Die  alte  Glosse  ((23er!reuc[}t) 


zu  1  steht  r:  fulmen  fd^tog         10  .37.  r        32  auff(§)  bo§         zu  321508,  1  steht  r:  Nunc 

>)  is-i  =  feilt  ®et5fe,  Sonner  ist  im  newn  Text  mit  ?ein  geicHc  übersetzt;  es  ist  dabei 
an  sn  =  ©ciiojfe,  gftciinb  gedacht.  Der  alte  Text  =  fein  fQxxk  setzt  eine  Form  ij-i  vem 
nr-i  =  .^itte  voraus.  ')  Netier  Text:  Scntito^  brüllet  bcr  3}onner.  •)  fie  =  fid^. 

*)  Aller  wie  neuer  Text  nacli  Vulg. :  Qui  in  manu  oniniuni  hominum  signat,  ut  noverinfc 
singuli  opera  sua.  Also:  '\Tr::Tg  ir:N-S3  =  alle  9)(cnjd)cn  feiner  ©d^öpfung  ist  ^inasp  o"'"'^';^ 
=  ba%  bie  Scute  feine  SöerEc  seil,  erfennen  übersetzt. 


r.08 


^Pnilofprt  iiiib  I)niibfcl)iiftlid)c  Piiitviiiio.    (■.fSioD  37.  38.) 


tan  fsii'  reildita  scnteutiu].  ^lllc  '"JJf Clljdjcil 
liabet    in    iiiauii    k. 

fö.  9.]  3ft  [bn§l  itod)  nllc§  Dom  Jücttcv. 
?(vuon  tft  eilt  T)Df)ci'  t'cvßc  okii  in  Sh/»/*« 
tücitcr.  llcgnlaritur  veninnt  tL'ni[)p!<tatcs  a 
mcridic, 

|li.  18.]  ficgoffcn,  glnteii, 


fti.  19:'20.|  ßS  ift  iiidjt  öut  mit  im  icbcii, 
cv  fcf^Icfit  mit  bcm  bonncv  und)  eim.  Cum 
deo,  fjiiis  loqiietur  aut  contendet,  ev  fdjlcflt. 
fitr($tcftii  bidj  nii^t  für  ©ott,  bcr  bonticm 

Hub  Hi^Clt  fall,   si  non  resipueris,  löirb  CV 

bid)  eilt  mal  nitffrcitieii.  (?§  i[t  nUc»  de 
tonitrii.  [b.  21.]  lani  non  curas,  posl 
luitftii§  luol  fetjcjt. 


[ö.  23.1  ©ie  hJei-beii  [2]  „ttirfjt  fiiibcit",  ha§ 
n  \u\xtä)i  f)ak,  ©ic  [1]  nuillen  allmc(\c 
Bcfireiffeii,  tinnittiiti  iiiiifcr  I)ievi:  (ii[ott  biö 
obev  haä  tljtt.  % 


Cap.  XXXVlll. 

Uittfei-.<3|cn®L0tt  [P.M.]  toirb  mol  fo 
toiiitbevlirf)  biiin  tcben,  al§  bcv  (\ftt]an  Tjat. 
9(6ev  [U.  M.|  U|iifci-m  \)\nx  ntott  mii§  maitci 
■]n  9iit  f)altcn,  S'd)  ^)nü  [»-M.],  llLitfci 
.^lC'^i;  ©[Ott  rebc  mit  ^oi  ititb  arguiftlt  in, 


Sa§  ift,  SBcitS  boitiieit,  ffcudfjt 
mau  für  fiudjt,  ajicf)  bicmilbcn 

Sl)icr.)   id  (jcdrkhai. 


«•  10  lueitu  er  (gcuffct.) :  hicuu  er 
["niiffttjaUicit  Icfft.'l 

w.  18  bic  (ftnrrf  fiub  iiub  au,yifcf)cu 
lüic  du  bnbcit):  bic  fcft  fti'()fit 
luic  ein  gcfloffcii  fpicgcl '  rh 


mm  fif)ct(ja)bn§lie(jf)t  uidit, 
((5r  mat^t  luol  ricllc  bic  luol-^ 
äen):  [3|(tl  ftt)et  man  |''w| 
hai^  Iied)t  nidjt,  fba§  l)itit  bcii 
moWett  "^cUe  lernet] 

(ttnb)  ber  luinb  toctit  (uub 
ntac^tS  !Iar) :  fmenn  aBer]  bcr 
hiiub  tncBt,  [fo  lüirbS  Kor]. 
!nid)t(fiubeu):uid}tbe9rciffcn>'; 
dazu  stellt  r:  fum  Deo,  (juis 
lo(|iictur   ant    contendet.     Gr 

fdjtcgt  mit  boitucr  breiu. 
(feine  SBeifcn) :  für  feinen,  luic 
Incife  fie  fittb.  r 

XXXYIII. 


25 


5  Suplia  r  wiederholt         33  .38.  r 
')  Alter  Text  =  LXX;  tieucr  =  Hein: 


5ptotofo((  iiiib  I)aiib(c^rifflirt)P  tfiiitviige.    (.fiiob  38.) 


jW 


v.-'htx  (feine  gebanden  lievficvticu 
\x)i\) :  ber  (fo  irvet  /)  fo  feijlct 
Ijnn  ber  Itieiftjeit  *■ 
i'  3;i  (5Qge  an,  btftn  fo  füig?) 
Sßo  inareftu,  ha  idj  bic  (5vbcn 
grunbet?  Sage  wir,  tueiffcftn 
hier:  (un)  -1-  Icvc  midfj  |'-//| 
Sßo  toateftn,  ba  id)  bic  Gibcn 
gvunbct?  8agc  niiv,  üiftn  }o 
tUig  |//'|,  Jncijjcftn,  luci;' 


Gr  icT)e  bcn  [{voppfen]  (Jlif)n  nid;t  an,  ba§ 

er  im  antloortct.  [H.  2.J  Vnilt  d]icere  lUms: 
Tu  obscuras  consiliuni  et  lo(|Ueri»  iiiiju'ii- 
(loriter. 
0  |ü.  n.J  [Argi^umentum  est  lob]:  bu  Jüilt 
loiffen,  Inarumti  id)  bid)  ftraffc,  ba§  foltn 
nidjt  loifjcn.  Utnier  ibitxx  ©tott  f)at  mir 
nnrcd;t  getfjan,  Su  bift  mein  Grcatiir. 
Accusat  Hiob  de  ignorantia,  qiiia  er  l"te[)et 
10  baranff,  ©ott  t^ut  mir  unred^t  3C.  Imo 
ck'bel)at  dLicere:  Si  etiani  me  iiinocentein 
piiuis,  tameu  recte  facis,  es  eiiim  Crea- 
[S8t.  145*]tor  jc.  Tu  obscuras  sapientiani 
i.  e.  bu  Bift  btinb  in  sajiieiitia,  tui  sormoncs 
15  sunt  stulti,  Quis  est,  (jui  anibulat  tencbroso 
in  consilio,  vel  caecus  est  in  sapientia,  ©er 
Uiil  rtcife  fein  nnb  irret,  cum  ratioue  in- 
sauit,  'mit  unDcrftanb'.  Ego  sum  Creator, 
tu  lutum.  '^ä)  mag§  mit  bir  madjen,  tnic 
20  id;  teil,  ba  gefjeti  i:)in.  [ö.  8.]  ['mare']  1)q§ 
ift  fein  poctifd),  t)at§  erft  angefangen  morgen 
3U  loerben.     [ö.  12.  |   it^eil  hu  t)aft  gelebt. 

[ö.  14.]  [®ie  meinen  fie  ^a'6en§  getoiä  unb]    «.  m  {ha§)  fie  (öleiCen  locrben)  Hne 
©teT)en  Ink  ein  6el|  auff  ben  (vrmcln'^  'sicut         ciniHcib:  [unbl  fie  4  ftctjen  [r\ 
25   vestiuK'utuui'   veterascent  3C.     In  pulveroni  XviennSiicih;  du^u  am  dhc im 

reverteris.    v^ult  dLicere:  äÜie  ein  lofe  tteib,  Blattrande:  in  pulvereni  rc- 

Vfl  Hiic  ein  r)ulfen  an  fern.  vertenturomnia.  Et  staut  sieut 

vestis    conuptÜLis    und    um 
Seifenrande:  +  loie  eiiiljulfen 
30  IVI5  (öertneret)  tnerbcn:  |gcnomcn] 

[ö.  18.]  'LatitudLO  terrae':  ha^  toiffcn  bic         loerben 
Astronomi.      [ö.  23.]    Prelii,    seil,    contra 
impios.     [ö.  32.]  £)a§  ift  ber   loagen   am 
|)imel  [0.31.]  [unb]  Orion  ftet)cn  gegen  ein 
35  anbcr.     [ö.  33.]  5}feiftern,   seil.  ba§  ber   »33  fanftu  (ein  5(mptanffjn  legen): 
^imel  gel^e,  h)ie  bu  tuilt.  tatiftu  t)I)n  mciftern  r 

[t>.  3G.]  äßer  tjat  bie  2eute  toeiä   gemadjt,   i-.  sc  äBer  (^at)   bic  2Bci-5()eit  in§ 
et  dat   eis    Judicium,    observationeni,   ftpiis  tieröorgcu  (gelegt)?    iDcr  (()at 

dedit]  bie  toeiftjeit  in§  'ijexi}  gege'üen.  ben)   gebanden  (üerftanb  ge= 

I  1   bift  mein  dxtalnx  durch  Strich  zu.  Waxiimi  /!.  G  </ezo(/en        31  Dvioit  r  wiederholt 
')    Worlfulye  des  neuen  Textes  =  VtUg.,  LXX,  Hehr.         -)  Sprw.,  =  sind  hetroyen; 
vgl.  :.  B.  Unsre  Ausg.  Bd.  30\  436,  34. 


510 


iprotofotf  iinb  ^nnbf^tiftlic^c  Einträge.    ($iob  38.  39.) 


[ö.  37.J  Uiulc  est  illa  heroica  sapientia  [P.M.], 
Narrat  totani  creatiiraiii.  ^ 


gcBen?) :  Sßer  giBt  {>■]  btc  aBet§= 
l^cit  jnS  tocrtorgcn  ?  luer  gitt 
+  Hcrftcnbigc  [*/*|  gebancfen 


Cap.  XXXIX. 


'ti.  147. !>        [38,41.]  Psalmiis  idem  dicit  de  eorvis: 
lDcn§  nid^t  3U  ejfen  ija'ben. 

[ü.  1.]  Ex  tiia  sapicutia  non  contingit,  quod 
cervae  pariiint  [ö.  2.]  alio(jiii  .«cimiis  certiim 
'tempus  paitns  eaninr. 


[ö.  5.]  'SBtIb.'  ['vincula'],  ha§  fic  nidjt  gefeit 
Inie  tue.  [o.  G.]  'Salsugo',  desertum.  ha 
nid)tö  luei^ft. 

[ü.  7.]  'Non  audit'  i.  e.  ift  frei).  V[ult  diccre: 
Sßit  fer)cn§  luol,  abn  loir  maif^cns  lüdjt. 
[ö.  10.]  In  siilco:  ba§  biv-J  pflugc.  '^od)' 
vel  feil,  aätxn,  'btoä)in\  baS  felb  madjen, 
ba§  tior  nidjt  fclb  ift. 


XXXIX. 

38. 39  (mit  tüilb)  fettigen:  fettigen; 
da.ZH  r:  -\- 

38.40  ba(§)  fie  lauren:  ha  fie  lanven 

38.41  unb  (tinffcn  nic^t  luo  jrc  fpcife  >o 
ift?) :  unb  +  fliegen  l)rre  trenn 
fie  nic^t  ju  efjcn  l^aBen. 

3».  1  (ilanftu)    bie    jeit    (feigen): 

SBeifftü  [>■]  bie  jeit 
in  v.  s  (Sic  Beugen  fic^  his  jrc  jungen  is 
«Mi^,  fZn^j«  >•.•  -\-  i.  e.  Ex  tua 
scientia    non    fiunt    etiam   si 
scias   postea  Tarnen  ante  et 
sine  te  finnt 
>'.  4  unb  (tüadjffen  bvauffen) :  unb  m 
mehren  ^iä)  t)m  getveibe  rh, 
danchen :  (-j-  f riuuento) ;  dar- 
nnfcr:  2Bad)fen 

"U..C  äßufte  unf,  dam  r:  -\-  .salsu-  25 
o-inein  desertum 


»•  1' ,<?anftu  jm  (ha§)  \oä)  an= 
tniipffen  (jnn  beinen  furd^cn),  so 
bo§  er  l^inber  bir  (pftuge)  jnn 
grunben?  .Uanftu  jni  [bein] 
iod)  antnnpffen  (+  bir  ju 
pflügen  r)  \h\e  furdtjen  ju 
madfjen],  ha§  ex  Ijinber  bir  35 
!6vt)rf)e[;-/(|jnn  grunbcn?  J)u~u 
r:  -j-  sicut  equus  facit  et  bos. 


10  .39.  r         ]t  corvac  c  aus  ccrvl 

')  =  bradien,  das  Fehl  timackern;  s.  IHctz. 


sprotofoU  mib  f)Qiibjd)riftlieI)c  öinttögc.    (■f)iob  39.) 


511 


[0.11/12.]  Wiz  bii  bicf)  nuff  ein  Cdjfen  öcr-- 
lefft.  'a>crtratocn':  sicut  ecjuus.  |ö.  9.]  S)n§ 
6inf)orn  luirb  nunquam  ein  Ddjy  ober  pfcvb 
locrben  i.e.  bie  artcit  tf)un,  bie  fic  tl)un. 
5  [ü.  13.J  'Pavo':  Braiigct  ba  mit,  scd  ulla 
e.st  sonteiitia  nihil  ilicitiir,  si  redilimus 
penuas. 


B.  1 
in  li. 


[ö.  15.]  'Bvcd^cif.    [ti.  16.]  3:cr  pia)xi  friffet 
bie  Sungcit  pfnluen.     [iaborem]   i.  c.  qnod 
frustra  generat.    [ö.  19/20.]  Est  significatioiiu- 
clamoris,    cum   siio    .sclieniate    scii    trcmorc 

ir.  vocis,   hinuitu,   fticnn   luoii   einen   anfevet 

?ani.  i,c     treniiila  et  commota  voce  ut  1.  Keg[uni  .1.- 

6in  pferb  6ricf|t^  fein  ftim  et  poltert  mit 

feiner  ftim  ein  l)cx.    befienb  machen,  dielt 

de   anima.     lib[enter  eerte  non   incognitis, 

20  sed  quae  creare  non  possunius. 

[ai.  145'']  [ö.  20.]  i.  e.  Omnis  terror  faciti"» 
cum  superbire  narib|us.  Vide  scholion.  [ti.22.] 
Sa  anber  Seutc  fid)  für  fnrtf;ten,  erfc^reden 
unb  ticrßagen,  ba  fcruftet  fidj  baS  tl)ier  [eqiins].    k 

25  [ö.  24.]    fd)arret:   SBcrc  gern  balb  bran.    »• 
3ft  fein  freibiger  ttjier  3um  Irieg  quam  equus. 
Sie  £eute  ci-f{f}re(fcn  bafur.  Sßenn  bie  pfcrbe 
nidjt  frolid)  finb,  dLicunt  milites,  fo  tft  haS 
^ttx  öerloren.   Econtra:  Tremoreni,  tremen- 

30  tcm   vocem.    [ti.  2Gff.]    Sinb  bennoc^    bie    «• 
uaturae  animalium  bo  Befd^riclJen. 


I  Wagftu  bid)  onff  (jn)  öcvlaffen, 
ba§  (er  biel  öernmg) '(  5JJagftn 
bid)  anff  ^  üerlaffen,  ba§  e§  fo 
ftard  ift  »7« 

!®ic  (fittig)  be§  *4ifaliien:  Sic 
[febbern]  be«  5)3faliicn 

bie  flugel  be§  Stord»  (ober 
©trauffen) :  bie  ftugel  [unb  feb= 
bern]  beS  ©tord«;  da-u  r:  -\- 
(inn)  ber  erben :  [auff ]  ber  erben 

;  .tu  um6  fonft  erteilet  sieht  r: 
fm.sda  generat. 

'  .r«  gefd)re^  sfchf  r:   tromitu 


[ö.  28.]  'feften  orten'  i.  e.  auff  ber  SSurg.   »■ 


211  preia  bis  fdjredlid)  ift  i^fchf  r: 
-\-  trementem  voceni 

-'.i  (fi^ilb) :  +  lanljcn  r 

-■■t  unb  (lierfjcerct  bo§  Sanb)*: 
unb  fc^arret  ijnn  bie  erbe 

unb  !'gleu'&t)  nid)t  {has)  b(ie) 
Sromete  (laut):  unb  fad)tet] 
nid)t  ber  Srometefnl  []^oE]e 

so  (^Icuget  ber  (Sperber)  burd) 
bcinen  öerftanb  (mit  feinen 
fittid)en  3um)  mittag:  ^^teuget 
ber  [^aBidjt]  burd)  beinen  öer= 
ftaub  [unb  Breitet  feine  flugel 
gegen]  mittag 

27  fo  l)od)  au§  beinem  Befel^:  au§ 
beinern  befel^  fo  '^od)  um 

23  an  felfen  unb:  an  fclfcn,  unb 


ö  Sed  uUa  c  aiis  Sulla  17  <&\n  (jfcrb  mit  Strich  zu  Est  significatio  Z.  13  yezor/en 

')  =  darauf.        ')  lAithcr'verglcidld  rra""!  in  Hiob  39, 19  mit  niasin  in  1.  Sam.  1,  6. 

')   Vgl.  oben  tromor  Tocis,  die  Siimme  siliert,  bei  Luther  sonst  nicht  belegt.        *)  Aller  Text 

vielleicht  nadi  LXX:  difaneT  xijy  y/jr. 


!l?rotofon  imb  t)niibfdjvifllic()e  ßintrögc.   (§iob  39.  40.) 


<Bintti).24,28|0.  ;30.]  '?(fy':  foccisi],  bcit  loenin  Ijnt  C^l)rt= 
ftiiv  aUeflid.  [ö.  32.  |  Sßer  mit  bcm  oimii- 
]i()l(!n(o  Ijabbcvn  \m\,  hex  fu(  UH'ife  fein  i.e. 
in  [n]6crlueifcn  vol  belucifcn,  im  'kijbvingcn'. 


|ü.  .34.1  'Ori^  ba§  ift  anä)  ba§  deftc.  \v.  3.5. 
soemido:  qiiod  nialedixit  iliei  jc.  ^ 


i'-29nacf)   bcv    fpci'])fc:   nacfj   bcr 
fpcife 

i'  "i  fot§  bei'  nicf;t  jm  ()Cl)t)iin(^m : 
fol'3  jm  bcr  nidjt  'öelj&vincicn 
lOH.  da.:u  r:  {-\-) 
antloorten :  [üev]antliioi'ten 

».33  3d)({)Q6e9cf(u(f)t):3if)+t.in 
ju  Icidjtfcrtig  gclücft' 

«■sr.  (3intt  anbcvn  mal):  [(jcvnad)] 


Für  die  beiden  Kapitel  Hiob  40  und  41  ist  ein  doppeltes  Prolokoll  rorhamleu. 
Das  erste  auf  Bt.  145^' —  Bl.  146'^;  es  ist  verluiUnismißitj  kurz  gefaßt  und  läßt  eine  Menge 
Frar/en  ganz  unberührt.  Vielleicht  wollte  man  in  dieser  Sitzung  noch  mit  dem  schwierigen 
Hiob  SU  Ende  kommen  und  übereilte  deshalb  die  Besprechung  der  drei  letzten  RiobkapitA. 
Diesen  Mangel  empfand  die  Rerisionskommission.  sehr  bald.  Man  stellte  ihn  ab,  indem 
man  in  einer  der  folgenden  Sitzungen  die  Verhandlungen  über  den  Psalter  nach  Psiilm 
•27  ahljrach  tmd  nun  noch  einmal  in  Ruhe  und  größerer  Ausführlichkeit  Hiob  40  und  41 
rornalun.  Dieses  zweite  Protokoll,  in  den  Psalter  also  eingesprengt,  findet  sidi  auf  Bl.  14S^ 
bis  Bl.  140^.  Am  Beginn  des  ersten  Protokolls  ist  am  Rande  verwiesen  auf  das  ziveite: 
Viile  fol.  78  [diese  Zahl  bezieht  sich  auf  die  ursp)-üngliclu:  Bandpaginierung  und  ist  gleich 
Bl.  14S^,  in  der  jetzigen  Zählung]  und  zu  Anfang  des  zweiten  i.it  rückvenviesen.  auf  das 
erste:  ViJe  .snpra  Ib^  =  Bl.  J45^.  Wir  heben  sinngeimiß  das  in  der  Psidlerbespreehinig 
als  Frctndkörper  tvirkende  Hiobstück  heraus  und  stellen  es  als  parallele  Rezension  neben 
das  erste  Protokoll  zu  Hiob  40  und  41. 


Cai>.  XL 


|i).  r,.|  l'cvtjck'l  iinbfci) 
ftoU^. 

|ü.  G.|   '(lisperiio":  t()n  U'ic 
idj  tt)U. 


XL. 

»•  2  (foge  au) :  Icrc  midj  r  nnt 

u.  ^  (Unb  Inenu)  bu  einen  avm 
(t)etteft)  rtic  ®üt,  unb  mit 
gleidjer  ftimmc  büuuci;= 
(teft),  aläcrtt)ut:  [.S>ftul 
einen  arm  luic  @ot,  uub 
I  fanft]  mit  glcicfjev  ftimme 
bounerfn],  al§  er  tf)ut 

1'  •'■  mit(()offavt):mitpracI}tWt 
(jicrlid;) :  -f  t)crrlidj  rh. 

i'  6  fdjah)  an  (alle)  ^odjmii  ^ 
tigen   unb   (6cnge)   fic, 


zu  .3  steht  r:  Matlli.  24.         (i  |iil6ei1ocijcn  c.  nns  (lelucijni         '21  .40.  r        au  Hl  steht  r: 
Vidc  f.,1.  78. 

')  Hebr.:  "'pk'ii  =  Vulg.:  leviter  lociitiis  smn ;  im  allen  Text  ist  •'H^^p  =  id)  t)nlio 
ßefliicijt  übersetzt. 


'Protofull  iiiib  f)fliibjd)\iftlid)e  Pinttiigc.    iSrtioi  40.) 


)13 


10  [tj.  7.]  'In  loeo':  „ha  fie 
finb",anircmovt,it)oiic 
j  i  u  b,  i.e.  ubicuuijLiie  f  iie- 
riüt.  [o.  8.]  v'Lult  dLicere: 
'ixe  bradjt  berfendfe'"  in? 

li  grab  vel  in  Jüaffcr.  [U.9.J 
Manus  tua  i.  e.  ba^  bu 
Qud)  ©Ott  feieft.  Subift 
\a  nid)t  ®ott,  baS  bu 
mid^  oubicirti  ftiilt. 

20  |0. 10.] 'Dieben  bif:  So 
tDot  al§  bid).  ®a5  li()et 
benuodjUne  ein  Eleplia?. 


[ö.  12.]  ß§  fon  lüol  fein, 
ba§  'caiida'  f)ic  I)eific  ge- 
nitale mcmbniiii,  [quia 
sequuntur  te.st€s  statini], 
35  significat  furiosas  libicli- 
nes  in  mundo,  mascidi 


[SBl.  148»]  Keheniolh, 
Id.  lO.J  6r  meinet  pfcib 
nubüd)ienfonber(i^,bav- 
nad)  luibiilos,  er  meinet 
benSeufeP  baburd).  bas 
ift  niiiabile,  biis fünft  bu 
nidjt  tf)un,  ein  tf)ier  mo= 
d)en,ba§frifft3c.[ö.ll.] 

genitale  est  in  iiiubilico. 

(5r  rcbt  cum  Hiöb.  Xtc 
t()ter  i^abe  id;  gemadjt, 
et  domiuor  ei.s,  non  tu. 
|ü.  12.]  'jein  f^loanty, 
tuftern  loirb,  quaudo 
cauda  e.st  salax,  de  im- 
petii  geiierationis  loqui- 
tur,  ftart,  erectum  esse. 
'Sieabern':  e.st  repetitio 


unb  mac^e  bie  0)ottlo)en 
bünne  ba,  fie  finb :  fd;alu 
Qnfbie]§od)miiti9cn  [luo 
fie  finb]  unb  [bemutige] 
fie,  3a  Sd^alu  (an  alle) 
fbie]  I)ot)mütigen  [ >no  fie 
finb]  unb  beuge  fie  |W(| 
unb  madje  bie  ©ottlofen 
bnnne  [luo]  fie  finb 


»  10  (hjirb)  "^etn  ^fveifen'  loie 
ein  od)f  e :  f  vifft  [r\  ipv  luie 
ein  oä)]i:do-i(:  (Bi"il)uli, 

Boves,   Eqüi) 


0  12  ©ein  fd)>»an^  (ftarret) 
lüie  ein  Gebern,  (bie  obern 
feiner  @eil()en '  finb  Uer= 
ttjidelt./ ':  5einfd)luan^ 
-f  [»•]  [ftradcn  fidj]  toie 
ein  Gebern,  +  bie  abern 


zu  20  Behtmoth  r 

SU  20  slehl  r:  lUoh  [c  aus  lob/  40.    Vide  supra  75 b  2a  t^ict  c  win  b^icr 

')  Denselben  Gedanken  drückt  Luther  t'n  der  alten  Glosse  ans:  3^cl)cmotl)  ....  ?lber 
batuntet  ht\ä)te\bet  er  bie  gehjolt  uiib  inodjt  bc?  Icufetl  unb  feine«  ©efinbo,  be«  gotllojeii 
^auffenä  in  ber  SäJelt.  ')  Vyl.  testes  Z.  34,  noch  in  Biberyeile  gebräuchlich.        ')  AUei- 

Text  —  Hebr.,   Vuhj.,  LXX. 

£ut5et§  aSetfe.    58i6etü6eTfetjun9  3  33 


514 


^ptotcfoH  iiiib  I)niibfc[)riftlit()c  ©intvngf.    (.fniob  40.) 


ft  feniinae  Herae,  Caii- 
(lam,  cjLue  salaceiii  i.  e. 
pleiiiis  vohintate  [furio- 
sns  libidiue],  lüutct. 
\Mrga  eins  plena  est  ap- 
jjetitus.  S)a0  tüil  tc^ 
fdjiecf)!  ad  generationem 
bcpiitirn.  deseriptio  ge- 
iicratiouis  [actus  geue- 
raiidi].  SÖic  iüutet  [itnb 
toOct]  ein  pferb,  Itien-? 
lauffcn  toil. 

[o.  14. j  'Priucipium^  i.e. 
bei"  crftc,  'gveifft  in  oii 
mit  jciiii  idjlucrb'  i.  e. 
vei'bo  siu)  vel  gladio 
homiiiiun    oceidit    cum. 


seu  Tautoldgia,  'nervi' 
[nbern  feiner  fcfimn] 
vorendoiuni  cius  ranies- 
cunt.  lit  sicut  raiuus, 
truucus. 


|a?(.148'']  |ö.l4.JIliami- 
rahilia  i.e.  [dielt]  creare 
illa  aniuialia  [quaegeue- 
raut  tot]  3C.  i.  e.  quod 
unus  thaurus  implet  26 
vaccas,  tanta  est  vis  et 
irapetus  iu  illa  crcatura. 
[b.  15.]  'Ibi'  i.  e.  in  ani- 
]nalib[us  non  est  p[ec- 
catinii  orig[inale,  non 
utittn'  voluntate  et  ra- 
tione,  Dens  implevit  vi- 
tani  pulcherriruis  donis. 
si  peccatum  originis 
uou  K.  Ansto[teles  di- 
elt, quod  ex  ossib[us 
Leonis  exculpntnr  ignis. 

6»  lant  faft  aufj  bovem 

generatioiiis.  (D.  10.  j  ev 
gefjet  gern  im  groffcn 
©cfjilff. 


feiner  f(f)am  (finb)  ftar- 
ren  Ivie  ein  oft  nw  obe- 
ren illdllniiiilr.  (htm: 
i.  e.  Yirga  eins  plcua 
^  ajjpctitus 
^  \<>Iiuitatis 


D.  13  lüie  (e()crne  rf)oren) :  Une 

feft  crlj  r 
V.  14  (ber  greifft  jn  an  mit 

feinem f djmert) ^ : ilaru r:  is 

-)   lionio  gladio  <lei  doiio 

occidit. 


20 


25 


30 


Gr  ligt  (nnter  bem  ge= 
pufd)) ,  öerBorgen ,  im 
rf)or  unb  im  frfjlam:  Gr 
ligt  gern  im  fd)atten-|»7;] 
im  rI)or  unb  im  fc^tam 


35 


;:u   II  xtclit  r:  'priiicipi\im  vi.irum  ilci.' 
zu  29  r:  Ex  ossilj|us  leonis  exculpi  igncm 

')  Diese  Übersetzung  bleibt  bestellen.  ')  Hebr.:  whjie^  =  i!olo3Iiüirf)C,  im  alten 

Text  richtig  =  Qt\)ü\d);  der  neue  Text  iibcrselü  'crVi'S,  =  Sdjflttcii  wie  Vtilg.:  Sulj  iiinbra 
doraiit  in  secreto  calaini. 


$rototoil  iinb  Oniibidjtijtlirfje  öiiilrägc.   (^iob  40.  41.)  515 

bcrBorgen  um,  (la.~n  r: 

seWiicet  arbor. 

(ö.  18.]  estimavit,  leicht  [ü.  18.]  3ft  ein  iüld)cv    >••  i^  unb  (irf)eUict  fid)  nidjt): 

i.3)!o[c4o,4     bafjiii  favcii.  Effusus  .si-  iin|H'iiis,  ba§  cv  meint,  luib  ad)tv  iiidjt  (\vov 

5  ciitjcEtpi-oplietac^uiit  cv    >inl   4   ftioiiic   aiii= 

leves.    fd)la^en§  in  ben  fauffcn.     Mino  dieitiir: 

Jninb,    [ad)ten§  ntdjt  bii  fauffft  nlv  ein  odjs.' 

(\ro§],  'iinb  leidjtfinnig  \^ovban'  ift  liyporbole. 
bnju  jc.  [3iene§  mu§  ein 
10  gvoS  tr)iv  fein  in  ber  inelt. 
seciiro  9ct)en  ba^in.  ^ 

Cap.  XLI.  XLl. 

[40,  20.]  i.  e.  bü  tüirft     [40,  20.(   ['2elnatf)ann.  «.  s»  mit  bem  (()nnicn)  -:  mit 
im    nid)t    angeiüinnen,     ÜJion  !an  in  [SÖiIbod)§]         bem  ([angel]) 
15  fanftu  uidjt  ein  fifd)  &e=     bennod)  3emen,  [ti.  21. |  m, 21  einen  (ring):  einen  on= 
jtringen,  (jnoinotlo  me.     fjomen,   ein   ftad;el  in         gel'  r 

bie  nnfen.    ^\\t  ein  fijdj 

Nou  fanft  ein  jotdj  tl)iev 

mad^en,  quod  implet  or- 
30  bem  geiierando   iunien- 

ti.s.   Non  potes  doniarc, 

Nunquam  capitiir,  sed 

.sua  spe  fallitur,  sua  fi- 

ducia  perlt,  ut  Elciilias, 
25  confidens  bestia,  bie  tein 

menfd)  jemcn  fan,  ben= 

nod)  fett  im  [an]  fcinfci] 

!unft.    Jonas  dielt,  boa 

einer  \o  !une  gelüeft,  ber 
30  ift  f)ineingefd)lr)ommen, 

I)at  i()n  fCetiis]  balb  bet= 

f($nQl)t,Kexmarls.  [S)a§ 

ift   ber  Senten|]:    3)u 

fanft  bog  gering  nidjt 
35  iijun,  Sßa§  toiltu  benn 

3  estimavit]  (ö)  estimavit        zu  öß  piophetac  loücs  r        13  .41.  r 

13   Seeiot^an  durch    Strich  zu   3ft   ein   fij^    X.  17   f/czogen  zu   2r,    m    .n<|iiis   r 

33lr>ir>,  2  S)u  tanft  Üs  ^nbbctn  unt 

•)  NkU  hei  Thiele.        ')  Alle  Übersetzung  bleibt.        ')  Hcbr.:  -,t;x  =  nii§  S8iii(eii 

9cflod)ten«  ©ttict ;  LXX:  y.oi'y.og.    Vuhj.:  circulus. 

33* 


;;|(3  ';>rDtofo[I  imb  ()nnb|rfivif|[ic()e  ffiiitväi^c   C^iioti  41.) 

mit  Jiiiv  tcmt^ffcn,  l)ab= 
bcvn.  "ll 

■10, 2:1  5)Jeinftii,  bQ§  (bii)  einen 
6uiib  nüt  (im)  madjen 
(mugeft):  ÜJleitiftu,  bov    '•• 
|er]cincnbunbmit  [2^iv| 
machen  luerbe  ^ 

bn§(buin)2:bn.3(|bul) 
40, 514  jn(n)  beincn  S)ii'neii:  in 

beinen  S)irnen  •" 

40,26  (9J}cinftn):+ 5}]einftit/- 
•10, 2c  ßanftn  ba§  nelje  his  mit 
feinem  fopff?  nnf,  da-ii 
r:  + 
|ü.  28.J  fproiicietur]  ^^d)  40,  ss  feine  r)offmm9  ;<k/, '/((,:»  K' 
(jleibe  auff  bem  SBalfifiij,  r:  i.  e.  capientis 

nnrf)  Expectatio  eins  falli-  uub   (lüirb   offcntlid) 

tiir,  Ecce,  speseiusscÜLicet  Hcvftoffcn  loerben) :  unb 

captiiri  fallit  eimj,  et  cetiis  Uicnn   er  fein  nnfidjtii^ 

Uiirfft  firfj  toeiblid)  in§  meer         loirb,  fifjUnn^et  ev  fid)  20 
nnb  ent9cf)et  im,  [[Ji-oücit         baliin  >ii 
sc  seeure  et  contemptive]. 
iCog[itat:  3Bo§  ift  haä]  für 
ein  fdjifflin.     [Sßcnn    et 

cinö  anfid;tiQ  luirb,  fo]  24 

fdjenfft  er  fort,  avidus 
praedae. 

Pom|eranus    dicebat    se 
audisse    a    nauti.s,     quod 

iiavi^antes   proiiciunt   vas  30 

in  aijuaiii,  cum  quo  ludit, 

luirfft  auff  in  bie  Infft  et 
iterum  devorat. 

n|ominiis  Pliilij)[pu.s  an- 
divitaBernarddjSlila'Vi'iod  35 

devoi-atüm,  quem  eiecissct, 
cum  is  haberet  cultruiii, 
c|UO  linguam  eins  sancia- 
vi(   JC.  -- 


■J'J  et  ciiiiU-niplivc  sieht  rli  i'.'i  iai\   (vel)   für 

')  Nemr  Text  =^  Jhbr.,  LXX,  Vuhj.  ■')  Aller  Text  hleiht.  ^)  V,/!.  KnJ.rr, 

Tischreden  Isr.  762'-^. 


SPtolofoK  iiiib  IjaiibfdjtifUidjc  Ciiilwgc.    (.fiiol)  41.) 


517 


[41,  1/2.]  2)0  tompt  so- 
lutio  totiiis  lihri.  'qnis?' 
Som.  11, 35  Paulus  alicgavit  liaiic 
scntcntiam.  S|uniina 
'^  S[umrnarum:  E<io  Crea- 
tor, tu  Creatiu'a. 


[b.  3.]  q|uanic|uam  ipsc 
abundans.  potens  et 
gratiosus  [amabilis],  aKe 

15  ptcrouff erben ftnb fein, 
nocf)  Kiil  ie^  mid)  für  im 
ni(i^t  f  urd^tcn,  er  f  ol  mid^ 
nic^t  fcfjhieigen,  non  c«- 
ilam,   compescam,   non 

20  triumphabit  contra  me. 
3ft  rei(5,  omnia  potens 
i.  e.  ftcrdE  et  in  gratia 
est  et  voluptatib[ns. 
fSBI.i46»]®er2ßcltfteI)et 

2i   barauff    quod    vivit   in 

omni  copia  et  poteutia 

et  voluptate.  Concupis- 

1. 5oi).  2, 16      centia  oculorum  JC.  1.  lo- 

h|annis.     2.  His  tribus 

30  confidit  et  delectatur 
,  miindus.  ludei  non  quae- 

runtsententiam.descrip- 
sit  abundantem  [poten- 
tem] secnrum  in  pompa 

35  [voluptate]  gloria.  [0.4.] 
5IBcr  lüil  in  angreiffen? 
fnr  bit  311  unb  gretff  bem 
Suräen    in    bie   !^zt\\. 


[41,1.]  3)11  lauft  oontra 
Leviathan.  i|iii<]  contra 
nie?  ^nfinb  flcine(5^rca= 
turid)CLn,  quas  creavi,  et 
tanien  nemo  contra  eas 
qnidquid  vak't.qiiid  con- 
tra Creatoren!  tentares, 
o  terra. 


[U.  3.]  Non  taoebo,  prac- 
dicabo,  canain  de  eins 
cxceilentia,  virib|  us.  ^d) 
miift  birnodf)fagcn,  tnns 
fein  !rafft  ift.  Sft  ein 
praefatio  auff  bie  ^c- 
qiioutia.  fein  ^.iropor^ 
tionirt.  ^ti.  ß.]  .^ie  ftef]cu 
biefrfjupen,  r)iebicf(o§= 
febbern,  er  meinet  bie 
gan^e  [St.  149»]  molcm. 
[t>.  12.]  Magnüm  mira- 
culuin,  quod  animus  in- 
sidendo  calore  tantuni  ;c. 
Omnia  excubat. 

Sunt   testinionia    re- 
surirectionis. 


[t).4.]'.ftleib':toerliiil 
im-  fein  f)nnb  n6,5icf)en. 
(fr  meinet  bie  f(^ut)eu. 


n.  I  .r«  fo  fiine  f'lcht  )•:  ferox 
(erhjcrfen):  [reiben]. 
Die  (tltc  (rlosse  zn  V.  1 
{'S:a?j  ift,  SOßenn  idf)  jn 
gel)en  laffe  jnn  bcr  W\[, 
fo  fcib  jr  aKc  ocrlorcn 
itnbtf)arinniemQnbnn= 
greiffen.  9Ba§  Jnolt  jr 
benn  luiber  micf)  tro|cn, 
fo  \x  nidjtS  Iniber  jn  tier= 
moget.)    ii'f   (jcstrkhcn. 

\>  3  {^^  ■mW  jm  nidf)t  laffeii 
frfjlncigeit  feine  frofft, 
nocf)  feine  mad;t,  uod) 
fein  flefien.):  -|-  S^ajii 
nuic-  id)  nü  fagen,  »nie 
gro§  loie  medjtig,  unb 
tool  (gcftalt;  [gcfcfjnffcu] 

er  ift  rh :  (btnchnt:  or- 
dinata  niembra  pro  oC- 
ficiis. 


■21   Sft  xnäi  durch  Strich   zu   abundans  Z.  IS  fjczu<jen  2t  %tt  Jh]  Sic         flehet 

c  an»  gc^ct  oder  umgekehrt 

II8  2)u  tonft  6t«  o  terra  unt  27128  Tesüinoiiiii  rcsurLrecliouis  in  creaturis  r 


518 


^Protofott  imb  t)nnbfd)rifttid)c  tiiitriigc.    (.fiioli  41.1 


3Bev  iiiil  tiit'3  innul  oiiff= 
tTjurt  imb  'in  bic  ^cm 
gvciffcn',  ^ia  er  \vhhB 
tDoI  Inffcn. 

HO,  10.]    Brhrmofh: 

orfjfen'Eucpfei-b.  [40,11.] 
^'|u!t  (l|iccro:  '(Seine 
fvafft  ift  in  feinen  (cn= 
ben.'  tlcgeiK'ratioDe.  Bos 
habet  membrum  genitale 
an  ut  textu-s  habet.  In 
voluntate,  Brunft.  Sßcnn 
fid)ba§nieiiibrani  erregt. 
Est  Impetus  naturalis, 
uon  coucupiscentia  ut 
in  liominibus.  [40,  12.] 
'nervi',  f(f}ant,  ge'^et  al= 
Ie§  3C.  nervi  isti  inflant- 
niantur,  ut  flaut  quasi 
ranii.  Ebrei  non  iutelli- 
irunt. 


Mein',  [ScholLion]f(i)n= 
Pen. 


Deseriliit  orflino  oin- 
nia  eiu.s  meml^ra.  [tj.  10.] 
incipicndo  abore.  [ö.  (!.] 
'Squamae''  finb  fein  sn- 
perbia,  bnrnuff  er  fidj 
Herlefft.  Gr  meinet  bie 
bracchias.  Snperbia  est 
nioles  elypeorum.  Ordi- 
natio  membrorum  est,  de 
qua  locntus  est.  [t).  7/8.] 
3ft  fein  orbcnlidj  nnb 
feftc  3C.  Copia  est.  3ft 
gleich  itiot  ein  felljnmcon- 
o-lutinatio,  ha?>  bie  \ä)U= 
pm  fo  fefte  finb, 


[ti.  9.]  i.  e.  tocnn  ber 
Ininb  firnnfet,  trirfft  er 
bn§  liKiffer,  bn§  tneiS 
nnb  lieiljt  ioirb.  [canes- 
cit].  (fr  '^at  groffe,  mecf)= 
tige  nngcn,  fdjeinen  rot. 
|D.  10.]  'De  ore  eiuis.' 
Carapanus^  dicebat  de 
\'olante  dracone  in  mari, 
(juievoniitignem.  ,^otcn 
[Gregorins]  i.  e.  qnando 
diabolus  tentat  mascu- 
luni  et  feniinain  ad  libi- 
dinciu  3e. 


«.  i;  Sein  (SeicTjnnm  ift  ti'ie 
fd;ilbe) :  Sein  ftotiie  fcfju^ 
pcnr; ai)i  unh  roi  Jllnl!- 
rnnde:  Seine  ftoltfeu  lo 
f(f)üpen  finb  bie  feftc 
fdjilbe^  rh 

i'.Trfirt  nn  (bag)  nnber: 
rnrt  nn  [bie]  nnber         15 

>'  a  (5'3  tienget  einc(r)  n(:n) 
anbern:  G§  'Menget  eine 
n[n  ber]  nnbern 

bn§  fie  nicf)t  öon  ein= 
nnber    (gettinn    mugen  20 
loerben):   ba§  ftc  nidf^t 
Hon   cinnnber   trennen. 

u.  9  Sein  9!iefcn  (ift  luie  ein) 
gteniie(n)b  liedjt:  Sein 
9?iefen  gtenljeb  [)Die  ein]  25 
liedjt 


^(iiS  feinem  ^Jhtnbe  fn= 
rcn  fntfeln  nnb  feurige  -m 
(breube):  9lu§  feinem 
5JhinbcfnrcnfnrMu,inib 
feurige  [f nncfcu],  f cl;icffcii 
!^erau§  rh 


35 


lOIU  genitale  (in)  11t 

'}  Älciii  JIs]  vldkwhl.  ra-fchrichai  fiir  jtlcib  (n.  S. 
allen  Text  mit  Wip  ^  SJcidjlinm  aricccJiscU  und  "'I^-'SS  = 
Tischreden  Nr.  172. 


'■  ©ein  Dbcm  ift  (ginenbe 
Mcn):  ©ein  Gbem  ift 
[tnie]  (fe)  liedjte  lof)C  rh 


öl 7, 36).       -)  nix;  —  eiolj  im 
=  fc'flc  'weijgclassen.        ■'')  Krukcr, 


iptotofott  iiiib  I)niitiirf)ti[t(id)c  ©infvngc.   Ofiiüb  41.) 


il9 


20 


ii 


[b.ir..](vriPiitctrftDiMl 
für  im  lueg,  »ua»  im  fiir= 
fompt.  [V.  M.]  Proten- 
dit,  laborando  omnia 
pellit.  [D.  M.]  Et  coi'ain 
eo  letabitur  jc.  ®f  fleljct 
baliin  unb  ftoiftS  dkB 
auff  ein  Iiauffen,  frifit 
bie  fifcfjc  mit  finuffcn, 
unb  ift  im  ein  frcube, 
ha§  ben  anbern  fii'djcn 
ein  dolor  ift.  [D.H.]  i.e. 
active:"3ftf)in-t.'  freifrfj 
an  ein  anbcr  (^elmrfcn. 
5?u  fompt  bic  AUe- 
goria.  [b.  16.  |  fortes. 
S^ic  svoffcn  fifdje  ffieTien 
fuv  im.  Vidc  Sdiol[ion 
in  margine.*  i.  e.  reos 
sc  agnoscunt  ("metniint], 
futrf)ten  fie,  er  hierbe  fie 
frcffen,   a  confractioni- 

b[n.s:  ttenn  er  (jer 
Brid^t  burd)  bie  luellen, 
vel  dcntib[us  conterit, 
gnab  ba.  S)enn  er 
fdjonet  !ein§  i.  e.  peremit 
.siciit  pcccatores.  Ego  et 
filius,  inquit  Bathseba, 
crimns  peccatorcs,  mnf= 
fcu  bie  fc^ulbe  "^aBcn. 
[D.  17.1  'wget':  fert  fid) 
nicf)t  bran.  [ö.  19.]  filins 
arcus^    i.  c.    bcr    poli^. 


[Ö.  21.]  Acntae:  gr  f)at 
!eiu  anbcr§  Bette,  Ober 


»•  II  ba5  er  nidjt  (kUH'rtt 
Inirb) :  ba§  er  nidjt  jcr» 
fallen  fan  )/' 

i'.  ifi  nnb  (bic  iücllen  loerben 
truBe) :  unb  loenn  er  (fie) 
bafjer  Bricfjt  fo  ift  fein 
gnabe  ha  rlr,  ännchm: 
sicut  peccatores  pereunt  .• 
dazti  am  mitarn  Blatt- 
rayifh:  \Gl.]  fein  gnabe. 
(So  finb  fie)  6o  fjoBen 
fie  gcfunbiget,  ba§  ift, 
Sie  nuiffcnS  getrau  t)a-^ 
Ben  nnb  Bcrtialtcn  all 
arme  fnubcr. 


l.Slöli.  1,  21 


iM9fi'ein    (S(3^n|e):    ,^cin 

u.  2«  fpottct  bcr  BeBenbc  Son= 
|en:  fpottct  bcr  BeBcn= 
bcfnl  2anl3en 

D  -'1  (@r  fan  auff)  irf)arffc(n 
S(f)erBcn  ligen),unb  leget 


')  Vgl.  in  der  rediien  S'lpaUe  Luthers  Eintraffuw/cn  zu  V.  Iß  im  Handexemplar. 
')  Hcbr.:  rrjs-p  =  So^^il  bc§  ißogeiid.  VuJg.  =  vir  sagittarius  [rgl  die  alti;  Übcrsdzutig 
fc^ulje;  rechte  HpaUe]. 


520 


!proli)£oIf  iiiib  f)ntibfd)tifllid)e  ffinti-äac.    (.fiiob  41.  42.) 


oi  bic  f(osfcbbcrit  icicu  »icut 
testac?  [3?L149'']Taiitologia 
po.stea  exponit.  V[ult  dii- 
cere:  nihil  curat.  (St  fcvct 
uticr  saxa,  nipcs,  ioic  uin 
fdjlaiii,  tot.  f  djnrffcit  .seil. 
fclfen,  tnic  ul6er  !ot.  ,?sft 
im  gicicf)  fo  biet.  C^r  bcfcvi= 
Iiirt  in,  meine,  Scüiat()an. 
|t).  22.]  describit  illiim  nio- 
luni  iu  raari  i.e.  incanescunt 
aquae. 


[p.  2.^.]  Gr  frngt  midi  fei- 
nem -ÜJenfdjen  anff  (^rbcn 
nocf)  im  5Jieev.  (5i  9eT)ct 
'utier  5toI|c\ 


firf)  nuff§)  fd)nrffe  imc 
(anff)  tot:  Unter  l)f)m 
ligcn[/7;]fd)rtrffe[fteinel, 
unb  [feret  nBcr  bic] 
f($Qvffc  ffelfen  \vk  nber] 
fot 


V  n  (fv  (ncCitct)  bie  tieffe  (Hne 
einniten)  (i)raliie(n).:  Pr 
-l-fmnc^t]bieticffe[gant5] 
©raloe.'  In  der  alfm 
Glosse  SU  (©ratnen)  isf  u 
der  ScJdnß  (nnb  aii)tct 
ba§  meer,  trie  einen  9(t= 
ten,  ba§  im  ^n  fdjlnarf) 
fei).  S)q§  ift  ciHeS  nnd) 
be§  üeufels  luefcn  jnn  -'« 
bev  loelt,  bn  er  tobet, 
T)crrfd^et  mxh  tiial|ct-, 
tnic  er  luil.)  gcsirichcn. 


25 


Cap.  XLll. 

Autiiritate  pleiiaiia  vdluiim.s  (laiisieno 
cajinil    41,    mm    ciiraiitcs    [Rabinoruin]    k. 

|ti.  2.|  fein  mntlriil  'ift  fnr  bir  ticrfiorgcir, 
ncrmonrt. 


2<J  .42 


XLH. 


30 


u.  3  S)arnmb  \]ah  \ä)  nnloeielic^ 
gereb^:  Sarumti  Befcnne  iä) 
ha-j  [rli]  lä)  linti  [  um  |  unineiä- 
licf)  gereb  »^ 

u. snid^t  red)t  gereb:  nid;t  rcd)t 
Don  mir  \rh\  gereb 


'1  Das  llrhr.  hcdiuM  innilich:   unb  f)ä(i   bic  ^U\[  fiii;  (irnm'-i  .r-innv.  =)   Wühl 

vcrscliricben  für  xoaliü.  ■')  Aller  Text  —  Vulj. 


«Prolofott  imb  1)(iub(rf)rifllid)c  ^itittngc.    (.^niol)  42;  ^]aXm  2.)  521 

[ö.  9.]  ©titb  fvom  bic  3.  ulx-iliiml.     .1.  ift     >•.  n  )nr)c   on   (bic   iJcijoii)   .Soicifi: 
ju  gelallt.  fntic  nit  .riioti';  (fc«  >•;   ^ 

u.  10  bnS  gcfcngiiig:  boS  gcfcnguiä 

.^ioB  \rl,] 

5  [H.  11.]  9?orfiiit  Ijoticii  ftc  firf)  Imit  im  gc=    v  n  gad  jm  einen  (Ooroffcfjcn^  nnb 

Irnnb,  iijt  tfinn  lic  ficf)  tuiber  fieunblicf)  .yi         ein  gi'ilben  (tieinot).:  gn'ß  jnt 

if)«!.     2ßirb  ein  'gipfcf^eu'  fein  gelncft,  bcr         einen  +  fgelb)  (t)ot6cn  gnlbcn) 

jo  gut  ift  gclneft  aU  ein  S(f)op§.   Vox  slgni-         {fd)cntf)    [Sd^onenl    grofdien 

ficat  nmnmüin  i't  aiinniii.^  lUlb  cin  giitbcn  ftimtaub  */( ; 

10  (Inzu  am  unfcrcn  Tiluttrandr,: 

(©tiiittinnb)  ncn|csi  .2'!.  ftirn=  '•^'^'i'  ■"*•" 
trnnb  liiiuila.^ 
».  i-'tnnfent  ©fei':   taujcnb   ßfc- 
I(inne)  r 
•*    [ö.  14.]  Qiiaie  expressK  nomina  filianun  o( 
tacet  filioiiim?  Gcminia  i. e. (liiirua/  3.'f(iriiu 
stibii.'"    |ü.  15.]  2)a  !omcu  bie  canialia  nutfj 
bnju.  w.  ifi  tiicr(t)3tg  jnv:  öici-^ig  jav. 

Die  BespredvDip  dir  J'sahncn  jnrd,  irie  oben  S.  öl2  bemerkt,  nach  J'sithii  2'  auf 
Bl.  /-/Sa  uvterbrnchcti.  durch  diis  einyatprengtc  Stuck  aus  Hiob  [Kap.  10  und  U,  Bt.  IIS^ 
bis  JH.  I  tO^'J.  Jrdnch  fahrt  man  nun  nicht  ohne  nvitcres  mit  Psalm  2S  auf  lil.  /•/!)'•  fort, 
,':o»dern  die  sciton  zu  Anfanij  hehandeltai  I'salmcit  .9 — 27  werden  noch  einmal,  idlerditii/s 
Mir  ganz  kurz  und  mit  Auswahl,  roiyenommen.  Wir  gehen  dari/,m  die  Psalmen  (2)3  —  27 
wieder  in  juirallcler  Überschaxi  in  den  beiden  vorlmndanen  Bezensionen. 

PSALTERTVar.  3)cr  ^Pfnttcr. 

TT. 

jii ».  12  stellt  (im  ohcrcn    Bhillrnnäe, 

von  Eörerti  Hand:  .fi'uffet  bon 

©on  ^  3)0  ftc{)ct§.    2Bev  bcn 

©ou  annimmt,  fol  oHc  gnab 

35  IjnBeu  uub  ha-i  liebe  liub  fein. 

2ßei;  ni(I}t,  bcr  fol  ein  ünb 
bc§  3ottt§  Heißen.'' 


zu  ll6  sieht  r:  -f-  (.'oiiversio,  Captivit:is 

')  Neuer  Text  =  Hehr.  ')  na''ii'p  =  ®cluogciic?,  ©doidjt,  hier  ©roid)cii.    Die 

alten  Übersetzer  geben  das  Wort  meist  mit  Sainnt  wieder,  wofür  jeder  Beweis  fehlt.  ')  Vgl. 
oben  S.  IUI  f.  *)  Alter  Text  bleibt.  '■)  Den  Namen  der  ersten  To<:hter  übersetzt  Vulg.: 
voeavit  nomeu  unius  Diem.  ")  ]\fit  Coriiustihii  gibt  Vulg.  den  Namen  der  3.  Tochter 

kcrcnliapiich  wieder.  ')  7>(ft?e  Notiz  ist  nahezu  wörtlich  in  Eörers  Sammlung  von  „Buch- 
inschriften" Luthers  enthalten,  vgl.  Erl.  Ausg.  52,  296. 


^Ptototolt  uiib  t)aiibfd)viftlidjL'  mittrage,    (ipfalm  3—5.) 


psialmiis  in. 

[ü.9.]  [581.146^]  Germanice: 
bcr  mf^'ii  I)itfft  unb  fegenet 
fein  S>oI(!.  Antithesis  niadjtS 
ilax.  [ö.  3.]  'Multi  dicunt  aui- 
iiuie'jc.  [Ö.4.]  Imo:  5)tan  fjat 
T)ulff  {ici) Sott,  uon  estperditio 
apiid  enin,sed  salup.  non  male- 
(lictio,  sed  benedictio.  [ö.  7.]  Si 
etiam  totus  mundiis  diceret, 
iion  es.«e  salutem  apud  eum, 
tarnen  est  deus  salvandi,  non 
nialedicendi,  sed  lienedicendi. 


rsALMVs  .m. 


\m.  149'']  |i).  3.1 

'Xon  est  salns': 
Inioman  f)ntT)iitffc 

'ÜCt)  ©Ott,  iit  se<jiii- 
tuf:  [li.  0.]  domiui 
e.'-t  .<alus.  q 


ITl. 

Uiib  betu  ©cgen :  Uiib  bei= 
nfcnl  ^egcii;  (^(nn  >•:  -f 

Am  Bande  nlehi,  für 
den  (inrir.rn  Fsudn  gel- 
tend, was  durch  lünm- 
liicr  Lcnnllich  ficniacJif 
ist:  Antitliesis. 


10 


Ex    A    )is[alu]o    versu 
ultimo. 


.4.  [b.  9.]  Wt  atibcr  iiljrcicii 
3eetcr^  itfcev  mid^,  Tu  soius 
eonsolaris  me  et  dicis:  vive. 
Uiiifer  ö[ei;r  ©[ott  toily  aiidj 
allein  fein. 


IUI. 

in  u  ,s  f)niret    nnf,    dazu    rli:   is 
\fU.]  feib  ftiüe. 
».  7  Sßic  folt  un§  (bcv)  tuci- 
fen:   SBie  folt  nn-i  bic= 
fev  ['•]  lueifen 

beinc-3  5lnbli|:  beincS  20 
5lnbU^§ 
iiiv.'j  blt  unt,  dazu  r:  omnia 
danmant  praeter  (eunnm 
soliiin  (Uli  vivificas 

l)iltf  ft  inii  baä :  IjUfift  25 
mir,  ba-j 


[331. 146  b]  [t,.  6.]  sjnLogiftei; 
GiflieBcn^  tft  proprie  hofel, 
iacfans,  bcf  \fiä)\  gern  xTjnmct 
üon  feiner  fünft,  [ö.  10.]  V;rtMo//i' 
fcf)abe,  'f)er|eleib'  [unglndt]. 
'Ml  tüil  ein  f(f)aben  ubcx  eucfj 
laffcu  tonten.  In  propheta  mi- 

2  .3.  r  10  mundus  mk  blasserer  Tinte  r  lö  .4.  r         26'  ..5.  ) 

31  min  r 

')  =  nchreien  feiwllich,  aln  Klii/jer;  rfjl.  Ihisre  Aiini/.  1kl.  S(!,  loa,  25. 
Agricula  aus  Eislchen,  der  eitle  Ilofprcdigcr  Joachims  von  Brandenburg. 


29  h'b'.n 


-)  =i  Joliann 


^PtototoII  imb  T)Qnbfd)tifHi(^e  Giiiirngc.    (!pf(itm  5—9."» 


52£ 


iiatiir.  [b.  1 1.]  'SBibbcifpcitftig', 
unge^orfam. 

fiaim  VIT. 

fö.  5.]  Seilen  fo  friblicf) 
5  mit  mir  lebten. 


fiaim  VIII. 

[f.  2.]  i.  e.  ubi  est,  ponere 
hiudeui  tuam  in  caelis. 


■c- 


^falm  IX. 

[ö.  6.]  Sein  fd^elten  ['!"«' 
])a.>^ti']  ift  eten  fo  tiietols  nmB= 

20  Bringen,  [b.  8.]  'paravit',  feft 
gefegt,  [ö.  9jf.]  S)a§  finb  bic 
promissiones,  ba  \mx  Quff 
trogen  foHen.  [ö.  16.]  Demer- 
sae:  .§[er3og  ©[eotgS  Sal^= 

2*  Burg-  ift  "^in  unter,  .5iev,5og 
Öieinrid^  öon  3Brunfh)ig'  mu§ 
\a\ii)]  ()in  unter.  [oB  fie  tüot 
biel  fc^aben  tf)un  viventes]  jc. 
[ti.  17.]  Soalt  nur  am  Itort  an, 

30  Meditationc  seil,  verbi,  sine 
vi,  gladio,  brachio,  Yos  medi- 
tamiiii    et    orate,    praedicate 


f\ah\  VII. 

[t).  r,.]  'irieblidj' 
bic  fvcunbe  marcn, 
bic  mir  gut3  tr)n= 
teil  f 

^^Jfalm  VIII. 

[ö.2.]Ubidau- 
turlaudcstibi,  qui 
OS  iu  caelo.  ^^ 
lüolt§  gern  impcr- 
sonalitcr!^aBen,Ut 
Luc.  6,  dabunt  in 
sin  um  ^ 


vn. 

i'.  •''  benen  |o  (mid)  ^n  friebe 
lieff  en) :  bcncn  )o  4-  frieb^ 
lidfj  mit  mir  leBten  r 

uümein  5"iiö(e):  mein 
tycinb 

VIII. 

HO.:-  Xa  man  bir  bandet  im 
.^imel  Hilf,  dazu  r:  -\- 


aur.  6, 3s 


IX. 


iitB.i7  ZU  butc^§  mort  ^liM  r: 
ff??.]  Mfditatione  ^c\- 
l[icct  verbi,  .sine  vi, 
gladio,  bracliio   carni.s. 


4  .7.  r         10  .8.  r         18  (.10.  [c  aus  197)  [•^•l  "'"^  -S-  »^ 
J  .7.  r  10  .8.  r 

*)  ffwnjr  von   Sachsen  war  sc/ion   am   17.  April  1530  gestorben.  -)   Kardinal 

]lfailhias  T.ani',   Erzhii^chuf  von  Sai-burg,  starb  1540   in  der  Kariroche  und  der   Vsalter 
tcurdc  August  und  September  1540  besprochen.       ')  Vom  10.  Norcmber  HS'J  bis  11.  Jtmi  166S. 


.".24 


^PtolofoK  imb  tjaiibfdjviftlidjc  (Wiiltägc.    (5![nlm  9.  10.") 


Sei.  30,  lo  vcrljuiii.  In  silentio  et  spc  crit 
fortitiulo  vestra.  |ti.  18. 1  Qx  luolt 
ficrii,  bns  fic  fic^  6c!crtcii,  !<ecl 
i|iiia  non  jc.  [t).20.]  [©ic  folIcnS 
\nä]i  Iricgcn]  'homo^  bcr  arme 
Wtelfnd.'  [ö.  21.]  Da  illis  non 
jViitiiionion,  sed  Eunomon,  Di- 
cit.  <Bk  geljcn  unter,  scd  vclim, 
ut  convertereutur  et  salvi  fieri. 


In  silonfid  vi  >\t<j  criL  ''n'- 

iur[(i(udip. 


^Mnlni  X. 


X. 


|li.2.|  'llBevinitl 
treibt',  ut  .S",')|cr3i.)ii 
®|Corg. 


^folm  X. 

fli.  1.]  ['Ut']:  apprehonflit  lil)- 
rum,  lyrani.  fti.  2.]  :^ft  ni($t  nHeill 
„iiticrljaiib  i]ahm" ,  sed  foi-ocirp, 
ttironniftrcn.  'Impius',  superbns 
tyrannns.  [b.  3.]  mao;nifice  agere, 
irlnriari:  no.s  sumus  doctores,  bfiS 
mä)  haB  bonnerfc^Iag  ^  folt  ir 
uns  leren,  [b.  2.]  Quia  imjiin.s 
siipeil)ns,  mu§  ber  elenb  Ijer- 
lialten.  I.  e.  agit  süperbe  pcr- 
scf]ui,  tyrannice  opprimere  super- 
bi.ssime  et  postea  iactaut  sc. 
Impiu.s  docet  et  nocet  et  snperbit 
doccudo  et  nocendo.  Damuat  il- 
lam  .sccuritatem  et  prae.suniptio- 
nem     malefaciendi     germanico: 

rf)o'^ntut  uBet],  Sr  treibt  groffen 

uBerniut,    docet    cum    magna 

fiducia    et    nocet    cum    summa 

fidncia.     GiSleBcn'   abest   a  via  3o 

iusla  in  viam    noceudi,   exercet 

.superblssimam     superbiam    do- 

77  .10.  r  2ö  sectirit;ilniii  c  mis  (suii)t'ril;i(en)  HO  ahpsl]  nliijl.  niili/Zic/i  n  <:  aus  in 
zu  Wff.  ^äi  t)offc  ail§  bcm  OTorbOrcimcn  lucvbc  magis  f;li)i-i:i  Kuangolii  folgen  bnä  luit  [in]  iiieis 
liliris  bcn  S?aljff  ein  S?o5W)idf)t  !c  mit  an  tag  foineit,  c|H(irnni  gliui.-i  perditio  ic.  r 

JA  .10.  r 

')  Vf/1.  nhen  S.  4o.t,  17.  ^')  Die  (jcrhnclde  Glos^fC  hmtct:  Scilicet,   ildccmlo  ot 

nopondo  .superbit  confidcntor,  quasi  re  optinie  j^ostii.  •'')  Bezieht  sich   wohl  auf  die 

ncharfen  AuseiiMmlerselzungcn,  die  Af/rimhi- Rislebcu  im  Verlauf  den  antinnmistisrheu 
StrcitcK  mit  Tjilhcr  mid  Mchwchthnn  halte.  1!)40  mußte  deshalb  .Agricola  ivegen  persön- 
licher Beleidiguiiij  Luthers  Wittenberg  verlassen  und  ging  als  Ilofjnediger  nach  Berlin. 


■  (ßo  Inug)  bcr  Wolt-= 
lofe  (itt)erl)nnb  t)at): 
(SBcil  /■)  [mnl]  ber 
Giottlofc  [ntiernuit 
treibt];  (hi,:it  r:  grof^ 
feu    Übermut    treibt 

docendo  coiifidcntcr 
N()cend(j  .sii])C'rbc, 
(juasirc  optimcgcsta- 


^Ivototofl  mib  lianbiitvifdidu'  (vinlv,uv>.    (;(Jiahn  10.  11.)  525 

cendo  et  nocetulo,  qiia.^i  rc  op- 
tima ge.sta. 

[ö.  3.]  .3.  vcrsii  post  expouit 

superbiam.    Avariis  bcnedicendo 
5   blaspLeniat  domiuuin.    lustificat 

flaudat]  sese  et  deum  blasphemat 

vel    hoc    ipso    quod    praodicat 

deum,  blasph^emat  cum.    [ü.  5.]  jub-^  (Sv  fevet  foit  xlrhl  r: 

er  engftet  fic^,  'fert  fort',  treibt,  [r//.]  Arbeit  iiiiblcfit-3 

10  ift  in   vehemeutia,  im  trciteii,  l)t)mfaurli)erben,bod) 

sieut  mulier  puritura  jirolem.  sie  Qcvn,  u(  sua  lo^  stet 

ipse:  toal  er  im  furnimpt,  haS  et  procedat. ^ 

treibt   er   ^art.    3Ba§  er  t^ut, 

finbet,   ba§    auff  fein   Seilten^ 
15  geltet,  haB  jeudjt  er  ba  l^iii,  Ut 

Arius.    [SBI.  147»]  gr  lefjt  im§ 

fouer,  er  erteil,  er  ^at  nii^t  mitt)C 

boüon,  sed  t^utä  mit  grofier  Siift. 

S)er  psLalmus  Ijat  verba,  bie  bn 

20  ge'^orn  ad  res,  quas  tractat.  Con- 
fidenter  JC.  sieut  falsus  testis. 
(ti.  8.]  Paupi^erum  turba.  [ö.  ll.J 
contritorum  'deus  oblitus'.  3lft 
eitel  definitio  superbiae.    [ö.  14.J 

21  6l)  got  ^elty  mit  un§.  [ü.  15.] 
Omni  fallacia,  dolo,  vi  agit, 
Contra  pios  agit.  Sßcnn  bli  bretll 
fÜ^eft,  mu»  er  lool  auff{)i)reii. 
1  ö.  16.]  Dominus  Iudex,  ba  muf= 

30  jenl  311  grunb  ger)en.  [ö.  18.]  Su- 
perbia  |ol  auff ^oren  vluU  d^icere. 

^ialm  XI.  ^^fnlm  XI.                     XI. 

[t).3.J'grunbM.e.ba-3 Principal,  .XI.  ps|almiis. 
bQ§  hjort  tuerffen  fie  t)in  lueg. 

35   [ö.  5.] '©eine  feel' [scii-l  dei.  [ö.  0.]  [O.G.]    i.e.  lusti 

EbLraica  vox^  siguificat  laqueos,  persevcranl  rcoto 

16  Arius]  A(e)rius  Hs  33  AI.  r 

')  In  der  (/edrrtckten  Glosse  lauten  die  letzten  Wwte:  S)a§  fein  t()illl  be|"tc()e  unb  fort 
gcl)C.  -)  i/efcr.. ■  nirc  =  Sc^liligcll;  Vtdg.  hui  \d.([UCos;  el)€nso  LXX.  iMlIier  hatte  recht 
an  ans  ^  floljle  zu  denken,  Jen.  44,  12;  ö4,ltl;  übersetzt  5811^  =  wie  eine  als  Kelle,  Strick 
erscheinemle  Feuersdilant/e. 


r,2c, 


^ptototoli  uitö  ()(inbi(()viftlid)f  (vintvä(?f.    {'ßinliii  11—14.) 


eai'boiies. 
2. »."oks, :;  it.  Exoi  di :  ib 


Repetit  lii.storiara 
jui;  IUI  regcnet  ei;  Carbones 
igni.s  i.  e.  bie  gvoffe  biäen  flamcn 
feur  im  inetter,  i.  e.  ha^  locttcr 
botmer  blij  ^ellifc^  fcur  u6ev  fic 
regenen  ut  iu  Aeg^■pto,  ^d;  loil 
n\d)t  kujueo.s  ijobm.  [u.  7.]  Sic 
ikibiw  oEein  Bei)  |  bem]  ha§  xeä)t 
ift.  Vnilt  dLicere:  lusti  fjalten 
ir  nafeii  bem  red^t  naä).^  Sigui- 
licat  persevereutiani:  dcus  diligit 
iiLsticiam,  sed  nou  apparet,  ex- 
perimiir  vero  perseverando.  Per- 
severaut  .spectando  iusta,  ucc 
persecutione  fraDguntur,  ideo  ex- 
periiintnr  deo  gratam  esse  iusti- 
riain.  Wn  ftaten»  au  ÖLCVJog 
©eovgen  geje^en,  quod  faveat 
nostrae  iusticiae. 


as^pcctu  lünnc'iit, 
bn-5  [ic  ]\ä)  iiidjt 
lafjen  ablücnbcn  ^ 


angcfidjtc  unl,  dazu 
r:  I  (jfL\  i.  e.  perseve- 
rant  spectaudo  Iusta 
uocpersecntionefrau- 
guntur.^  Ideo  expe- 
riiiutur  doo 
cs.se   Institiam. 


gratam 


^ffllm  XII. 

fü.  2.]  @§  ift,  ut  in  proverb[io 

?vr.  2s,  ladicitur:  bieloeltift  fnip.  [b.3/4.] 

i.  e.  date  Ire  cum  fiducia  [quando 

Ilabit  ei],  sufflabaut  i.  e.  coufiui- 

dentur,  loquentur,  soleP:  jcf)lcm= 

mcr,  ein  lo]tx  gejel  3c.  ^ 
qjfalm  XIII. 

germauice  optima  redditus. 

^folm  XIV. 

|ö.2.]  i.e.  @ie  fragen  nad)  (Sott 
nidjt,  [t).  4.J  UI)i  non  est  colendus 
deus,  [ö.  5.]  ibi  coluat,  öeradjten 


fialm  XII. 


XII. 


[ü.  G.]  ['^ülffc'  in  V.  '■  ba§  mnii  gctvoft  mit, 
i.  e.  dabo  Euaiig[o-  dazu  r:  -\- 

lium,  verbum  sa- 
liitis],  quae  salus 
deliet  confidentcr 
loqiti  ^ 


25 


•Jl  .12.  r         29  .13.  r         31  .14.  r 

22  .12.  r        (Stts  fic  (ic^  nic^t  iQfjen  aStoenbcn)  [•^iilftc 

')  =  haben  das  llixlit  als  M'eijwvifcr ,  v:ohl  zu  vergleichen  der  Stelle  Unxre  Ausg. 
M.  34 ',  530,  10  ^engtn  bie  ^a.\m  aiibctlluo  (-hin,  mimlich  als  auf  Pauli  Lehre).  -)  Der 
Anfany  der  gedruckten  Glosse  lautet:  Non  fr:inguntur  pi'r.seoulione,  sed  pei-severaiit 
spectando  iusta  ...  ')  biii  vgl.  Sprüclmurtcr  23,  21;  2ti,  T;  ö.  Mose  21,  2U, 


5]3rofotoU  ititb  (jaubjrfjrifUidje'diiitriigf.    (iJJiotm  14—17.) 

gott.  [ö.  4.]  Omuiii  facitmt,  doceut, 
iit  veutreiu  alant,  iViistra  cohiiit  [ex 
i..ii.3fi.  1,13  Iesa|ia].  [ö.  7.]  311),  Propliotia.  (5ic 
t)a'6en  captivitatcm  gcfjcil'fcil  omnom 
.-.  mi.scM-iam.  Iiivocat  Cluistuni,  ba§  CV 
fomc.  Gin  licBIicf)  bud)  ift  bcrpfalter. 

^falm  XY. 

[ö.  4.]   '©ottlofen    nid)t   acf)tet': 

furcf)tet  fic  nid^t,  fifjct  fic  nitf)t  an, 
10  Icft  fid) '  poltern,  bonncrn.  nHeitur 

[Inipii    sigiiificant]    mihi    sapieiitia 

potentia    [iusticia]   papistarum,    et 

tarnen   non    curat,    tantum    denin. 

'Gl)iet'  pios,  qui  sunt  miseri  pecca- 
15   tores.     Conteranere  irapios,   gel^OVt 

fiiles  ju,  et  certe  iustificaus. 

^^Jfalin  \V1. 

D  ha§  tft  ein  fc[)on  pfalmt(f)en. 
[n.  147"]  [ö.  2.]  (J^riitu§  dicit:  3tf) 
20  leibe  nm6  beinen  Iniüen,  [to.  3.]  fnv 
nteinc  f)eiligen,  unb  tt)n§  üon  Ijer^en 
gerne,  [ö.  4.]  SBcr  öon  Christo 
fompt^,  bev  menget  fic^  in  fd)mer^en. 

[O.  5.J   @r  rcbt  de  Koclesia  ['hero- 

25  ditas'].  |ö.  ll.]Iocunditates:  ba  f)elffc 

un»  unfer  lieBer  l^err  6f)riftu§  jn. 

Sß)aUn  XVII.  XVII. 

[b.  l.J  Sieber  ^err,  loir  joHen  retf)t 
fein  et  tarnen  peccatores,  si  [nou]  vis 
30  nos  exaudire,  exaudi  causam  tuain, 
scio,  quod  non  mendaciani  loquor, 
sed  tuuin  verbum,  mea  causa,  qnao 
tua  est.    [0.  3.]  Mi  'woUm  [mid)l 


2  Christas  r         4  Capl[ivitateni  r         S  .15.  r  13  .10.  r         21  tf)il3  c  ans   ii)nt 

2S  .17.  r 

')  fidj  =  fic.  ^)  3>oii  Christo  fommcii  wohl  =  iw»  Christus  uhhmvmn  (mil 

Willen),  abfallen. 


r,2S 


^totofoll  1IH^  f)rtitbfd)viftliii)e  Piiiiviicic.    (^l^jalm  17.  18) 


scd  bnf)ilt  bringen,  qnod  impia 
(loeiierim,  scd  tu  prüfcä '  et  nihil 
iuveuis.  |ö.  4.]  sed  in  verbo  tuo 
|(|iiocl  docui].  [O.  5.]  Nemo  credit 
tarn  periculosum  esse  deerrare 
a  via  dei.  [ö.  7.]  'Dex[terain 
liuun':  oansanon  est  niea.  jö.  10.  | 
supcrbia  impionini  ift  toibcv  bn. 


D  M  ^bn  bcn  Scuteu  beincv 

f)anb,:  $öon  bcn  Scntcn 

beiner  tjanb,  .'gerv-  »A 

mit  bciucni  ©djalj  S)ie : 

mit  bcincm  Sd;a^„  S)ic 


^fnlm  XVllI. 

[ö.  2.J  Viscei'ose  'diligo  te.^ 
|Ü.  0.]  ApJi^  f)eifft  Offt  facieni. 
brümb  tjabe  ic^  [Bcl)alten] :  'nafen ' 
linb  'faeiem'  [ö.  12.]  [latitubulum  * 
\vax]  snbstantivnm  verbuniljnten 
loir  gcmadjt  proadiectivo  ■"',  |  n.  13.  | 
'tjagel  nnb  6lt|cn',  baS  finb  'cai'- 
bones  ignis',  [ü.  16.  J  'Inspii'a[tii)^ 
ha  ftnnb  Irol  30m,  |0.  21. |  '9e= 
l'ec(;ti9{eit',  laut  persoualiter,  ift 
bod;  realiter  311  ticrftet)Cn. 

|ü.25.]  gsfan  einer  Inol  ein  rcdjte 
\ad)c  l)aben,  o13  er  inol  poccatdr 

ift,  3(ll  de  causa  et  leali  iusti- 
cia,  |ü.  28. J  'nibrigcfr  [vd|  be= 
mutigft.  [ü.  31.J  Ibi  vides,  de 
(|na  iu.stieia  locutus  sit,  iicnipo 
(jiiod    via    dei    perfecta    sit    ?c. 


'^\ahn  XVIII. 


XVIIl. 


20 


gevcdjtigteit  ii»f.  ihirni  r: 
gercdjtigfcit  non  perso- 

ualis  sed  realis   i.  e.  jd) 

tinttc  vcd)te  fad)c." 


,111 1).  .10  -J--  r 

in«. 31  ©ottcöSßcge "«/,(?" "(M-;  30 

Haec    est    iila    liistitia 
snpra ' 


14  .18.  r 

')  ptüfc?  =  ptiifcff.        ')  Nciwr  Text  —  Tlehr.        ')  Ileh\:  "icsa;   Vuh].:  Ascciulit 
fiiimi.s   in  ira    eins   et  ignis    a  facie   eins  exarsit.  *)    latituhuhnn  Ih.;   yenieiiit    ist 

latiliiilnni.  ')  Weil  Vult).  h<U:  Kt  ])Osuit  tenebras  latil)nlnni  .sumn.  ")  Die  gednickte. 
Otdssi-  liddel:  Non  per-sunalis,  seil  realis.  Itl  est,  '^d)  Ijiib  llidjtv  nil-?  ftcUcI  niigcfnngeii, 
joiibcvii  bin   bei)  (^otteä  Ivoit  blii'bcii,   l)nb  bvuber  gelibbcii  \mi  idj   leibni  joU.  ')  J)ie 

ijedritckle  Glonse:  Haec  est  illa  iu.sticia,  de  qua  hie  loqiiitnr. 


«Prototon  imb  ^nnbjd)tifllid)c  ffiiittäge.    {%-\aUn  18-20.) 


529 


|ü.  35. 1  [Captus],  ('apere  arou.s 
aeretis  i.e.  "leret  iiiid)  fpaniieii', 
alii  e.\ponunt  conteretur  arcu.s 
aereiis  k.  \\yn\n  .'ö|evv  ®iott 
i  ift  ein  xcäjitx  tviegfiuau,  ul 
liie    tuultis   eiim    celebrat    ^ 


10   [ö.  45.]  Miiltis  cerenioniis  et 

ciiltil)us     blaiKliuntur-'     deo. 

tat..  3, 17     'Meutientur.'  9{eud^Uu  *  vertit, 

uegaut,  Mentietur  oliva  fnie- 

tiiin  i.  e.  negat  frnctuni. 

15 


30 


^;>fnhtt  XIX. 

[ti.  13.]  'Zar^,  cautus,  [vel  | 

25  adraonetur.    [ö.  14.]  Innoceu- 

tifica   mc   al)   occultis.     (/ocl: 

4>io6i9, 25      redeniptor.    Sic  in  hiob:  Scio 

quod  redemptor  mens. 

^jalm  XX. 

30  |ö.4.]'Pingue',  vel  ....  vere- 
fui-,  ha§  bein  gcljet  fei)  luie  ein 
fein  fette  boüig  holocaustum. 


|ü.  35.]  Aeeipere  «. 
[cigreiffeillaereum 
arcum,  ba§t)eifft  in 
'ft.mnncn'.  .Ciaben?' 
beim  bereit  ftetjele- 
Sogen  getjabt? 


|ü.  45.]i.c.  qnando  v 
aiidiniit  nie,  finnt 
ansenltantes.  S)u 
bift  öiel  3n  ftordf, 
bo-r-  beincn  fetnben 
niu§  feilen.  |ö.47.1 
Agitgratias,loqui- 
tur  de  praeteritis. 
[ü.  4G.]  'SBanben.' 
3id)  iiaU  fie  ge= 
fangen,  'babbeln', 
contiictari,  et  esse 
iu  angustiis. 


3''  (llnb leret)  mein(en)  arm 
(einen)  e'^ren  ä^ogen 
fpannen*:  +  ([ba§üo])>v 
(hizK  am  oberen  Blalf- 
randc:  -\-  capitnr  hra- 
ehio  nieo   cnens   arcus. 

42  ©ie  ruffen  unf.  dazn  r: 
(-f  2.  RegLiim  22  idein 
verbuni  [?]) 

4.-.  falber  bie^  frcmbbcn.fi'in= 
ber  (tierlengnen)  niidö^ 
[3a  S)enl  frembben  A^in^ 
bet[n]  fl)atg  toibcr]  niid) 
gefel)Iet  r,   dazu    r:    -|- 


XX. 

iiiu.  4  fett  fein  unt 


lj2  arcus  aereus  c  aus  arcum  aereuin         5  ift  c  aus  ein         24  .19.  r       Zar]  Hehr.: 
in» ;  am  Rande  sieht  -nT         2G  bsis  r;  <ioel,  Hs  hat  doel]  Jlehr. :  i>xi;        30  .20.  r 

1  .18.  r 

')  Alte  Übersetzung  bleibt.         ')  Stcljele  =  stählerne.        ')  Hebr.  bedeutet  wörtlich: 

bic  £61)110  bet  gftembc  ic^ineidjcln  mir.  ')  Reuchlin  im  Wörtcrbudi:  Unde  quod  nostra 

tian.slatio  liabet  ps.  XVIll:  l'ilii  alieni  mentiti  sunt  luilii,  niuUi  exponunt,  Filii  alieni 

negaverunt  mihi  Genesis  XVIII.    Negavit  Sara  et  Habacuc  III.    Mentiur  opus  olivae. 

2ut^£t§  Sctte.    SBificlüterfc^unfl  3.  34 


530 


^lirotofuQ  imb  t)nnbfd)vifllirf)f  ß'iiitrniio.    (*}.!folni  21— -24) 


*ßfa(m  XXI. 

prolatio  labioruiu.  liaec  vox 
uullibi  reperitiir  ^  in  Bibliis  quam 
hie.  |ti.  11.]  'Fructnra  eoriim.' 
Sa  ftetjet  ^L^i^^og  ©[Corg  et  omnes 
adver^^arii  Christi,  [b.  13.j  iuiiiie- 
niin:  baä  fdjolion  sati.s  testatiir, 
ba-3  mit  beit  3»i>en  i^t  fo  geltet  % 

')^\aUtt  XXII. 

[ö.  10.1  '5J^"tev  leiBe.'  ®a§ 
tcbet  fein  5JIcnfd),  beim  Ciiristu,s. 
\m.  148»]  äBiv  fdjreien,  Ecce  in 
ini(|uitatib|ns  conceptus  snm  3C. 
«i.  M,  7  [ü.  17.]  'Canes'  S)a  foitt^t  bie 
•Vlinbe   [fugata  a  canib[iis].  ^ 


XXI. 


3ur  fcfiulbern  (ina= 
ä}m)-:  jiir  jdjiilbevn 
[fel)enl 


^^fa(m  XXIII. 

[ü.  2.]  In  habitaciilis  herbae  3C. 
[po.st]  ad  acpias  re(|uietionuiii. 
Ovis  (licit:  Wie'in  ftoU  iinb  \vo-- 
nung  f'iii  einer  grünen  auen']  3c. 
non  servaut  ilecornni  persouae 
loquenti.s,  ©onbcrn  ilurissiina 
grammatica.  |t).  4.|  mu§  gcl)en, 
'StciJc  \tabc'  3C.  hk\U  au  ff  bev 
Allegoria.  [o.  G.\  'ISonuni'  S)a 
gel)ct  bie  allegoria  an». 

Exponit  seip.sum  psalnms  ^ 

f\aUtt  XXIV. 


%^)aUn  XXIV, 


XXIIl. 

grnncn  und  frifid)cn 
■iint,  (hl -II  r:  -f-  (-f ) 


U.  3 


|t3.  4.]  'ßofer  (cre'  [v.'l]  at)got= 
tcret)  |t).  7.|  i.  e.  l)cbt  elur  tieu^jt     [D.  7.]  I^evale  por-     i>.  ? 
empor  felevate  (;a]i|ita]  ^  taecapifavestra^  juv.  9 


2.21.7-       rUJ^X  )■         .V;  HMjIüs  v'pi-.ietci)  quam  /(>  .ü'2.  i- 

3:1  .24.  r 

')  rxi-N  mir  I's.  21,3.     Viilg.:  volunlas;  LXX:  Siijai^. 


25 


XXIIII. 

anffbe§.pM5l23cr- 
g(c):anffbc§§e-;K3{9J  :.o 
5yerg;  </"-?«  r:  ,', 
@te(b)te:  ©h>te 
bie  2l)or:  bie3:i)or[cl 

17  .23.  r         .92  .24.  r 


^Protofod  uiib  fjaiibftfjriitlidje  Giiitrngc.    (^ijalm  25—27.) 


331 


^^fnlm  XXY. 

[ö.  3.J  Couteuiptorcs  vani- 
tatis.  sine  causa,  Ijabcu  fein 
urfad^,  jo  ftoltj  3U  fein. 

i 
[ö.  8.]  Bonus  unb  ricfjtig,  sed 
laut  evger  bciin  fioiii.  [n.  21.] 
Quidam  iutelliguut  adverbia- 
litcr:  Custüdi  nie  siniplicitcr 

10   etrec(e,sediiiintiniolegendiun. 

^^falm  XXVI. 

[ö.  l.J  Viult  dLicei-c:  Cau- 
sam habeo  optimani  doclrinaui 
pietatis  jc.    [ö.  6.J  ['Altare']: 

15  ^ä)  lauft  nici^t  hn  ?l1J9otte= 
reicu  nad).  [b.  9.]  'ütaff' :  0 
lieber  I)crr  ©Ott,  'raffe  uidjt'jc. 
[ü.  10. 1  @ic  finb  uicfjt  alljeit 
öol  bie  Ijenbc.    ©ie  ncmeus 

20  a6er  gern.  Impietas  et  ido- 
latria  gibt  gelb,  brumb  finb 
Jöir  betler  % 


^iaUn  XXY. 


XXV. 


[ü.  3. 1  Contemj)- in  u.  3  SSeredjter  "«/,  (/«-«  r: 


tores,  nnlla  cau.«a 
IntolligodeBuper- 
bi.s  \l\  M.]  % 


(+) 


0. 21  (3(^M;t  unb  red)t  bel)iitc 
mid;:  <B^leä)t  unb  red^t 
[bo»]  bct)i'itc  luirf);  tlii::H 
r:  (  +  ) 

XXVI. 


inu.  loHnb  uenieu   gerne  @e= 
fcf)enc!e  nnf,  da.:a  r:  -f- 


^|nlm  XXVir.  ^Hn(»tXXVIl.  XXVII. 

I  ö.  2. 1  [fiÄ}]  ftoffen  unb  falten, 

35  ba§  finb  ia  feine  voees.  [d.  3.] 

i.  e.  'berlaä  mid^'  barauff ,  ha^ 

er  mein  I)eil  ift.  ».Mm.5aufebc(n),<öCr3l9W}: 

im§Qufebe§|r];§g9iSH3t 
[b.  5.|  In  petra  exaltat.    £)a§ 
30   ift  otle§  de  verbo  gefagt.  fO.  G.]  Armatse 

[u.8.](fr  l)otgefagt,  SßirfoKen     adorandum.  fu.S.J  ju«.  s  -f  r 
\üä)m.  [)aftu  e§  borf;  96= 

l)eiffen  % 
[0. 10.]  [congrcgat]  rafft  niid^ 
35   JU  fanien,  Confidenler  agiint 

nimiruni.  ju».  la  -|-  r 


2  .25.  r         1-2  .26.  r 
2  .25.  r         30  .27.  r 


2J  .27.  r 


34* 


532 


*Prototof(  iiiib  t)mitiftf)tiftlic^e  (liiitvägc.    {%\\aUn  29-32.) 


^folni  XXXI. 

[ö.  14.1  3cf}  tiieine  ia  fie  jcfjeltcn  unö, 
[ö.  15.]  ©ie  !unuen  iiid)t  mt)cr  Jäheiten, 
Iti.  18)19.]  latius  p:itet  (|iiaiii  fdjetibcn  i.  o. 
fonlitentur  siiani  fideui.  [t).  21.]  'tioir:  ba§ 
fet)cn  atlversaiii  nic^t.  \\).  22.]  6§  ift  'ein 
Uninbevlid;  gute',  bic  er  tl)iit,  Impü  nou  in- 
tclliguiit.  [ö.  23.]  boS  iftg  lüimbcv.  [231. 150^] 
Etiamsi  quis  sentit  iram  dei,  tarnen  est  in 
gratia  et  salvu.s.  ^ 

^\alm  XXXII. 

310111.4,7       \\)_  i.|  S)q§  ift  SLancti  Pauli  pfalm,  ein 
[)o()ct  pjJteiftev]  t)|alm.    |t).  3.|  gin  Ijcimlid) 

öevftanb.     David    |)riiis    voluit    salvaiv  ynv 
contritioues,  sati.sfatdioues. 


XXIX. 

ju  IV  3  i.  e.  nnbibiis  aqiiosis,  in  teni- 
pestatibus  /■ 
»■iü(6rei6t)':  (fi^t  r) 

XXX. 

»■  ^  (llnb  banti'et  nii  feinem  I)eiU= 
gen  geft.) :  +  bandet  [rh  mit 
roter  Tinir]  uiib  pveifet  feine 
lieilifeit  /'/','  ditr:ii  am  ohcrcn 
lUnttrande:  [67.]  -)-  (Seine  >o 
.'Öeitigfeit)  S)a§  ift,  prcbiget, 
ba§  ®ott  nid)t  fet)  ein  ©ott 
bev  fülji^en  .sjeui^ler,  rtie  fie 
fid)  rt)umcn,  ©onbern  (Sr  ift 
^eiltg  unb  ^at  bie  rechten  '^ 
4ieiligen  lieB.  ps^almus  18: 
cum  .sancto  sanetns  eris.  *i.  i3, 26 

XXXI. 

»•  10  anft:  nngft  rh 


95 


XXXII. 


30 


v'-skfenne  id}  meine  fnnbc:  16e= 
fenne  id)  (biv  r)  jbiv]  meine 
fnnbe^  ss 


20  .31.  r  30  .32.  r 

')  Alte  Überselzuny  bleibt. 


-)  Aller  Text  —  LXX,  neuer  —  Vuly.,  Hein: 


^tolofoH  iiiib  I)rtiibict|viftUd)i;  Cfiiittägc.    (^falm  32—34.) 


[ö.  6.]  '©elaiigcir:  «Sie  hjeibcii   iii^(i   fein, 
[ö.  7.]  i.  e.  iit  circmiKlcs  gniciaruiii  aetioiii- 
b[us  de  liberatione.    [b.  8.]  'Seiten',  raten. 
[b.  0.]  i.  e.  bie  lein  Hcvnunfft  I)a()cn,  bic  ficf)    i-.  ■.'  Uio^f)?:  iKo?« 
5  nid)t  leren  loffen  pie;  sütit  liabitü   stiilti,  ge6i(f/§:  gebii 

*).  34,20     tuollen  nid^t  bcrftcr)cn,  |li.  10.]  'plage',  vel 
mu§  bicl  leiben  ^ 


53.3 


l^fnlm  XXXIII.  XXXIII. 

Ib.  l.|  ^sündjkt,  'frehjet  eurf/,  rebet  fro= 
10  li(^,   Iiisti  foHen  im  ein  frf;on  lob  inadjen, 

[b.  4.]    '3"f'^9'^t',   iacit    illiicl   seil,  quod  lo- 

quitiir,   'in    fide',   Veri.s.simum   est.     [b.  5.|  i«  »•  s  fidelia  Daiiid  r 

qiiia  alle§,  tba§   man   fi^et  in  mnndo,  ift 

eitel  licneficia.  [b.  7.]  i.e.  h)ic  ein  SBatfad', 
15  @r   ^efü   oben    ha§   toaffer   in    eim    toad. 

Unten  ift§  nirfjt  ju  ergrnnben.    In  psalterio 

ift§  fdjier  eitel  .1.  praeccpitum.    |b.  IT).]  dat 

ei.s    inotus  et  eonsilia.     (ir  lent!ete  'ÖlCVi^og 

G)Leoi9§  ^er|,  ba§  er  fd^abcn  tf)at,  unb  bo(^ 
20  bamit  mnfte  [ey]  gnty  tl)nn.  Vbiqiue.l.prac- 

cep|tuni  iucnleutiir:  Nun  habebis  deum  al- 

tLerum.  ».  21  tbir  (hoffen) :  tüir  tralbcn  r 


<Pfarm  XXXIV. 


XXXIIII. 


|b.  4.]     'Magnificate    d(>mi|nimi.'      Ab 

2s  e.xemplo.  |b.  6.|  Aspe.xenint  et  confliixenmi,    ».  e  (SCßeldje  anff  jn  fet)en,  Inerben 

iit  a(|iia.    ^yiellente  foücn  3n  Uinferm  .^[ert         erleudjtet,  Unb  jr)  angeficlji: 

g|ptt  gcloffen  fomcn,  loie  loaffer',  bie  foficn         2Bctd)c  (ben)  l)f)n  anfeljen  nnb 

anbeten  unb  nur  gvüii'ciarfieu  für  in  bringen,         nnlauffcn,  bcr  |*/(|  angeficfjt; 

daneben:   Intendant   in    (!Üin 
30  oeuli  nie!  ad  dominiun,  uculi 

mei  semper  ad  dcinn.  Jhir- 
unter:  [Gl.]  (?(nlauffcn)  bie 
fiel}  ,^n  Ijlim  bringen  unb  glcitf) 
überfallen  (Lueao  XI;  ...(...) 


9  .33.  r         I3lI4  oflcS  Ins  lieneficia  inil         zu  13114  steht  r:  Omnia  opera  eius  in  fido 
Sancta  David  (idelia  ift  outf)  fo.         24  .34.  r 

')  =  Jieisesack.  ')  Hein::  :nn:\    Luther  leitet  hier  die  Übersetzung  her  von 

-inj  =  Ijerjuftrönicii,    confluere  /in:   ^   Strom,    ^Iii^y,    wdhroul   die   alle    Übemetzting 
=  locrbcn  erleudjt  richtigem-  auf  -n;  =  Icudjteti,  tjeitcr  jciii,  fit^  freue»  :uriichjelit. 


j34 


'4>rotofoll  iiiib  (jniibfdjriftlidjc  (iiiittiigc.    (''4>fiilm  31.) 


|ti.  15. J  liou  lit,  ctiiii  se  avertunt  ab  oimii- 
l)[us  nialis,  (|uibiis  praemiintur  et  vertuut 
sc  ad  emii.  Alibi:  Cougregatio  po]nili. 
(Fr  ift  ein  gvoffef  l^err,  Gr  luil  liicl  iiiib 
gros  bing  gebeten  ijähcn,  @r  lutl  ouc^  liol 
auff  geben.  5(uff  ober  3"  in^  ^e'^en,  unb  ftc^ 
nidjt  Inffcn  nbluenbcn,  e3  fei)  funbe  ober  fonft 
unglnii.  äßerffen  in  mit  ougen,  «jui  iusi)i- 
ciunt  ipsuin:  qiiidam  taiitum  sua  mala  aspi- 
ciuiit,  uou  deiiin,  ideo  iiec  invocaut.  Tlan 
tnn§  ju  im  [mit  gcloaltl  einftürmcn,  luic 
ein  toafjer  ^er  lenjft  mit  I)nnffcn,  ben  nie= 
manb  locl)ren  tan,  unb  nur  getroft  bitten, 
er  ^aU  gern.  3Tt  ci'i  feine  promissio.  lu 
3c|.6o,5;2,2lsa|ia  eadem  vox.  Ecce  aftluet.  Ociili  uiei 
%\.  123, 2  seiiiperad  domi[iiuiii.  'sicut  oculi servorum'  jc. 
63  '()eifft  oiirreie  ut  a(]na,  ba§  11  [ufcr  .'ö|err 
fö[ott  benrft:  SBie  lauffen  fic  fo  I)euffig 
\m.  ir)()''|  ,yi  mir,  nl  aijna,  vi  fd)reien  M) 
muS  fic  erl)0ren.  significal  iiistantiain  et 
pei-scvcrantiaMi  orationi.s.  |ö.  11. |  Tu  Eb[reo: 
Ix'imciili-:  bic  groffcn  gcUialtigen  in  .s|umina 
potentes.  |ii.  lö.|  5)em  .s>(Frrn  fteljetä  \wl 
an,  bosi  er  anff  unS  fc()c.    Sc(;rcicn  fie,  fo 


[geilenbe  fralo  ben  riifjter  Lti- 

cac  XI (ju)  balier  flicffen 

mit!^auffenunbfturmen.  Senn 
fo  I)at  .  .  .  .  fuc^e  Hopfe  unb 
poltere  mit  beten  on  ablüffen.^ 
Der  hcschrieioie  Rand  des 
Blattes  ist  teilweise  zerstört. 
—  Die  alte  Glosse  (©rlcuc^t) 
2)Q§  ift,  ©ie  Inerbcn  getroft 
unb  frolid)  fein,  ist  i/estrichen. 


11J12  omnilji^iis  r  /:.'  mnlis  c  aus  in.-ilus  ai«  23/1'/  steht  rh:  6t  l)flt&  gcilic,  boä 

moii  bic  aiigcn  iiicijt  Uon  im  luciibc         su  '>r>  sUkl.  r:  (jui  inteiiti  sunt  in  cum  ;:. 

')  Die  ijulrucUc  (Uossr  lantei  roll^lihidni:  9liilaiiffcii.  Sic  fid)  31t  jiii  bringe»  unb 
gtcirf)  ubcvlatlcn,  2Uic  bic  gcilenbc  ^xaW  ben  3iid}tct  Lmciio.  18.  Cbct  rtic  älHifjcr  bnl)cr 
flicffen  mit  I)anffcii  nnD  ftntmcn.  Senn  et  tjat*  gern,  bai  man  fudjc,  tlopffc  nnb  poltere  mit 
tictcn  on  oblaffcn.  ^)  Hcbr.:  niiss  von  -iie:  =  junget  Söluc,  lücr  in  der  Jiedaituiii/ 

©ctDnltigc,  gfcinbe. 


3?rolofoa  »IIb  (jaiibidjtiitlidjc  eiiiträac.    (ipjalm  34.  35.)  535 

tan  n  tjöicii.  jü.  18.]  'Öcrcdjt'  adJidi-  «. i8äi*eiiii  bic  (>Hnerf)tcii  idjreicii: 
miis.  |ti.  21. 1  '^erbrodfjen'  vel  traurig.  SBeiin  bic  (C*ikrccljten)  fdjveieu 
|0.  22.|  fc^ulb,  oriint  rei  pcrdentiir,  'fd^ulb' iin;  32  ~~«  fdjulb  i)aim  sfcht  r:  [Gl.] 
tragen,  '()a'6cn\  %  (Srfjulb)  pcrdentm-  siciit  rei. 

%^aUn  XXXV.  XXXV. 

fö.  2.]  3)lan  braucht  1111  gar  fein  fdjilb,  u. -.'Sd^ilb  unb  (©pie§):  ©djilb 
bic  ä'udjfen  bringen  bnrd).  23c!^em  fjaticn  unb  [tuoffen];  (/</^'« /.■  (@pie§) 
pafcfeu'-    gehabt:    vocabulmn    [hoc]    proin-ie  clypcüiu  Zinna.^ 

significat  fd)ilb,  scutum  et  tehini.  iu  u.  3  i5pie§  unt 

10  fö.  4.]  5iu  gc[)et  ba3  f(udf)en  an.   'GS  ntüffcn 
ftd^'  3C.    Gr  mocf^t  un§  tnarlid)  audj  iuol 

öon  \>m  Hon  Seipl^ig  crliJien  3c.  [ö.  12.]  0. 12  @ie  t^un  mir  argcS  umb  gnts, 
[deserta  i.  e.]  .steril!.-^,     ©ie  Ijabcn  ntid^  ge=  (Xa§  meine  fecle  mn?  fein,  al§ 

mad^t  lote  Später  unb  muter,  bic  ir  tinber         l^ctte  fie  nidjtö  gutg  get()an.): 
15  gar  beraubt  finb.   "Sterilitatem  [4- auimao'],         Sie  tf)un  mir  orgeS  umb  gut§, 
dant  mihi  aotcrmini  liictiim.  mid;  [l)nn]  [)cr^Ieib  ,]u  bringen 

/■/(,•  (/a»-»;|G7.j(§er|Ieib)(Ut 

anima  iiiea  sit)   [i.  c]  Stcrili- 

tateni  aiiimae  nicae.  al§  muftc 

20  mein  fcel  tierlaffcn  unb  ncradjt 

fein,  Inie  eine  luiblue  ober  un= 
frud)tbarc. 
[ti.  13.]  3Ä)  aber,  Hienn   \\e  hancf  hmren,  niun ,."«  Sact /.•>/'■  «•/«7(t/»j//.- ©atf 
madjt  id)  inen  fein  l)er|elcib,  -^cd  id;  trijftct  betet  tion  ()er|en:  betet  (+ 

25  |ie.     '©atf':   '^\i  ber  gralu  JJocf  i.e.  an.xie         ftetS  rh)  Hon  f)cr^en  ftet»*  >• 
oiabain.    Ivciiolebatiir,  '^C^  betet'  ftctS,  offt 
unb  Hiel,  'üon  Ijerl^en'.     [ü.  II. |  'traurig': 

©d)lug bcn  f opff  niber. (0.  \h.\  „UiU)er[fef)en§" :    »■  i-'  (unöerfefjCU'j) :  [on  mein  fd)ulb] 
ba§  id)-j  nid)t  »uciS,   vel  siue  mea  culpa. 
30  ■t'inrfenbc  ftellen  fid;  sicut  sancti,  unb  finba 
boc^  nii^t,  „.viaufe",  sicut  illi,  qui  ein  bing 
üerberben  unb  anberö  madjen,  unb  InoUen 

iüol  brau  t()un.  |0.  16.]  tScd  qula  Cluistusiim  1«  SBaudje  iml.  dazu  r:  Muog^ 
vocavit    hvpocriüi.s,    £a|jeu    lüir»    audj    fo  omnia  mnndi  et  vcnlris  [ca«« 

6  .35.  r  SU  8  steht  r:  $auejcn';  darunter:  py  zu  Jö  steht  rh:  -\-  ift  baä  ^crfeC' 
leib  (sed  consolatiir  sc  it.)         zu  25  SACK  r  wiederholt 

')  Vidg.:  Clamaverunt  iusti.  Im  Ihhr.  stdU  dayegen  vtir:  !iprs  =  fie  fd^tcieii  um 
^ilfe.  ')  pQt)c(cit  =  große,  auf  dem  Hoden  aufstehende  Schilde,  s.  Lexer  s.  r.  ')  Hehr.: 
TiVl  =  ber  gtö^fte  Sd^ilb.         ■*)  ftctä  ist  freier  Zusatz.  '•)  ;ir*3  =  SBrotfiid^fii ,  hier 

sisa  ''ish  =  Stuä)m  SBil^üiige  d.  h.  ©(^matojcr.  In  einigen  Sonderausgaben  d(^  I'salters 
übersetzt  Luther:  3Jlit  bcn  ftcjfigcii  imb  jpöttiid^cn  I)eud^lctii. 


536 


!).'rütotoU  uiib  IjQubjdjriftlidjc  t5intvägc.    O-l-Mn'"'  35-37.) 


Bleiben.  Qx  f)cifft  nlle  guter  vcidjtum  mnndi. 
Mmjoij,  (juoil  liaheiit  iiiipii,  uiib  ficjfcil  boct) 
nic^tg  nieblirfjSS  fonbein  aUein  bie  trefteru.'- 

Ventris  bona  8iint  Magoij.  vide  Scliolioii. 
[».  17.1  Werfällen  vel  ■getummcl'.  |li.  20.] 
'ß^tnfnmcn',  steriles,  'ftillcn',  bie  gern  frib 
r)etten.  % 

^l'rtlm  XXXYI. 

\\>.  2.|  3(^  ^abe  ein  ©pruc^  in  medio 

corilis  niei,    bet   rebt   de   tiansgressionibLiis 

^i.  110,  linipii,  Eadem  |)lirasis  i)s[almus  110:   'dixit 

dominus.'  (S§  ift  befcEiIoffeu  fiel)  (Sott  öon 
meinem  §errn,  ''Hkin  fjerti  fagt§  eerto  habeut 
omues  KabLini  placet  felix  (juauiquam  et  is 
nimis  iudaisat. 

|t).  3. 1    I]).si  sese  blandiuiitur  ad  se.se,   'baöinn- 

fie  ir  bofe  fnc^e  forbern  nnb  anberc  ticr= 

nnglimpffen.'  Collective  loquitur,  ideo  piura- 
liter  reddinuis.^  ^ 


venli-eiii]  Ijoiia.  .soil|i('i;t  MdiKj 
vili.s  portio  vilis  pauis. 


XXXYI. 

•  2  (Sß'ö  fage  für  lüor,  bQ§  bie 
©ottlofen   bofc  SSnbcn    finb,  lo 
Senn  c§  ift  lein)  tein  (5)ottc§ 
fnrdlt  bet)  jnen:  Qnn  mein . . .) 

(Jy  ift t)On [auf  dem 

•unteren  völlig  zerstörten  Blatt- 
rande] 4-  (2)al)  S)a§  [rh]  fein  u 
föottc'3  furd)t  bei)  inen  ift.'  r 


steht 


r: 


^fnlm  XXXVII. 

[ö.  l.|   Is  psahmis   orandus   contra  oos,  huv.i  steht   i 
(jiii  DOS  crtjürnen,iit  papistae,  Hjcrzog  H[oinz  iiiaiii  JC.'' 

t)on  23runf Llnig,  bas  Inir  uidfit  iniber  ^urnen  JC. 
TOiitt().5,5[93l.  151  ^1  'Ik'ati  mites,  qiioniam  ipsi  JC.'  ta^ 
ift  oxpositio  totiiis  psalmi.  [U.  2.|  'öcrlncWcn': 
Excm])li  gratia:  .^icrjog  6)Leorg.  33ifd)one 
t)on  ©al|bnrg,  Sic  loerben  öcrtuclcfen  nnb 
ba§  @uang[clium  laffen  bleiben.  im»  :i  rcblid)  mit 


XXXVII. 

Beati    Mites,    quo-      wattfi  .-..b 


zu  2  steht  r:  i^^■0 


y.ljß.  r        // ps^jihmis  nOr 


i»  14  Feli.x  r  wicderlioU        'J'J  .'31.  r 


')   =  appctiüicif,   zart;  vyl.  Unsre   Au.ii/.  Bd.  30%  6.3'J  Amn.  3.  ')  =  Trchcr, 

Ab/alle.  ä)  Auf  dem  ahimusenen  Blattrande  hat  vermutlich  nach  dem  (jcdruckteit  Text 
fohjcndi-  TextänderuiKj  gestanden:  ©g  ift  Doli  iivmib  iiiciiicä  .£lc'rlu'ii  liüii  bcr  ©utitofcii  Irfffii 
gcjprodjeii.  Dazu  auch  jedenfalls  die  xpäter  (jtdruektc  Glosse:  (i^oii  griiitb)  ÜLU'im  id)  flrmiblid) 
bie  tonv^eil  fageii  |ol.  ®eim  bie  föotttoicu  fd)einen  oU  feien  fie  from  iiub  l)eilig,  Uiib  ift  bod) 
im   gtuiib  falfd).  ')   Vuly.:  [b.  3.]  dolose   egit  ..  [b.  4.]    noluit   intelligere,   ut  beno 

ageret  .  .  [0.  5.]  meditatus  est  JC.  ■)  Es  darf  angenommen  werden,  daß  die  folgende, 

auf  Grund  obiger  Worte  ausgeführte  und  später  gedruclite  Glosse  auf  dem  abgerissenen, 
Blaitrande  geschrieben  war:  [dl.]  Sicfcr  f^titd)  (Selig  finb  bie  ©anffiniütigcit,  benn  fie 
(ocrbcn  bn»  Srbtcid)  I'efijjen)  3f'  t'n  gloje  nnb  ons'lcgnng  biefc»  ^jntui'j. 


qitotofcia  uiib  fjaiibic^tijtlidjc  (Jiiitvngt.    (Hjolm  37.  38.) 


537 


[ö.  7.]  asnit  i'nur 

§errn.    "ütutluil 


dcimiiio],  fci)  ftill  bcm 
':  luldidiiuus, 


{.rinne  bcB).p9{9J5?  :[(•§)  ©et) 
ftiße-  bcml  .§®9i9J5?;  dazu  r: 
[Gl.]  (©tille)  §ari-e  uiib  toBe 
nicf)t. 
mutrtiiUe  unt 


[t).  O.J  ßrertcn  k.  SBir  IjnBen  biel  exeni])l;i 
erlebet,  [ö.  10.]  'fileiu':  ba§  Hein  t(]ut  aber 
\Otij.  [t).  13.]  Vklet,  et  tu,  saucto  Proplieta, 
quoqLue.     ]ö.  16  ff.]  Melius,   locnn  lüir  ha^ 

10  gleuBten,  quod  ego  ditior  papa,  Tu  MLagister 
GLCOrg'^  quam  du.x  Georg.  Xo.s  habcmus 
uostra.s  facultates  dei  benedLicendi,  Ipsi  ira 
et  furore.  Ille  ps[alruus  legendus  in  ira  et 
iinpatientia.  [ö.  20.]  kar  praceisi.s.'^inie  appel- 

15  latur  ein  '3llü\  etiam  ein  lamb.*  @§  fol  mir 
ein  atü  I)eiffen.  Impii  florebunt,  sicut  foenüm, 
alibi  jc.  [ü.  21.]  dat,  'milb'  vel  gibt.  |ö.  23.] 
amat.  [t).  24.]  g§  fielet  ia  Uax  bo:  Db  id) 
fd^on  fterbe,   tarnen  Ecclesia  uo.stra  videbit 

20  .§er|09  [24.],  Pistoris  [intorirc],  ^öreitcnBacf), 
2lntonin§  öon  ©c^onberg' jc.  vidinui.s  24  .sub- 
verscs.  Ubi  nunc  Epi.scopus  Saltzb[urgcn.si.s 
3ft  ein  feer  fc^oncr  p.s[almus. 

^fnlm  XXXVIII. 

25  [ü.  1.]  '©ebec^tnis',  fi.  c.  ad  rememoran- 

dum,  vide  .scholion. 


[b.  8.]  f'berborren']:  Sft  dictio,  quae  sigui- 
30   ficat  inalediccrc,  Icvifaccrc,  tcn-cre,  toie  mou 

bie  ©angen  am  fear  brennet,    [u.  l'.j  ('inn 

uarrareut    filii   lacob,    cum    audiret,    di<Mt: 

.!mo(e45,S6     Jahn/:'':  [cor  eius  fiebat  nihil,  in  diversuni 


i<.  13  ber 

».16  2>a§  Joenig: 


:  ber  .p[rr] 
S)a§  tonige 


XXXVIII. 

1 3um  ®ebec^tni§:  jnm  (4-)  ®c= 
bec^tni§,-  dazu  r:  {-{-) 

7  irnm  unb  gcbutfct:  !rnm  nnb 
feer"  ['/']  gebildet 


V.  0  Qä)  bin  at,yi  feer  .icftoffen 
nnb  äefcl)lngen) :  (Sä  ift  mit  mir 
gar  anberft,  nnb  bin  feer  ,^n- 


1  fc^  c  aus  fctb  14  praccisissime]  propriissime  möglich  zu  lljlö  steht  r:  -.3  ^Oltc 
be§  .§(Srtn,    patientia   et   expectatio,   Orato   sine    ira   et   hesitalione.  M  Slto  c  aus   aW 

23  fd^oncr]  j^onc§  Us  25  .38.  r  33  Jabuk  c  aus  Japuk  oder  umgekehrt  zu  33  J1E  r 
Genes(is  45)  r 

•)  Hebr.  haßt  wörtlich:  über  bell,  ber  fein  Uiitcriieljmen  gliirftid^  öoUbtiiigt,  über  bcn 
5]Inmi,  bet  ipiänc  Qii§füt)tt.  ')  Neuer  Text  =  Hebr.  =)  MagUter  Georg  Rorcr,  der 

rrotokoUführcr.  ')  "2  =  SKcibelamiii  und  2Bcibepln^  vgl.  Jesaia  30,  23;  I'sahii  6.5,  11. 

»)    Vgl.  Kroker,   Tischreden  Nr.  si.  ')  Neuer   Text  =  Hebr.  iK's-ir  ')   Hebr. 

1.  Mose  45,  26:  iab  ;B'i  =  unb  iciii  $etj  blieb  folt. 


J38 


$irottifoII  uiib  Ijnnbfdjviftliclje  eiulragc.    (^;Matm  .38.  39.) 


abiit],  i)ro]n'in  sioiiificatio  est,  @inb  bic 
flvoffen  I)ol)eu  affcct,  bie  man  ntii^t  lebm 
Ion,  [Idco]  lücr»  liefet,  non  intelligit,  nisi 
ton(atioiiibu.s  exercitutus.  Plor:v[vi  jc.  [0. 11.] 
et  Don  sunt  oculis  [quere  in  Thre[iii.s].  i.  e. 
aufffjox'e,  aBIafje  [fte'^et  7  mal  in  Bibllis]. 
|b.  y.]  Lacerata  e.st  lex  k.  V[iilt  bic  dLicere: 
3i$  fiin  öerlaffen  unb  juftoffcu  aü.]n  fcv. 
Ccssavi,  scÜLicet  a  consolatione,  i.  e.  ,^^c^  hin 
fboc^]  ju  [gar]  nid^t  luorben  unb  juftoffcn, 
annibilatns  suni  et  coiitnsus.  fQobt  lioi;[f)in] 
gefl'en,  getrünrfcn,  [Bin]  ein  feiner  ineiifdj  ge= 
Ineft,  gelobt,  bantf t  @ott,  5Ju  f ompt  ein  unglud, 
ba§  mi(^  gar  ]u  nic^t  matfjt  unb  jnftoffet. 
33in  [garl  anbcrS  Inorben.  Qä  ift  gor  ein 
anber»  nsorbcn.  [ü.  10.]  'Desiderium':  (S-t)  ein 
fein  Herfielen.  psLalmus  ti-isticiae,  fd)led)t  de 
j)eccati.s.  Descriptio  conscicntiae  peccatis 
amissae.  S)a  ift  !eiu  l)ulffe.  [U.  12.]  'Amici' 
nibil  [)ossinit,  Advorsarii])er.se(]uuntur.  |t).  1.3.] 
'Siftcn':  fo  fol  |a3l.  151'']  man  cim  betrüben, 
tl)un  K.  |b.  14.]  mu§  ba^u  füll  fd)tncigcn, 
fid)  uidjt  lierantinorten.  |U.  8.]  '^si)  fo  angft, 
brtö  [mir]  für  groffer  l)i^  aE  mein  eingctucib 
brennen,  lo(jnitur  de  pweato.  •][ 

f\aUn  XXXIX. 

[o.  2.|  3dj  h)il  geluenen  ^5nr  tiotient!,  |ti.  •"•.! 
föütt  nidjt  flnrf;en,  eontra  eiim  muimuvirn. 
2Bcun  .'pier^og  .i")Lfi"3'  ^'on  iyraunfrf^iueig 
mä)  einft  fo   tool  t)in  qu§  gicng  et  aliis 

iiiipii.s  t)Minil)Hi,s.  |ti.  G.j  Oiiiiiis  luinio  stans, 
qui  securi,  quasi  ])erpetiK)  |)ermansiiii.  [li.  7.| 
'S(jf;emen':  qnae  rejH-aesentat  aliqiiain  um- 
l)i-ani  delineatam,  iit  sole  Oriente  apparet 
iiiiibra  liomini.s,  qiiae  non  est  honao.  [ti.  12.] 
Lateat:  contra  eos,  qui  non  laiignntur  timore 

zn  I  ©ein  (Jag)  ^ctjj  fagt  im  l)ict  aiibcrS.  r 
c  aus  nu       ba§  c  aus  ba  IS  (SBcnn)  Descriptio 

sarii  c  aus  advers.arii  21  l'iffcill  ilcftcm  möglich 

■J7  .39.  r         29  iBrainiifljlucifl  ]  S^tailjct).    //« 

')  ■&l.f''M]  •'^*'-  ''"'  ÖSl^vq,  wohl  Schreibfehler. 


ftoffcn  r//;  d(i::ii:  (Qu  nid)t) 
bin  nid)t  \vaB  Dor  ift,  gar  ein 
anberS  mit  mir);  danohm:  3u 


20 


Si 


30 


35 


7/8  diicere  (Nom)  3(f)  /.?  !«u 

19  Aniici  c  aus  aiiiici  20  Adver- 

23  3cO  <ift)  fo         24  bo§  (id^)  |initl 


^itotofu«  iiiib  Ijnubjc^tiftlid):  Lfiiiträgc.    (X'\aUn  39-41.) 


531) 


mortis  et  pcoeatorum,  uiib  cr  miis  fid) 
fteffen  k.  Contra  securitatein  impioruiu 
houiinuiu.  [D.  13.]  Nos  servimus  deo  ex 
corde  et  tarnen  neqiie  pacem  foris  nee  intus. 

5  Ipsi  persequuntur  deum  et  blaspliemant 
Christum,  et  tarnen  nihil  timent  JC.  Suui 
extraneus  et  'advena'  hie,  propter  te  sum 
in  exilio,  sed  apud  te  Civis.  Tu  luibes  mc 
pro   jieregrino   et   pro    civc.     ^d)    bin   I)ic 

10  unter  ben  Ncjihilini,  bte  Italien  mic^  pro 
peregriiio.  2)a§  Bin  \ä)  aud).  Scd  Dens 
agnoscit  me  pro  cive.  Idem  locus  ad  Co- 
i-l^inthios  .2.  cai>[ut  4.  5. 

%^iaU\x  XL. 

15         [ö.  3.]  Instruere,  [El)[raice]  ordinäre. 


XL. 

.4jnn  munb  gegeben:  juu  mei- 
nen' ['■]  munb  gegeben 


».  9  2)einen  rtiöcn,  mein  ®ott,  t^u 
tc^  gerne'-:  (Sa-J  irf)  >■)  3: einen 
toitlen,  mein  @ott,  t^n  icf)  gerne 

^-.  10 :3d)  h)il  (h))ir:  ^ä)  luil  [mlir 


[t).  ().]  i.  e.  nemo  fnn§  alfo  fd)ic!cn,  bas  er 

bir  gleid)  felj.  redditum:  Nt'iiu)  e^t  bir  gteid). 

post  exponit  sc.     „erjelen"  [ö.  7.)  i.  e.  bu 
20  I)Qft  niid^  3U  eigen  gemacht,  3d}  ^i'i  i^ci" 

eigener  ined^t.    EbLraice:  corpus  aptasti  mihi, 

[ö.  9.]  Noii  de  meo,  sed  de  ipso  seil.,  quod 

voluntatem  tuani  facio  }C.  Offertoria  Christi, 

quod  sit  Kox. 
25   [ö.  10.]  qui  praedicet  et  in  maguo  caetu,  Vo- 
luntatem dei  nemo  praeter  cum  fecit.  |ü.  13.] 

Siftu  ein  ©unber^  i.  c.  ba§  gefid)t  öergc()et 

mir.     [ö.  15.]  £d)am.    SBie  bort  (Jliieu-3, 

.So...  $.12     bo  er  !ga]ad,  [ö.  16.]  plo^lid)  'erfd)rec!en\ 

30  [[id)  entfcien],  [o.  18.|  'Sorget  pro  me^  haS 

ift  guter  üejt.  'Solicitus  est'  pro  me  „bendt" 

an  mid).     Mutaut  facics,   verba,   opera  ^ 

^Mfllni  XLL 

[b.  2.]  fterden,  aufjridjten,  |ö.  3.]  unlieben 

3s  gcfunb  ju  motten.  [391. 152»]  [ö.  4.]  Tu  mutas 

fvertis]  in  egritudine  sua  telum  cius,  lectum 

15  .40.  r        zu  15  -pv  ^        1^  1'^  <^  "'"  f'K")         31  Sejt  {^>  Solicitus        32  nild^ 
{%)  Mutant         34  .41.  r 

')  Netter  Text  =  Ecbr.,   Vuly.,  LXX.        ')  Alter  Text  bleibt. 


XLL 


540  $totofoU  mib  {janbfcfjriftlidjc  eintrage.    Cf]alm  41.  42.) 

Eb[iaicc,  .«ed  germaiiice:  2ßcitn  er  ivancE  ift, 
luutas  lectum  eins  i.e.  5JJac^t^  in  gar  gefunb, 
facis  ex  leeto  egritudinis  sanitatem.  [ö.  5.] 
Christii.>^,  pcccator.     [ö.  7.]  'lltcincn»  [nii^t 

Don    I^er^en]',    quia   cogitant    vaiia,    [ü.  8.]  s 

'U6er  mic^',  seil,  in  iila  collocutione,  [ö.  9.]    »  lo  inetn(e)  grciinb:  mein  5«unb 
Sie  loollen  in  rein  auiftoffcn,  [b.  IL]  fac 
nie  surgere,   stare  i-esuscita   me,    sed  com- 
mendo  piis  lectoribus,  [ö.  13.]  'etoiglid)^  ba» 

ift  ein  feiner  tcft.  lo 

hacteuus   ])rinius   über. 

'^ialm  XLII.  XLII. 

[ö.  2.]  5!}^uffen  genus,  'fd^reiet',  6el)ülten, 
non  habemus  speciem  ^,  Qx  fcteifit  in  allegoria 

cervi  sitientis,  [ö.  3.]  sitit.    6in  eble»  6ncf)  is 

ift  ber  pfaltcr.  [ü.  4.]  S)q3  ift  tentatio.  Con- 
scientia  a  deo  de.serta,  nt  sibi  videtur.  [ü.  5.] 
'Eifiuide  animaiu',  ['recordor'  i.  e.  sentio]: 
'Eftundite  corani  illo  corda  vestra',  hie  dicit: 
*i.  62, 9  a]Mid  m<\   '3<^  f($nttc  mein  '^er^  crau?  bei)  20 

mir  fel6§.  ^^ä)  !lag§  bei)  mir  fcl6§,  lua-S 
m\ä)  trucEt.  flog  id^§  ben  anbern,  fo  fpot 
mein  mein  [!].  Esm-Lientis-:  [In  Isa|ia]  i.  e. 
tüiiä  bn  im  gibft,  boä  gib  im  üom  ganzen 
iriottti.  c,3t)er|cn.    Nesciat  [sinistra  quid  fa[ciat  de.xtra]  as 

sine  hypocrisi  et  .«pp.  S;a  fl^ut  er§  crou§. 
ft>.  6.]  'Qnare':  ^ä)  mui  mirs  felber  flogen 
unb  troften  bei)  mir  felb§.  [ö.  ll.|  adver- 
sarii  ridcnt.  [b.  7.]  periphrasi.s  tempii  ['monte 

modico'].    [ti.  8.]  damant:  'broufcn.'    Colli-  30 

dunt  se:  raufdjt  eine  gegen  bic  oubcr.   fto.  9.) 
'Et  noct«'   auä)   fo   öiel.     |ö.  ll.|   i.  c.  g§ 
ge'^et   mir    burc^   l'eib    nnb   £eben,    v|nlt 
Sut.  sdLicere:  pertransivit  aniniani  tuani  giadius. 

4  Ü)}einen§]  9)!eine§  TT«  13  .42.  r  20  fc^uttc  durch  Slricli  zu  animam  Z.  IS  gezor/en 
23  mein  mein  //.«]  (jemeint  natürlich  man  mein         26  sine  bis  spe  durch  Strich  zu  ^er^cit  /f.  25 

')  Sinn:  Luther  möchte  (jei-n  für  das  '£t{)teicn  be?  .Jlttfctjc»!-'  eine  spezielle,  lautnoch- 
bildende  Bezeidinung  finden,  analog  z.  B.  dem  Zivitscltern  der  Vögel,  dem  Krächzen  der 
Bnben  usw.,  aber  es  fehlt  der  deutsclien  Spradie  an  einem  entsprechenden  Wort  (s.  oben 
non  habpiiius  speciem^,  darum  muß  das  ganz  allgemeine  'frfjreicii'  beibehalten  werden 
(s.  o.  Diuficii  genus  bcl)alteii^.  -)   Vxdg.:  eonus  epulantis. 


^JJtotüfoH  unb  f)ciiib[d)riftlid)c  tfiiilräflc.    Ciilnlm  42-44.) 


'AI 


[ö.  12.]  Voco  'angefidjt'  T)ie  fein  edciitni».   v.  i3  2)q§  er  (tnix'  t)Ufft  mit  iciiicm 


Ciaritas  dei  3C.  Kg»  iiabeo  oogiiitionem 
de!  in  inea  unb  ift  mein  nngcfid^t.  Ideo 
verti':  „mit  feinem  angcfidjt."  oft  ein 
i  I)ulffe  mein§  angefic^t»^.  i.  »■.  resplen- 
dentia  vel  imago  dei  reluuet  iu,  iit  l-*au[lus. 
Vultiis  dei  est  et  tameu  est  facies  inea, 
""iV"'      M"'^  ^E^  coosolor  per  eam.  % 


"  angefidjt. 


^farm  XLIII. 

'Siedjt  unb  tüavf)Lcit':  baS  ift  fein 


t).  •">.     tiviiiis   in  iiie, 


% 


^J(n9eftd)t,  unb  hau  ci)  mein 
©Ott  ift. :  S)a§  er  meine§  an= 
gefidjts  l)ulffe  unb  |)//|  mein 
©Ott  ift.  Dazu  >•:  4-  Hc- 
l)Lracu3^:  5)teine§  tiiid  am 
tmferen  Blatfnindr:  [dll.]  ■{- 
(5Rcine§  angefidjt«)  5}q§  ift, 
er  loirb  mein  angefidjt  uid)t 
loffen  ju  fd^anben  Inerben,  ut 

S[npra  pS|alino  .34.  Souber 
mid)  frolid^  lüffen  ert)oret  fein. 

XLIIT. 

».  !>  S)q§  er  (mir  l)ilff t  mit  feinem 
?lngefid}t,  unb  baS  er)mein  Giott 
ift.:  'Ea§  er  nteinea  nngcfidjt« 
'^ulffe  unb  [>-l<  \  mein  ©ott  ift. 

XLTin. 

1D.4  £ied)t  beines  iml 

V.  5  bu  Bift  mein  ßonig:  bu  Ijift 

berfelbc-'  |'/')  mein  fiönig 
v.e  (umb)ftoffen:  fsclftoffcn 


^^fttlnt  XLIV. 

so        fö.  4.] '  Viiitiis  tili':  bo»  ift  mein  fenten|. 
%.  41,  li        sup[ra  ps^aliuus  42  et  tarnen  est  etiam  mens 
vultiis. 

fSBI.  152"]  [ö.  G.]  Sffiic  ein  23od*  ftoft.    Meta- 
25   pli|orica  lociitio.  % 

[ö.  10.]  'repellere'.  proüeere,  derelinqiiere 

non  elongare  "^eifft  eb(raica  vo.x.^  [0.13.]  i.e. 

geringlid)  bnf)in  ['nid^tä  brumB']-    [ö-  16.] 

Copia  ift  ha,  'SoHer  fd;anb':   bQ§  [mu§] 
30  MeiÜen.     Sßiber   ben    S^abft    unb   .t»ier3og 

.^einrid;    Hon  33Lraunfd))Deig  fol  man  ha-i 

prebigen.     |ö.  20.]   'S)a§   bu  un§   fo'   ju-- 

fdjmcterft,    ju    ?Putlier    madjft,    fo   bunne 

mad;ft.     Im  pfolmen  mögen  and)'^  Oeten, 
3i  S)enn  toir  l^oBen  ia  aüä)  bofe  feinbe.  I 

zu  2  (.43.)  r  14  .43.  r  '20  .41.  r  29  ba§  (ift  OoUe)  fmu3l 

')  Luther  begiiitidet  seilte  frühere  Übersetzung  (ron  iriH4—i:i38):  ba§  er  mir  t)ilfft 
mit  [einem  oiigeiit^l.  '■)  HOn::  \:d  =  meinel  «liigcfit^tä  =  LXX,  VuUj.  ')  Vulg.: 

tu  es  ipse;   LXX:  av  el  aiiög;  Hehr.:  xirrnrix  =  bu  ba.  ')   Vulg.:  veulilabiinus 

comu.        ')  Hebr.:  ^5«''>5ni  nn:;-qK         ')  Ergänze:  teir. 


542  ^rototoCt  uiib  fjniibfdjriftlidje  (Jiiitvmie    (T'i'idti  45—47.) 

^^falm  XLV. 

®a§  ift  ein  trefflid^cr  ^^falm. 

[ü.  '>.]  Salvare  adflictos.     'lusticia'  vel: 
Muirftu  mit  faeiner  Siedeten  lounbcr  belueifen.' 

[ö.  6.J  Rabiiii  intelligunt  cor  corporis^:  i.e.  5 

11011  est  curvum  iniquum.  [ö.  11.]  3ft  '"iTt 
bn^er  jc^on,  bo§  man  be§  Satev«  l^aufe  tiev= 
gifft?  lila  (liio  nomiiia,  uoii  tribuiiiitur 
creaturis.      ludei    liuuc    ps^aliiuiiii    nii.sere 

laeerant,  intelligentes  [de]  Salomone.     Saut  10 

baö  ]o  earnaliter?  ^ft  ein  fdpnc  ]iropliet,ia.  ^ 

^fnlm  XLYI.  XLVI. 

[ö.  1.]  [TitiiUis.]  (leifft  auc^  fonft  niber= 
fingen.     Alii   eantabaut  laiim<i~rali  ~    [finb] 

öovfingcr  getneft,  alii  halamofh.^   |t).  2.]  'Ad-  iuu  2  bic  un§  l>i:i  f)atcn  imf,  dacu  r:   n 
iutor  in'  operib|u.s.     £ia§   ift   bcr  ©cntcn^.  (-|-)  i.  e.  (juas  nos  Jnvenimus. 

^Ifo  offt  \mx  in  noten  finb  gclneft,  deus 
est  nobis  spes  et  fortitudo  et  aiix[ilium. 
'in  trib[ulatiouibus.'   'nimis'  inventus.    Witt 

'nimis'  ^aBe  lä)  nii^t  gern  Beim  inventus.  20 

(|iiem  ita  invenimus  nimis.  S)Q§  iuvenire 
mUy  fic^  construere  cum  'in  tribulationib[us'. 
[Invenitur  deus],  Inventus  est  nobis  nimis 
spes,  fort[itudo,  anxiliuni  in  tribulationib|us 

vel  in  niniiis  tribulationib[us.    |l).  7.]  'S)a§  25 

cibveid)  mu§  bevgcljcn,  tucnn  er  ficf}  t)oxxn 
Icfft.''  |ü.  9.]  Locus  Dom  '3evftörcu\   |li.  11.] 

'S'^r':  £)u!ompft  aber  ju  lang *,licBevC)®3i3f;    u.  1-' unfei  Srfjii^.:    nnfcv  Sdjulj. 
luenn  feigen  lüiv§?  Sela.^  r 


^fatm  XLVIL  XLV II. 

\\).  c>.\  'Ascendit':  äßev  mir  lieb  in  ]>rae-     u  f.  @ott  (ift)  anff(gefQi-en):  ®ott 
senti.     Asccnsio  est  artioulus  mnndi  ])rae-  |fevct]  auff 

sens    a   |)rinoipio    inundi    usinic   ad    liiieni. 

2  .45.  r  13  ACi.  r  l'i  halamuth  ilurch  /Strich  zu  llibevfillflcn  Z.  ISjH  21  (luem 
durch  Siricit  zu  trilji^iil.ntionilxis  Z.  VJ  i/czoycii         31  .47.  r         :i3  a  piiiicipio]  .^biiiu-ipio  Hs 

')  Vulg.:  in  corda  inimicoruui  regis;  iMlher  iiberselcl:  miltfii  unter  bcit  iJeinben  bei 
Äöliig?.  ')  Hehr.:  rfSLi-ch  ')  Hehr.:  m'73^5  *)  Iniig  --^  jpöt;  mcixl  dafür  laiigfaili, 
r(//.  Unsre  Ausg.  Bd.  46,  105,  11.  '•)  Alter  Text  =  Vuly.,  LXX,  neuer  =  Hehr. 


30 


5PtolofoIt  iinb  ^nnbfc^iiTttic()e  ffinfräge.    {%^\ahn  47.  48.) 


543 


njlon  foI-3  picbigcn,  ba3  manS  bcrftcl^e. 
[b.  10. j  Sciita  terrae^  sigiiificantiir  prim'ij)es, 
praeceptores.  Moa  speratio  deii.s  Ab|raliain, 
est    Cli|ristus    k.    ille    est    elevatus    [iiiniis 

i  corani  deo]  ad  de.\|t(>rani  ])atris,  deo  patri, 
(jiii  est  oinniti  deiis  oinninin  gentium,  coram 
illo  deo  scutorum  terrae  est  ille  deus  [331. 153*] 
Abraliam  elevatus  est  iiiniis,  [Si  non  de 
capite]  vel  de  populo  vel  corpore  Eeclesiae 

10  i.  0.  eongregati,  ut  siiit  dei  populus.  Et 
ille  pop^ulus  Ab|raliani  est  mundo  abiectns 
et  coutemptus,  sed  deo  valde  elevatus. 
Populi  cum  priucipib[us.  Congregari  in 
populum  dei  AbraLham,  est  uimis  e.xaitari 

15  Ecclesia  est  seu  priucipes  terrae,  qui  con- 
vertuutur  cum  suis  popLulis,  illi  sunt  coram 
deo  valde  exaltati,  sed  jc.  Vel  de  capite 
Kcclesiac  Christo  vel  de  corpore  eins,  prius 
dixit  principes,  ideo  non  est  obscura  nieta- 

•-'0  pliora,  scuta  principes  ijui  defendunt.  In 
propLheta  [Pharao]  Scutuni  et  augelus  po- 
pulus.    3il"t  hius  i)olitiae.  ^ 


».10  Bei)  hin  (§eri"n)  Quff  (yrben: 
bei)  bcn  [©(^ilbcnj  aiiff  Erben. 
Die  alte  Glosfsr  (Sei)  beit  öervii) 
G§  mi'i[fcn  durften  Qiirf)  &]xU 
ften  fein.  '>/  cnjämi  durch  die 
Worte:  qui  sciita  terrae  vo- 
cmüiw.^  Dasuainobcrcn  lilall- 

ranilc:  Vel  de  <'  ~> 

corpore 

—Christi,  deus  Abraham  ( 'hri- 
.stus  est.  'Deo scutorum  terrae' 
i.  e.  coram  omnium  gentium 
deo  exaltatus,  scil[icet  ad  dex- 
teram  eius. 

Ecclesia  ex  princi|iibus  ter- 
rae cum  populis  est  coram  deo 
sublimis  coram  (deo)  mundo 
abieetus. 


^I^falni  XLVIII. 

[t).  3.]  Pulcher^  termino,  regione,  [kli- 
25  mate],  Samaria  ift  biel  Seffcr  unb  foftIicf)er 
geloejen  bcnn  ludea,  SriiniO  luil  id)^  nid)t 
"^aben.  No))h.  ^ä)  luil  surculüm  be()alten. 
Kimchi*  ift  ^m\Q,  ^i)va^'  tjat  in  \üä)t  a,c= 
feigen.  Sfobi  SüI[ontün  I)at  er  gefcljen.  ift 
30  bcr  beftc.  '®a§  gnn^  lanbe  troftet  ftd)'  be§ 
verbi  dei,  non  be§  2anb§.  Sie  Ijobeii  bcu= 
nod)  einen  feinen  geift  ge()a6t,  ba»  fie  poteu- 


XLYin. 


■I  Chiristas  c  aus  eleivatus  T  153  um  aus  13.5  24  .48.  r  25  !8e||ct  c  aus 

peflet  37  Noph  durch  Strich   zu  termiuu  Z.  24         »i((§)         surculüm    c  aus  surculiis 

29130  ift  btr  6efte  durch  .Strich  zu  Kiiuchi  Z.  28 

')  Vnly.:  dii  fortes  terrae.  ')  Diese  Worte  lauten  in  der  gedruckten  Glosse:  \o 
f)ic  genant  hjcrbcn  Sdjilbc  nuff  erben.  ')  //rf>r.  würtlicli :  \d)dn  buxd)  erf)cbung  ift  bct  Setg 
3ion;  Luther:  Set  betg  3'""  •!"'  '»if  «'"  fi^""  StDeifl'''"  (^-  <^'"  ^-  '■'''■  suieuliinV  *>  Darid 
Kimchi  gest.  1235;  Luther  kannte  dessen  Itebriiisch  geschriebene  Grammatik  walirscheinlich 
nur  aus  den  Zitaten  I^yras.  ')  Nikolaus  von  Lyra  gest.  1340. 


544 


^lolofoa  imb  ()aubjd)viftlid)e  Piiitvöge.    (^Ma'"'  48.  49.) 


tiain  (lei  fo  ei'!ennet  r)Qten.  Nos  habeimis 
etiain  facies  eins:  Bapti.s[mnni,  Sac^ranieu- 
tuiii  et  tarnen  nun  jc. 

[O.  lO.J  Wix  i)aiin  bcn  troft,  fiuod  liabenuis 
templimi.  feilet  Ullö  lUQö,  nou  currimiis  ad 
idola,  sed  ad  templum  et  ibi  invocainus  te. 
[ö.  12.]  'Propter':  i.  e.  promissiones.  Rab|ini. 
[ö.  13.]  <Bc^iU  an  itnb  ,3elet§.  |l).  14.] 
5}empt  eucf)  umB  bie  ftab  an,  bn-o  fte  iiiog 

elinglid)  bleiBen.  üt  nos  iam  iKirtannu- 
principes:  SSniiet  bic  ftab  iiitb  l)alt§  im  fd;ii^, 
auff  bQ§  bie  prebig  Hcibc  auff  bie  5Ja(f)tomen. 
fceftetit  pfavr'^en  unb  fc^ulcn  k.  V[nlt  di- 
cere:  exaltari  et  defendi  lunros  propter 
Uevfüubigeu  i.  e.  propter  verbuni.  Dens  uos 
tacemns.  doni  ^eifft  ftil  fein,  per  raetalepsiu 
post  vastare.  Corpns  siletur,  quando  est 
nihil  et  expectat.  Rabini  daut  operani,  ut 
depravent  nos,  ut  ornemus  et  excolamus. 
Sq§  ift  gaudium  totius  niundi,  quod  ver- 
bnm  dei  habemns.  [581. 153'']  Est  ergo  psal- 
mus  graciarum  actio  pro  ministerio  verbi. 
|ü.  15.]  Non  vnlt  alinra  deum  habere  nee 
verbum.  Contra  deos  alienos.  Cav[e]te, 
ba§  ir  fein  anber  verbum,  cultum  laft  auff= 
!onien.  CoUective:  baö  ^unge  t>oItf.  @v 
fuiet  un§,  ut  pater  filiuni;  fducit  nos  et] 
portal  in  humeris. 


>^'  6  finb  (liet)ftiir|t:  finb  gcftür^t 
i' 9  elniglid):    eUnglitf).    ©eto^  /• 


»  12  ber   6ei'g(e)   3ion:   bcr   terg 

,3ton 
»  H  ?tuff  ba§  uian  (baöon)  (öevtiin-  i" 

bige)-:  ?Uiff  ba-3  man  [preb]; 

da-H  r:  [67.]   (ißerfunbige) 

S)a§iftpvebigen  [muge]  @otte§ 

luort. 


i  ®(enn)  biefer  ©ott  (ift)  nnfev 
©Ott:  ®[a§]  biefer  ©Ott  |fel)]  25 
nnfev  ©ott 


^^ffllm  XLIX. 

2)a  fompt  ein  fein  ps[almus,  abn  fd^ioeev. 

Ps|aliiins  contra  Sad[duceos   et  Epicnreos, 

bie  fcljcn  ir  leBen  mir  l^ie  I)er.    [b.  2.]  Ideo  inu 

dicit:  'Qu  biefer  3eit'»  [ü.  12.]  qL»««'  d]icat:    ».  i 
non  cogitatis  de  alia  vita  nee  creditis,  sed 
aiidite,  [ö.  13.]  vos  raoriemini.    Prior  ps[al- 


XLIX. 


biefer  jett  wii,  dam  r:  -\' 
(Sei)  inen  ftef)etaoIfo):-f3)a3 
ift  l)l)r  l)crlj,  'öa^j  rh  3i 


14J15  dicere  fehlt  Tis         zu  17  sieht  r:  On  IS  Corpus  c  ans  prorsiis  oder  umyel-ehrt 

28  portal  c  aus  portas  30  .49.  r         33  Ideo  c  aus  Ego 

')  Ahn-  Text  rr,   Vuhj.,  neuer  =  Hehr.,  LXX.  ■)  Alter   Text  bleibt. 


!)}tptofoII  imb  I)nnbjd)riftlic^c  ffinttägc.    (,*l?fiUm  49.)  545 

mus  de  piis,  qui  credunt   vitam  meliorem 

et   eternam,    hie   contrarius    jc.      Ep|iciirei 

fiigiunt  crucem  sicut  diaboluiu,  quideni  bene 

est  impiis  et  bonis  male  [oifendit  eos]  jc. 
5   Persecutores  mci  inQ(f)cn   tntd^  frontf,   hai- 

tc^  folt  gleuSen,  qiuid  lue  gut  Icfien,  Malum 

est;    bene    ergo    est    serviendura    tcmpori. 

[i.  e.]  Saft  unl  nitfjt  anber»  ©otter  Iricgcn  «t 

Epicurei  3c.    [ö.  11.]  '®ut':  ba  feilet  ir,  too 

10  er  !^in  luil.    lacob  inde  [dicitur],  quia  cal- 

i.<D!ofc25,26      caneo  oppressit  fratrem.    fo.  12.]  fi.  e.]  Extra 

habent    nihil    in    deo.     2lujh3enbig    tantuni 

quaerunt,  quae   sua  sunt.     [S)a§  toere  ir 

'ijex^  \ba§]  ir  ^eufer],  ut  imer  luerctcn. 
15   S;q§   ift   Calcanei   iniquitas,   ba§   ir   Ijeufer 

imer  tucren.    [».  13.]  6r  meinet  Epicuros 

proprie,   sunt  'sicut   Equi   et  muH'.     Sicut 

animalia,  bie  ftil  finb,  bie  nimer  finb.    Ibi 

palani  invehitur,   Sinb  fol(^e,   norm  finb, 

20  quaerunt  tantum  corporalia  commoda,  finb 
toie  baB  SSie^e,  nihil  intellig[unt.  Quaerunt, 
quae  retinere  non  jiossunt.  [ü.  14.]  Tanien 
posteri  eorum  laudant  ipsorum  Epicurismura. 

[0.15,16.]  Pulchcr[rinius  versus,  quia  dicit    v.\6  tmf,  dazu  r:  de  resurrectione 

21  vitam  futuram  eternam  contra  opinionem  Epi- 
[cureorum.  Est  testimonium  resurrectiouis. 
Loquitur  ergo  de  resLurrectione  mortuorum 
contra  EpLicureos.  @r  toirb  mid^  nic^t  im  grab 

siit.  16, 25     laffen.  'Ibi  consolatur  nunc'  [b.  17.)  '£a§':  ein 
30   fd^one  consolatio.    Ideo  nuignifice  praefatus 

est.  'tQ§  bi(^§  nic^t  irren',  !ere  biä)  nidjt  bran. 

[331. 154*]  [ö.  19.1  3in  foufe  leben.   Chai:  non    u.  n  Unb  (loBts),  U)enn  (jm)  einer 

simpliciter  ['leben'],  vivere,  §at  bie  feinften         gute  tage  (fd^affet.):  Unb  prei= 

verba  Quffa  bie  Epicureos.  Sal  prebigcn.  ®n         fct-3  [*|,    loenn    einer   [nacf)] 
35  iglid^er  fol  im  gute  tage  fcfjaften.    preifen:         gntefn]  tagefn]  ftrad^tct] 

includit    praedieationem.     [ö.  20.]   'ßied^t': 

hau  ift  fcer  fein.     Sie  Gleiten  IJlarrn  unb 

blinb.  de  utrisq[ue  teiiebris  intelligit:  I)ie  unb 

burt  eh)ig.  ArgLumentum  est  incognitum  et 
40  absconditum,  ideo  difficÜLis  ps[alraus.  % 

zu  7  [v.  Vi.]  Compar.itus  est  iumenti.«.    2>ic  fc  aus  bj  bo  Ißin,  linb  ni$t§  fnb  r         H  ut 
(habeant)  imet         15  Sa§  ift  r 

Sut^erS  SBerle.    fflifietübetietung  3  35 


'AÖ 


SpiolofüE  imb  Ijatibidjtiftlidje  ßinltäge.    Cpfatm  50.51.) 


^^folm  L.  L. 

S)al  tft  auä)  ein  rec^t  fein  !oftli($§  pfel= 
midien,  [ö.  1.]  'tufft'  vel  prebiget.  Ser 
rufft  flU(J}5  er  au»  mit  bem  novo  Testa- 
mente, [ö.  13.]  öertoirfft  sacrificia  et  vete- 
rein  cultum,  dicit  futuram  praedicationem 
aliam  quam  [in]evulgauda  toti  mundo  [ö.  2.] 
3ä  2,  ä  i.  e.  Euangelium  fol  fönten  ex  Sion  Isa[ia  .2. 
[ö.  3.]  ['tempestas']:  S)a§  ifti  Euang[eliura, 
baB  ha  folt  umBferen  lerusalem  et  totum 
mundum.  Totus  ps[almus  pugiiat  contra 
iusticiarios.  [b.  7.]  'Ego  Dens.'  ba  er  tarn, 
fngten  fie,   6r   lrer§  nic^t.    3ft  jo   liec^t 

gereb,  ba§  ein  ünb  moi^t  öerfte^en.    [ü.  14.J    ».  u  S;Qnd(opffcr) :  'S)and 
S)a§  bu  geloBb  l^aft,  ba^  er  bein  ®ott,  ^or, 
quod  sis  peccator  et  audi  graeiam.    [ö.  16.] 
InipLio:   @inb    bie   3"''^'^   ^^   omnes   impii. 

©in  feiner  tejt.  [ö.  18.]  'ßeufeft'  ift  iiHiXin^is  steht  r:  (ober  Betoilligeft) 
BeluiUigeft.  ^  ©inb  bie  ße|er  fein  descripti. 
[t).  19/20.]  ©(freien:  Seftern  unb  fc^enben 
un§,  [b.  21.]  opera,  Ipsi,  ego  habeo  iustam 
causam,  deus  seit,  ScÜLJcet  ipse  deus.  SBeil 
id^  fdjtocige,  putas  te  iustam  causam  jc,  sed 
veniam  jc.  [ö.  23.]  Vides  hie  %'erum  [.1] 
cultum  f.2.].  Euang[elium,  i[nfragratiasagere. 


10 


so 


^^^falm  LI. 

Sa  fompt  ber  ^principol  pfalm.* 


[b.  6.1 


9iein,  "heilig,  unfdjulbig  feieft,  unftrefftic^ 
erfunben  toerbeft. 


|b.  7.]  'Sunblic^em.'  3ft  ein  f|Ql6e  gIo§.  ^ä) 
muB  ein  groffer  ntube  ijaten,  ba§  icf;  bie  Sente 
3U  ©unber  fol  madjen.  [b.  l:?.]  'S|piritus 
sanctus'  nui»  ba  fein,   Item  externa  puritas 


LI. 

?Iuff  ba§  bu  rec^t  (Bleikft) 
jnn  beinen  inortcn,  Hub  (nidjt 
mugeft  geftraffttucrben.) :  5(uff 
baä  bu  rec^t  fbefjaltcftl  jnn  so 
beinen  inorten,  Unb  (rein)  (r) 
rein  Heikft  /•/' 


35 


2  .50.  r         18  Befier  erg.  ot§         2.?  jc^ttJcige  r  ickdtrlwU 
34  mube]  =  3nut?  oder  tnunb  ["!] 

')  Luther  icill  mit  LXX  etc.  T^nj  statt  yirii  lesen.. 
bie  *Pfalmen  Unsre  Ausg.  Bd.  38,  36  zu  Ps.  51. 


25  cultum  )■         27  .51.  r 
')   Vgl.  Siimmatieii  übet 


i 


5protofotl  iiiib  ()niibfci)tift(i(i)e  ginlrögp.    Oüfalm  51—55.)  5.(7 

vel  \al^,  ut  sit  absolutus.    [o.  21.J  2;a§  n)cr= 
bcn  anbere  'farren'  fein. 

[S8I.  154»'|  '^ialm  LH. 

jDa  ftnb  plagae  [2]  qiiatuor  [1].  @|  i|t 
toar  hJorbcn  an  §[61309  ©eorgen. 

^4?ialm  Uli. 

[b.  1.]  ©te  mod^cn  musicum  iustrumen- 
tntn,  l^eift  clionira.  [o.  5.]  'fagen  loHen', 
ftioEen  nid^t  ^oren  prebigcn.  % 

,0  «Pfolm  LIV.  Lim. 

[ö.  5.]  'AlieDi'  vel  siiperbi.  ^ä)  toil  'bic 
ftol^en'  ieijolkn,  quia  sequitur:  'trolige.' 

[t).6.]  Defendit  per  principein,  consolatur  per  inp.c  crljelt  unt,  dazu  r:  in  .su.sten- 
pastorem,  per  fratrera  iiivat,  vel  per  angelos.  taiitibiis  aiiimam  nieam. 

15  S)et  §evv  ift  in  bcn,  bic  micf;  crtjoltcn.  V[ult 
dLicere:  Omnia  quae  sustentaDt  animani 
meam,  sunt  divina,  ut  verbum  [Sacra[nien- 
tum,  defensio  principum]  jc.  Etianisi  per 
hominem  fiunt,  tarnen,  sunt  divina.  ^ 

»  <|?falm  LV.  LV. 

3ift  ber  lange  unb  boje  pfolm.  [ö.  3.] 
'3Bie  \i)  |o  Heglic^  jage  unb  l^culen.'  [ö.  10.] 
'freöer,  vis,  violentia,  injuria,  [ö.  13,14.] 
Sßenn  bu  c»  boc^  nic^t  t^eteft,  scd  mein 
25  feinbe  'pod^en  :  ^oc^  räumen  i.  e.  rtenn  fie 
meinen  pax  et  securitas,  dum  securi  sunt 
3ci.  65, 24       in  vita.    'Antequam  elament,  exaudiam  eos.'tuD  i«  leBenbig    jnn    bic  ^cHe   "«/, 

dazu  r:  dum  securi  in  vita 
[ö.  20.]  Non  mutant  pellem  S  tilcitcn  in  con- 
M  temptu,  'futd^ten  ®ott  nid^t'.  [b.  23.]  Sßirb 
bid^  otbinim.  Joseph  ad  Jacob,  providebo, 
curabo  te.  §[etjog  ©[corg  ^at  bcn  aHegirt, 
sed  \iO.^,  quod  sequitur:  'lacta^  cogitatmii 
tuum,  ]§at  et  nic^t  gefe^cn. 

1  fol^l  Salus  oder  saltem  mi!(/lich         4  .52.  r         7  .53.  r         11  JA.  r  21  .55.  r 

bet  tanae  c  aus  ein  Ion9e(t)        23  ü-cn  r 

')  Sprw.  =  bleiben  sich  gleich;  vgl.  Unsre  Ausg.  Bd.  34',  475,  9. 

35* 


548  !ptotofoa  imb  f)nnbfii|rift(icf)c  tfiiitvägc.    ['^]alm  56—59.) 

'l^ialm  LYI. 

2Ba§  ift  ber  (S^urfuvft  öon  Sacf)icn.  bcr 
Betler,  dicuut  Cesar  Galliis,  ia§  ift  ein 
gulben  bcrfid^en.    [o.  10.]  In  die  jc.    [b.  12.  | 

3ft  oblaS,  lilji'o  [b.  13.]  i.  e.  numero  i.  e.  vota  5 

iHca,  quae  tibi  facta  suut. 

^^^falm  LVII. 

[ö.  2.]  'ungluä'  ober  fc^aben,  Juiros.  [o.  r>.  | 
Cubo:  'lig.'  [ö.  7.]  'falten  brein\  boS  laut 
SBot.     [0.  8.]  'fiereit':  gcltitS.  ^  w 

^^falm  LVm. 

[ö.  5.]  Veueuum,  nos  vertimiis:  'lüutett.' 
[b.  8.]  'äerge^cn',  tnie  @i§  3erget)et.  [tj.  10.] 
Sir   ^eifft   eilt  2opff   unb  borii.     ©ic  ej= 

}3onintv  ein  Sopff.    Sßoltcn  gern  ju  3eru=  i» 

falem  fein  unb  opffern.  ©olt  ein  born  I)ie 
^eiffen,  ber  nid^t  ju  f refften  fompt.  Est 
sibilatio  Spiritus  sancti.  Tuniescit  uterns 
mulicris  unb  fol  etlbaS  gebem  et  niliil  tit. 

Sic  ber  S)orn,  Jrec^ft  tjcr,  broet  unb  »uil  so 

ftecf;en.  3(ber  ein  S3altir  !ompt '  ,'C.  Vctus 
[translatio]  etiam  habet  nostrani  sententiain. 
[ü.  12.]  S)a§  ift  [ultimns]  ein  feiner  versus. 

[S8t.i57»j--'  ^^falm  LIX.  LIX. 

».  s  (Sie  lauffen  on  meine  fd)ulb:  25 
Sie  lauffen,  on  meine  fd^ulb 

«.  6  Ubelt^etter  finb:    lllieltrjettcr 
finb.    6ela  ■ 


,  :! 


2  .56.  r         8  .57.  r        rmn  r  9  (if)  taut         72  .58.  r  .13  3Ctflet)ct  c  aus  »ei-= 

9c()et  oder  umyeltchrt         14  T^D  r       ©ie]  oder  Sir  [fj 

')  Dei-  Gedanke,  der  hier  nur  angedeutet  zvird,  ist  sclton  aufgeführt  in  Uvindjcil  bco 
Soimctftficnä  (r-gl.  Unsre  Ausg.  Bd.  3S,  9):  'ühn  [-3  toiitpt  ein  bniir  mit  i'iiifin  bcil  bvciii,  cljc 
fic  Ijnrt  unb  rciff  metbcu  ju  fiedjeu,  unb  luirfft  jic  nibbcv  tuie  ein  »oetler,  Senn  Wolt  lefjt  bie 
gotttoien  luol  toben,  nbct  fie  muffen  jr  brclucu  unb  toben  uictjt  nu^fiitcn,  (^x  fiijictt'S  alfo, 
bn^  fie  muffen  untetgcljcn,  el)e  fie  ti  nu^tirijten,  lüie  Snul,  'Jlbfnioni,  '•^itjdvno  unb  nlten  lljvnnneu 
gegangen  ift.  ^)  Die  neue  Zdhlung  der  Blatter  springt  gleich  von  Hl.  l.'>t  auf  Bl.  l.'>7. 
')  Alter  Text  =  Vulg.,  neuer  =  Itehr.,  LXX. 


!Ptotofon  iinb  (janbjd^tiftlicfje  Sintrögc.   («Pfalm  59.  60.) 


349 


[b.  7.]  ©ic  lauffen  I)in  iiiib  tragen  ein  t)te 
au§  )c.    Sie  Inuffcn  ^n  fomen  unb  öon  ein 

anbcr.  [b.  8.J  (iuis  amlit?  Ut  iain  ,§[CV309 
^l^einric^.  quls  audet  dicere  nie  esse  Incen- 
5  diariiim?  9Ber  \o\B  mcrcfcn,  luiv  iuollcn  \o 
fubtil  ntad)cn.  [H.  9.]  'Socken':  toie  fein  ift§ 
bevborgen.  [ö.  1  l.J  'deus  praevenit  nie  miseri- 
cordia'  siia  ahiiiidanter,  facit  praevente  ire  et 
abundauter  ire   iiisticiani.     Vel    dciis   facit 

10  excellere  suam  niisericordiani  vcl:  niaior 
est  de!  niisericordia,  qnain  ipsorum  nialicia. 
Coraiu  deo  rcdit  in  boiiarn  ilia  malicia 
D[ucis  Henrichi  unb  bQ§  2anb  lüirb  9erci= 
niget.  Ista  sunt  temporalia  dona  et  homines 

15  fiunt  vigiiantes.  Misericordia  [dei  seniper] 
ergo  .«uperat  iliaiii  nialiciani.  Vincit  in  inalo 
bonnni.  ©ott  t()ut  miv  ntfjer  gut§,  benn 
fie  mir  BofcS  tf)un  !unncn.  tSi  iiii  male- 
d[icuiit,  tu  beiu'dioe.s.    Si  nocent,  ijise  iuvat. 

20  Statim  seiiuitur:  laf)  fef)en,  i.  e.  £q§  fic  mir 
jd^abcn  tf)un.  [ö.  12. |  'bnS  mein  S^oltf  nid)t 
bergeffe.'  fac  eos  instabilo.s,  nt  Kam.  h<iil.^ 
l^etft  exercitus,  facultas,  [ö.  13.]  Verburn 
oris  ipsornni   est   pcccatuin  lal)iornm   ipso- 

2s  nun.   2ßa§  fic  prebigcn,  ha^j  ift  lauter  funbc 

unb  'bcrf)arrcn'  brin,  et  capiuntur  in  super- 

bia   sua,   2lt§  SBel^el,    (^h-IiIous.     [b.  ]6.| 

SBolIeny  nuirniurare  6et)altcn,  <|uia  niale- 

3cf.  8, 21      dictuni  deo  et  regi  siio  lesaLia  8. 

30 


I).  11  ©Ott  his  feine  ©utc  nnl,  dazu 
r:  -\-  und  <un  nnhrcn  lilait- 
randc:  Misericordia  dei  sii- 
perat  nialitiain.  Darunter: 
[GL]  +  ©Ott  tf)ut  mir  mcl)r 
gut»,  benn  fie  mir  bofcS  tljun 
funnen. 


>■•.  16  (Reuten) :  murren  r 

fat(t)  lucrbcn:  fat  K'crben 
»  18  ^d)  )üil  bir  mein  .öort  lob= 

fingen:    34)    toil    bir,    mein 

.^ort,  lobfingen 


*|JfaIni  LX. 

[b.  2.]  Phrasis  orauiura  linguaruni:  h)Cr 

12  taufent  fc^ledjt,  ber  fdf)tegt  ben  ganzen 

35  exercitum.  jb.  5.] 'baumelten',  v^ult  d[iccre: 

ba§  lüir  ju  nid)t  finb  toorben.  [b.  6.]  'Sid^er' 

vel  quietos:  S)u  ^aft  oüjeit  ben  Seutlin  ein 

1  .59.  r         72  illa  c  au»  nia         II  Ista  c  am  Kst 
citus,  facultas  oder  exercitus  facultas        S3  .60.  r 

')  hau]  Uebr.  r,bina 


LX. 


duiia]  l)un,i  möglich         23  exer- 


)0 


'^xotoioü  iinb  Ijnnbjdjviftlic^e  ©iiittäge.    (ipfalm  üO— 62.) 


diicciu  auffgeiüorffcu.  Liberavit  sepe  eos 
subiude  alitjuo  iudice  seu  rege  suscitato. 
Est  coiifessio  prionim  beneficiorum  et  sacri- 
ficium  laudis,  ut  iinpetret  similia.  Vexillum 
tücrc  fetn.^  [ö.  7.]  ba§  ift  fein,  ba§  er§  fein 
„freunbe"  vel  Sic  Ben  nennet.  Sic  iam, 
(juando  popLiilus  gefttafft,  semper  dedit 
salvatoreoi,  Ut  sub  Säule  fuit  populus 
dispersus,  iam  cou[iBl.  157'']stituit  regnum 
perpetuo  duratunim.  pro  hoc  gratias  agit. 
Dedit  mihi  ditionem  iu  salutem  populi. 
|t).  9.]  I^eift  ntc^t  proprie  diicera,  lompt  öon 
hok;  finb  bte  ßan^ler  unb  rete,  qui  conduut 
leges  et  regnant  in  pace,  non  in  hello;  ber 
fc^oppenftueF  ^u  Seipjig.  Tlaä)  bem  regi  mu» 
er  geben  bic  brachia*  in  pace  et  in  hello. 
V|ult  d[icere:  ^ä)  ^a6§  regnum,  ba|rtn  iä) 
[jlueieiiel)!  furften  tjafie:  bte  ba  friegen  et 
pgo  mit,  Et  benen,  qui  legih[us  gubernant: 
Sanberete.  guberuator  [meus]  ludas,  'Ephraim 
ift  fortitudo',  füret  ba§  fc^Juerb,  luda  guber- 
nat,  [ö.  10.]  Philist[ea  freuet  fid)  mein. 
|ü.  IL]  äßer  ift  bet,  ber  foldje  Inunberlic^ 
bing  tl)ut?  S)er  auä)  ein  signum  !^at  auff= 
gclnorffen  iu  meo  regno,  ba§  bie  Scute  jn 
mir  fallen  jc.  ^ 


».  7  bcine  (freunbe) :  beine  ["Sieben],  s 
Da;u  r:  Lib[roIud[icum  Sepe 
liberavit  subiude  aliqjuaudo 
(regn)  Iudice  suscitato,  qui 
quietem  daret.  Signum  i.  e. 
vexillum.-  lo 

,11 1.9  Diealfc  Glosse  ((?^urft)  'i^enn 
jnn  Suba  loor  ber  Äoniglic^ 
Stom.)  ist  gestrichen,  dafür  r: 
[Gl.]  tempore  pacis  jjrinceps,   i5 
quilegibus  non  armis  gubcrnat. 


35 


^folm  LXI. 

[b.  3.]  'A  fiue  terrae'  [servat  terminum 
etiam],  [ö.  6.]  hec  hereditas,  opus.  In 
Hiob  sepe  ^eifjt  'Belofinen'  ^ 


LXI. 


»•7  S)u  gift:  2)u  gibft  rh 


30 


^falm  LXII. 

[0. 2.]  lualten,  murret,  tobet  nic^t;  ^^aulu§ 
'^ot  biel  gelitten  mit  bem  lüort  sine  murmu- 
ratione,  ftill  fein,  fii^  leiben. 


Lxn. 

3)}einc  feele  (fjarret  nur  anff) 
G)ott:''JMnefeele(iftftiUc3Ül 
@ott.  Das  Stichwort  der  alten 


1  ouff  r  13  p;n  r  lö  regi]  rege  Es  16  er  oder  c§  19  ego  mit]  ego  mil[ito  ff] 
bcncn,  qui]  (lenique /"fy       20  gubernator(es)  fmeus]        2/ 3>cr  c  at«  2o§       28.G\.r       32  .62.  r 

')  Sinn:  Luther  möchte  gern  Vexillum  [deuUch  etwa  ^ä\jnln\\J  statt  signum. 
-)  Gedruckt  wird  folgende  Glosse:  Historia  ludictum  et  Rcgum  testatur,  subinde  Duces 
su.scitatos,   qui  quietem  darent   et  liberarent  hunc    jiüpulum.  ')  =  Scfuiffctistichl, 

Sciw/f'engericht.         *)  brachia  =   Unterheamte  oder  Teilkönige. 


<l>tolofoII  iiiib  l)nnbirf)tiftlic§c  Pinttägc.    (':^\alm  02-64.) 


351 


[ö.  5.]  Cogitünt  fic,   toic  ffic  in   er  mbcv  im;, 
ftoffen],  'in  bcmpffen',  vt  cxpcUant.    3llk 
gcbanc!en  [iub,  W\^  fie  in  er  unter  rciffen 

10  unb    bcmpffcn,    ne   seil,    exaltotm-.     [ö.  7.1 

31iskabi^  Mafien  Inir  a\]ät  '©cf)u|!'  rebbirt. 

|ö.  10.1  \^'f'\  '®roffe  Seutc'  feilen  auäf:  2)cr 

©pritrf)  ift  mir  offt  furfleljalteu  [ab]  adver- 

S>iob39,3if).     sariis.    Eisle[bins  et  alii,  Sic  in  Hiob  [39] 

15   serael  deus  loquitnr.  ^ 


Glosse  ((.^arret))  isl  gestri- 
chen; darüber:  ((©tillc)  ba§); 
darüber:  (©tiHe).  Die  alte 
Glosse  ist  am  Schluß  ergänzt 
durch  folgende  Worte:  murret, 
tDBetnid)t,IeibetficC;unbt)arret. 
bempffen  unf,  dazu  r:  (i.e.  ne 
exaltettn-) 

im  t)cr|cn  aber  fhicfjeii  fie: 
aber  im  Ijcr^en  fludjcn  fit  um 


^^fnlm  LXIII. 

[b.  7.]  Ibi  videtis,  bog  man  vigilaiidt), 
dormiendo  mebitirn  verbum.  [ö.  ll.|  @i 
ttirb  inen  geben,  tnie  ben  . Tunern  ^  bic  bon 
20  'fud)fen'  jeriffen  tocrbcLU.  [ö.  12.]  'Rex' 
dauid.  ©ie  follen  aber  'fcfjlneren'.  Vivit 
dominus,  David  est  Kex.  ^ 


<l?falm  LXIV. 

[0. 6.]  'Quis  videbit?'  Ut  .^terjog  ©[«"19' 
25  •§icrj09f)[ein}  [Don  Siraunfcf^lueig]  et  pf äffen, 
[ö.  7.]  'öerfcEllagen',  intiinum  vir!  et  pro- 
fuudum  describit,  proprie  .^Lf^^JOS  ©(Corg 
et  fein  mcudjele^.  @ie  ttJoEenS  ^eimlic^ 
machen  et  fd)icffen,  |t).  8.]  '?lbcr  deus  toirb 
30  fie  pto^Ucfj  fdjieifen',  baS  fie  e»  fulen  »uerben. 
[ö.  9.]  '^r  eigen  jungen',  [ö.  10.]  ba§  ge^ 
fc^id^t  vere. 

£)a§  bie  Rabini  nostram  translationem  *, 
non  est  mirum,  quia  niiiil  tenent  de  re. 


17  .68.  r       videtis  c  aus  (wi)deti3         '21  Vivit]  Viv(u)t  Ih         24  .04.  r 

')  Mislcabi\  Hebr.:  ■'aarp.  ssr^a  eigentlich  §ö^e  rfßl.  Jes.  25, 12.  Als  3uflild^t,  S^u^ 
z. B. Ps. 9, 10 ;  IS, 3 ;  4 6, 8. 12.  ')  Vyl  Tli iele, Sp-ichtvörter Nr. 32 7;  Umtrc  A ics<i.  Bd.  41,718, 13, 
obige  Fassung  nur  aus  unsrer  Stelle  belegt.        ')  Sprichw.?        •)  Frg.:  ablehnen. 


öo:; 


55vototon  imb  t)nnbicf)viftlid)c  eiiitvägc.    C4;fa(m  65.  66.) 


qSinIm  LXV. 

[iPl.158'']  [0.2.]  '^n  bcr  ftiüc*,  [fic^  leiben] 
mit  gebult,  mit  tioffnung  [§ovc,  f(f}toei9c, 
Scibc"]  Tibi  sileutiuiu  iaudis  'in  Sion',  hiä) 
lotet  man  sine  hesitatioue  et  murmuratione, 
SBenn  lein  murmuratio  est,  tum  est  laus 
.2ii'o[f25,iidei,  Tria  nomina  filiorum  Ismael  Mis»ia  \2] 
dumn  fl]  3IasM  [3]  [aiidi  f(f)ltiei(je  et  leibe], 
patere  et  abstine,  ;^ore,  jc^lueige  leibe,  laut 
nicf)t  de  animo,  sed  de  tempore,  @a  fol 
aber  nic^t  temporis  fein,  sed  aninii,  tran- 
(juilliter,  tianquillo  auimo. 


[b.  G.]  '3BunbcrIic§'  regit,  quod  audit  pecca- 
tores,  non  iustos,  et  liberat  eos  supra  vires, 
inirabilis  ergo  itisticia.  [ö.  8.]  Yerbum  pro- 
jH-ium  t)ei[t:  ben  [strepitum],  sonum,  quem 
facit  pluma,  vel  ftoenn  man]  in  ein  t)oIlj 
t)in  ein  vaufft^t.  [o.  10.  |  'äöeffevft  e§'  i.  e. 
gibt*  im  regen,  ha?^  raufdjt  baöon  sclm -^ 
sicut  vinum  raufdjt  iu  lacum.  projjrie  I)eift 
'inebriare',  quaudo  im  regen  gtbft,  ha^  C§ 
ranfcf}t.  'iw''''"'g':  !>"§  iin  fein  fd)aben  ge= 
fd)ict;t,  ba§  fein  solidum  Uicdjft. 

^^Jfflli"  T.XVI. 

[b.  7.|  Morc:  amarus,  iuobedieus,  Son;^: 
.moic2i,i8.  L'orebellis.    deute[ronümii  21. 


LXV. 

V.  2  (innber  ftitte)^:  ([Ijnn  gebüIt]). 
In  der  Glosse  S)iefer  *^^falm, 
lobet  ©Ott  (nmB  ftille)  frieb= 
lid)  3cit.  sind  die  gcstricliencn 
Worte  (umb  ftille)  erscfstdurch 
umb  gute  rh.  Darunter:  [GL] 
((©ebult))  ([©tiüe])  (bal  m) 
2sn  ber  gebult  (Stille)  'ixy^ 
mon  fid)  leibet,  ftiHe  ift  trau- 
quillo  animo  contra  mala,  cx- 
pectans  deum.^ 

t>.  ■.  (bem)  l)eiligen  Stempel. :  bei= 
nem  \rh]  t)ciligen  iemjjel. 


I.XYF. 

»  II  S)u  l)aft  unö  (bradjt  jun  eine 
SSnrg):  Su  i)aft  uns  [laffen 
Ijnn  ben  tfjurn]  Incrffen  r       30 


2  .65.  r  :il4  |.5(orc  bis  Sicibc]  avi  oberen  Blattrande  unt  ö  to6ct  man  (bic^) 

"  15110  peccitores  (.-luilit)  zii.  ITjlS 

27  .66.  r 


'JjlO  taut  nic^t  de  zu  Jin  bcr  ftittc  X.  -J  i/czo;/cn 
Verljum  proprium  steht  r:   "psir  21  va(i)ufdjt 


')  Der  alte  Text  bleibt.  '■)    Y(ß.  Thiele  Nr.  25'.».  ')  Die  Worte  tnui(|inllo  bix 

(loum  fehlen  in  der  f/edruclcten  Glosse.  *)  gibt  =  OÜft.  ')  |cl)u]  icohl  lautliche  Nach- 
IriUhmij  des  Geräusches  ^sonus/,  wenn  Wasser  iu  einen  lacii.s  piirr  =  Wassertrog,  Tlassitt/ 
rauscht,  strömt.  ')  Geweint  ist  wohl  V.  7  w'TKi'n  =  bic  3tbtrünnigcii.  —  Lnthci-  .stellt 

ivieder  rerivaiuU  Idinijenäe  hebräische  Worte  und  ihre  rerwandte  deutsche  B&leutung  zu- 
sammen: More  von  nna  =  bittet  fein,  ~ra  loibctfpenftig  fein.  —  Die  Stelle  5.  Mose  21,  IS 
und  20  lautet  m^ai  -iiio 


^totofott  unb  l)oiibi(^tijUi(^i:  (Siiittägc.    (malm  66-68.) 

jiio.H  skhi  r:  -\- 
[ö.  18./19.]   Ab  eflectu  argiimentatur:   dcus 
exaudivit  nie,  ergo  sum  iiistiis. 

^^nliu  LXVII. 

s        [ö.  8.]  'furchte'  vel  ct)i-c  in.  % 

i^Pfalm  66,  ll]'  S)ü  \)a\i  iin§  laffcu 

in  bic  Surm  geliiovffcn  [<;('rin;inic(':  5Hm 

in  beim  topff-  unb  tuirff  in  inn  Ifjuru]. 

[Ad  66.]    Non    e.st   fallacia,    sed    violeiitia, 
10  ba§  man  einen  mit  geltmlt  in  2;urn  »Dcrffen. 

Est  verbum  militarc',  [in]  castra,  obsidiu- 

nem.   6§  mu§  ein  genmuvt  tf)urn  fein  vio- 

lenti  laquei,  Pau[lus  in  cn.%todiis.   Et  Act.  10 

Paulus  et  Silas.    Sßcnn  man  einen   biete 
li  r)ie  auffm  fdjlou  in  f^nvn  Unvfft,   bev  ligt 

Quff  ber  aSurg,  3)u  ()Qft  un§  auffS  fÄ}lD§ 

gefnrt.    Esse  in  arce  captivuni  et  dcfensiira 

ift  jlueieilei).  % 

'^\a\\\\  LXYIII.  LXYin. 

20         [ö.  4.]   Suavis  erit  somniis*  tuus   alibi. 

U[njer  ^\txx  ©[ott  bifputivt  nid()t,  lt)ie  öiel 

spherae    nm    .§imel    \\\\ii.      Inter    liniitcs'* 

[i.e.]  '^u  fclbe.'    aSJer  ju  felbe  ligt,  bev 

ligt  inter  liniites.     [b.  16.]  Ubi   i)ins  error 
25   et    impius    cultus.     hie    nunc    veri    cultus, 

cognitio  dei    fides;    quando    isti    diices   jc. 

[ö.  18.]  Distinguit  Sinai,  in  qua  non  verbum 

irae,  legis,  sed  Euangelii.    (331.158"]  [b.  21.] 


5  .67.  r  6  (.68.)  r  12  acmautt  (fc)  ttjurn  20  .G8.  r  24  inlcr  fehlt  Hs 

27  in  r 

')  Nach  der  kurzen  Notiz  zu  Psalm  67  in  Z.  5  tcird  noch  einmal  auf  Ps.  66  zurück- 
gegriffen; daher  auch  die  (.68.)  Z.  6  loieder  gestrichen.  ')  Nicht  hei  Thiele.  ')  Hebr.: 
m«T3  =  5U^  (so  Vulg.  und  LXX),  bedeutet  audi  Ser|d)Qnjuiig,  S3utg.  *)   Vutg.:  Si 

dormiatis  inter  medios  cleros.  »)  Inter   limites]   In  den  Sonderiihersdztmgen  des 

Psalters  von  1524  und  152S  soicie  in  der  Übersetzung  des  III.  Teils  der  Bibel  1524  und 
1525  hatte  Luther  übersetzt:  Sfficiin  l)l)t  ligt  jmiüdjcit  beii  grenjjcii  .  .  .  Hebr.  bedeutet  wörtlich: 
aSenn  il)t  xu^en  loetbct  ^loiidjcn  ben  Sie^^ütbcn  .  .  Die  alte  Übersetzung  (©tciijEii)  loie 
die  neue:  2ßenn  jt  ju  gelbe  ligt  ist  tcohl  entstanden  durch  Verwechslung  von  D-inBiü 
=  ©rciijen  mit  n';riB"r  =  S3iel)I)ütben. 


iö4 


5Ptofotoa  unb  I)nitbjii|tifllici)i'  Giiitvägf.    ('^»falm  68.  69.) 


G§  tft  frfjabc,  ha?^  man  ben  bcr§  lüdjt  ledjt 
geben  |oI  funnen.  SBir  Mafien  ein  ®ott,  ber 
bn  Ijelffen  fan  unb  Dom  tob  erretten,  [ü.  23.] 
i.  e.  ^ä)  tüil  etUt^e  f)0len  ex  Tudea  et  gen- 
tibms.  [b.  24.]  i.  e.  üt  viilnereturi  pes  iu 
saDg[uine,  Verbum  proprie  significat  con- 
l'f.  6?, 22  terere  [confringere],  ut  supra:  [ö.  22.]  con- 
teret  capita  impiorum,  Machatz.  [b.  27.] 
i.  e.  propter  foutem  Israel. 

Sic  exponuut  Rabini  Bibliam,  ut  omnia 
flectant  in  gloriam  suam,  et  excludaut 
gentes,  Metaphfora  mag  fein],  [ö.  28.]  priu- 
oipes  Inda  sunt  congregati  sunt,  obruendum 
niundum,  cadaver  diaboli.  [ö.  31.]  Ecclesia 
papistica  ift  nic^t  propter  cultum  dei,  sed 
quaestum,  rtdfiten  impios  cultus  an  propter 
pecuniam,  Ipsi  percussi  amentia  et  cecitate 
ut  s[eriptura  sancta  dicit,  et  nos  peteremus 
sententiam  ex  eis.  Unjcr  pfalter  ift  aureus 
gegen  ber  ^RaBinen. 


[ti.  34.]  i.  e.  In  omnibus  celis,  In  alio  caelo 
habitanius  nos,  in  alio  Xorinbergeuses.  'S^tn 
t^folmen  trerben  bic  Rabini  nid^t  Beffer 
machen,  bcnn  Jt)ir  in  gemacht  Ijaben.  Tan- 
tum captant,  ut  cavillentur  nostra.  % 


u  31  S-ic  "ba  (treiben)  unib  ©clt§ 
JuiUcn :  Sic  ha  +  3utretten  [rh] 
unxb  ®elt§  tnillcn.  DarnHtrr 
(Srüebcn)  und  [Gl.]  +  (3u= 
tretten)  2ßic  bie  §f>^9^fi  ^^^ 
lüoffer  3utrettcn  unb  truebe 
matten,  ba§  nitfjt  ]n  trincEen 
ift.  2Ilfo  jctretten  unb  madf;en 
truebe  bie  fc[}rifft  alle  9?ottcn= 
geifter. 

»■33  3rß'onigreic^:3iril'6mgrei(^[c 


^fnlm  LXIX. 


fb.  11.]  ^ä)  t)abc  Don  ganl^em  tjer^en 
unb  bitterlid)  gclocinet  in  meinem  fnftcn. 
[b.  14. 1  Ego  oro  ad  te  in  tempore  bcnc- 
placiti. 


LXIX. 

1-. '  £a§  nicf)t  f djomrot  lucrbcn : 
£aä  nid)t  fd)amrot  ibcrben  au 
mir  rh 


».  H  3($  aber  bete  §g9i5){  ju  bir, 
(hjeil  bu  gnebig  bift) :  3^^)  n^"'»^ 


8  ^fachatz]  durch  Strich  zu  significat  /.  6  ijezoijcn  10  eis  c  aus  eos         34  .09.  r 

')  Hebr.:  •j'rnsn]  yr.^  bedcuM:  1.  IjctiimjcljüUcIii,  2.  jcrjdjcUcr.,  jct(d)iiiettetii. 


'4}totoroa  imb  ^niibidjtifUic^i:  eiiiltöge.    C\i\a\m  69—73.')  55r) 

Bete  lö^Wi  ju  bir,  311V  au- 
gcnemeu  3fit.'  rh 

[ti.  27.]  *9ir)umcii',  Coiifulit,  ^d)  meine  ia, 

e§  yet)  mit  beit  '^iuhcn  \vat  luorbeu,  (S§  »oirb 
5  bell   iJ-Hipiften    erger  gctjeu.     [ö.  33.]   Cor, 

friffcf),  Uä  fein.    Ecdesiam  dabo  geiitib| ii.'f, 

fic  foUcii  ba§  Innb  erBen  Dens  sempcr  liKjiii- 

tiu-  coiicretive,  3)olc£  mit  bem  Sanbc.  ^ 

<PfnIm  LXX. 

10  3(I§  ift§  de  fide,  de  jnimo  secimdo 
tertio  ])reccpto.  Tanta  sapieiitia  fluit  e.\ 
prima  tabula.  2Jlan  fül  decaloguni  \o  t)od) 
eliren,  ba§  man  nichts  licBerS  auff  erben  fol 
l^aBeu,  quia  oiiiiies  prophetiae  iiide  maiiant. 

^fa(m  LXXI.  LXXI. 

[S3I.  159»]  [ö.  4.J  homefs,  bittern,  formen- 
tati  proprie.  Vetus  tran.S[latio,  noii  cogiiovi 
literaturain,  et  Christus  uon  didicit  literas, 

pro  Minoritis.    fu.  16,]  Memorabo  iusticiae    »•  le  ^d^  prct[e  aßein  bcinc  ©eredö= 
ao  tuac  solius.  tigteit.:   3«^  P^tfc  bcine  ©e= 


[ö.  20.]  'Ex  tieft .'  Sinb  feine  expericutiac  bi§.  ^ 


red)tigteit  oUein.  um 


^<inlm  LXX  II.  LXX  11. 

[t).  4.]  Depravatores :  bie  t)er!crer,  ijui  m ».  *  Scftercr  luil 
25  patiuntur  vini,  ift  m^er  bcnn  'Iefterer\  Est 
paena,  quam  irifligunt,  vitn  iuferre  j)ropter 
pietatem.  S^ie  'Sefterer',  fdjenber.  [ti.  6.] 
Vellus,  ha  leiben  toir  not.'^  super  tonsum,  ift 
obgefdjoren  ftooUe],  nou  iu  pecore  vivente.  ^ 

^^fnlm  LXX  11 L  LXX  111. 

[tJ.  6.]  Cinxit  eos  superbia  tanquarn  tor- 
ques.'     Torquati   sunt    superbi.     '[frebel] 

10  .70.  r         10  .71.  r       homelz]  Ilehr.  inain  21  .72.  r         25  (vi)  vim         2»  29 

iteht  r:  hactcnus  .2.  über  iuxta  li^lii^raeos         31  .73.  r 

')  A'^euer  Tkct  =  Hehr.        ')r  Luther  tvill  sagen:  Es  mangelt  uns  am  reckten  deutschen 
Wort  wie  z.  B.  Wildschur.      ')  Hehr,  bedeutet  wörtlidi:  ©tolj  umgicbt  pc  löic  ein  §nl?(je|c^mcibc. 


556  !prolofoll  Ulli)  ()niibirf)tifllirtjc  eintrage.    (i>icilm  73.) 

5Jill§  \wl  gct!)an  ^etffcn',  taiKjuam  tonjues. 

[U.  G.]  3ft  luol  gcfdjmucft  bing  [unb  'h)oI= 

getl^an]  Ijeiffen',  oHeg  loa§  fie  tfjun.    [ö.  7.] 

OciiH  i.  0.  persona,  gestiis  externus  eonini. 

6»  gi)et  baf)tn  ^r  lere,  ^prebigen,  q[iiamqiiain  s 

est  summa  [iniuria]  fidei,  tarnen  tnu§  rcd^t 

fein  iinb  'Brüftcn  fic^'  baju  imb  f(f)ta'^cntob 

pios  tob.    [ti.  8.]  Veritatem  et  Euaugeliiim 

machen  fie  311  fc^ottben,  mu§  heresis,  error 

t)ciffcn.    [ö.  10.]  SBcil  fie  ficfj  fo  i)oä)  l)tlm    0  10  (ber)  5p6kl:  [ijljrl  %^bM         10 

et  iiiifcv  *loct[rinam  fo  fdjenblicf)  öei'bammcn,  (T'etm    fie    gciiieffon    iic§ 

fcÜt  in  ber  ()auffen  ju,  Taiito|logiani  [vollem  limffevy  luol.):  (llnb  [fie]  ^k= 

esse],  esset  iit  aquae,  significent  populum  !^en  fie  föiel]  Oll  fi(f}  Itie  [öiel] 

i.  e.  multiim  populum  cougregaut  sibi.    Sic  öiel   tunffer  rh)   llnb  laiiffeit 

Ecclesiam  vexaut.    Aquae  pleuae  nou  signi-  tjtjn  Jll  (init  1))  mit  I)ailffcil,   15 

ficant  qucstum,  Sed  l)a6en    discipulos   bie  tote  Uiaffev  ih 

fuÜe,  e§  [flciifft]  leufft  in  ju,  tüie  boS  liniffev. 

Mas^  pro|)rie  eiicere,   Aquae   plenitudiuis, 

uitb  mon  Icufft  in  ju  Joie  tooffer  ntit  ödI= 

ligcm  Inilfft.^    Impii  lio[nnues  seducunt  et  20 

seducuutur.  ^ic^je"  ba§  Dolrf  au§  ber  üvc^eit 

[exugunt,  emungere].    ^^ft  nocf)  al§  de  culpa, 

uon   de  pena  ut  ludei.     Atpias   exprimerc 

duras  est  metap[liora  blauditiis  exeomiuuui- 

cationib[Us  et  terribilibus  sermonibus  jicijcil  25 

fie    bie    £eutc.      [«I.  ISO"^]    A(|uae    multae, 

populi   mujti.    [ö.  11.]  dicuiit,  vos  cstis  cx- 

conunuuicati,  non  curat  vos,  sed  nos,  vcs 

maledicti.    Sic  loquuntur  ut  ps[almus  liic  jc. 

(ö.  14/ir,.]  3iae  ©LotteS  ünbcr  finb  geplagt.  au 

[ö.  Vl.\  Hi  iu  pace  et   divites   et  damiiant 

nos  horribilis[sime  blasph[craant.     |b.  18.| 

lam  venit  paena.    [ö.  20.]  58ilb  vel  fd)cnteil. 

.^ier3og  ®[eorg  ift  ^n  Ineg  gangen  loie  ein 

tvaum,  al§  ()ett§  ber  SMt  getreunict,  «piod  .a 

vixit.   5J?an  arf)t  ir  nid)t  ml)cr,  ueo  reli(|uit 

niemoriam,  ba§  et  et)un§  gut»  gett)nn  I)a6e. 

[ö.  21.]  i.  e.  c§  beifft  midj.     [ü.  22.]  Sie 


C)  (superl)ia)  [iiiiiiri.-i]  12  {[ouffcit  s»,  (I'^t  expa)  7.S'   yla   r  21    iliiras  (liaho) 

est  29  Sic  c  ans  .Sicut 

')  Hehr.:  iss";        '■')  laiifft  =  Snuf  die  gewöhnliche  Form  in  Wittenberijcr  Drucken. 


ifrotüfoll  unb  t)aiibid)tiftlid)c  (Einträge.    Oi'liidu  l'-i.  74.) 


r)Qlten  für  narrn  coram  tko,  sed  non  sumus, 
ut  sequitur.  [u.  23.]  'sempcr  tecum.'  [ti.  24. | 
'@5ren\  ba  ift  retributio.  ^mc  ge^en  unter, 
pii  habent  hie  bonani  fortiinam  (;t  illic  ctor- 

5  uain  cteriiam.  [ö.  25.]  S)a§  ifüb  iä)  gelernet. 
@§  ift  ntd^t§  ju  f^un  umb  gelb,  e^r  vel 
contrarium,  unglitcf,  ormut,  sed  sie,  ut 
habent  illi  duo  versii.s.  [ü.  28.]  Opera  tiia. 
lies  facilis  superbia  divit[is.    [Sex  dieb[us] 

10  rem  tuam  narrabo  in  .10.  ))raecepLtis  i.  e.  ba» 
iäj  öon  beinen  fachen  fage.  faeultatcm.  In 
sab[batuni  nieiim.   (Sr  toil  sabbafum  'polten 

!^te  oHe  tage  i.  c.  bQ§  aHe§  fet)  betn  fad), 
h}Q§  tc^  rebe,    lt)a§  tu  faeis,   et  [quod]  nos 

li  debenuis  facore  erga  te.  Sex  dieb[us  ope- 
rib[us  et  bende  tcc^t  betn  bing  au§.  all 
fol  exclusiviuii  geben.  Annuntiabo  tum  tuas 
res.  Omuia  qnae  narrabo.  Omues  ho[niincs 
i.  e.  ipse   est  omnis   lux  mundi   i.  e.  sine 

20   illo  nulla  est  lux.  •! 


D.  28  2)a§  \ä)  öerti'inbigc  (loie  bu 
c§  ntadfjft.):  Xa§  id)  üertiin= 
bigc  [aüein  bein  tl)un.j 


^|o(m  LXXIV. 

[ö.  3/4.]  Sßenn  [man]  bie  üri^en  [loer= 
tDuften]  tüii  mu§  man  ta§  ßoangeliuui  öei= 
h)erffen  et  @o|en  brcin  fe|en  i.  c  iinpiam 

25  doctrinam.  [o.  5.]  ©te  Joerffen  'bie  cjte' 
auff,  ha§  man§  fitjet  "blicEen\  [St.  160»]  [ö.  9.] 
Unfer  I)eiltgen,  Sacramcntum  et  verburn, 
"fe^^cn  Unr  nid}t'.  (S§  leit  batniber  mini- 
sterium  et  Sacramenta.     [ö.  12.]   'Est  sal- 

30  vator  omnium  lio[nunum,  max[ime  fideliuni.' 
Sßem  ge^olffen  itnrb,  bem  :^ilfft  ©ott,  bcr 
Teufel  t^ut§  nic^t.  [ö.  13.  |  9hi  fompt  er 
in§  giotc  nteer.  [ö.  15.]  er  gibt  2öaffer  unb 
burr,  er  gibt  unb  nimpt.   |t).  17.]  '©ren^c' 

35  g§  toere  3"t,  ha?'  cr5  bem  Surrten  aud) 
\ä)xex  fe^te.  ©r  ift§  ia,  <iui  constltuit  fines  jc, 
sed  certe  non  apparet.    [tj.  20.]  '^cmerlid;', 


LXXIIII. 


bie  g(gf)te:  bie  g[jt]e 


4  lialjent]  liabet  Us  ■  4;5  cternam  eteriiam]  wohl  verschriehen  für   eteriiam  vitim 

oder  gloriam  oder  foitiiiiam         H  illi  c  aus  illa         //  faculluttni  durch  Strich  zu  rem  X.  10 
gezogen         22  .74.  r        24  @o^en  c  aus  flogen         2ii  manlman  {ie         33  aDBafjcr  c  aus  flitt 


558  ^Protofott  imb  f)cinbicl)riftlid)c  ©iilvncjo.    CHfolm  74.) 

['^eriffcn'l  luiuria  est  habitaculonira.  SBenn 
ein  ftab  fein  geboloct  tft  dicitur  äÖiten6[erg 
est  lux  saxoniae,  quando  vastatur,  non  est 
ibi  lux,  sed  apparet  quasi  caligo  jc.  % 
i-fj.  34, 18       S)ie  ba   trügen   Ezecli[ielis  .34.^     Pro-  & 

fundum  aquarum,  bQ§  '^ot^e  lüoffet  i.  e.  bo§ 
befte,   ba§  tcin.     i'eliquum    turbatum.     Et 
iuj.  32 .32.  de  rege  Aegypti.    Tu  gloriaris  in  aquis, 
postea  maä)§-  txüb.     [psLalmus  68]^  Sa 

23apft  pictus,  docet  iu  vaccas  nemen  vxxlä)  lo 

unb  Ic§  gnug,  postea  etiam  gelb,  turbaiit  et 

confunduut  omuia,  qE§  umB  gelb.  2.  Pet[ri  .2. 

2.  si!cui  2, 14 'gtn  ■^ev|  burdjtriebcn  mit  gei|.'    Prover- 

ept.  25, 56  1j| iis  .25.  fons  turbatus,   äßenn  impius  in§ 

^Regiment  !ompt,  pereuut  iusti,  quia  turbatus  u 

2.  ffov.  2,i7est  fons.  3ft  ^^6  administratore  geteb.  'Cau- 
ponautes  [adultjerantes]  verbum  dei  questus 
gratia.'  Uli  in  nobilis[simo  regno  incedeut 
lupi  rapaces,  qui  turbabunt  orania  pia,  qui 

faciunt  aquas  turbidas,  ©ie  !^a6en  boS  rein  2» 

ioort  empfangen  ante  papatum,  sed  non  rein 
behalten.  Nos  habemus  Euang[elium  rein 
et  aliis  dedimus.  Vaccae  pop[uli  et  ferae 
harundines  i.  e.  sectae  faEen  brcin  et  turbant 

et  propter  questum  i.  e.  [pugillum   hordei]  ss 

umb  ftnd§  filBer  [auri]  hJiEen,  Ut  frag- 
inentuni  panis.  Illam  seetam  [volutans]  bie 
fie*  felb§  [brin]  Itmlet  unb  madjtS  glum^ 
muttuillig  luulct  im  tüajjer.     Primi   sunt 

iieretici,    [Tyranni]    post    bic    morber,    bie  30 

Ecclesiam  persequuntur  et  occidunt,  qui 
non  volunt  paceiii  Eeclesiae.  [581.  ICO'']  In 
frustis  argenti,  !^eifft  gelb.  ^ 


zn  5  steht  r:  Ezech.  34.         zu  T  steht  r:  ps.  fi8.         18  regno  (s)  iiiceilent 

')  Z.  a/]\  bis  SU  Beginn  von  Ps.  75  scheint   ein  Exkurs  übet-  Hesehui  34  und  32 
zu  sein,  wohl  amjeregt  durch  Ps.  74,  20.  »)  tnQC^§  =  niaciiftl.  ')  Das  Fohjende  bis 

zu  'A.  33  ist  ein  Nachtray  zu  Ps.  08.  —  Ahnliche  Gedanken  (33Qpft  pictus  =  ta  ift  bcr 
5|)apfl  abgemalt)  entwickelt  Luther  auch  in  den  öfteren  Predigten  über  l'salin  6S  z.  B.  aus 
den  Jahren  1637138.        *)  fie  =  fid).         ")  =  trüb,  schmutzig;  s.  Dietz  s.  v. 


^tolofütl  unb  l)antiirf)vifllirf)e  (5iiitr,igc.    c;*foliu  75.  70.)  559 

^iaUn  LXXV.  h\\\. 

[U.  3.]    Mutamus    personam    consiilto ', 
Status  dies  vel  locus  i.  e.  certo  tempore  volo 

'recte  rid^tcn'.  |b.  5.]  ['Sodjet^l  UJcrlaft  aiiff-i  ".«..5  ä«  «pod^et  ni(f)t  ouff  gcloolt 
5  l^orn,  ut  ein  SöodE.^  sieht  r:  [Gl.\  (Ebreu.s)  ouff 

[bie]  Ijorneir,  \vd^  Bebeuten 
gelDüU.^ 
[b.  9.]  „fougcn",  sed  melius  'jaiiffen'.  [U.  11.] 
'Wii  geUialt'  3C.   Sa  ftnb  bie  ()övtier,  Sonft 

10   [tünbs  tDOl  iu  hoc  ps[alrao,  coriiua,  pioruni 

cornua  hjetben  aud^  ein  mal  fortia  fein,  Ut 
certe  iam  per  Euang[eliuni  Papatimi  va.sfa- 
runt,  Tunc  paup[era  cornua  pauper.  ^ 

^)alm  LXXVI.  LXXVI. 

»5  [ö.  67.]  SBcnn  ba§  bcr  Znxäe  |bQ§  TiorcteJ  »  <■■  aCe  .Krieger  (miificn  bie  ()Qnb 
[fur(f|tenl,  n^enn  er  ba»  Ijorete,  Sed  purcis  laffen  fintfen.)'*:  Bii;;u  r: 
!^a6en»   eic^el,   non   cogitat  se    saginari  ad  [Gf.]   Scho[lion   f)o6en   feine 

mactatioiiem.   Vfult  djicerc:  (sr  mQd)t§  fo,         feufte    ine()r,    tonnen    nitfjt 
ba§  fie  bie  .öenbe  mnffen  finden  laffen,  haä         fdjiatjen,  finb  feijg  unb  ber= 

20  fie  nic^t  ein  fliegen  tobfdjlagen,  bie  Oor  for-         jagt, 
tissimi  [et]  bellicosi.     @r  madjt  fie  fo  toi, 
[bo§  fie  fd^Iaffen  unb]  bie  f)enbe  laffen  finden, 
friegen  [ein]  soporem  mortis.   Q[nasi  d|icat: 
2Bo  finb  nu  bie  trieger,  i.  e.  funncn  nid)t 

25  ha^  t^un,  ha%  fie  bor  getrau  i)dbtn,  cpiia 
er  fdjicgt  gar  nibber,  baö  fie  gar  nid)t3 
lunnen  aufridjten.  (Sr  greifft  erftlic^  unter 
ben  linden  3i^cn^  tum  tnirfft  man  ben 
!^arnif(^.    Nos  ÜLicimus:  .'paftu  fein  fauft 

30  nid^t  m|er,  nee  cor.    Non  loquitur  de  lua- 

2  .75.  r  4  Settoft  (cu$  nia^t)  ouffä  15  .70.  r  isjlö  %uxät  (^o«te)  |6o§ 

l^orete]  ffurd^tcnl        21122  toi  (boä  fie)  [boäl 

')  Grundsätzlich  spridit  sich  Lutiter  über  solche  absiditlidie  Veränderung  der  Personen 
in  den  ©ummoricn  aus  z.  B.  zu,  Ps.  91,  i)  (Unsre  Ausg.  Bd.  38,  14,  tSff.):  .  .  .  tjabcii  löit 
im  ir  bct^  ba»  *ptonoinen  '3JJea'  jiin  "lun"  Detioaiibctt  uiib  au~i  'SUeittc'  gcmod)t  '^cinc',  'üax- 
itmb  ba»  ber  üet^  tuiicft-l  ift  . .  .  Unb  bet  gemein  Seubjc^  man  bie  ptöljlic^e  berenberung  bet 
perfonen  im  tebcn  nicfjt  hjol  fon  metrfcn.  .  .  Solc^l  ^obcn  loir  cllid^c  mal  mct)r  gcttjan  usw. 
«)  Vgl.  Thiele,  Sprichumier  Nr.  .152;  Unsre  Ausg.  Bd.  33,  Oll  zu  S.  453.  ')  Hehr,  wortlidi: 
ettjebet  nic^t  ba§  ^otn.  1524  und  1528  z.  B.  übersetzte  Luther  in  diesen  Psalterausgaben 
fe^et  nid^t  tjötnex  auff  ben  topff.  •)  Dieser  Text  bleibt.  »)  =  aufs  Herz;  tgl.  z.  B.  Unsre 
Ausg.  Bd.  37,  24S,  VJ;  41,4,  22. 


560 


^protofott  iinb  t)n:ibfif)tifttiif)c  ^iiilviiije.    ^ijatni  70.  77.) 


nib[us  corporalib[iis,  sed  auimatis  virilib[us. 
[ö.  9.]  '©tille':  i.  e.  !^oren  auff  ju  fricgen, 
dr  jnu-3  frieben  galten.  Sen^erib  f)at§  Itol 
crforen  et  Aegyptus.  ©ott  gebe,  bQ§  ber 
%üxä  anä)  no(^  erfnre,  [b.  IL]  Ira  hominis 
i.  e.  Ira  dei  contra  hominem,  de  Ira  dei 
dictum.  'Reliqniae':  ira  hie  loquitur  de 
ira  dei,  ba§  U[nfer  §LErr  &[0Ü  ftrafft.  Ira 
^Lcrjog  @[eor3§  celebrat  deiim,  sed  per  oc- 
casiouem  oEeill  (Ut  Exo[di  .9.  de  pha[raone) 
Sßcnn  G)|Ott  ein  mal  ge3urnct  ^at,  ift  mf)cr 
ba,  ha§  ex  m^er  jurnen  lan.  Man  hanät 
btr,  ba§  bie  Seute  äiuncn.  i.  e.  Qx  !ompt 
l^elffe  unb  ftraffc,  Et  quando  hoc  facit,  baS  ift 
fein  el)r.  SBenn  bie  Seute  jurnen,  fo  loi^eftu, 
fo  gibftu  nic^t  brauff,  ber  Scnte  ttiuten,  ha§ 
maä)t  \haB  bie  Seute  tnibber  bid)  toben  unb] 
tuoHen  bic^  freffen,  fo  legftu  el)r  ein. 

[m.  161^]  Unb  2Benn  nu  m£)ei;  Seute 
3urnen,  SBenn  nod^  rnijex  toben,  triil  foI= 
gen  3c.  3idj  h)il  im  toben»  gnug  geben. 
(3Bibbei'  bid)):  addidinaus.  Senteutia  aliter 
reddita.  Supra,  omnes  viri  bellatores  fran- 
guntur  aniniis  et  nianibus  jc.  ©0  biftu 
nitf}t,  bir  finden  bte  ^enbe  nic^t,  qI§  inen, 
©ein  ^enbe  finb  imevbar  geruft  unb  bleiben 
olfo,  non  ut  ipsorum.  [ti.  12.]  '@d^rccf[ltc^en': 
iani  exponit  se,  @r  ift  imer  geruft.  |0.  13.J 
So  friegt  er,  ha§  er  'bcn  furftcn  bcn  mut 
nimpt\  2Benn  bQ§,  fo  ftnb  fie  gef dalagen, 
2.<iKoici4,25  2iMr  muffen  im  !rieg  bleiben.  Ibi  auffert 
.s|)iritum,  ut  clament:  Fugianius,  quia  do- 
minus jjuguat  pro  Israele. 

Ser  TOittoo^  nocturn  'i)ci\  fc^tücr  pfalm  ^ 


V.  11  Sßenn  (bu  einen  Wcnfd^en 
ftraffeft,  ©o  mus  man  bic^ 
befennen,  ba§  bu  geruft  feieft 
anbcre  me'^r  ju  ftraffen.): 
Sßenn  5Jienfd^en  loiber  bic^ 
ft)ueten,  fo  legftu  ebrc  ein, 
Unb  tocnn  fie  noc^  mcbr  iuue= 
ten,  biftu  (benno(^)  [auc^  noc^] 
gernft.  rh 


30 


^falm  LXXVII. 

[ü.  3.]  Cor  eius  abest,  Ue§  ai,  sed  hie 
contrarium,  est  continuus  dolor.    Söenn  id^ 


LXXVII. 

t'-  3  an§gerc(Jtunb:  au§gcrect't,nnb 


3  ffir  c  aus  (nm§)  «  de  r  T  (ile)  ira  li)  Unbl  2  Hs  24  ni:tinl)iis]  m:imis  Ih 
28  imcr(«)  3r,  .77.  (c  auK  79)  r  Sit  .V«//'.  sieht  r:  [u.  ni.)  ^ä)  linge  iitfiii  IjCiibr  iaa,  unb 
nai){,  e.3  mit  nii^t  aiiff()orcn,  non  Iiic|uitiir  do  trisliciu  coiilis,  de  iilterc,  vulnüie  cuijHnali. 


tkotofotl  iiiib  ()aiibid)riftlit()c  (iiiittäflc.    (^^fnlm  77.  78.) 


S61 


bn§  audf)  !unb.  Descriptio  illius  .^piridialis 
tentatioui.s.  [ö.  8.J  '©nabc'  Il)i  vide.'*, 
qualem  habuerit  tentationein,  [u.  11.]  vel: 
@§  ift  meine  Ivaiirff)eit,  ^d)  m»'-'  jol(^§ 
5  leiben,  ^yd;  ntn§  nüif)  jo  leiben.  % 


>■'■  II  (bamit  frencfc  id^  micf)  fclkv) : 
(llnb  nui3  fviebcn  Ijnlten  r) 
[3iC^  mii§  has  leiben].  Dum 
r:  Noii  inauii-s  tiiac  sicut 
illorum  fintfen. 

B.14  al-3  bn  6ift?:  aU  bu  Wott  [)Ä| 
6i|t? 


«Pfolm  LXXVIIl. 

[ö.  2.]  Sinb  alte  'M}d.'  |0.  9.]  [VluU 
d[icere:  Regiuim  erat  in  Epliraim  [d.  10. | 
tteil  jte  ni(|t  Italien  Uiolten, 


[ü.  68.]  erluelet  er  i^nha.  Sie  pfolm  gefjen 
alle  in  prima  tabula  de  fide.  Eiiang^oliuni 
servamus  propter  miui.sterium  ang^eloriim. 
[ö.  32.]  Postulabant  portcntimi,  voluenint 
20  habere  Signum.  Signaverunt  deumlsra[elitae. 


25 


30 


35 


[ö.  56.]  @§  ift  hah  tentarc,  6ie  IjoBcn  in 
öetfud^t.    Sßoran  ciiciffcn*  tuiv,  bo?  bu  ba 


LXXVIIl. 


24  Iie§  (5Ran)  miff  fie  reftcnen: 
lie§  hai  Wan  [rh  i<n/\  anff 
fie  regcnen. 


0  «  (rei^eten):  meifterten  rh.  Iht- 
ttchen:  (Tali)  (Notas  certas: 
Quod  semper  novas)  (verbum 
non  incert) ;  dazu  am  unteren 
Blaftrande:  [Gl.]  (5«ciftertcn) 
Sie  ftelleten  ®otte  [signave- 
runt^]  linier  bar  ^t\i  unb 
tüeife,  loenn  unb  »nie  er  flur 
gegcnloertig  unb  (gl)  greifflid)  ^ 
l)clffen  folt,  unb  lüolten  nid^t 
trafen  nod^  f)offcn  auff§  3u= 
funfftig.  ^>|t  InoIIen  fie  flcifdf} 
(b)  il^t  Inaffer  il^t  brob  l)n6cn. 
bo»  ^eifft  ©ottc  berfud)en  seil. 
\)\-)mi  fe|en  unb  (6er)  leren, 
luie  cr§  inneren  joUc. 


11  .78.  r         iä/;3  Uegnum  6t»  fie  unl 

')   Luther   übersetzt  &e]ä)iä)tm,   früher  Sachen 


gedruckten  Glosse.        ')  fluj  his  gteifffit^  rh. 
Sutficr?  aSctte.    ffliielübcrje^ung  -S 


')  signaveiuut   fehlt   in  der 
«)  =  erfassen,  merken. 

36  i 


r,f;2  ^rotofoH  uitb  fianbfd^viftlicfjp  Piutrngf.    'fy\aUn  78—80.) 

bift.     Sie  fetten  in  gern  präfenli  gejelien, 

Sie  tiipten  notf)   bem  8|aiK-to  Israel,    ©ie 

iDolten,   ba-3  er  ein  Tai(^  an  ber  ftivn   K. 

et  tarnen  habebaut  Tau:   uubem  et  ignem. 

Voliierint,  habuerint  notani  dei,  qua  depro- 

henderetur  primus,   Dolebant   crcdeie,  spe- 

rare,  et  tarnen  dederat  illas  dnas  notas  k. 

Sic  nob[is   fecit   suam  laf^:    Sacra[menta, 

absol[utionem,  bapt[ismuDi.    Exigit  semper 

novas  uotas.    [931. 161'']  fixam  aliquam  notam 

et  tarnen  subinde  novam.    Ut  omnes  here- 

tioi.  [ü.  47.]  .^ogel:  ba§  Hein.    'fd^Ioffen':    «••i'mit    (groft):   mit  jd^tofen  r 

ba§  gro§.    [ö.  48.]  '©traten':  @r  meint  baS 

„l)Ii|cn"    nnb  bonner.     [ö.  63.]  Nod  lau- 

d[atae-:  Vox  spoiisi  et  sponsac  ift  nirfjt  bn 

getneft.    5llan  Ijat  !ein  fioi^jeit  gemad^t.  ^ 

'^\aUn  LXXIX. 

Iiev  pjnlm  ift  fo  !Iar,  ba-3  in  ein  liiib 
ton  t)evftet)cn. 

^^fahu  LXXX.  LXXX. 

|ü.  2.]   ©er  bu    fnv  ben  tribubus  bift. 

Sie  f|utte  ift  no^  ba.     |b.  7.]  tjabbevn:  ift     i-  ?  (Du  leffeft  alle  nnfer  'üaäjUt 

,^u  fdliuacf},  ^^smex  nvfnd)  fnrfjen,   abreiffen.  nn-i  jmadcn):  S^n  felicft  un-3 

unfei'nnad;bai:Ln3nnt,3niic!'/', 
dazu  am  unteren  Bkütrande: 
[GL]  (,3ünt  Snnrt)  2)as  icber= 
)nan  [jn]  nnä  nvfad)c  fndjt  nnb 

|ü.  13. J  '3ui-eiffen':  ba§  meinet  er  mit  bcm         ^mactt  nnb  fcnr  bei)  nns  Ijolet.^ 

quaden.^    [ö.  16.]  'SBalu':  luefen. 
Noct[urmis  die  venLeri.s.' 

r,   Vi)Iueriiit]    Voluerunt  gemeint'!  Ol?  speraro    inll.   Strich    zu    qun,   /.  .■;  gezogen 

IS  .79.  r        "Sex]  Sei:  Es        ein  c  ««s  fein        -'/  .80.  r 

')  Tau]  Uebr.:  "n  =  SEic^ti'  (•'■■■  Ezech.  9,4),  welches  man  kreuzförmig  Pferden  und 
Kamelen  auf  die  Hüfte  oder  den  Hnix  brannte.  ^)  Vulg.  hat  virginos  eorum  non  sunt 
lamentatiie.  Hrbr.:  ib'-^n  =  fic  luutbcn  ntd)t  gelobt  (s.  o.  non  laudatae^  nämlich  bnrd) 
^od),)eit#Iicber  fs.  o.  Vox  sponsi  et  sponsae).  I/iiiher  übersetzt  frei:  fie  nuiften  iingefrcit  bleiben 
(rgl.  unten  S.  WO  Anm.  2).  ')  Sprw.,  =  uns  ausnützt  (=  i'maii);  vi/l.  Thiele  Nr.  IT'J. 

*)  In  den  ©nnitnatien  Unsre  Ausg.  Bd.  .38,  46,  20  sagt  Luther  jltincfen  für  qnacfen:  .  .  .  luibbev 
bie  tegtid)cn  feinbc,  . .  .  fo  ring?  nmbtjfr  bna  Uolrf  Sirnel  jluniffcn.  gunrfcn  für  ^^toncfen  rgl  Unsre 
Ausg.  Bd.  .HO',  lO-H  Anm.  ■>;  Bd.  :!(!,  -JM,  !).        ")  Noctumus  seil.  [isalmu,s.  —  Bezieht  sieh 


ao 


«Protofon  imb  I)niibfr()rift(id)o  (fiiifrSgc    fffnlni  81—84.) 


S63 


%^aim  LXXXl. 

[ü.  1.]  Nablia  in  Ovid.i  [ö.  6.J  £)Q  ntüijeu 

toir  persouas  tnutirn  neccssario.-    Populiis 

Israel  erat  in  pop[ulo  iiifideli,  eins  lingnani 

i  non    JC.      In    Eb[raica    iingiia    nuitationes 

personarum  sunt  adeo  frequentes. 

[ü.  11.]  ['Ego  suni  Dominus']  ^Prebige  mir 
bon  mit,  fonft  Don  !cincm  Sott.  % 

'^iaim  LXXXII. 

[ö.  8.|  ©rBeljcrr:  ha'i  iimgftc  finb. 

^\aUn  LXXXllI. 

m?,  ift  [auff]  ha?,  tiolc!  gcndjt  gchjcft. 


LXXXI. 


0.7  (Unb  et)  irc  fdjulbev:  |bn  idj] 
jic  j(f)iilbei' 


LXXXII. 

V.  -.  bu  btft  ein  §eiv:  bu  tift  ein 


IS 


^iaUw  LXXXIY. 

[ö.  4.]  3ic^  6in  bcm  fperling  •'  jecr  feinb, 
3ift  generale  nomen.  [ö.  7.]  Ideo  ap[)ellatnr 
doctor.  EbLraica  vox*:  quod  pluat  i.  e.  do- 
ceatis,  significat  augraentum  et  incrcmenluni 
20  verbi,  [quod  sequitur]  Ut  nuiltnni  fructiim 
[tentationem]  faciatis.  [ü.  12.]  'mangeln', 
'äüä)  tüol  ftef)en  impersonaliter.  ^[ 


Lxxxim. 


2  .81. 


11  .82.  r 


14  .88.  r 


«  Vi  Senn  bei  ^OJR:  Sienn  6nitt 
{)-h\  bei-  |>ß9J9f5 

(J(§)  luirb  lein  @nt§  man= 
geln:  6[r]  Ujirb  !cin  ®nt'3 
mangeln  lafjen  //' 


auf  die  Vericenduiig  dieses  rsalmx  bei  den  klösterlichen  Horengesängen.  Luther  iveist  ver- 
schiedentlich darauf  hin,  z.  B.  S.  XO,  34:  r,66,  25;  570,  20121;  Ö72,  1;  576,  5. 

>)  Ovid,  Ars  amatoria  III,  327.  Mit  Nablia  vielleicht  =  $Qtfe  erklüH  Luther 
pro  torcularibus  der  Vuhj.,  r.-^nr.ri-br  Hehr.  -)  V.  6  übersetzte  Luther  im  Psalter  i:,2l 
und  152S:  ba  et  nuSjog  l)nii  ggijplen  loiib,  3d)  muft  lippfii  Ijorcn,  bic  id)  nidjt  Uctflimb. 
Die  neue  Übersetzung  lautet:  ha  fic  ou^  gg^ptcnlonb  jogcn,  llnb  ftcmbbe  ©ptoc^c  gefjott  f)ntlcii. 
Vgl.  S.  559,  2:  Mutainus  persoaam   consulto  und  die  Anm.  dazu.  ')   Vulg.  passer 

=  ©petling,  Hehr,  -.-ss  =  Sperling  oder  ganz  allgemein:  f(einet  Sogel.  Luther  über- 
setzt Söogel.  •)  nni-a  =  gtüljtcgen  übersetzt  Luther  mit  Setjtcr,  wie  LXX:  roiwOrnhy;  in 
dem  Psalter  von  1524  und  1528  mit  ttidjt.  ')  Neuer  Text  —  Hehr. 

.'30* 


)M 


$totofoa  iiiib  Tjniibft^riftlictje  gintvngo.    (<PfnIm  85—89.) 


^:pfoIni  LXXXY. 

Hacteuns  graciniiim  actio.  lani  oratio. 
[ö.  5.]  ■Sröfte?  [ü.  IL]  'pax^  3q,  Wn§ 
]o  gieng.    S)er  pfnim  ift  fecr  tnol  gcinadjt. 

Wim  LXXXVI. 

(lepraecatur  [viri]  impietatem  idolatriae 
[eiBige.]  % 

fialm  LXXXVII. 

[ö.  4.]  S)te  gilben  jielien  imcrbar  bie 
fdjvifft  Quff  fi($  contra  gentes.  [to.  6.]  Qiiot 
.sunt  linguae,  in  quib[u.s  scribitnr?  latiiia, 
Ebraica,  germanica. 

*)5fa(m  LXXXVIII. 

Iste  ps[almu.s  loquitur  proprie  de  iu- 
firmitate  [Ecclesiae]  ucvis^siiiiorum  tem- 
porum,  quae  est  ultra  modum.  Non  piito 
unqnam  fui.sse  tarn  infirmara,  feHt  hafjin  bei" 
'S.uxä,  SBaBft,  Iste  ps[aln:us  nullani  habet 
cousolationem.  [ö.  5  ff.]  ®er  rebet  ia  lüie 
ein  tobtet.  Ser  ift  oHeitt  psalnuis  sine 
promissione. 

^Mnln«  LXXXIX. 


|S?l.  162=']  |t).  5.]  2ßa§  fageii  bie  Subcit 
Don  bctn  pfalm?  Sie  fjnkn  ia  fein  Sinei 
nic^t.  |b.  20.]  'Posui  adiut[orinm':  S)a§  ift 
ia  (5t)viftu§,  non  carnalis  David,  [ü.  2S.| 
'l'riinog[enitnni  terrae':  Sa§  ift  S)Qtiib  nidjt 
gehieft.  Magnum  Arg[umentum,  quod  ludei 
non    possunt   solvcre.     |t).  31.]    'Si    dereli- 


LXXXVI  11. 


».  7  3n(n)§  finftevni-3:  3n§  finftcr= 

ni§  20 

0. 10  t)cr(t)3age:  ber.jage 

LXXXIX. 

In  der  gedruckten  Glosse  zu 
V.  3  ist  aiefum  c  in  3[^]cfuTn 

In  der  Glosse  zu  V.  3  (Jfm  25 
■Ciituel)  ist  in(n)  Uioltfen  e  in 
jn  Irolrfen 


2  .85.  r 


ö  .86.  r 


j(i 


8.  c  «!(S  .87.  r  CK  19  steht  r:  (.89.) 


^PtolofoU  imb  '^Qiib|^tiftlid)C  (Siiittägc.    C^\alm  89— Ül.) 


565 


qiieriut  filii',  [b.  33.)  nl-3  luie  lUiuc  ©unbcr. 
Solve  arg[umentiim.  [ö.  37.)  fo  fol§  juge'^eil. 
[ö.  39ff.l  2Bie  gefjetä  beim  ju.  2a§  cou- 
trarium  videuiiis.   |[)ostrein;im  illaiii  partcm] 

3)a§  marf)en  ludei  auff  fid),  !uiincn  uicf}t 

leiben,  quod  gentes  sunt  pupuliis  dci  Christo. 

Surdcii  itnb  5Bapft'  ftefjeii  UmrUcf)  {)ie  ge^ 
fd^riebcn,  fiube-i  -  nihil  ad  monai-hatiim.  [ö.  44.) 
'Irafft':  ba§  ift  verbüni.  [D.  50.]  Veritas 
prosternctur  in  piateis.  2)cr  ffiopft  IjatS  mit 
gettJQlt  lübcrgcfd^Iagen  in  Concilüs.  SaS  ift 
ein  groffe  horribili.s  prophcda.  3ld)t  bofe  öcrB. 
[0.  48.]  'Vaue':  Q  ba^  ift  ein  gtO§  scntentia. 
Sic  nos  damare  ]wssnniiis:  Uhi  Christus. 
Turca  occupat  niulta  regna,  Papa  item. 


»•  52  (unbtnitfuffentvcttcn)bcine(n) 
©cfalbetcn. :  bic  füfftopffen  bci= 
ne[ä]  ©efalbetcn. 


^M'rtfm  XC. 

ludei    nou    inteiliguiit    hunc    psalniüm. 

20  O  ei  ift  [ein]  feiner  pfalm,  id^  tjatc  in  feev 

lieB.     [o.  4.]    Rcgnmii   hu[nianum:  ift,   ba§ 

ctlid^e  fterben,  ctlicf^e  geBorn  tuerben.    S)n§ 

2.-Bctri3, 8     {)at  ©['intt ''■peter  gemercft.    [d.  5  0.]  De  lui- 

mana  vita,    (juae    est  sicut    fenum.     [ö.  7.] 

■i^  Unde  venit  mors?  bQ§  un§  fo  iemcrlirf; 
ge^et,  "Xai  inoc^t  bein  ^i":"'-  [ö-  8-]  'll'i= 
erlanbte^:  poccatum  originale  [V[nlt  d^icerc] 
['Quis']:  Mundus  non  intelligit  peccatum 
originale.  Redde  pro  peccato  original!  acter- 

30  nam  vitam,  restitue  per  Christum. 


X€. 


«.  16  bein(e)  2ßer(J(e)^:  bein  SBercE 


fidm  XCI. 

S}cn  pfolm  l)abe  id)  liebe,  [ö.  3.]  loquitur 
de  pestc  ad  literani, 

[ö.  5,6.]  3)ie  gemeine  pesti.s,  et  contra  fc^Iog. 
3s  Ut  sunt  multi   psialmi  contra  bellum,  sie 


XCI. 


«  4  (©pie§) :  Sd;irm  ih 


•2  juge^cn  c  atis  ^ingc^cn         l'J  .90.  r         24  lenuiii  c  nii^  venuiii         .32  .91.   r 

')  F^/.  ©iimmaticii  Unsre  Auxg.  Bd.  38,  4'J,  2:  .  .  .  2cnii  unter  bcm  ÜJial)onict()  iiitb 

«apftum  ift  fei«  jc^cin  bot  ühd)e\\  mc()i  blieben.  ...  -)  finbei  =  finbeft.  ')  Allir 

Text  hkibt. 


5(3t)  ^Ptotctoü  unb  Ijaiibidjttjtlidjc  (i-iiitriigc.    v*-Pi'il'n  91—98.) 

isto  de  4  plagen  \  gifftigcii  pcftilenl.  ©inb 
eitel  peftilciil^  ba.  'Seger':  Seuffcl.  [b.  14.] 
'6r  tcgert',  er  \ml,  left  nitfjt  öon  mir. 
tlebt,  Tiengt  an,  bie  Elbraismos  fan  man 
nidjt  geben,  ift  nidjt  muglicf;.  & 

«ßfflim  XCII.  XCII. 

3ift  imer  bar  argLumentmn  ficlci.  »•  i  @tn  '^^alm  (]ü  fingen):  Gin 

^Pfalmriiebl 
».  3  be§   (abent§) :  be>3   nac^t»  ^  r 
»•  ■■■  (fingen)  *  lo 

;MnI"i  XCIII.  XCIII. 

äöcun   bie    luelt   auffS    Ijefftigftc    tobet, 
(amen    gef)et    er    fort.     [b.  5.]   'Tcstimouia  jud.;.  .s/tV;/ y."Testiiuonia  tiui  tiddia. 
Ina' fidelia,  stabilia.   Oinuis  doctrlna  mutans,  stahilia  firnia  iiiiiiis. 

iustabili.s,  bi»  ift  aber  bie  'reifte  lere'.  %  15 

^^nlm  XCn .  XCIIII. 

|b.  13.]    f'doiiec']:    SBer   aud)    fo   lang    v.  m  iricn(n)§:  locn» 
f)arrcn  fnnb? 

^^folm  XCY/ 

[b.  9.]  'fitlcten'  i.  e.  .seusu  expcili  sunt.  2u 

^l^folm  \i\L 
^fnlm  XCVII/ 

[b.  8.]  'Indicia':  'rcgiment.'  ^ 

•ilJfalm  XCVm. 

Nocturnus  sabbati  gef)et  nii  an.''    |b.  l.J  25 

'Cantate.' 


7  .92.  r  14  Omnis]  Onines  Hs  IT  .93.  verschrieben  für  .94.  r  25  .98.  r 

25126  an  (a)  (f)  Cantate 

')   Über  die  vier  Plagen  im  '.it.  Psalm  spricht  Luther  ausführlich  Siimniaticn  Uiixrc 
Ausg.  Bd.  3S,  73  f.,  vgl.  auch  S.  312.  ■)  Neuer  Text  =  Uebr.  ')  Alte  Übcrsclzunn 

Iticihl.  •)  Handschriftlich  fälschlich  als  .94.  bezeichnet.  ')  Diese  beiden  Psalmen 

i'iMi  Hs.  irrtümlich  als  95.  9G.  ")  ,S'.  oben  S.  .^>r,2  Anm.  5. 


5ptotofoa  unb  ^niibic^tiftlic^c  eintrage.    C^\alm  99—102.) 


367 


%^alm  XCIX. 

5ra  loollcii  Uiir  mt  jiirncn. 
bie  i)0|)iili  fiiib  im  gram,  [ti.  4.] 
gut  ift,  ba§  tfjut  ev  % 


[0.  l.J  ©ie 
i.  e.  [4üQ§] 


^.^^fttlm  CI. 

[ö.  2.]  Pruden.s  .süm  [quod  incedit  apiid 
ine],  q[iiando  ingreditur  in  doinnin  nieain, 
»u  [b.  6.]  i.e.  'bie  bei)  mir  tooiien',  mit  mir 
umfige^en.  'S^iener':  ^d)  fjette  fic  aud)  gern  ?c. 
©ie  fjeiffcn  mein  Coinment|arinin  uBer  biefen 
pfalm  ein  Scfjanbtmc^.-  ^ 

^^>inlm  ("II. 

15  2)a  tompt  ein  feiner  p\alm.  [b.  7.]  'Äu^= 
lin'^:  ift  ein  !(ctn  6ulic[)en,  ba  mit  man  öogel 
fet)ct.  [ü.  8.]  'badf}':  perlphrasis,  hai  ift  ber 
groffe  u'^u.  [ö.  10.]  Cibum  vilcm,  [itt)]  ef§ 
lein  nieblirf)  brob,   [ö.  11.]  S)u  "^aft  miri) 

20  auffge^aben,  'unb  ju  toben'  jc.  tauicn 
dicit  se  in  dolore,  descriptio  deiectoris, 
non  sedentis  siirsinn.  VluU  djicere:  bu  Ijaft 
mtdj  l^art  ju  Boben  gef erlagen,  t)aft  auf= 
gehoben.    Est  significatio  irae,  ut  fjacio  ego, 

25  (juid  in  ira  facio.  Est  dcscrijitio  non  per- 
sonae  exaltatae,  sed  dciicientis. 


[ö.  27.]  Hunc  morem  servant  Ebrei  quod, 
30  alloqnentes  in  .2.  persona,  dicant:  Vivat  rex. 
6§  ift  gut,  bad  Sott  ben  9kmen  Tjat,  ha§ 
er  ben  Seuten  f)clffe,  Unb  nid)t  allein  tobtet, 
i.  e.  Sßen§  ^eit  ift,  boä  fie  joüen  üertöanbelt 
toerbcn.     [Nos:  tu  mutabis]  ^ 


XCIX. 


»•  6  fu5fc§emc(n) :  fuSfd^mel  r 
S)enn  e(§):  Senn  efr| 


CIL 


(genomen):  auff9e()abcn  >:dii.:n 
11)11  ludfriH  lilnllrandc:  (^od)= 
auffgcliaben) 


16  S)a§  bie  .Reiben  (.^(SlKJKbeinen) 
9Jamen  furchten:  %<x^  bie.§ci= 
benben[rl9Jamenbe3.§(S5H9t5l 
[)7(]  fürrf)ten 


8  .101.  r  10  das  erste  mit  fehlt  Hs  15  .102.  r  zu  IS  013  r  18  (A>  Cihiim 
21  (V.  d)  descriptio  23124  ouigctjoBen]  oder  oufgcfiolcn  25  descriptio  durch  Strich  zu 

deiectoris  Z.  21 

')  Besprechung  fehlt.  ■  ■)  1534:  Auslegung  des  ini.  Psalms;  rgl.  Köstlin-Kaiverau 
II,  295ff.;  Erl.  Ausg.  .39,  265ff.         ')  =  Käutzlein. 


5(jö  *)]rototo[I  unb  t)aiibjc^tiftlid)c  Siiittägc.    (*4>!olm  103. 104.) 

;Mnitn  (iii.  cm. 

|ö.  3.]  ['gebrechen ']:  "^ai-  fiiib  rolicjuiae 
[loceati  venialis.  ^ifi)  6ette  bcn  pfaltn  alle= 
tag,  iDcnn  id)  luftig^  Bin.    .1.  ift:  remissio 

l)ec[catorum ,    i)Ci§  ift  Ciel,    reatiim    eternae  6 

morti.s   .-^auctificari   corpu.s.     [t).  4.]  Ornavit 

te  infinitis  doni.^  sipiritup  sancli.  [ö.  5.]  »  s  (S)er  bi(^  mit  Sroft  erfüllet, 
.5.  quod  docet  te  lauclare    fbnS  ift]    ornare  bivS  bu  f(i)6n  iBtift,  Hub  maä)t 

OS.    .6.  totiini  renovaiT,  fo  6iftu  gart|  ge=  bid)  jung  unb  frifcf)  luic  ein 

fuiib.    [O.-]  @r  rebct  t)ic  nidjt  üoin  [«1. 163^]  "ilbler.; :    Ter    beincii    nuinb  w 

fretfeii  unb  fauffen,  '<iiii  replet'  os  tnum  fvolid)  ntad)t  Unb  bn  (iung) 
laude.  3^ev  bcincn  bcn  nuinb  frolid;  luiber  iüng  luirft  Inic  ein 
mad)t,  ber  bid;  lernet,  ba»  bu  Ö)ott  nidjt  5tbeler.  / 

ftud)ft,  sed  taiitiiiu  eitel  (Te]  deiim  laudamu.s 

fingeft:  Giott  fei)  gelobt  in  eloigfcit.    [t).  G.]  is 

'Unredjt':  getralt.  [o.  14.J  (ii),  ein  fc^oner 
pjolmcnfur  ein  ormSSemed^t.^  [ö.  16.J  'fic': 
.<cil[icet  bie  Humen  % 

Wim  civ.  (IUI. 

[ü.  -1]  Su  fjoft  bvofien  ein  geloelb  gemadjt,  au 

ha§  bcdeftu  mit  limffer.  [ü.5.]  'Seinen  6obcn': 
unb  t)at  boc^  feinen  boben.  [ö.  6.]  Loquitm- 
de  niibilni.s.  bie  nber  ben  bergen,  [ö.  7.J 
'flie^n'    K.    [ineu'j    bonnert    unb    bli|en]. 

SJßir    nennen   aquas,   \)q^   fie   caeUini   crv-  as 

stalliiiiiiii,   [aer]  iion  oominotu.s.     [ö.  14.]  @r 

!an  brob  qu§  ber  erben  machen,  tnenn  Iniru 

nur  gleuben  fnnbcn.    D  bu  fd)cnblid)er  un= 

glaube,  Satnrita.s  est  iiiterior.  [o.  17.|  ''Jfeigcr': 

finb  nuff  bcn  f)of)eu  bcttmen,  Sie  ©torden  ao 

auff  ben  £)cnfern.    Gin  groffe  fud}en  ^  l^at  ber 

^JJfnn  auffgefdjlagen,  (Sr  t)at  öicl  ju  fpeiljen.    i'  s-'  I)cb(t;  fic  fid;:  l)cbcn  |'i  fic  fid) 

|ö.  26.]    Lü(|iieretnr  de  rebus    incompertis, 

qiiod  esset  draco  volans  esset  iu  inari,   id 

2  ,103.  r  zu  üjlO  steht  r:  [o.  2.J  Gratias  age,  praedicare  ilei  gratiani  et  lieiiflicia. 
10  Dom  c  aus  mit         JJ  £er  c  aus  Saä         20  .104.  r         J6  (aqua)  (aer) 

')  luftig  bei  Luther  sonst  =  Lust  erregend,  reizend  oder  Lust  Itabend,  gierig  (ins- 
besondere auch  lustig  zum  beten),  kaum  aber  heiter,  vergnügt,  wie  es  oben  zu  passen  scltcint. 
*J  =  Geschöpf;  rgl.  Dietz.         ■')  fndjni  =  Küclie. 


^iitotofott  imb  t)oiibfd)tiftlid)e  (vintväac    (^ij.ilm  104—107.)  ÖO'J 

qiiod  ociilis  testib[us  posset  probari:  Cum 
locum  in  testaLiiieiito  tractarcni,  rcprelieii- 
debat  [i.  c]  nie  Campanus  S  3ft  Sitid)  luic 
Longicampianiis-  dicebat:  ©nev  fjt'ttc  fitf) 
5  in  maximo  frigore  tjcfdjlinlU  linb  [)etö  in 
bev  ijanh  bef)altcn,  verum.  2)a  fein  nicnfdfjen 
fjanb  ju!oin}3t  ^ 

%^ialm  CV. 

[b.  5.1  'Oris  eins':    i.  e.  'fein§   iDOVtu'. 

lu  [■o.  25.1  6^  öcrfevt  fiä)  icncr  f)er^,  scÜLicet 

maneat,   ut   redditum.     (O.  42. |  'Quoniam': 

promissio  ^at§  allS  get()au,  ir  nierita  nid^t, 

imo  coutrarium.  gl)  ift  ein  fein  öcrfid^cn  % 

f^aUw  CVJ. 

15        (ö.  12.1  ®ö  fin^  f^ß  t'^om  setocft,  |t).  14.| 

ba  loctben   fte  tiofe,   3  in  genere.     [ö.  15.] 

i.  e.  6r  gat  'tncu  gnitg'  [goB  inen,  ltia§  fie 

'ijüUn  looltLeu].  Gä  fol  liu.-uii:-'  [o.  2(3.]  'Ele- 

vans':  mtnpt  mid^  mit  ber  ^anb  unb  »rirfft 
20  inid^  ju  boben,  ut  supra  ps^almo  .92.  ©lonlt 

Ä^anna,  ©[anü  barDora  tjaben  fte  gcopffert. 

[St.  163'']  [ü.30.]  Imputatm-  [hie]  opus  Pineiias 

ad  iusticiam,  In  politicam,  [ö.  32 f.]  (Sr  tüarb 

offt  äovnig,  ba§  fte  inci-eduli  tooren.   |ti.  37.] 
25   Uasdim,  sancti,   Cliasdim:  'Scufclc.' 
finis  .3.  libri  psalmonim.  ^ 

^;jfnlm  CYII.  (  Vn. 

|ti.  8.]    Argi^umentum:    ((uorum    onmes, 

in  .4.  mundi  partibLUs,  (|ui   Cuerunt  in  peri- 

30  culis,   gracias   agant    doo.     [)3.  11.1    -/5{at", 

'©efelj':  ideni.    [ü.  18.|  8inb  in  tobc§  noteu 

geiocfcn,  SDßie   lä)   ju  ©(i^maltnlben*   ante 

9  .105.  r         Jö  .106.  r         2ß  .'i.  libri)  .ö.  liljri  JIs         -J»  .luv.  r 

')  Vgl.  Kroker,  Tiscltrakn  17J.  -)  Longkampianus,  Professor  da-  Matltenuilik  in 
Wittenben/,  gest.  10.  März  1J>9.  Vgl.  über  ihn  Zeitschr.  f.  bist.  Theol.  1ST4,  5r,l,  <J;  KöMin, 
Bace.  II,' 24;  Enders  7,  72 f.;  Buchwald  Nr.  .VJf.  ')  l{a:o,i\  Hebr.:  '{i\-s:  Vulg.:  saturi- 
tatetu;  LXX:  :ihionort]v.  ')   Vgl.  KOstlin-Kaiverau  II,  360 /f. 


ü 


70  ^>rotofoa  imb  Ijaiibirijrifttidje  eintrage,    ^^pjnlm  107—111.) 


trienuiimi   unb  biefcn  ©omitier  Ijat'cn  luir 

biefe  plage  gclibben.  »"(äu)    luaffev:    [1)1111    gi-offcul 

InafferfnP 
[n.  39. 1   '25ofen':    .§L«5og   ÜHCorg,   ."ploii« 

Wcifcf).-    [ü.  40.]  i.  e.  bas  !ctn  9Jcgiment  5 

tvat.  [ü.  42.]  'Pii':  S)ie  gotlojen  fragen 
nic[)t  [barnarf)].  ^ 

"^ialm  CVIll. 

[ö.  2.]  Certum  'cor',  definita  seutentia. 
Prophetia  de  futiiro  regno  Christi,   sed  de  10 

praesenti  loqiiitnr  David.  ^ 

^^^indu  CIX. 

[ö.  7.]  'Qui  [iudicatur]',  docetiir,  euin 
docet  ipse.    Loquitur  de  iudicio,  qiiod  inter 

.sc   habent.     Non    pernianebiuit    in    iudicio,  15 

[Contra]  Synagogam,  S)ay  fi^et  man  i|t 
all'S.  Totiun  peccatum  Syuagogae  fotnpt 
niiff  fic.  |t).  24.]  ',r-)at  "fein  fette',  ole. 
Sntiib  ift  gebultig  getceft,  .sed  man  ft^ctö 

im  vfiiUcr  nic^t.    S)ie  5)letten  t)a6cn  Irir  20 

anfgcfungen. 

|t).  2.]  S)a§  tft§  atiömer  rcicfj.  äLniö  311 
bei'  3ctt  gvo§  unb  Ijod)  anff  Svben  ift,  baä 

fnrdjte  ftc^,    sicnt  nunc  ad  dieni  adventus,  üs 

furchte  fidj  Papa  et  Turca. 

^^Jfnlm  (IXI. 

|b.  2.]  Opera  constitutionis  i.e.  (lö'crtoria 
distril)uere.  3?ifd)ofe  mod^c,  |ö.  7.|  postea 
scquittu'  opus  factionis.  %  jo 


.9  .108.  r         7.3  .109.  r  II  ipso  c  aus  ipsum  /.i  lialieut  c  «u.«  I)o6cu         :.'.')  .lln.  ;■ 

■J8  .111.  r 

')   Ncicer   Text  =  /feir.,   Vulg.,  LXX.  =)    F^//.  7f)ofcr,   Tischreden   Nr.  171; 

Köillin-Knucrau  TT,  438 f. 


^totofoD  imb  l)anbicf)iiftli{^e  (Eintrüge.    (*4.!jalin  112—118.) 


)71 


^Mnl"i  OXII. 

[b.  3.]  '9icicf;tiiiir:  Ijnbcit  bod)  iinfcrc 
5PfarI)err  tnebei  ju  freijcn  noci^  311  faiiffeii. 
[ö.  5.]  Res  i.  e.  causas  suas.  ^ 

^ffllm  CXI II. 

[ö.  6.]  5libet  fi^et  ju  un§.  [ö.  9.J  i.  e. 
ut  sit  'mater  filiorum.' 

"^ialm  CXIY. 

^4>|ahu  CXV. 

10  [ö.  2.]  Siles  [3ft  3U  mal  feinl  [b.  8.]  i.  e. 
colens  idolum  est  idoluin,  qui  colit  deutii, 
est  deiis,  [b.  16.]  'dedit  filiis  hominunr,  bod^ 
ha§  er  gleich  tiiiperintcndens  \e\)  unb  6lei6c.  ^ 

<^?fflrm  CX\1. 

15  [b.  13.]  'Calieein  salutis':  i.  e.  cgo  agam 
gracias.    fo  biel  ^eifft§. 

[b.  15.]  'Sob':  O  tDer  ba§  gleubt.    (ir  lüil 
2u  iie!ciuicn,  bcr  gute  ®e|el. 

[S8t.m»]  ^|ijnlm  CXVII. 
'^iaUtt  CXVIII. 


(XVI. 

1).  14  ;^(^h)il meine  Öelü6bc6cjoIeu: 
^\(i)  lüil  meine  ©cliibbc  bcm 


iXVIll. 

B.  8  auff    ben   .^69tiRDJ    traloen : 
auff  ben  m'Simi  jbeiitratren 


25  [b.  15.J  'Wan":  2)n  gefjet  bie  '^pvop'^ecicn 
an.  S)a§  ge^et  aufi§  nelo  Seftament.  'Sieg': 
hunc  veisum  allegat  Petrus,  dextera  dei 
«1.8.2,33  exaltatus.  [b.  20.]  'Pü',  S)ie  impü  ntc^t. 
[b.  23.]  Unb  nod^  t|eut§  tag§  tüunber.  [b.  24.] 
30  'Haec  dies.'  (b.  26 '27.]  Novi  Tcstamenti  jc. 
ludei  "^oBcn  cog[itationeni.  qiiod  loqiiatur 
bon  irem  alten  opffer  unb  'fefte'.  In  Isa^ia 
cap.  16.^     [O  ariel  agni  JC.] 

6.113.  r         S.114.  r         id.Wö.r         ij.UG.  r 
')  Gemeint  ist  wohl  Jesaia  Kap.  26. 


25.118.  r        33  cap.  16.  (Matte.  2.) 


572  ^Uototi'll  iiiib  Ijniibjdjriftüdjc  liiiitvaai'.    C\>\a[m  ll'J.) 

'^\aUn  CXIX.  CXIX. 

5hi  tomcn  toiv  auff  bie  horas.    |ö.  3.] 
i.  e.  il^cv  vctf)t  tf)ut,  bei-  tl)ut  xeä)t.    |b.  6.1 

^ujd;anben  madjen.  traditiones.  'i.  3,  4.  5.'    i..  agbcn  foljdjcn  Sikgve):  bcii  fnl= 

fcfjeti  2Beg 
t  S-'  bell  'SÖea,{e) :  beu  äßcg 
|ü.  oo.J  (Sr  rebt  de  ciiltu  dfi.     |t).  37.]  'Va-äuu.a?  j,7t;/// r;  Vauitas  doctrina  falsa 
nitas':  doctrina  falsa  et  cultiis.  33?enn  vanitas  et  cultus. 

in  corde  est,  externe  oninia,  sunt  vanitates. 

[ö.  43.]  .6.  i.  e.  quod  possim  respoiidere. 
.7.  [ö.  62.]  .N.  'Media  nocte."    f^ot  feilt  iiitcr= 

pretation.  >'  m  bciiie(u)  33ciclf)  - :  beiiic  ^f]e\() 

[ö.  70.]  .5>.  T'a  begci't  extenimn  eouversatio- 
ueni  bonani,  luie  ein  Sc^iuevlaifi.^  .10.  .11. 
[ö.  83.]  '.S^nib'  ift  Beifcr  benn  „Sc^Iauf^."* 
[ö.  86.]  i.e.  mit  falfc^cr  Icve  perseqmmtiir  nie. 
3ft  iiic^ta  anbcr§  in  hoc  psLalmo,  benn  bn§ 
h)ir  foÜen  bleitien  im  \mxt,  unb  finb  Iciber  \o 
fern  boöon  gangen.  .1-.  Incredibilis  copia 
de  eadeni  re  tarn  \aria  dicere.  Niliil  cum 
Cicerone,  Virg[ilio.  |ö.  89.]  Verlnini  tuuni 
iiianet  in  eternuin.  .13.  Sa  finb  tl"efflid;e 
feine  fenten^,  quia  iiulicamus  papani,  Cae- 
sarera,  doctores,  Cadunt  senes,  docti,  jirin- 
cipe.s.      qni    verbnin    babct,     nianet    solu.'S. 

.U.  15a§  ift  auif;  fein  pfetmiif;en.  [ö.  100.] 
'Inrare':  Ibi  vides,  qnid  votuni  sit:  voverc 
et  servare  verbnni  dei,  non  nostrae  eiectionis 
opns.  [ö.  109.]  i.  e.  id^  trage  mein  leBen 
feil.  3ift»  gon|  '^e  persecntione  [.2.]  et 
scandah's  [.!.]  doctrinae.  [ö.  113.|  [.15.] 
i.  0.  Ciandentes,  ftober  ^  undcftcnbigc.  .1<». 
Sßir  fjaben  nu  geprebigt,  t)aben  UioIIeii  fein 
äteic^  hjollen  beffern,  c§  \v\l  nirgenb  fort, 

•J  .110.  r  30131  3ft§  bis  doctriMao  jmt 

')  Diese  Zahlen  beMhen  sich  auf  den  2.  3.  4.  .3.  ron  den  22  Abschnitten,  tvorein 
die  Bibel  Luthers  nach  der  Zahl  der  ßuchstahen  des  hebräischen  Alphabets  Psalm  Jlii  ein- 
teilte; sie  bedeuten,  daß  im  2.  3.  4.  Abschnitt  nichts  zu  bemerken  ist.  -)  Alter  Text 
=  Hebi:,  LXX,  Vnlg.  ^)  =  ein  Laib,  Ballen  Fell,  Butler.  *)  Weil  Luther  frülier 
übersetzt  hatte:  ein  loel)«  (c()lnud).  '•)  Sonst  flabbcrfltifler  vi/l.  z.  B.  Unsre  Ausg.  Bd.  46, 57, 23; 
vielleicht  ist  aber  auch  flnbct  zu  ergÜHzen  zu.  flnbcv|t\riftcr  oder  flabcr^fr.  >'^.  oben  S.  I.'i2  Z.  27 
uiul  Anm.  3. 


qjrototoU  unb  ^anbfd)viftlic{)c  eiiiträfle.    (*iit"alm  119—120.)  57;} 

ha  mag  er  batui  tt)un.    [o.  132.]  .17.  'secnn- 

(Imii  iiulioiuiii'  i.  v.  iiiorem,  [ö.  13(3. |  Paulus: 
»i!i)ii.3,i8  'fleu.s  clico.'  3ii  fic  machen  toarlicf)  eim  bog 
r)ev|Ieib  bic  Seilte,  [m.  h:A'>\  .18.  [einer] 
0  2)qu  ift  Ipar,  Sic  madjen  unS  öiel  banger 
benn  bie  tljrannen,  2iJen»  einer  fo  long  ^at 
geerbeitet  nnb  tompt  bnrnncf)  ein  ''JJhtn|cr, 
i?arl[ftQbt,  ßifclekn  brein  k.    Nolitc  con- 

tristare  spirituui.  ».  i«  9Iuff  bein(c)  SBorte:  ?tuff  bein 

10  2ßort 

V  i;'2  (Xa  gegen)  Uiet§  icf) :  [juüovj 

lüei§  ic^ 

.19.  [\3.  160.]  .20.  Vcrita.s  est  cai)ut,  sununa  «  leo  3)ein  äBort  ift  (Oon  ^Hnfang) 

verbi  tui.    Tein  tu  ort  ift  ni(^t§,  [eitell         SBartjeit  (gelüeft):  3)ein  äöort 

15  Jüar.  In  capito  libri  i. e.  priiK'ipaliter.i  .21.         ift    [nid^ts    benn]    äßarljeit; 

.22.  fö.  172.J  ' Lingua':  fol  allern at im  reben.  dasit  r:  capui. 

«Pfnlm  CXX. 

[ö.  3.]  3ii  fie  tan  freilief)  aufrirfjten  % 

^l^falm  CXXI. 

20        |ö.  1.]  Ta  er  itonet  ju  Sion,   ba  ber 
Sempcl  ift  % 

^^>fnlm  €XXII. 
^fttlm  CXX  III. 

2;ie  pfolmen  finb  m  leidjt,  ha^  teberman 
2-'.  berfte'^en  unb  Betten  law  {%] 


^\a\m  CXXIV. 
%^\a{\\\  CXXV. 
^;<ialm  CXX  VI. 

[ö.  4.J   'Sicut    torreus    in    austro.'     Jp.si 
30   faciunt  geueraloni  seiitentiani.    Xos  de  uiari 

rubro,  2)ian  iiiu§  'gegen  ben  ^Jlittog'  Bleiben 
loffen,  quia  Eb[raica  voxsiguificat  austrum  ^ 


CXXVI. 

w.  4  (getrodent  Ijaft) :  trocfencft  y. 
Die  alle  Glo><sc  ((^Jfittage)) 
S)a  er  i)a^  Stotcmer  trocEeu 
inadjct.)  ist  gcslrichen. 


22  .122.  r 


29  .126.  r 


')  Vulg.:  Principium  verborum  tuorum  veritas. 


r,"-^  $rofofoII  imb  :^anbicf|riftli(fie  einltnge.    (!Pfnlni  1-27— l^?.") 

'^ialm  CXXVII. 

Hablii    Kimchi^    est    deiis    Rabiuorum. 


^^5)11(111  cxxYin. 

[t).  1  2.]  ©0  tpirb  er  ntc^t  Junckern,  ^ore  ic^ 
tool.  Apparet  cnntrarimii  [ultimus  versus]  ^ 

^^fotni  CXXIX. 

[ü.  5.J  'gram',  2Bo  baB  verbum  ift,  con- 
citat  diabolus  corda  ad  invidiam  et  perse- 
ciitionem  [ein  re^t  fein  pfelmtc^en]  ^ 


txxix. 

».  3tang(c)  gejogcn:  lang  gejogen 


^fadn  CXXX. 
^fnlni  CXXXI. 
^^fnliu  ('XXXII. 


CXXXII. 

511 0. 8  striit  r:  faoieni 


10 


[ö.  10. j  "faeies\  praeseutia  regis.    regni.  is 

Wim  CXXXII I. 

liic  barba  unb  ba  barba  l^oben  \v\x  ge= 
f)ciiien:  'ben  ganljen  6arb.'- 

%^\alm  CXXXIV. 

^'inlm  CXXXV.  m 

^^jolm  tXXXVI.  CXXXVI. 

Intel[lectii]  observantia,  advertentia,        iu«.  4S''er  'nul 
[ü.  6.]  6rbcn,  ^at  !ein  6oben. 

^]aUn  CXXXYII. 

[O.  3.|  äßir  folten   fingen    unb  niuftcn  25 

bod)  Reuten.    So  fpottet  un§  i^t  bcr  Suvcf 

2  .127.  r         4  .128.  r         S  .129.  )■  //  .1.30.  r         Vi  .l:)2.  r         3.Ö  .137.  r 

')  .S'.  ohet>  S.  /HS,  Arim.  4.        ''■)  Vulf/.:  quod  desoendit  in  l)arl)aiii,  barbain  Aaroii. 


^rotototl  imb  t)aiibfcf)riftlicf)e  (Jiiiträßc.    i.!j>(alm  i:)?— 142.)  f,75 


auä),  3i]^eju§  IRaria.  Nolite  leti  esse  et 
ciinere  in  terra  alieiia,  Caput  letieiae,  prima 
leticiae.  [ö.  9.]  ['SBol  bem^.  ©§  9et)et  ein 
regnum  nad^  bettx  anbern,  regmim  dDiuini 
5  mauet  iu  eteniuni. 

^fttlnt  CXXXVIll. 
f\aU\\  CXXXIX. 

[ö.  2.]  Sedere  et  [surg^ere]  i.  e.  regere 
vel  agere  [ö.  15. J  Acceptus  suin  in  variis 
10  merabris.  [t).  16.]  i.  e.  praevenisti  dies  iiicos. 
Slingftu  nod;  unglutf,  |o  f)ab  bu§  aud;. 
Investigo:  @r  tüil  nocf;  nid^t  bratuen.  [o.  24.] 
Impiormn  via  est  difBcilis,  laboriosa.  % 

'^iaUn  CXL. 

,5         [ö.  3/4.]  Caput,  labor  'labLÜs'.  i.  e.  ba§ 

fie  mit   mul^efigcn^   ratfc^Icgen   iinibgeljcn. 

Consiliuiu  maluiu  cousultorum  JC.    [i8l.  105"] 

*i.7, 15      sie  psLalnio  .7.     [ö.  11.]  'Carbones':  bie  im 

bonner  unb  tili|!en  finb.    Sinb  llLnier§  .§[err 

20  ®ott§  prunae.  Sßeiin  er  ein  I)Qu»  ein  ft^Iec^t, 
Dou  prunae  et  oamino.  Exponit  se  in  se- 
quenti.  [ö.  12.]  'SSofe  maul':  ba§  gleuBen 
bie  fie|er  nimcr  m'^cr.  [n.  13.]  'be§  etenben': 
ben  tro^  ()alJen  nix,  löenn  loii;  imer  funben 

2.1  l^arren. 

^ifnlm  CXLI. 

[b.  2.]  'für  bir'  geraten,  'tagen',    [b.  5.] 
©QU  unb  "^euBt  ift  ein  Sing  in  Eb^rco: 
Bof^ch.-    [D.  4.]  Ne  eil'undas,  excutias.    2;en= 
30  nod^  teil  nod§  für  über  ge^^en.  ^ 

^folm  IXLII. 


6  .138.  r        72  nod^(t)  ni(ä^t        r.  .140.  r        20  {^)  6ott§        2/  toenn  c  aus  wtnnS 
•JT  .141.  r 

')  i).  I.  muiftgeti  =  überflüssigen.  ')  2?osc/i]  rxn  bedeutet  sowohl  ^aupl  wie 

©iftpf anje,  &aüe  tgl.  .i.  3/ose  29,  IT. 


570  5>rototon  unb  tjatibfrfjviftlirijc  Pintvi'iflC-     (ifjnliii  143  —  147.) 

^IMttli»  CXLIIl. 

S)a§  il't  bev  7  pjaliii  ^  einer,   [ü.  3.]  i.  e. 
id)  Bill  (\eaff)tet  -,  Intc  bie  in  bei  luclt  fterben  ^ 

iNfnlm  (XLIV.  (XLIIII. 

S)a§  ift  mi  bie  Defper  am  freitag.^   ^n    ».3  be(^)  jncnjt^en  ,<?inb:  bc?incu=    ;■ 
luoüen  Irir  suhbatum  mad^en.    [ö.  5.]  ®a§         fil)fn  fiiiib 
ift    nu    bei-   bonner.     [ö.  8.]  'falfifj':    ftnb 
hypocritae.   |ii.  lOf.j  '^aftu  mir  t)om  ©oliot"^ 
gef)oIffen,    ©0   '^iilffe   mir    anä)   Hon   ben 
^eilofcn  l^euc()Iern.  lu 

Mimesis.    So  prebigen  fie,  nempe  vei-i- 
tatem.  ^ 

Wim  CXLY. 

Cauit    de    Christo.      Est    Alphabeticiis 
psalnuis.    fö.  4.]  ['ß'inbSfinb'].    Qi  fjeBt  üon  15 

Christo,  [ö.  9.]  '(^rbarimef:  Vult  omnes 
salvos  fieri  hoiniiifs.  [li.  19.]  'Vol[iintatem': 
bn-3  ift  verc  ein  jd)oncr  Sej;t.  5Jn  foHen 
lnir  io  gern  betten  % 

f\tt\m  CXLVI.  CXLVI. 

i'- 1  (^olelu   \a)*;  dazu   r:    Non 
deletur. 
[ö.  3.]  O  \vk  gern  r)ct§  bcr  ?lbel  nnb 
Sanbgtraf,  ha§  luir  nnff  fie  bralucten.   l'sal- 

terium  est  e.xposilio  decalogi  bnrd)  au§.    ^\ft  25 

eitel  gleukn,  tjoffen  k.  \v.  10.]  'eUngl[ic^': 
man  mag  im  luol  tralnen.  |li.  9.|  iS'X  t^elt:  e§ 
fdjeinet  aber  niÄjt.  trnmmet:  'fert  ^n  rucf.'  ^[ 

^folm  (XI.YII.  (XLVIl. 

[ö.  2.]  3ft  ein  gnter  Mathcniuticns  uub  im 

lüirb  fctjorffe  angen  tjaben.    [ü.  •'").|  'äßie  er    »  ;,  Hufer  (.^ißrr):  Unfer  .§crr  r; 

regirt':    Non    do    intollii;entia    formali,    sed  dunmler:  lierns. 


i  .142.  r  .5  .144.  r  (!  marfjcn   (Vcrlia   suljüeit)  //   .14.5.  r  23  .I4ii.  r 

27  Kr  ^clt  ==  erf)n(t         :S0  .147.  r 

')  Nämlich:  der  .sieben  BtißiKaImcn.  -)  gead)tct  =  yJeicJigcachtei.  ')  S.  oben 

S.  'yCrJ  Anm.  .'>.  *)  Alle,  (.'be.rselsuiii/  bleibt. 


*4.'rotofo(l  inib  l)iiiibfcl)riftliri)f  (fiiiträgc.    '"^'f'il'i'  H~— 150.)  577 

administiutioiiis.  (Sl  regirt,  ba§  iieiiu)  6e= 
grctffen  fait,  et  fif)et  juüor.  6ij,  ber  2anb= 
g[raf  erit  protcctor  noster,  Sic  nos  cog|i- 
taviraus,  Secl  er  üerberbt.  @v  macfjtS  aitbev§, 
»  benit  lüir  gebenden,  [ü.  8.i  .'önt  er  beim 
au($  mit  bcm  'gra§'  ju  fcfjaffcn. 

[58t.  105"]  ^faliu  CXI.VIII. 

[ö.  8.]  '5Eßoi;t\  'Scljnee',  baä  fil)ct  man 

hjot.    [ti.  3.J  61  gi6t   ben   stellis  fein  I''pi- 

10  tethoD.     6r   ^at   fie   lieb.     [b.  G.|    Omni.- 

creatiira    mu§  fo  get)en,    Uiie  ev»  orbenet. 

SüliLs  homo  ge^et  ben  (joljdicg. ' 

«Pfaint  rXLIX. 

[ö.  7.]    'Städte':    Ta§    ift»    Ktiangeliuni. 
»5  ^a§  trotten   fie   Iravttd)   i^t  nittjt  t)n6en, 
hjoüen  ungeftrafft  fein.  ^ 

'^iaim  (  L.  CL. 

*.i£D6et  ben  miitmi-:  g06et 
[ö.4.]'Orgamiin':JtioUenpfeifienk£)attcn.         [©ott]  ben  .Spg3i9t5l 
20  61  Ijeifft  omne,  quod  anlielitiim. 

28.  Octobiiis. 


8  .148.  r  /■/  .149.  j-         10  .150.  r 

')  /Sjpi-ic.,  vgl.  s.  B.  Unsre  Ausg.  Bd.  10\  6>9,  3  =  gehet  irre.         »)  Die  alte  Über- 
setzung bleibt;  die  Korrektur  nicht  ron  Luthers  Hand,  rcoM  von  Hörers. 


Cut^ft?  SBerte.    S8t6clü6ctiefeun9  .3  37 


9i(id)trä9C  uiib  Sßcririjtiguuflcu. 


Jit  einem  früheren  Bamlc  (Unsir  Ausg.  BiL  :J4',  i'J,  7;  rijl.  Bä.  :jf>'  Naehtr.  S.  öSü) 
hatte  sich  eine  u-ichtiye  Stelle  iie/itiideH,  die  einen  bisher  unbekannte)/  frühen  Aitfeniluilt 
Luthers  in  Köln  zum  ersten  Male  jiackivies.  Eine  iveitere  Erwnhnunij  dieses  Aufenthaltes 
findet  sich  in  unseren  Protokollen  iind  ziear  zu  den  Sprüchen  (die  Stelle  im  3Is.  Cod. 
Jen.  Bos.  q.  24'  S.  173"  zu  Froverb.  27).  Ursprmuilich  sollten  die  Protokolle  der  Sprüche 
noch  in  unsei-n  Band  Bibel  3  kommen,  und  in  diesem  Sinne  ist  Unsre  Aus;;.  Bd.  34' 
Nachtr.  S.  .Wo  auch  berichtet.  Um.  aber  die  Verteilung  der  Protokolle  auf  die  Bände  3 
und  4  nicht  uneinheitlich  zu,  (jestaltcn  und  zumal  Band  H  durch  Beschränkung  vorwiegend 
auf  den  Psalter  eine  größere  Abgeschlossenheit  zu  geben,  wurden  die  Prorerbieii  doch  erst 
für  Band  4  zum  Druck  bestimmt,  die  Angabe  a.  a.  0.  S.  ÖSü  ist  demnach  zu,  (indem. 

/A.  D.] 

Zu  S.  2,  33.  UEtfjumpelt,  Uetfiumpclt.  Die  Verba  kommen  auch  sonst  bei  Luther  vor; 
s.  Unsre  Ausg.  Bd.  34  ',  468,  22;  Bd.  37,  264, 13,  aber  bildlich  —  entstellt;  hier  =  verstümmelt, 
verringert. 

Zu  S.  3,  7.     i'iii  lucifet  man  usw.  vgl.  Unsre  Ausg.  Bd.  33,  47ö,  3'.). 

Zu  S.  11.  (!.  gefeufft  ;=  geseufzt;  —  7  sudorem  anglicum  s.  auch  Unsre  Ausg.  Bd.  30-, 
082,  22;  —  8  äßerb  einer  gratu  bn  uoii  vgl.  Unsre  Atisg.  Bd.  45,  71ö,  l.i;  —  0  baä  er  fiir  beiii 
net}  getueft  ift  eds  spricinv.  nicht  nachzuweisen.     Tst  das  drohende  Spinnennetz  gemeint:' 

Zu  S.  11,32.  Untren)  fc^fcgt  fein  eigen  Ijerrn  auch  hei  Luther:  vgl.  Unsre  Ausg. 
Bd.  25,  :j03,  1. 

Zu  S.  14,  U.  .gions  mit  bem  tupf  liiilbiirct)  sjuic,  vgl.  Unsre  Ausg.  Bd.  32',  310,  .35 
mul  566. 

Zu  S.  26  Anm.  3.  45arte  fehlte  dem  Bayrischen  sicher  nicht,  vgl.  Schmelkr  und  die 
übrigen  bajuvarischen  Idiotiken:  brnt  ist  einfach  Schreibfehler. 

Zu  S.  28,  17.  Scr  fdjnben  Ijnt  usw.  vgl.  auch  Unsre  Ausg.  Bd.  21),  6'J'.>  zu  S.  243,  20; 
Bd.  34,  34>.l. 

Zu  S.  33,  3.  Die  hier  von  Luther  ausgesprochene  Unterscheidung  ist  weder  von  ihm 
noch  dm  Druckern  durchgefidert.  In  Oberdeutschland  wird  meist  forberil  und  fbrbcrn 
unterschieden.  Luther  mag  zu  der  bestimmten  Äußerung  durch  die  verschiedene.  Deutung 
des  Zeitwortes  'Jobbern'  in  den.  Murburgei-  Artikeln  (Unsre  Ausg.  Bd.  30^,  165)  vei'anlaßt 
worden  sein.  In  der  Bibel  ist  fobbern  vorziu/siveise ,  durchaus  nicht  immer  (vgl.  Dictz, 
fordern  2)  =  vooare  verwendet ;  gerade  in  der  Ausg.  1545  wird  dafür  öfter  forbern  eingesetzt. 

Zu  S.  33,  24.  InufaerOonm  ist  nicht  mit  dem  folgenden  Coberbnnni  zu  vermengen; 
ersteres  =  Laubbaum;  vgl.  Unsre  Ausg.  Bd.  17,  342,  18  und  Bd.  31',  180  Anm.  2;  lobcr 
dagegen  ist  Nebenform  von  [orber. 


^{ad^tiägc  unb  3Bctid)tiguitgi-n.  579 

Zu  S.  4S,  6.  bct  \o  inner  uiib  bux  blejet  =  scharf  und  austrocknend;  vgl.  Unsre  Aus(/. 
Bd.33,6ST  und  Didz,  dürr  ib. 

Zu  S.  51,  16.  ^aiiS  ^cTiiad^  ryl.  oben  S.  14,  9  und  ünsre  Ausg.  Bd.  -ii',  -JG, :',?.  — 
gTOueii  xoi  öerbieneti ;  ryh  auch  Liisre  Ausg.  Bd.  30^,  711  :u  S.  42,  19. 

Zu  iS'.  ö6',  ".  louft  Bold  brauclä  nicht  ^^  Wiistenvolk  zu,  sein,  es  kann  wohl  =  rauhes, 
unhiUiriertes  bedeuten:  rgl.\oü^kx,  tcilbet  Ijeibc  Uiu^-e  Ausg.  Bd.  46,  300,  9. 

Zu  S.  61,  30.     Contitemini  .<.  Un^rc  Ausg.  Bd.  31'. 

Zu  S.  64,  1.     'J)nn  einen  ).  apffel  bciücn  vgl.  ünsre  Ausg.  Bd.  .U ',  351,  28. 

Zu  S.  70,  31.    Vestifjia  doiiiini  rgl.  Unsre  Au.'ig.  Bd.  45,  613,  25. 

Zu  S.  75,  1.     left  fic^  feiern  fein  mthäU  wohl  einen  I<'e}der. 

Zu  S.  75.  4  r.  troj  kann  recht  xcohl  =  trotz,  irotiig  sein;  Tratsdi  ist  nur  aus  neuer 
Zeit  belegt. 

Zu  S.  75,  5.  pos  =  Posseti'^  dann  hier  in  der  Bedeutung:  eine  Neckerei,  etwas,  das 
schlimm  aussieht,  es  aber  nicht  ist;  es  kann  aber  recht  icohl  =  böse,  leas  im  folgerulen  'Pathi' 
übersetzt  wäre. 

Zu  S.  7!',  21.  fpotüoget  passii-,  z.  B.  Unsre  Au.-g.  Bd.  77",  412,  32;  Bd.  45,6.>,  15;  für 
ipciöogel  kein  Beleg  aus  Lullur  im  DWtb.,  doch  fpeien  =  spotten  z.  B.  Unsre  Ausg. 
Bd.  36,  149,  13. 

Zu  S.  79,  24.     gefjel)  =^  Spott;  s.  Dietz,   Unsre  .iusg.  Bd.  46,  224,  2S. 

Zu  S.  81, 14.  Qufrtt  =  Zuflucht,  Unterkommen;  vgl.  z.  B.  Unsre  Ausg.  Bd.  32 ',  380,  30. 

Zu  S.  83,  20.     finotijjer  =  tVttcherer,  Betrüger. 

Zu  S.  92,  19.    toer  ligt  ber  ligt  sprtc,  rgl.  Unsre  Ausg.  Bd.  41,  708,  6. 

Zu  S.  92,  20.    rocx  ben  fd)abcn  nsw.  s.  zu  S.  28,  17. 

Zu  S.  93,  13.  flopff  anfffc^en  vgl.  Unsn-e  Ausg.  Bd.  45,  677,  24;  Ijorncr  nnb  fopff 
Bd.  37,  98, 26. 

Zu  S.  93,  32.  neige  im  DWtb.  mehrfach  aus  Luther  belegt,  doch  nicht  mit  nnStrinrfen 
verbunden. 

Zu  S.  99,  17.    brul  unb  peit  =  Drüsen  und  Beulen  (Zeichen  der  Beulenpest). 

Zu  S.  101,  23.     ftulid^en  s.  unten  S.  249  Anm.  2.     [0.  Rcht.J 

Zu  S.  10.'>,  1,  ein  bunbfd^ue  gef(t)ellct ;  im  DWtb.  ist  nur  einen  b.  machen  und  auf. 
werfen  belegt. 

Zu  S.  108,  12.  muffen  flarde  bcine  fein  rgl.  Unsre  Ausg.  Bd.  37,  .570,  26;  Bd.  17,  :i2l 
Anm.  1. 

Zu  S.  121,  14.  niflt^t  ein  nafen,  »nie  er  mit  s.  oben  S.  25,  19;  —  15  Ijnt  ein  nafeu 
bedeutet  dagegen  =  hat   ein  Ansehen,  gefällt;  vgl.  Unsre  Ausg.  Bd.  30',  285,  22;  338,4. 

Zu  S.  133  Anm.  5.  Sonct  Siniprec^t.  —  Eine  andere  Deutung  würde  bei  'brud)'  an 
bildliche  Darstellung  eines  Brucltschadens  denken.  Simpreclit  ist  dann  Symphorianus  von 
Augustodunum  (Autun),  den  Kerlcr,  Patronate  der  Heiligen,  Ulm  1905  S.  .JS  als  Helfer 
'gegen  S3rud^'  bucht.  SimprecJit  v.  Augsburg  und  Symphorian  (über  ihn  s.  Ruinart,  Acta 
martyrum  ed.  Ratisbon.    S.  125)  rerschmolzen  in  der  Volksvorstellung.  [G.  K.J 

Zu  S.  135  Anm.  1.  Der  Psalter  Kunheim  ist  nicht  mehr  in  Unsrer  Ausg.  Bibel  2 
zum  Abdruck  gekommen,  .sondern  er  wird,  in  seinan  deutschen  Teil  teenigstens,  in  diesent 
Bd.  3  gegeben,  und  zwar  am  Ende  der  Einleitung.     .S'.  oben  S.  ILf)'.  (O.  RclU.J 

Zu  S.  135,20.  9fQrren  mu§  man  mit  (otben  loiifcn  rgl.  z.  B.  Unsre  Ausg.  Bd.  28,687, 3; 
Bd.  30*,  113,  19. 

Zu  S.  135,  30.  ber  ftrcrfebein  =  do-  Tod;  in  ähnlichen  Stellen  Mufig,  vgl.  z.  B.  Unsre 
Ausg.  Bd.  27,  508,  10  und  554;  Bd.  34 ',  338,  11. 

Zu  S.  136, 16.    onfurt  =  Hafen;  vgl.  aucli  Dietz. 

Zu  S.  137  Anm.    Pöfel  ist  schon  nüid.;  vgl.  Kluge,  Weigaml  u.  a. 


5g()  'ükdjtMiäc  mib  iöertc^ttgitiigcn. 

Zu  S.  144  Anm.  Ein  mhd.  zippern  ist  nicht  bekf/t:  (htfjeijen  rcrzeichnet  es  Sanders, 
als  thüriniiisch  bei  Hertcl  bd«jt. 

Zu  S.  147,28.  Ubiid&en  vgl.  :u  der  Bilduwi  Kehrein,  Gramm. -J  ^ -JUG ;  Witmiontf: 
7).  Gr.  2  ^  24S,  Utisre  Ausg.  Bd.  16,  64S  zu  S.  US,  7. 

Zu  S.  Jöl,2.j.  unb  toemt  fic  n.:  als  Ergänzung  i.<it  (oUeii  fic  ba-3  fjcr^lcib  i)ahin  (Z.  201, 
jcaiirscheijüieh  -nach  ParallelstelleH  wie:  Unsre  Ausg.  Bl.  36,  520,  S:  Bd.  4.'>,  72.'> ,  4. 

Zu  S.  155,  1.    auftidjtcn  =  verleumden,  s.  Dietz. 

Zu  S.  155, .''.  Ser  gt)ct§  fein  f.  '^.  b.,  nicht  tvir  sind,  sondern  dieser  l'.-ialm  gehl 
(ßatt  durch  (ohne  angdialten,  risiliert  su  tverden);  es  sckeiitl  aber  ein  Schreibfrlder  ror- 
zuUegen. 

Zu  S.  15.%  12r.  lang  i)embb,  Eur^e  jljiiit  sprw.,  in  dieser  Fassung  nicht  zu  belegen: 
sonst  law/e  Haare,  hur:er  Sinn,  auf  die  Frauen  gemünzt;   Wander,  Haar  Sl,  H2. 

Zu  S.  158, 10.  entje^t  die  Bedeutung  entwöhnt  kennen  die  alten  und  neuen  Wörler- 
hüclier  nicht,  aber  die  Schlesisehe  Ma.  hat  abgefegt  =:  entwöhnt.     [G.  K.] 

Zu  S.  174,  11.  fecteln  mit  bem  topff  Unsre  Ausg.  Bd.  :i:i,  6S2  anders  erklärt 
=  schwätzen,  stammeln,  ivas  an  unsrer  .Stelle  nicht  paßt:  eher  noch  ist  für  diese  gcigeln 
(DWtb.  s.v.)  =  tändelnd  bewegen,  anntnehuicn. 

Zu  S.  179,33.  toir  liegen  aud)  in  bem  fpital  ^  haben  die  gleichen  Mängel:  vgl.  Unsre 
Aus/).  Bd.  28,  701,  24:  Bd.  45,  371,  10  (hier  in  der  Anm..  16,  511,  21  zu    lesen    statt  10,  211). 

Zu  S.  203, 1.  einbtnnftcten  vielleicht  aus  Ijetoufi  brnnften,  Unsre  Ausg.  Bd.  7,  .')72,  32 
zu  erklären  =  in  der  Brunst  einjlößen. 

Zu  S.  212,  5.   gec^et  =  Binde,  Zipfel:  vgl.  Zeitschr.  f.  deutsche  Phil.  20,  4t  f 

Zu  S.  232  Anm.  1.    .fiafcn  ist  eben  ein  niederdeutsches  Wort.' 

Zu  S.  255.  10.  fiiSntfeii  wohl  =  gngcln  Unsre  Ausg.  Bd.  15,  11'.),  4  =  Talur,  weiter 
Überwurf. 

Zu  S.  20S,  14.    fa^fiiftiielid)cii  s.  oben  :u,  S.  46S,  I;  hier  tvohl  =  Spielerei. 

O.  B. 


S3}cimar.  —  .§oi  =  35ud)bnidtcvci. 


SJapier  uon  ©ctitiibev  Cnibtin  in  S^fnllingcn  laBürttcmbcvg). 


mmmm^'»